| S. Joseph Arimathiæ, curator (sepulcri) Domini notatur in Supplemento nostro ad Menæa Græca excusa, ex apographis Sirmondo-Chiffletianis constante; cujus Josephi, curatoris Domini etiam fit mentio in Menæo Mazariniano. Ex his acceptum suspicor a Castellano; at nos jam pridem de illo egimus cum Martyrologio Romano, die | XVII Martii. |
| Apostolus Tychicus hoc die notatur in Menæo Mazariniano, ut in pace consummatus; additis duobus versiculis: adisis diem, quo de illo actum, præeunte Martyrologio Romano, | XXIX Aprilis. |
| S. Morandum monachum in Suntgovia confessorem recte signaverat Grevenus, cur ipsum hoc die iterum repetat, nec divinando assequor: satis sit de eo a nobis actum esse die | III Junii. |
| Beatorum confessorum Joannis presbyteri & Benigni diaconi depositio apud Medianum monasterium, qui carne & spiritu germani, a beato Hidulpho Treverorum archiepiscopo educati, simul migrantes, uno conditi sunt mausoleo. Sic legitur in Usuardo Luxoviensi; nos utrumque sanctissimo magistro, cujus Actis ipsorum gesta innexa erant, conjungendos putavimus, ut videre est tomo III Julii pagg. 236 & 237 die | XI Julii. |
| S. Faustini festum in ejus E. P., id est ecclesia propria, notatur in Ordine recitandi divinum Officium ecclesiæ ac diœcesis Venetæ pro anno 1683. Sanctum synonymum dedimus ad diem 24 hujus mensis a pag. 547; alium præterea daturi cum Græcis ac Martyrologio Romano ad diem 30 Augusti; qui apud Ferrarium in Catalogo Sanctorum Italiæ, nescio qua de causa, ad diem 31 Julii retractus est, cum alio certo confusus; ut videre est apud nos dicto die 24, a pag. 549. Is itaque, cujus festum supra commemoratur, vel jam datus est isto die, vel dandus altero, videlicet | XXIV Julii vel XXX Aug. |
| S. Guilielmi episcopi alicubi hoc die signati nomine, non videtur alius intelligi posse a Briocensi, de quo jam egimus | XXIX Julii. |
| S. Floram virginem martyrem, a Lucilla aliisque sociis sejunctam, hoc die nobis refert Grevenus: tu videsis quæ de ea totaque cohorte dicta sunt | XXIX Julii. |
| S. Hathebrandus hoc die male a Rayssio annuntiatur, atque item a Bucelino, de eo jam actum est die præcedenti | XXX Julii. |
| S. Cathwini ut Cantuariensis archiepiscopi & confessoris meminit hoc die Usuardus Altempsianus. Tatwinum absque dubio indicare voluit, de quo egimus die præcedenti | XXX Julii. |
| S. Julittæ M. memoria hoc die legitur in quibusdam Fastis Græcis; ut videre est ex dictis die, quo cum Martyrologio Romano ac Menæis magnis &c. eam dedimus | XXX Julii. |
| Venerabilis ac vivificæ Crucis profestus dies legitur
hoc die in Typico S. Sabæ, Menæis magnis
excusis, Calendario apud Genebrardum, & Horologio
anni 1607; de quo etiam meminit Menologium
[Pagina 169] Slavo-Russicum Sparwenfeldianum. Vide quæ inter Prætermissos dicta sunt die hesterno | XXX Julii. |
| S. Sabinum in Florario Sanctorum Ms. sic hoc die annuntiatum reperi: Apud Treverim, natale S. Sabini episcopi & Banti presbyteri & confessoris. De hoc suo loco hic agitur cum fratre Beato; at quid sibi alter apud Treveros velit, prorsus non intelligo, ut ibi iterum indicatum invenies. | |
| Augustiduno, dedicatio ecclesiæ senioris, & translatio multorum sanctorum MM. est additamentum ad codices Hieronymianos, ut habes apud Florentinium. | |
| Capuæ sancti Oliverii episcopi & confessoris: forte idem quem notavi quarto Kalendas. Pura, puta additio est Cartusiæ Bruxellensis, hic positionem seu locum mutantis; de quo in Prætermissis egimus XXIX hujus, quo ex tempore nihil occurrit quod ibi dictis superaddamus. | |
| Encæniorum venerabilis ædis sanctissimæ Dominæ nostræ Deiparæ in Blachernis, ubi jacet sancta tumba, commemoratio ponitur in Menæis magnis excusis: quo forte etiam respexerit Kalendarium Syriacum seu Chaldaicum, confuse atque indeterminate sic scribens: Renovatio templi Deiparæ Mariæ. | |
| Sancti novi Accademici certamen ponitur in Martyrologio Arabico-Ægyptio; sed suspicamur locum hunc fœde corruptum esse; in quo intelligendum putamus S. Eudocimum juniorem (hoc die a nobis datum) juxta dicta in ejus Commentario prævio num. 2, quem consule. | |
| Mariæ jejunium incipere, hoc die refertur in Martyrologio Arabico-Ægyptio; & Menologium Slavo-Russicum Sparwenfeldianum, hoc die, inquit, jejunare incipimus. | |
| S. Julianum aliquem ut patronum coli Maceratæ in agro Picæno Italiæ, scripsit olim ad Bollandum noster P. Henricus Lindanus, tum Laureti, ni fallor, Pœnitentiarius. Quærere a Maceratensibus liceat, utrum ex sexaginta synonymis hactenus datis, is unus sit, an ab iis diversus? Tum quæ ejus ætas aut gesta sint, ut alio die ab ipsis designando, de eo agi possit, cum de eo hac die altissimum ubique sit silentium. | |
| S. Thyrsus M. in nonnullis codicibus Hieronymianis aliisque seorsim positus, non alius est ab eo quem hoc die cum sociis retulimus. | |
| Arnaldus abbas Cisterciensis refertur hoc die in Kalendario, ut ordine XVIII; verum ab Henriquez & Chalemoto signatus est XXIV Septembris. | |
| Maria de Satillon singulari elogio ornatur & beata dicitur in Menologio Henriquez, in Bellopratensi cœnobio, de qua etiam agunt Chalemotus & ante ipsum Rayssius, ita paucis virtutes ejus complexus: Hæc multis admodum virtutibus effulsit, observationi regularum, orationi ac meditationi, præsertim infantiæ Salvatoris nostri Jesu Christi tota dedita. Obiisse dicitur anno 1577. | |
| Adam primus abbas monasterii beatæ Mariæ de
Lanckenhemio sanctitatis titulo celeberrimus a
Chrysostomo Henriquez prædicatur, adducto epitaphio
hujusmodi:
Abbas cœnobii primus ac optimus hujus Hic cubat eximiæ vir pietatis Adam. | |
| Vera hæc omnia existimo: verum hic desideratur primo requisitum, ut de cultu ei legitime exhibito doceamur. | |
| Gerardum I Cameracensem episcopum hoc die ferme ut Sanctum signavit alicubi Papebrochius, auctoritate solius Marloti, qui in historia Remensi tom. 2 pag. 77 eum rotunde hujusmodi titulo exornat, sed quem apud populares nostros Martyrologos frustra quæsiverim hactenus. Neque vero, tametsi Sanctus esset, ad hunc diem spectaret, cum mortuus sit XIV Martii, ut expresse notatur in Catalogo, Balderici Chronico præfixo, in editione Colvenerii & disertius in notis ad lib. 3, cap. 63, pag. 576. Citat vero Colvenerius Vitam B. Lietberti cap. 2, quo asseritur, inquit, sancte vixisse & canonice ecclesiam sibi commissam rexisse. Ut ut sit, virum, rebus præclare gestis illustrem, demonstrat citatum Chronicon toto ferme lib. 3; at Sanctorum honoribus legitime aliquando donatum, quæro qui nobis præmonstret; de eo, si liceat, ultro & libentissime in Supplemento Martii acturis. | |
| Agnetem aliquam abbatissam Doxanensem, inter alias synonymas, etiam virtutibus insignes, refert in sua Epitome rerum Bohemicarum noster Bohuslaus Balbinus: at non ita, ut sacris aris umquam admotam ostendat; utpote hæc sola ex antiquo Kalendario describens: XXXI Julii obiit beatæ memoriæ Agnes prælata loci hujus, quæ eidem contulit vineam & LXXX marcas argenti. | |
| Bartholomæus Franciscanus laudatur ab Arturo, post Gonzagam, Barezzum & Marium Mutium, adducitque epitaphium sepulcro appositum in conventu Mantuano, ubi corpus requiescit, his verbis conceptum: Bartholomæo Bergomensi, homini Dei: qui obiit MDXLVI die ultima Julii. Paucis multa, fateor; verum ut Sanctis in hoc opere annumeretur, exspectanda summæ in Ecclesia auctoritatis declaratio. | |
| S. Dodonem nobis annuntiat hoc die auctarium aliquod Usuardi Vaticani his verbis: In castro S. Agnelli, natalis sancti Dodonis abbatis. Novimus sanctum Dodonem de Ascha Ordinis Præmonstratensis in Frisia, de quo actum est XXX Martii: alium synonymum suggerunt Molani Natales ad XXVIII Octobris, S. Ursmari discipulum: an ille cum alterutro confundendus sit, an potius ab utroque diversus, non habeo, unde definiam. Castrum S. Agnelli Italicum quid sonare videtur, forte a S. Agnello Neapolitano, qui colitur XIV Decembris. At Sanctum sub Dodonis nomine nullum agnovit Ferrarius, neque id tradunt tabulæ aliæ, saltem quæ mihi innotuerint. | |
| Benedictus I Papa a Wione, Dorganio aliisque
monasticis eadem auctoritate inter Sanctos relatus
est, qua usi sunt in signando Pelagio II, a
Majoribus nostris ad VIII Februarii nihilominus
prætermisso. Ferrarius qui in Catalogo Sanctorum
Italiæ de Benedicto nec verbo meminerat,
in Generali monasticos istos secutus est, sic tamen
ut synonymum Benedictum II, qui ut Sanctus
vere colitur VII Maii, cum hoc primo aperte
confuderit, quemadmodum & eum confuderant
auctaria Usuardina ad XXIV Aprilis citata,
sed eodem die in Prætermissis refutata;
ut nihil satis fundatum appareat, quo Benedictus
I inter Sanctos referri possit; a quo cum abstinuerit
Baronius, non solitus Romanos Pontificis
negligere, frustra plane est monasticorum istorum
annuntiatio, ut ipsum in hoc opere collocemus,
quem in Actis Sanctorum Ordinis S.
Benedicti, nec ut monachum nec ut Sanctum
admittere ausi sunt Acherius & Mabillonius.
Quidquid igitur Sancti titulo donetur, orneturque
[Pagina 170] radiis in vulgatissimis tabulis Cavallerianis, curanda omnino non est pictorum aut scalptorum nimia in hac parte libertas. | |
| S. Fabianus martyr hoc die Cæsareæ a Ferrario signatus, is ipse est de quo hoc die hic suo loco agitur sub vero nomine Fabii. | |
| Sebertum regem ex Kalendario Anglico, haud dubie male descripto, se accepisse testatur Ferrarius in Catalogo generali; nos istius nominis nec regem nec Sanctum novimus: si de Sebbo aut Sigeberto loqui voluit; de iis agetur suo loco & tempore. | |
| Matthæolum Camertem & Antonium Perusinum Ordinis Eremitarum S. Augustini producit nobis hoc die Jacobillus inter Sanctos Umbriæ cum titulo Beati, quali etiam donantur ab Herrera & aliis Ordinis scriptoribus, quos omnes supra sapuit jam dictus Jacobillus, dum ipsis hunc, tamquam cultus diem assignavit, quem apud ipsos Augustinianos non reperit. Utriusque elogia ultro & libenter admitto, cupioque locum inter Sanctos utrique adscribere, ubi de legitimo cultu certoque ejus die me ii, quorum interest, edocuerint. | |
| Godefridus de Cortebeke: primo Affligemii Benedictinus, deinde Villarii Cisterciensis monachus, vir eximiæ virtutis, ut pluribus describitur in lib. de illustribus viris monasterii Villariensis cap. 20. Non tamen Beatis, quorum elevata sunt corpora, accensetur. Refertur hoc die a Chrysostomo Henriquez, X Februarii ab Arnoldo Rayssio, ut ibi docuimus. | |
| Gaspar Barzæus Belga e Societate nostra ut Hormutii, in insula sinus Persici, verus apostolus meritis hoc die laudibus ornatur in Molani Natalibus Sanctorum Belgii, non vero obitus die, uti ad calcem elogii, quod istic videri potest, observat editor, notans etiam Vitam ejus a P. Nicolao Trigault tribus libris vulgatam Antverpiæ anno 1610, ubi scribitur, quemadmodum & in nostro Menologio, Barzæum XVIII Octobris ad laborum mercedem evocatum esse. | |
| S. Christinæ octava memoratur a Caietano in Martyrologio Siculo. | |
| Bartholomæus de las Casas, seu Casaus, ut magnus Dei servus, Moyses Dominicanus, ac novi orbis apostolus describitur a Marchesio in sacro Diario Dominicano, ubi ex Pio & Davila illustria ejus gesta & virtutes, tum vero fuse memorantur immensi prope labores quos, tum ut privatus, tum ut episcopus miro ardore exantlavit, nonagenario major mortuus hoc die anno 1566. Recte vero a Sanctorum honoribus abstinet Marchesius, cujus modestiam aliis in hoc genere imitandam proponimus. | |
| Michaël a S. Dominico, & Arsenia Afra, paulo liberalius beatitatis laurea donantur in Anno sancto Belgico, & in Viridario Germanico, ubi etiam Pina aliqua adjungitur, quos satis erat debito elogio ornasse. | |
| Triginta duo Martyres in Anglia, Anonymus confessor in Hispania, Agnellus ab Alvernia conf. in Italia, Adamus conf. Catharæ in Dalmatia, Illuminatus de Salvis conf. Histonii in Apulia, Thomas Graultius conf. Atrebati in Belgio, Marcus Pecorarius conf. in Etruria, Petrus Neapolitanus conf. Massacii in Picæno, Franciscus Ximenius conf. Mexici, Ludovicus a Catalagirone conf. Platææ in Sicilia, Joanna a Præsentatione virg. Belvisii in Hispania, Agnes Bizerra Virg. Ulmeti in Hispania Beati titulo donantur ab Arturo in Martyrologio Franciscano & duæ ultimæ etiam in Gynæceo. | |
| Catharina de Quadia virg. etiam Ulmeti adjungitur ab Huebero, sed qui nec ipsam nec ceteros alio quam pietatis titulo commendavit. | |
| S. Prosperi sacrorum pignorum depositionem Madridii in cœnobio SS. Trinitatis Fratrum Excalceatorum a Tamayo hoc die relatam, nempe Martyris Romani, cujus corpus Urbanus VIII iis concesserit, satis sit hic annotasse. | |
| S. Eusebius Vercellensis episcopus, certaminibus adversus Arianos susceptis, tota Ecclesia celeberrimus, hoc die a Bollando alicubi signatus repertus est, sed perperam; cum verus ejus natalis sit 1 Augusti. At neque ibi illustranda ejus Acta, sed ad XVI Decembris opportunius transferenda, ostendetur in Prætermissis diei sequentis | I Augusti. |
| Serapiæ cum tribus filiabus Pistis, Elpis & Agapes legunt auctaria Usuardina ex codicibus Victorino & Reginæ Sueciæ; perperam uterque codex: nam scribere debuerunt non Serapiæ, sed Sapientiæ aut Sophiæ, neque hoc die classis illa referenda, sed quo vere colitur & in Romano signatur | I Augusti |
| Critullini martyris similis fere Altempsiani codicis corruptio est, per quam S Tertullinum appellare debuit, quem in Florario, Greveno & Canisio etiam signatum invenimus; sed jam pridie cum Romano remisimus ad diem | IV Augusti |
| Et domni Amnani vel Anenani episcopi legitur in codice Hieronymiano Epternacensi, ubi Lucensis seu Fontanellensis legit; Aunachara episcopi de ordinatione epati; Corbeiensis vero, Aunachori episcopi natalitium, ordinatio episcopi: paulo nitidius Ms. Reginæ Sueciæ, Aunari episcopi natalitium ordinationis episcopatus. Patet, additamentum esse Autissiodorense, ubi notus est Aunarius, qui & Anacharius inflectitur, & Aunacharius, colitur autem | XXV Sep. |
| Saturnum alias Saturninum, magni S. Germani discipulum inter Sanctos collocavit, & quidem hoc XXXI Julii die, Collectio Bargedæana Ms. Sanctorum Autissiodorensium, ut qui in nescio quo S. Germani Martyrologio reperiri dicatur, eodem die obiisse, quo sanctissimus Magister. At Saussayo, qui in Gallicani sui Supplemento inter Sanctos extra ordinem vagantes, ipsum retulit, de vero obitus die nil quidquam innotuit, uti nec Castellano inter Aëmeros suos solo venerabilis titulo ipsum ornare auso. Alibi certe, & quidem inter tam numerosa Usuardi auctaria nusquam notus est. Scimus ipsum laudari in S. Germani Vita ab Erico scripta; quin & in historia episcoporum Autissiodorensium, in S. Germani elogio Sanctum appellari: at quærendus superest certus dies cultus, quærenda ejusdem certa testimonia. Notavit eruditiss. D. Le Boeuf in Catalogo epp. Autissiod., historiæ suæ subnexo, Saturnum hunc, cui vices suas S. Germanus absens committere solebat, verosimillime eumdem esse cum Fraterno, seu Faturno, quem S. Germani successorem statuunt: de quo ferat traditio, quod a barbaris (haud dubie grassante Attila anno 451) martyrio affectus fuerit, idque eo die, quo res examinari poterit | XXIX Septembris. |
| Hibernum abbatem Turonensem hoc die inter Sanctos
[Pagina 171] signatum reperit Bollandus in aliquo Benedictino Kalendario, male coagmentato; utpote in quo nec nomen, nec dignitas, nec obitus dies recte exprimantur. Herbernum, Erbernum seu, ut alii, Heribertum nominare debuerat, non abbatem solum Majoris monasterii, sed & Turonensem archiepiscopum, a Normannis plurima fortiter passum, virumque adeo præclarissimum, sub cujus custodia corpus S. Martini Autissiodorum usque transmissum fuerit, relatumque deinceps sacrum pignus &c. Inter Sanctos eum referre non dubitavit Saussayus in Martyrologio Gallicano, non hoc die, sed proprio natali XXX Octobris, quo insigne ei elogium texit, ac multo prolixius Bucelinus. At enim sanctitatis laurea donatus non est in Actis Benedictinis aut eorum Annalibus, ut verosimillimum sit, nec in ipsa Turonensi ecclesia, nec in Majori monasterio festivitatem ejus umquam celebratam fuisse. Quibus omnibus rite inspectis & perpensis, a Sancti aut etiam Beati appellatione abstinuit Castellanus in additionibus suis pag. 988 solo Venerabilis titulo ipsum honorans. Nobis hic nec disputandum quidquam est nec definiendum: res de integro examinabitur jam dicto natali die | XXX Octobris. |
| SS. Nemesius & Lucillus in aliquo Kalendario hoc die perperam relati sunt, ac male efformatum posterioris nomen, ubi pro Lucillo substituenda certissime est Lucilla virgo, sancti ipsius Nemesii filia, de quibus cum Romano agendum erit | XXXI
Octobris. |
| S. Nicolai reconciliatio signata in Martyrologio S. Cyriaci, cujus fragmentum dedimus tomo VII Junii, quid sibi velit, haud equidem divinare mihi hactenus licuit: forte lucis aliquid affulgebit dum de Sancto ipso agendum erit die natali | VI Decembris. |
| S. Apostolus Trophimus gladio consummatus, cum duobus versiculis, nihil peculiare admodum significantibus, insertus legitur supplemento nostro ad Menæa excusa, & Menæo Mazariniano. Per hunc nos Trophimum non possumus alium intelligere; quam illum, qui tamquam unus ex LXX Discipulis, sectator Pauli ac martyr, atque apud Græcos celebratus fuerit, prout intelliges e Prætermissis ad diem 14 Aprilis; de quo item tunc meminit Castellanus in additionibus ad suum Martyrologium universale. Vide etiam notationes Baronii ad diem 29 Decembris, quo refertur in Martyrologio Romano, & a posteris nostris dari poterit eodem die | XXIX Decembris. |
Nomen varie efformatum Calemeri, Calimerii, Chalemeri, Kalemerii &c. eumdem ipsum exhibet Mediolanensem episcopum, in Catalogis a Papebrochio ante tom. VII Maii recensitis, post Anatolonem, Gaium & Castritianum ordine quartum, cujus tempora seu ætatem & gesta, [Quæ ad cultum spectant] quoad [Col. 0171C] fieri poterit, expendemus, ubi primum egerimus de cultu, quem vetustissimum non esse ex eo facile intelligis, quod nullis, quæ classica appellamus, Martyrologiis nomen ejus reperiatur inscriptum, ne ullis quidem eorum auctariis, præterquam additamento Molani ad Usuardum hoc die in posterioribus editionibus in quibus ita legitur: Mediolani, nativitas S. Calimeri pontificis & martyris, non indicato alio fonte unde acceptus fuerit, quam Missali Ambrosiano. Certe Baronius dum S. Calimerum Romano primus inseruit, alias quas citaret, tabulas non habuit, nisi solas Mediolanenses, nempe Præfationem Ambrosianam, & ea quæ a Galesinio hoc die notantur, jam jam referenda. Habetur mentio, inquit ibidem Baronius, de eodem in Actis sanctorum Faustini & Jovitæ. Utique; & quidem tom. 11 Februarii pag. 812, col. 2; verum quæ ibi obiter de S. Calimero narrantur, cum iis quæ de ipso infra dicentur, nemo facile conciliaverit: neque magis placent, quæ alii subinde de obsequiis a S. Calimero sanctis Fratribus præstitis commemorarunt.
[2] Galesinium prius audiamus in Martyrologio suo diei hujus annuntiationem sic inchoantem; Mediolani, [Col. 0171E] sancti Calimeri episcopi & martyris; [satis stabilita sunt,] cujus religione, disciplina & martyrio, non solum ecclesia Mediolanensis aucta atque exornata est, sed etiam Liguria pene cuncta ejusdem virtute, singularique Christianæ pietatis propagandæ labore suscepit Jesu Christi fidem. Ad quæ in Notationibus suis ita observat: Ex tabulis ecclesiæ Mediolanensis & Brixiensis. Exstat de eo præterea [Col. 0171F] Præfatio Ambrosiana, & mentio fit in Canone Mis. Ambr. Ex monumentis vero ejusdem Ambrosianæ ecclesiæ pervetustis nos illius actiones acceptas splendidius latine reddidimus. Martyrio coronatus dicitur Adriano imp. Ita Galesinius; cujus splendidam orationem nec invenio, nec quærendam sentio. Ab ejus splendore non tantopere deflectit historia a nobis infra producenda; ast in eo multo securior, quod S. Calimerum non sub Adriano martyrio coronatum dicat; sed tum primum ad episcopatum promotum, quem ad annos 53 tenuisse, Catalogi & cetera monumenta constanter asserunt, quidquid in variis adjunctis inter se plurimum discrepent.
[3] [non item quæ ad ætatem.] Neque id magnopere mirandum, cum monumenta
illa tantam antiquitatem non præferant,
ut certi aliquid præter dignitatem episcopalem &
martyrium ex iis tuto eruatur. Et quidem citata
a nobis Acta sanctorum Faustini & Jovitæ S. Calimerum
Romæ ordinatum volunt sub S. Euaristo
Pontifice, dum eo sancti Martyres deducti essent.
Alia plane memorat in sua Historia Mediolanensi
Carolus Novariensis episcopus, quibus prorsus opposita
[Pagina 172]
[Col. 0172A] tradit libellus Romæ excusus sub titulo Successores
S. Barnabæ ex Biblioth. Vaticana, ubi sub
nomine Callocerii hæc habentur: Rexit ecclesiam
Mediolanen. a Xisto I Pont. ordinatus. Ejus religione,
disciplina & martyrio non solum ecclesia
Mediolan. aucta atque exornata est, sed etiam
Liguria pene cuncta ejusdem virtute singularique
Christianæ pietatis propagandæ labore suscepit Jesu
Christi fidem. Hic in vinculis deductos Mediolanum
Faustinum & Jovitam nobiles Brixianos.
... opibus adjuvit, verbo consolatus est, & ad
perferendas pro Christi nomine ærumnas adhortatus
est, [&] in eadem persecutione, initio videlicet
suscepti ab Adriano imperii, martyrii palma
insignis quievit in Domino, cum ecclesiam
rexisset annis LIII.
[4] Atque ex hujusmodi anachronismis nata est, saltem studiose arrepta occasio Calimerum geminandi, [Memoria ejus celebris] ne synonymo Sancto careret Brixia. Quocumque te verteris, non est ubi pedem tuto figas. Sed nos ea prosequamur quæ ad cultum spectant potissimum, cujus nimirum insigne monumentum est Missale Ambrosianum, quod apud nos pervetustum [Col. 0172B] exstat, editum nempe anno 1522, ex quo hæc ad Sancti gloriam desumenda censuimus. Prima oratio est Super populum: Omnipotens Deus, solemnitatem hujus diei propitius intuere, & Ecclesiam tuam intercessione beati Kalimeri pontificis & martyris tui continua fac celebritate gaudere, omniumque in te credentium vota perfice. Per. Epistola: Ubi spiritus Domini. Euangelium: Cum venerit filius hominis. Super syndonem: Deus auctor mundi & conditor, qui Sancti tuis in confessione tui nominis virtutem atque victoriam contulisti; præsta populo tuo, ut cujus annua celebritate devotis exultat obsequiis, ejus suffragiis tuæ pietatis consequatur auxilium. Per.
[5] Sequitur oratio tertia SUPER OBLATAM. Omnipotens sempiterne Deus, qui beatum Kalimerum martyrem tuum pontificalibus infulis decorasti, [in Missali Ambrosiano;] præsta, quæsumus, nos ejus exemplo & magnifico interventu, tibi digne munera consecrare, ac mundi gloriam mente despicere, & cælum semper ambire Per. Præfatio. Æterne Deus: & in hac die, quam beati Kalimeri passio consecravit, & nobis venerabilem exhibuit, prædicare. Qui euangelica prædicatione imbutus, doctrinis cælestibus educatus, electione dignitatis conspicuus, [Col. 0172C] & martyr insignis, & sacerdos refulsit egregius: per Christum. Post communionem. Deus, qui es tuorum antistitum potentissimus illustrator, tribue, quæsumus, ut per hæc Sacramenta, quæ sumpsimus, & beatissimi pontificis & martyris tui Kalimeri magnificis exemplis pariter & monitis informati, seculi istius caliginem sine periculo transeamus. Per. Præter hanc Missam, sibi propriam, id peculiare habet S. Calimerus, quod etiam in ordinario Canone ejus fiat commemoratio post SS. Naboris & Felicis, ante S. Materni, Eustorgii &c.
[6] Adde modo lectionem ex Breviario Ambrosiano, S. Caroli Card. jussu edito & postea recognito anno 1635: [& in Breviario Vitæ compendium.] Calimerius nobili genere in Græcia natus, Romæ educatus, inde Mediolanum venit, ubi a beato Castritiano benigne exceptus, cognitaque illius morum sanctitate & doctrina, in basilicæ Faustinianæ clero adscribitur. In cujus cleri collegio dum fuit, ceteris pietate præluxit. Itaque post Castritiani obitum, præclara virtutum laude florens, dignus habitus est, qui in illius locum episcopus suffectus, ecclesiam Mediolanensem [Col. 0172D] gubernaret. Quod sane munus usque adeo recusare contendit, ut catenis vinctus ad illud accesserit. Post vero, etiamsi episcopalem curam & dignitatem coactus susceperit, non solum ecclesiam sibi commissam religione & doctrina illustravit, sed Liguriam omnem prædicatione sancteque factorum exemplis Christo Domino adjunxit. Quamobrem in Antonini & Commodi persecutione comprehensus, a fidei hostibus primum varie cruciatus, demum vulneribus confossus, cervicibusque gladio transverberatis, præceps in puteum dejectus, ad martyrii palmam abiit in cælum pridie Calendas Augusti. Ejus corpus sepultum est in basilica nomine suo exstructa, in qua altare aureum ob Martyris memoriam Thomas archiepiscopus faciendum curavit. Septimo postea provinciali concilio, magno episcoporum numero, populorumque concursu sancti Calimerii corpus translatum & in pristina sede honestissime collocatum fuit. Atque hæc de cultu satis.
[7] [Sunt qui res involverunt] Dubiam Sancti ætatem jam attigimus, aliis sub Euaristo, aliis sub Sixto, aliis sub Telesphoro Romanam ejus institutionem locantibus, imo ejus [Col. 0172E] martyrium sub Adriano: quæ quam absone in citato libello successorum S. Barnabæ combinata sint, ex dictis patere existimo. Minus etiam observanda sunt quæ ex Onuphrio Panvinio citat & refellit Ferrarius; si enim, ut vult ille, sub Antonino Pio episcopus demum creatus est S. Calimerus anno primum 155, sederit autem annis 53, sitque ejus obitus differendus ad annum 208, ruere oportet totam episcoporum Mediolanensium chronologiam, & quæ de Sanctis supersunt utcumque tolerabilia. Neque vero lucem his adfert Petrus Paulus Bosca in suo Martyrologio Mediolanensi: nam præter scriptorum variorum nomina; quos inspicere vix operæ pretium est, ac bina aut terna epigrammata, ad res implexas elucidandas haudquaquam opportuna, auget potius dubia, quam explanet; nam duos sanctos Calimeros ex jam dictis SS. Faustini & Jovitæ Actis adstruere, quid est aliud, quam rebus de se obscuris tenebras affundere, quas paulo operosius dispellere juvisset?
[8] [ut geminos Calimeros fingant:] Cetera quæ adversus Faynum disputat Bosca, tantumdem rem illustrant, nobis longe tutius visum est, antiquis monumentis insistere, satis ordinate in Legenda deductis, ut alia ista attendenda non sint, quæ ex ruinosis fundamentis per æque [Col. 0172F] incerta consectaria, non absque partium studio deducuntur. Ne hic igitur tricis plane incertis diutius implicemur, sufficiat, S. Calimeri ætatem ejusque gesta ea ratione componere, qua pridem usus est Papebrochius in laudata Exegesi, cujus verba hic non pigebit describere Ita ex probatioribus monumentis de Sancto statuit: S. Calimerus sedit annos LIII, depositus pridie Kalendas Augusti. Atque hic titulus est: tum ita ex Catalogis pergit: Hic decennio fere ante venerandæ memoriæ Castritiani præsulis excessum, juvenem se dederat in disciplinam S. Telesphori Papæ, quem anno CXXVII ordinatum, decennio & amplius sedisse demonstravimus: sed territus periculis, inter quæ hunc versari videbat, propter persecutorum rabiem secessit Mediolanum. Quam hæc Legendis conformia sint, uti & quæ sequuntur, infra patebit manifestius: textum sequamur:
[9] [satis recte chronologiam ordinavit Papebrochius.] A S. Castritiano adscriptus in clerum, atque
eo mortuo electus episcopus, & multa sub
Antonino Pio perpessus, itemque sub Antonino &
Commodo, cum annorum circiter quinquaginta
trium curricula peregisset in cura pastorali, tandem
puteo mersus occubuit martyr pridie Kalend.
[Pagina 173]
[Col. 0173A] Augusti. Cessavit autem episcopatus anno uno &
medio. Sic historia jam sæpe allegata, quæ per
quos diximus LIII deducit nos ad annum Christi
CXCI, ita ut annus CXCIII successori Monæ fuerit
primus. De corpore nihil sciebatur aut cum scriberetur
historia, aut cum hic Catalogus compilaretur.
Ferrarius ait, in cœmeterio Caii sepultum,
in ecclesia postea suo nomine ædificata conditum
esse: & ibi, inquit, altare aureum in sancti
Martyris honorem a Thoma archiepiscopo sub
Carolo magno positum est, qui Thomas cum successerit
anno DCCLVI, apparet, eum, qui primæ
huic parti depositionis locum, quando scire potuit,
adnotavit, id prius fecisse, quam invento corpore
ecclesia hæc conderetur. Facta est autem S.
Calimeri translatio a Frederico Card. Borromæo,
in novam arcam, sub eodem altari, quo prius, recondendam,
anno MDCXIX die XXXI Maii, ipsaque
ecclesia, olim Humiliatorum præpositura,
nunc puellis periclitantibus juxta eam collectis
deservit,
[10] [Col. 0173B] Gestorum S. Calimeri seriem aliquam Mediolani descripsit Henschenius, [Verbosa est depositionis historia] ex antiquissimo, ut notavit Papebrochius, cod. Ms. Ambrosiano f. N n. 246. Oratio est, ut supra insinuabam, splendidæ Galesinii latinitati haud multum postponenda; ast ipso longe vetustior, cum dictum illum codicem vetustissimum appellent Majores nostri, in istiusmodi monumentis dignoscendis judices haud sane imperiti. Ad quod circiter seculum referendus sit, non habeo unde conjiciam; verbosum plane scriptorem agnosces ex ipso Legendæ principio, in hunc modum contexto: Translato ad cælestem curiam viro præclarissimo Castritiano, atque in senatorum illustrissimorum concilio, quasi bellicosissimo ac veterano triumphatore nitenti subsellio decibiliter sublimato. Dixisset brevius & nitidius; S. Castritiano ad supernum laborum præmium evocato. Ceterum cum Acta nulla reperiam quæ verosimilius gestorum S. Calimeri seriem prosequantur; ut ut hinc inde barbarismis inspersa sit oratio, eam hic integram subjiciam, ubi de sepultura ex Carolo Novariensi episcopo paucula notavero.
[11] Sic ille in sua historia Mediolanensi memorat pag. 39: [Corpus inventum sec. XV.] Hujus beati Martyris corpus, Francisco Sfortia duce (opinor primo istius nominis, qui adulto sec. XV floruit) inventum tradit Bossius [Col. 0173C] in confessione sive sacello subterraneo ecclesiæ ipsi Martyri dicatæ, quæ est extra portam Romanam, in qua cum parochiali cura duo presbyteri, canonici dicti, resident; arbitror enim ibi fuisse olim canonicorum collegium. Inventum vero ait in puteo quodam: cum etiam in puteum ab impiis illis, cum eum necassent, projectum dicatur. Argumentum cultus insignis hujus sancti Episcopi illud est, quod in ejus Missa propriam Præfationem habet ecclesia Ambrosiana: imo eum in sacro Missæ Canone nominat una cum Apostolis & aliis martyribus. Adhuc ejus corpus in ejusdem ecclesiæ confessione jacet, quo loco curasse traditur Thomas archiepiscopus altare aureum ei superponi. Ut verbo dicam quod superest; præfatæ S. Calimeri ecclesiæ vetustatem & nobilitatem non aliunde certius hauries, quam ex iis quæ de procurata a S. Laurentio ejus restauratione cecinit Ennodius, ut habes tomo VI Julii nostri pag. 442. En modo promissam ipsam historiam.
[Sublato Mediolani Castritiano episc.] Translato ad cælestem curiam viro præclarissimo Castritiano atque in senatorum illustrissimorum concilio, quasi bellicosissimo ac veterano triumphatore nitenti subsellio decibiliter sublimato, plebs viduata fidelium non modica urgebatur tristitia, anxia multum & geminæ hinc inde mœstitiæ angore prolapsa, primum de pastoris obitu & de destitutione sui, demum de præeligendo successore, qui difficile tanti viri compar posset illo in tempore inveniri; quandoquidem pestifera Ælii Adriani vexatione per totum Romanum [Col. 0173E] orbem, maximeque ea parte Italiæ, quæ Cisalpina Gallia nomen habet, Dei Ecclesia duriter quatiebatur. Qui primo imperii eventu mitem sese erga Christianos viros mentitus, postmodum ad genuinam, velut canis rabidus, conversus insaniam, invidorum quorumdam insolentia vulgique vecordis stultissimis acclamationibus adeo irritatus est, ut multorum, jussu ejus, martyria & cruciatus Sanctorum quaquaversum intonarent.
[2] [Successor designatur Calimerus,] Hac ergo caussa collecti pariter, Christum Jesum implorabant gemitibus cordis & lacrymarum fontibus hinc indeque manantibus. Sed Deus omnipotens, qui suorum optata b fidelium maxima semper cum pietate & paterna solicitudine providet, non passus est suam plebem sibi sedule obsequentem necessariis diutius viduari præsidiis: quin potius solitum continuo postulatus, quod ante secula præscierat, a prædestinatione præbuit adminiculum. Erat namque id temporis in clero Faustæ ecclesiæ delegato vir sanctissimus, generis prosapia gravis *, sed morum illustrium scientiæque probitate Romanus, cui nomen Calimerus: qui multa abstinentia & jugi vigilantia peroptime saginatus, porro etiam indefessa divinorum dogmatum meditatione abundantissime sarcinatus (qualem Dei sapientia beatum appellat: Beatus, [Col. 0173F] inquiens, qui vigilat ad me & observat quotidie ad postes ostii mei) facile poterat confratribus & condiscipulis bonorum operum, & evidens documentum tribuere, & ingens exemplum præstare.
[3] [qui Roma eo prosugus,] Sed quia solet nonnumquam in talibus infaustus
latere jactantiæ fastus, quodam fictæ sanctitatis
velamine palliatus, & male casurum flebilis
extollentiæ subrepere supercilium, is, quem loquor,
vir mirificus & omni laude celebrandus, tantæ
humilitatis tantæque fuit sanctitatis, ut non solum
cunctis in clero subjectus fratribus, verum
etiam minimis quibusque officiis esset semper intentus.
De hoc varia a diversis narratur, sed certior
est quorumdam super eo, ut suspicor, relatio,
quam in præsenti materia, licet succincte,
utillimum puto adjicere. Decennio fere ante venerandæ
memoriæ Castritiani præsulis excessum,
dum Adrianus infelix deteriorari, ut præfatus sum,
a meliori proposito statuisset, & Christi cultores
persequi, non modo per alios sed seipso fautore,
insani capitis pœnas luituro, decretis vulgatis
cœpisset: qua tempestate Romanæ quoque Ecclesiæ
[Pagina 174]
[Col. 0174A] summum Pontificem Telesphorum magnis
virtutum præconiis insignitum, cujus sagacitate
atque industria suprataxatus vir Dei Calimerus saluberrimis
actibus & sacris monitis a puero fuerat
informatus, inter sepulchra martyrum latitantem
excitata lues inveniens, Martyrum meritis &
numero copularet; æstimans quia si ipsum caput
deterrere ac percutere valuisset, hoc est Romanum
Pontificem: subjectiora facilius membra,
id est diffusas quaque per orbem ecclesias & earum
præsules degluberet atque confoderet.
[4] Cum ergo adhuc puer in junioribus imbellis degeret annis, [multisque virtutibus clarus] veritus ne, si ad pœnam simili modo ut Magister, raperetur, perdurare non posset, secessit ab Urbe latenter. Dumque fugitivus viator aliquot oberrando diebus, nocturnum conficeret iter, Dei tandem revocatus auxilio Albam pervenit ad urbem, quæ alio nomine Mediolanium dicta est: ibidem sæpe memoratum præsulem Christianorum, utpote patronum famosissimum, requirens invenit Castritianum: a quo benignissime susceptus, ac non multo post morum [Col. 0174B] patientia & fidei documentis probatus inventus, reliquo discipulorum ipsius cœtui coadunatus est. In quo quanta solicitudo in divinis obsequiis, quantus mutuæ caritatis affectus in fraternis officiis excreverit, non est hujus nostræ exilitatis evolvere: quocirca supersedendum de his magis arbitror & ad cetera festinandum.
[5] Interea ut cœpta subsequar, cum gravi omnes mœrore afficerentur, de restituendo pastore ovili destituto, [onus admittere vi compellitur.] & nullus auderet vel cogitare de seipso, vel proferre de socio, vixdum cælitus attacti ad reverentissimum Calimerum sese convertunt: in quo velut speculari lapide sui magistri & vitam mirabilem & præclara dogmata uno pariter oculo unoque auditu contemplabantur ac perdiscebant. Deposcunt ergo illum humiliter, ut suis miseratus sodalibus, pastoris non abnuat officium pertinaciter; cui non parvum meritum diuturni temporis felix contulerat exercitium. Quid multis moror? Recusanti omnimodis & velut hosti cuidam acriter obsistenti, vis laudanda ingeritur. Ducitur catenatus domesticis futurus pastor ab ovibus, & non nisi episcopali sacrandus benedictione absolvitur. Postremo sacratus in episcopum tantam providendis a se ovilibus curam strenue impendit, [Col. 0174C] ut juxta quod sui aptissime nominis idioma concinit, boni diei, qui Christus est, assertor existens, ab idololatriæ tenebris multorum depelleret mentes, ac lucis æternæ compotes efficeret.
[6] Quanti autem per ipsum baptismi lavacro abluti, quanti animo simul & corpore curati, [Laborando indefessus] quæ vox, quæ poterit lingua retexere. Nullius umquam accessus ad eum sine salubri documento, nulliusque recessus ab eo sine viatico opportuno: nullius in quacumque anxietate postulatio absque competenti coram illo effusa est remedio. Verum persecutionis turbine, etiam Adriano perempto, necdum quiescente, sed sub Antonino successore ipsius atrocissime sæviente, iste, de quo sermo est, non jam, ut prius, fugæ metu abdita penetrabat, sed audacter palanterque paganos refellens ritus, prompto animo ad perferenda quæque pro Christo dura & aspera sponte se ipsis tribunalibus ingerebat. Quin etiam carcerum ergastula ultro ingrediens, Christi militum animos ad passionum tolerantiam incitabat, non solum gravia quæcumque pro Christo pati, sed mori insuper paratus.
[7] Persæpe denique cum vinculatis vinculatus, sæpius cum flagellatis pene exitialiter flagellatus, [Col. 0174D] sæpissime quoque, dum falsorum protereret portenta Deorum, & eorum cultores vanos, [& pericula quæque contemnens] cœcos ac miseros palam cunctis ediceret; cæsus diutissime carpentoque super impositus, cum exulantibus exiliatus est. Sed quia in eo totius patriæ salus & vita omnium consistere absque dubio credebatur, ut vinculis eximi, ut plagarum inflictarum livore mederi, ut exiliis reduci quantocius posset, summa fidelium cura incunctanter satagebat. Attamen, ut moris est, amore paucorum bonorum, multorum magis magisque adversus illum concitata sunt odia perversorum.
[8] [tandem capitur,] Mittunt denique & nefando Cæsari de nomine Calimeri suggerunt: illum totius auctorem sceleris, maleficorumque omnium principem, deorum injurias temerarie per plateas garrientem, ab eorum debito cultu totam pene Liguriam avertentem, præmissis supplicationibus nuntiant: dedecus reipublicæ futurum inclamant, si ab uno detestando ac disperdendo sene, deorum magna potentia derideatur, atque impune ab uno jugiter derisa, turpiter ab omnibus contemnatur. Mox igitur data sententia præcipitur, ut ubicumque [Col. 0174E] inventus fuisset, sine mora puniretur. Sed Vir sanctus plus divinum imperium perpendens, quam vitæ præsentis excidium metuens, non diebus, non noctibus incepto desistebat. Unde contigit ut cum aliis in Romuleo inventus cœmeterio, quod est in latere ejusdem urbis meridiano, haud longe ab Apollinis fano, ubi cum consuetudinario thure tendentes oratum intuens quosdam, acrius more solito increpabat: ab eisdem, quos pie admonebat, correptus, inhoneste Phœbi traditur excubitoribus horrendo pœnarum genere puniendus
[9] [atque in puteum præcipitatus,] Quem illi inveteratum dumtaxat suorum deorum captum attendentes inimicum, gaudio immenso exhilarati, laudes dabant summas auctoribus diis, adeo ut plausu theatrico chorus repleri, tellus concuti putaretur. Tum vero insurgunt pariter, & sanctum Dei Calimerum multis undique plagis perfodiunt, reminiscentesque qualia illis probra objecerit, & frequenti eos nævo objecerit vel fœdaverit, & quod plurimos ex ipsis ad fidem Christi adtractos & aqua salutaris fontis infusa manu propria submersos abluerit; cum adhuc seminecis ante illorum pedes jacens, spirare extremum moriturus habitum cerneretur, in adjacentis putei profundum, inversis immersum pedibus, [Col. 0174F] transcapitaverunt, clamantes pariter ac dicentes: Nos te melius abluemus fontanis aquis, quam tu nostros, quos incantationibus tuis amentes efficiens, aquis turbidis abluisse probaris.
[10] [martyrio coronatur.] Hic B. Calimeri cursus in stadio hujus vitæ, hoc certamen fuit, quod ad laudem & gloriam cælestis Regis per annorum circiter quinquaginta trium curricula indefessus palæstrites, Christo auspice peregit. Quibus perniciter evolutis, superni palatii aulam scandit cum reliquis commilitonibus atque coævis, potiturus bravio vitæ perennis. Dies passionis illius pridie Kalendarum Augusti. Fuit autem temporibus Adriani, Antonini, item Antonini & Commodi. Cessavit episcopatus anno & medio.
Officium citamus, quod solum citari potuit, cum aliis monumentis omnino destituti simus: Officium, inquam, quod primum Leontinis in Sicilia a Paulo PP. V anno 1608 concessum est, sequenti proxime anno 1609 ad Puteolanus etiam extensum, [Ignotos antea Sanctos] Romæ vero editum apud Jacobum Mascardum anno 1612, ut ex ipso instrumento constat, a P. Antonio Beatillo cum Majoribus nostris communicato, cujus hæc prima est facies: Officium [Col. 0175B] SS. Onesimi, Erasmi & sociorum mart. a sanctissimo D. N. Paulo V, summo Pontifice approbatum, & in civitate Puteolana & ejus diœcesi a clericis tam secularibus quam regularibus celebrandum. Hæc vero leguntur in facie adversa: Admodum illustribus DD. Capitulo & clero ecclesiæ Puteolensis: ad ineundam tuendamque inter Puteolorum ac Leontinorum civitates, quæ sub eorumdem Sanctorum patrocinio numerantur, benevolentiam; Agathinus Castilionius protonotarius apostolicus, & canonicus Leontinus dono dedit Romæ MDCXII. Sequitur Officium ipsum XXXI Julii duplex. En modo lectiones in secundo nocturno.
[2] Lect. IV. Onesimus in persecutione Decii comprehensus cum Alphio, [ex Lectionibus Romæ editis 1612 producimus] Philadelpho, Cyrino, Erasmo, ac tredecim aliis discipulis in Vasconia; ubi Euangelicæ salutis semen disseminabat; ad Nigellionem præfectum conducitur: in cujus conspectu intrepide Jesum Christum divino cultu adorandum asseverans, maxillis lapide contunditur. Tum reliqui ejus exemplo exciti; Et nos etiam Christiani sumus, exclamant; discipulos ne dimittas impunes, dum magistrum crucias: agedum conjunge nos eidem certamini, quorum eadem est sententia. Adjungam vos, inquit Nigellio, nefario præceptori. Quare eos totum diem crinibus suspensos torquet.
[3] [Col. 0175C] Lect. V. Postridie Romam, ligatis ad terga manibus, [quarum hic textum] ad Decium missi, Licinio Valeriano traduntur, qui primum Sanctos, manibus pedibusque gravissimo ligno devintis, in custodia haberi præcepit: ubi a sanctis Apostolis Petro & Paulo (vinculis ex ipso conspectu resolutis) ad perferendos cruciatus inflammantur. Post aliquot dies in quæstionem vocati, senatum universum de vana idolorum superstitione reprehendunt. Tum Valerianus blanditiis agendum ratus, honores divitiasque pollicetur, si a Christo deficere in animum inducant. Sed ubi locum pollicitationibus non dari percepit, nervis acriter verberatos ad Diomedem Puteolorum præfectum dimittit.
[4] Lect. VI. Tunc Diomedes Onesimo: Num, ait, tu simplices adolescentium animos pravis dogmatibus decepisti? [referre visum est,] Ego, respondit, illos non decepi, sed ab ignorantia vindicans, in viam veritatis deduxi. His verbis accensus præfectus, ingenti lapide Onesimum comprimi jubet. Quare Sanctus præceptor sanctissimam animam Domino commendans, de tyranno triumphavit. Erasmus [Col. 0175D] vero & tredecim condiscipuli extra urbem capite plectuntur circiter Kalen. Augusti. Quorum corpora a Christianis sepulta sunt: sed Erasmi corpus, divino monitu præmonstratum, a S. Neophyto episcopo Leontinos asportatum est, & in sepulcro sanctorum fratrum honorifice conditum. Utramque approbationem & concessionem sac. Rituum Congregationis, tum Leontinis XV Martii MDCVIII, tum Puteolensibus XXVII Julii MDCIX habes ad calcem, subscribente Dominico episcopo Ostiensi Card. Pinello, & Joanne Paulo Mucantio [Col. 0175E] Secretario.
[5] [multis difficultatibus obnoxium.] Totam illam historiam ferme ad verbum descripsit Ferrarius in Catalogo Sanctorum Italiæ citans relatum jam Officium ecclesiæ Leontinæ, quod idem denuo appellat in Catalogo suo generali hoc ipso die, quo plane ignotos fateri cogimur tum Onesimum, tum Erasmum & socios in omnibus omnino Martyrologiis aut Fastis sacris quibuscumque, saltem quæ in toto nostro Museo reperiantur: quod quam rarum sit, non est quod pluribus prosequar. Id fatemur præterea, lectiones jam præmissas, nec locis, nec temporibus nec rebus, gestis convenire. Capti in Vasconia (satis nota regione ad montes Pirenæos) Martyres Græcis omnes nominibus insigniti, postridie Romam mittuntur ad Decium, & Licinio Valeriano traduntur: inde Puteolos transmissos torquet Diomedes, qui post Onesimum magistrum ingenti lapide compressum, Erasmum etiam & tredecim condiscipulos extra urbem capite plectit, ut prorsus non intelligas quo Alphius, Philadelphus & Cyrinus evanuerint. Ceterum adjunctis illis qualibuscumque in medio relictis, ut salvetur rei substantia,
[6] [Onesimorum non satis obvia distinctio] Quæstio præcipua moveri potest, num sanctus hic Onesimus confundendus sit cum eo vel iis, de quo vel de quibus actum est XVI Februarii, ubi satis dubium relinquitur, sitne Onesimus Philemonis servus, de quo scribit Apostolus, idem cum [Col. 0175F] synonymo episcopo Ephesino, de qua re ad eam diem disputari poterit, dum mensis iste supplebitur augebiturque, ut jam non semel in hoc opere dictum est. Quod huc spectat, id satis observavit Henschenius, & modo certissimum videtur, hodiernum Onesimum, quisquis fuerit, ab utrisque distinguendum, cujus nulla Acta reperiri novimus, saltem quæ secure admitti possint; non ea quæ citato loco examinavit Henschenius exstantque apud Surium ex Metaphraste; neque ea quæ Papebrochius ad X Maii operosissime discussit de SS. Alphio, Philadelpho & Cyrino; ubi quæ in Lectionibus nostris gravissime offendunt, paulo tolerabilius explicata invenies.
[7] [neque modus Acta restituendi.] Tolerabilius, inquam, nam post adhibitum
quantumcumque conatum, hoc propria manu de
S. Onesimo scriptum reliquit Papebrochius: Vide
notata in Maio ad Vitam SS. Alphii &c. Mallem
huc applicare ex Lipomano & Surio Acta posita
XVI Februarii, detractis detrahendis; hæc
vero pro fictis rejicere. Utra præferenda sint, non
ausim equidem definire. Siquid ex Metaphrastica
[Pagina 176]
[Col. 0176A] oratione huic nostro S. Onesimo aptari possit,
id eo demum reducetur, quod Romæ passus sit, &
Puteolis martyrium cum sociis consummaverit, aliis
tribus, si Actis ipsorum credimus, in Sicilia
eamdem coronam apud Leontinos consecutis: Si plura
de his legere cupis, adisis jam dicta Acta, &
Surium, cujus longam orationem, merito ab Henschenio
prætermissam, & huc quodammodo rejectam,
[Col. 0176D] nos recudendam non censuimus, cum præter
locos, Metaphrasti nimis quam communes,
nihil magnopere solidi habeat, quod sancto nostro
Onesimo aut sociis magis proprium sit, quam ceteris
ferme sanctis Martyribus: satis multa valde
imperite connexa & consuta dicuntur in Lectionibus,
ut hic ab aliis æque obscuris & incertis tutius
abstinendum videatur.
Recentiores Martyrologi istorum Martyrum memoriam non eodem signant die: nam Molanus in additionibus ad suum Usuardum anno 1573 editum, hoc die XXXI Julii post Maurolycum sic habet: In Calabria, oppido Tabritano * S. Fantini confessoris Syracusani; [Memoria diebus variis] cujus parentes Fantius ac Deodata, Syracusis plumbatis cæsi, cum diis litare nollent, decollati sunt. Ferrarius in novo Catalogo Sanctorum, qui in Romano Martyrologio non sunt, eodem quidem isto die tradit sequentia: Syracusis sanctorum martyrum Fantii & Deodatæ, sub Diocletiano; additque in notis, se eos dare ex Tabulis ecclesiæ Syracusanæ; sed iisdem fere verbis iterum de illis meminit ad diem XXXI Augusti, ac denuo citat dictæ ecclesiæ Tabulas, hoc superaddito, quod eos ut cives suos colat. Tertio denique eosdem sanctos Martyres repetit ad diem XIV Decembris, præter Tabulas ecclesiæ Syracusanæ, etiam eas quæ sint Leontinæ citans; quas [Col. 0176C] Romæ ab Agathino, inquit, Leontino presbytero accepimus. Sed nos istarum Tabularum ætatem, fidem atque auctoritatem non satis exploratam habemus: Credamus tamen Ferrario affirmanti, quod ecclesia Syracusana Sanctos hosce ut cives suos colat; an vero tales fuerint, mox discutietur.
[2] Noster Octavius Caietanus in Vitis Sanctorum Siculorum tom. 1, [apud recentiores hagiologos relata: Acta Vitæ S. Fantini immixta,] pag. 122 illos affigit huic diei XXXI Julii; de quibus antea etiam meminerat in Idea istius operis pag. 89; ac noster postmodum Franciscus Carrera in Pantheo Siculo, ubi a pag. 189 elogium contexit. Jam autem si quæras primum fontem, a quo profluxerint recentiores isti annuntiationum rivuli; respondemus, alium nobis non esse cognitum præter Vitam S. Fantini, SS. Fantii ac Deodatæ filii; quam produximus ad diem XXIV hujus mensis, a pag. 553; ubi de illis agitur cap. 1; & cap. 2 dicitur, quod cum recusarent proconsuli obedire, & thura diis adolere, capita iis præcisa sunt. Optabile porro prorsus foret, ut Vita ista melioris esset notæ, & a quibusdam sordibus magis expurgata: quam rem tantisper indicavimus in Commentario ejus prævio, [Col. 0176E] § 1, num. 7; item § 2 sub initium: e quo Commentario accersenda etiam sunt plura alia, quæ tunc occasione S. Fantini in antecessum de nostris hisce duobus Sanctis tractata sparsim, ut fit, ibidem fuere: videlicet de eorum nominibus propriis num. 11; de nobilitate ex otiosi ingenii nugis excogitata, a num. 5; de tempore martyrii num. 11 in fine; at num. 14 dictum fuit, quod ratio temporis incerta maneat, utpote non sufficienter probata: quidquid Caietanus ad marginem Vitæ Sanctorum nostrorum, quam edidit, apponat ann. Ch. CCCIV.
[3] [e cujus Commentario varia hic eruuntur circa ætatem ac patriam] Censemus, inquit Caietanus eodem num. 11 citatus, Fantini parentes externa persecutione sublatos, quæ ab imperatoribus Diocletiano & Maximiano excitata est; sed quod censet, neutiquam eum probare ibidem indicavimus. Gesta ac Martyrium eorum interspersa leguntur Vitæ S. Fantini apud Petrum de Natalibus, episcopum Equilinum, lib. 6, cap. 160; sed quæ sit corrupta, prout reperies in allegato Commentario, [Col. 0176F] num. 25. Quæstio altera hic moveri potest, an Sancti nostri Syracusani fuerint. Syracusis adscribi in recentioribus Martyrologiorum annuntiationibus; tamquam cives item Syracusanos a Syracusanis coli, teste Ferrario, nunc vidimus; sed sicut nos illam gloriam Syracusanis neutiquam invidemus, sic gratularemur solidam, siquidem ea ab ipsis proferretur, rationem. Fundamentum unicum, quantum putamus, hujus rei non aliunde videtur desumi posse, quam ex Vita S. Fantini, in qua utique num. 1 is Syracusis natus asseritur; & ejusdem Vitæ num. 5 agri Syracusani fit mentio; in quo venatus fuerit. Denique ea, quæ mox referuntur de captivitate ejus, ac martyrio Fantii ac Deodatæ intelligenda censemus, ex rerum adjunctis in civitate Syracusana contigisse; si vera dicit auctor.
[4] [horum Sanctorum, Syracusis an Tauriani?] Hoc unicum, uti existimamus, fundamentum
est, quo niti possunt Syracusani, ut SS. Fantium
ac Deodatam ut cives suos colant. Quod
quamquam unicum, sufficiens tamen hic esset,
modo satis solide, melioris, inquam, Vitæ scriptoris,
quam sit iste anonymus, auctoritate stabiliretur.
Deinde cum in allegato pluries Vitæ S Fantini
[Pagina 177]
[Col. 0177A] Commentario prævio, a num. 5 propositis ac
discussis pluribus difficultatibus circa locum ipsius
natalem, an Tauriani in Calabria iste locus fuerit,
an Syracusis, nos tandem Sanctum istum Taurianensibus
tantisper dandum esse censuerimus, donec
Syracusani certiora nos docerent; ideo sanctos
Fantini Parentes tantisper etiam damus Taurianensibus,
vel tamquam istius loci incolas vel cives;
in titulo tamen hujus præsentis nostri Commentarii
disjunctive Syracusis vel Tauriani annuntiatos;
tum quia Syracusani sunt in possessione; tum quia
sententia nostra, quæ Taurianensibus tantisper favet,
non est omnino certa.
[5] Quæ cum ita sint, sequitur, ut nihil morari, nedum movere nos debeat vir quidem Leontinus apud Caietanum in Animadversionibus tomo 1, [S. Deodata perperam a quopiam Sanctis Leontinis fuit adscripta.] pag. 103, qui caritate in patriam, & pietate in D. martyrem Deodatam permotus, ejus imaginem ære incidendam Romæ curavit cum hac inscriptione, quæ ibidem profertur: Sancta Deodata, martyr Leontina, mater S. Fantii Syracusani. At mox recte observat, quod vir ille Leontinam Deodatam esse crediderit, Actis vitiatis deceptus, [Col. 0177B] in quæ Petrus Equilinus impegit; cujus locum ibidem affert, una cum verbis codicis Madrensiani, similes nugas continente. Utriusque textus verba transcribere tædet. Videri interim possunt, quæ diximus in Commentario S. Fantini num. 5, ubi hallucinationem cujusdam, imo ejusdem, ni fallor, qui supra, Leontini, qui Deodatam inter divos Leontinos adscripsit, ex laudato Caietano obiter, prout tunc res ferebat, indicatam lector inveniet.
[6] Idem Caietanus tomo citato, pag. 122 Acta SS. Fantii ac Deodatæ contexuit e Vita S. Fantini; [Acta, quæ hic dantur.] quæ proin plus auctoritatis habere non possunt, quam auctor ipse anonymus, e quo desumpta sunt, non magnam certe fidem merito, sicut partim ex superioribus, partim ex sæpe citato nostro Commentario, a num. 34 intelligi datur. Quamquam vero Acta ista a Caietano composita nihil habeant, unde hic recudi mereantur; quia tamen brevissima sunt, & Sanctorum nostrorum gesta sub uno quasi aspectu exhibent, in Vita alioqui S. Fantini quærenda, ideo nobis visum est, illa Acta, ne alio pro iis recurrendum sit, lectoris oculis hic non subducere, quæ alicubi etiam a nobis correcta sunt. [Col. 0177C] Sic itaque habent
Fantius, & Deodata conjuges, splendore generis, & opibus inter Syracusanos a clari, [Col. 0177D] cum ethnici adhuc essent, miroque liberorum desiderio, quibus diu caruerant, tenerentur; [Sancti dum essent ethnici, ac liberos desiderarent, Fantio promittitur in visione] largitate in pauperes, precibusque ab diis exposcebant suis. Nocte quadam Fantius visus sibi est in somnis videre, sisti se una cum Deodata uxore ad Dei Patris judicium, damnarique superstitionis impiæ crimine ad æternos inferorum ignes; sed adsidentem filium Jesum Christum, conjugibus adfuisse, plagisque Patri suo objectis, simul iis veniam, stirpemque impetrasse; mox etiam pollicitum, parentes fidem rectam a filio suscepturos. Qua Christi Domini prece, dicta jam sententia a summo judice revocata est.
[2] [filius; qui baptizatur,] Viso territus, excitusque Fantius, auditoque Deodata, mente conditam numinis reverentiam tenuere, recteque factis aluere: sed somnio ex eventu fides. Omen lætum parentibus fuit, natus puer, cui Fantino nomen. Is, quo die duodecimum annum explebat, cum in agro Syracusano venaretur cervam forte oblatam (an divinitus?) refugientem in antrum insecutus, sanctum eremitam offendit, a quo una cum Leontio famulo instructus in Jesu Christi fide, ac baptizatus [Col. 0177E] est.
[3] [ac parentes ad fidem convertit.] Domum reversus puer, quæ sibi contigerant enarratis, parentes Christianæ vitæ instituta docet. Ii vero, cum animo, quæ in somnis Fantius vidissent, probe commemorarent, fidem alacres cum familia suscepere. Simul beati Parentes sua omnia, quæ haberent, in egentes erogant. Ex eo Christianæ religionis accusati, prehensique una cum filio ante consularem sistuntur; interrogati, quinam essent; Christianos esse, responderunt.
[4] [Plumbatis cæduntur, &, confirmante eos angelo, martyrio coronantur.] Ob id dictum, irati consularis jussu, omnes plumbatis contusi sunt; sed cum nulla vi doloris, & atrocitate ictuum egregiæ vocis constantiam mutarent, in custodias conjiciuntur, ubi noctu delapsus cum luce angelus, cibo refecit, & ad martyrium confirmavit: prædictoque Fantium, & Deodatam postridie martyrium obituros, Fantinum puerum vinculis exsolutum, foribus ultro patefactis, liberum abire permisit, quo deduceret Deus. Orto die, Fantius, & Deodata ad consularem retracti, cum ejus obtemperare mandatis, ac diis adolere thura respuerent, decollati sunt; oblatisque pro Christi nomine cervicibus, [Col. 0177F] ad immortalitatis lauream convolarunt.
Quæ in Observationibus ad Usuardum hoc die indecisa reliquimus, tum de vera horum sanctorum Martyrum palæstra, tum de quarto socio tribus prioribus adjungendo, tametsi apud Usuardum non exprimatur; [Quod de palæstra dubium fuit,] jam paulo diligentius expendenda sunt. In textu Usuardino sic disertissime legitur: Civitate Sinnada, sanctorum Democriti, Secundi & Dionisii: ubi an studiose a regione [Col. 0178B] abstraxerit Usuardus, etsi omnino perspectum non sit, certe nec Phrygiæ, nec Africæ Martyres adscribere ausus est; ut merito quærendum supersit, utrum Baronius satis recte Usuardinum textum transformaverit, ita scribens: In Phrygia Pacatiana, sanctorum Democriti, Secundi & Dionysii, qualem annuntiationem in nullo Martyrologio, mihi quidem noto, usquam invenit, cum potius in classicis, qui de Sanctis meminerunt, ut in Rabano & Notkero, diserte habeatur; In Africa, civitate Sinnada, quemadmodum etiam notant codices Hieronymiani majores omnes, excepto solo Epternacensi, in qua ex Africa imperitus amanuensis haud dubie Phrigia effinxerit, quales transmutationes in eo codice non raro occurrere, ex alibi sæpissime dictis notissimum est. Quid quod & Beda Plantinianus in Africa etiam quaternos Martyres collocet.
[2] Quantum porro in loco agonis assignando, quod olim observavit Florentinius distent inter se codices, [jam resolvi posse videtur,] non solum Hieronymiani, sed & ceteri prope omnes, ex enumeratione apud illustrissimum Hydruntinum in topographica ad Martyrolog. Rom. disceptatione intelliges: scribunt siquidem aliqui Synnada, alii Cinnada, tum Sindana, Sinenda, Sinnenda, Synoda, Cinoda, Summanda, Sumada; [Col. 0178C] sic tamen ut regio adjecta non Phrygiam sed Africam ubique passim redoleat, ut proinde vera palæstra non in Asia, sed in altera illa orbis parte quærenda sit; ubi, si minus sub ea forma, certe sub aliqua proxime accedente locus reperiendus, sit, cui Sancti tribuantur, quem satis apposite assignavit laudatus Florentinius, Synnadæ substituendo affinem Africæ urbem Sinitam. In collatione equidem Carthaginensi, inquit, & apud Victorem Uticensem Sinitensis locus exprimitur in Africa. Synica & Synicensis episcopatus in Africa [Col. 0178D] fuit, cujus meminit D. Augustinus lib. 2, cap. 8, & Sinistensis tractus meminit idem epist. 128 ad Donatum.
[3] [Sanctos non Phrygiæ sed Africæ tribuendo;] Tum subjungit: Eidem Augustino Africa sanctorum Martyrum corporibus plena est, ut hic notat Galesinius, & fere in vetustiori nostro M. supra reliquos aliarum regionum exuberant, ut non difficile esset, hos etiam Africæ, non Phrygiæ asserere: quod sane, considerata codicum nostrorum auctoritate, non potest non videri longe [Col. 0178E] verosimilius. Præterquam quod & id argumenti accedat, certe non infundati: cum enim satis illustres videantur hi Martyres, si vere Phryges essent, imo vel solum Asiatici, a Græcis, istiusmodi Sanctorum sedulis collectoribus, non tam facile videntur prætereundi; dum interim nec Menæa, nec Menologia nec alia Græca monumenta eorum memoriam umquam prodidisse sciuntur. Vitio itaque verti nobis non potest, quod relicto textu Martyrologii Romani, ad antiquiorum codicum fidem sic restituendum censuerimus, quemadmodum in titulo & nomina & numerus Sanctorum & palæstra ipsa verosimilius expressa sunt.
[4] [& socium quartum adjungendo.] Jam & de S. Thyrso ut pauca dicamus, non magis dubium est, utrum tribus aliis adjungendus sit, quam vero plane simile modo ostenderimus, non Phrygiæ sed Africæ tribuendos esse omnes, & non Sinnadæ, Africæ incognitæ, sed Sinitæ probabilius vindicandos. Thyrsum igitur, seu Tyrsum textui adscribendum censuimus, rejiciendaque proinde verba illa quæ in MS. Reginæ Sueciæ legit Florentinius, atque item in Animadversis Holstenius, Tyri in Syria, Tirsi, quæ in Ms. nostro S. Columbæ, quod Reginæ Sueciæ appellamus, edidimusque tomo VII Junii; quæ in eo, inquam Ms. non reperiuntur, sed potius confirmatur [Col. 0178F] lectio a nobis prælata de Africa Phrygiæ substituenda, sic enim ibi expresse habetur. In Africa, civitate Sinnada, natalis sanctorum Democriti, Secundi, Dionisii & Tiri: ubi satis patet, legendum Tirsi, unde in errorem codices alii contracti induci potuerint, ut Tirum palæstram esse putaverint. De quatuor sociis dubium omne tollunt Rabanus & Notkerus, dum ita annuntiant: In Africa, civitate Sinnada, natale sanctorum Democriti, Secundi, Dionysii, Thyrsi.
Quæsitus est olim inter Sanctos nostros Martyres Fabius aliquis nomine, quo cum insignitus esset Alexander PP. VII, tum Fabius Chisius ad pacem Monasteriensem legatus Apostolicus, operosius incubuit Bollandus ut viro illustrissimo, [Cur anticipata compositio.] de se bene merito, patronum synonymum assignaret, ut pluribus deductum invenies ad XVII Maii, tomo IV pag. 132. Is vero Fabius, extra ordinem ibi positus, cum plane dubius esset, substitui omnino poterat [Col. 0179B] Fabius alter sociis S. Anthimi ad XI Maii annumeratus; vel ille potius qui hoc die colitur, S. Fabius Cæsariensis: nam qui XXI Maii cum aliis relatus est, Roma Viennam præterito demum seculo translatus, e cœmeteriis haud dubie acceptus, inter Sanctos ignotos computandus videtur. Notior hic Fabius iis patronus tuto decerni potest qui forte etiam hodie eo nomine compellantur; ut jure merito suspicer, dandam hic a nobis Bollandi commentationem, præter receptum morem, præmature adornatam, eo unice directam fuisse, ut laudato jam summo Pontifici Alexandro gratificaretur. Ipsam, uti inter chartas nostra reperta est, totam ad verbum subjicimus:
[2] Apud Cæsaream pridie Kalendas Augusti celebratur Passio B. Fabii Martyris, [S. Fabii natalis,] qui cum ferre vexilla Præsidalia recusaret, primum diebus aliquot in carcerem trusus, deinde interrogatus semel & iterum, in Christi confessione perdurat, & mox a Judice capitali sententia condemnatur. Ita Usuardus, Bellinus, aliique. Sed in quibusdam, uti & in Martyrologio Romano, postrema verba ita efferuntur: cum in confessione Christi perduraret, mox a Judice capitali sententia condemnatur. Brevius de eo agunt antiqua Martyrologia, vetus Romanum a Rosweydo editum: Cæsareæ, [Col. 0179C] Fabii Martyris. Mss. S. Richarii & S. Maximini: Apud Cæsaream, S. Fabii Martyris. Ms. S. Lamberti Leodii: Eodem die passio S. Fabiani Martyris. Alii quoque Fabianum appellant, ut Ferrarius, qui Petrum de Natalibus citat, cum is diserte Fabium vocet. Ms. S. Martini Treviris: In Cæsarea, Fabiani Martyris, qui ob fidem Catholicam decollatus est. Ejus natalem ita Martyrologio suo inscripsit Wandelbertus monachus: Martyrii pridie Fabium pia gloria texit. Julius hæc orbi excedens solennia linquit.
[3] Acta S. Fabii nondum reperire potuimus. Habuit ea Ado, [Acta ejus ex Adone,] qui eorum hanc epitomen Martyrologio suo intexuit, atque ex eo Notkerus, Petrus de Natal. lib. 6 cap. 162, (non 165 ut Baronius citat) Surius, Ms. Florarium, Canisius: Cæsareæ, passio S. Fabii Martyris, qui cum ferre vexilla præsidalia recusaret, primum diebus aliquot in carcerem trusus est: deinde productus sistitur ante tribunal. Interrogatus semel & iterum, in Christi confessione perdurat: & mox a furibundo Judice capitali sententia condemnatur. Post hæc inhumatum corpus custodiri jubetur: quod post triduum reticulo insutum, in maris profunda, [Col. 0179D] seorsum caput, seorsum cadaver immergitur. Sed Domini virtute rescisso reticulo, membra capiti revocantur, & scapulis cervix cum indiciis passionis adjungitur. Atque ita suæ integritati redditum corpus, unda blandiore ad Cartennitanum littus evectum, condigno cultu a fidelibus in basilica tumulatum est. Rosweydus in sua editione duo illa verba omisit, in basilica; quæ habentur in Mss. Lobiensi, Taroanensi, Leodiensi S. Laurentii; itemque in Notkero, Ms. Florario, vulgato Bedæ Martyrologio, quod Adoni omnino congruit, ut vel inde pateat Bedæ non esse, quem multo succinctiorem fuisse constat. Petrus [Col. 0179E] in basilica ibidem juxta posita conditum scribit: Canisius, fuisse dein eo loco ædificatam basilicam.
[4] [locus martyrii, & sepulturæ;] Cum autem plures urbes nomine Cæsareæ sint
appellatæ, dubitari potest in qua earum Christi miles
certarit. Si in Cæsarea Palæstinæ quondam metropoli;
qui potuit illius Acta ignorare, aut non
historiæ suæ inserere Eusebius, ejus urbis episcopus?
Quæ adduntur de littore Cartennitano, ad
quod appulsum est corpus Martyris, manifeste indicant
de Cæsarea Mauritaniæ esse sermonem. Erat
enim Cartenna, sive, ut Ptolomæus scribit lib.
4 cap. 3, Cartennæ urbs insignis Mauritaniæ Cæsariensis,
non procul Cæsarea, circa
[5] [tempus,] Quo tempore martyrium subierit Fabius, nemo eorum, qui citati sunt, prodidit. Galesinius, licet præter eos neminem citet, tradit tamen sub Diocletiano contigisse; Cæsareæ, inquit, S. Fabii Martyris, qui in Diocletiani & Maximiani persecutione, aliquot dies primum in carcere inclusus, deinde in judicium perductus, institutis de fide quæstionibus, cum in illius confessione admodum constans esset, demum multis exanthlatis tormentis securi percutitur.
[6] [causa.] Sed cur ille ferre vexilla præsidalia (quæ Petrus
præsidaria, Maurolycus præsidiaria appellat,
alii præsidialia, Canisius solum militaria) cur ea,
inquam, ferre recusavit? An sacrum aliquod
in Ecclesia munus gerebat? Felicius militem vocat,
nec est improbabile. Nam sæpius quidem alias
compulsi militare, qui divinis ministeriis essent
consecrati, in opprobrium sacrosancti, in quo
consistebant, status; verum ut signa ferret, aliosve
honores militares, nescio an hic non militi esse
delatum, credibile sit. Nec vero, si vana persuasione
[Pagina 180]
[Col. 0180A] existimans nefas esse Christiano ordines
ducere, aliave administrare belli munera, ideo
se morti temere objecisset, in Martyrum numero
reponeretur ab Ecclesia: uti neque repositum esse
militem illum existimo, si deinde interfectus est,
qui donativum sub Severo Principe accepturus,
qua redimire caput debuerat, coronam manu gestavit,
caussamque expostulatus Christianus sum,
respondit; quo facto pax periclitata, imo &
turbata Ecclesiæ. Quod tamen factum libro de
Corona militis operose, at non satis solide defendit
Tertullianus, jam Montani captus deliramentis.
Quæ ergo ferre Fabius noster signa recusavit,
ea verisimile est deorum fuisse effigies, aut cum
aliqua idololatrica suscipi actione debuisse, formulave
sacramenti profana, ut per deos geniumve
Cæsaris juraret, quod merito semper Christiani milites
abnuerunt.
[7] Huc usque Bollandus accurate omnia colligens quæ de S. Fabio ex Martyrologiis erui potuere, [Acta verbosiora prætermissa sunt.] ut dictum est in mea hoc die ad Usuardum [Col. 0180D] observatione, ad quam lectores remitto, hic solum additurus, mirandum videri posse, quod Bollandus num. 2 tam expresse asserat, Sancti istius Acta se nondum reperire potuisse, cum verosimillimum sit, ea quæ citavi ex codice Mossiacensi seu Moissiacensi, descripta esse a Papebrochio, atque Antverpiam allata Parisiis anno 1662; nisi forte, uti principio dictum est, suum illum commentarium in Fabii Chisii gratiam multo ante composuerit, aut verius senserit, totam illam juvenilem luxuriantemque orationem, de qua in citata observatione meminimus, dignam prorsus non esse quæ inter Acta connumeretur, aut tali nomine veniat, utpote mera dictio, quæ verboso magis panegyristæ aut concionatori quam serio historico conveniat, hinc inde etiam ab Adoniano sensu aberrans, ut nos proinde eam omnino supprimendam censuerimus, cum hujusmodi argumenta in Actis nostris minime desint, in quibus stylum exercuisse otiosos homines manifestissime pateat.
De sanctis hisce Martyribus meminit
hoc die Supplementum nostrum
ex apographis Sirmondo-Chiffletianis,
quando sic memorat:
Antiqua quæ dat Roma bis sex germina
Demessa, Christe, Martyres novos cape.
Nec plura habemus, quæ circa illorum Martyrum
ætatem, palæstram &c. proferamus; omnia
quippe nobis abstrusa sunt.
Priusquam de eo Sancto, omnibus sacris tabulis seu Fastis, saltem quæ Baronianam Martyrologii Romani recognitionem seu potius auctionem præcesserunt, prorsus incognito, quidquam hic audeam asserere, id referendum censui quod Eminentissimus Annalista ad annum 372, [Sacris Fastis adscriptus est a Baronio,] num., non 15, ut notat Martyrologii ejus editio Moguntina anni 1631, sed vere num. 115 narrat his verbis: Nec prætereundum quod S. Hieronymus sub anno octavo absoluto, nono tamen inchoato Valentiniani & Valentis imperatorum (est hic ipse annus) in Chronico ait: Presbyter Sirmii iniquissime occiditur, qui Octavianum ex proconsule apud se latitantem prodere noluisset. Tum vero persimile factum subjungit ex libro de Mendacio, quem ad Cosentium seu Consentium scripsit S. Augustinus tomo 4, cap. 13, pag. 9 col. 1, ubi Firmum, de quo hic loquimur, vehementer laudat, quod profugum ad se nescio quem, apparitoribus ab imperatore submissis revelare aut prodere noluerit, extrema quæque potius passus, quam ut fidem datam violaret, aut mendacio rem tegeret.
[2] [Col. 0180F] [moto, opinor, auctoritate S. Augustini;] Ipsa S. Augustini verba loco citato ex editione Lovaniensium hic describimus: Quanto er go fortius, quanto excellentius dices, nec prodam, nec mentiar? Fecit hoc episcopus quondam Tagastensis ecclesiæ, Firmus nomine, firmior voluntate. Nam cum ab eo quæreretur homo jussu imperatoris per apparitores ab eo missos, quem ad se confugientem, diligentia quanta poterat, occultabat; respondit quærentibus, nec mentiri se posse, nec hominem prodere, passusque multa tormenta corporis (nondum enim erant imperatores Christiani) permansit in sententia. Deinde ad imperatorem ductus, usque adeo mirabilis apparuit, ut ipsi homini, quem servabat, indulgentiam sine ulla difficultate impetraret. Quid hoc fieri potest fortius atque constantius? Hæc S. Augustinus, inquit Baronius, ex quibus videas, æquiorem erga episcopum fuisse ethnicum imperatorem; quam contra presbyterum, Valentinianum, ab omnibus crudelitatis nimiæ condemnatum. Hujus autem Firmi dies natalis in Sanctorum memoriam descriptus habetur pridie Kalend. Augusti.
[3] Fatemur utique Firmi nomen inter Sanctos
[Pagina 181]
[Col. 0181A] describi, ast in solo Martyrologio Romano, neque
enim habuit Annalista Eminentissimus quem præter
se ibi citaret; [nam alibi Firmus iste notus non est.] neque in vetustiorem ejus cultum,
neque in alias res gestas, virtutes aut ætatem
inquisivit, aut fortasse inquirere potuit, cum
aliunde sanctus iste Firmus notus omnino non sit;
ut facile ex eo intelliges quod Tillemontius de eo obiter
agens, sola ista nude referat, quæ apud Baronium,
aut apud S. Augustinum de eo scripta repererat.
[Col. 0181D] Neque etiam indicia ulla suggerit sanctus
Doctor, ex quibus in imperatoris istius ethnici notitiam
ac proinde in S. Firmi temporum cognitionem
deveniamus. Id quidem verum est, gloriosum
Firmi nomen, ut pluribus sanctis Martyribus proprium,
in Actis nostris non semel relatum esse,
verum Tagastensis istius episcopi memoriam in antiquioribus
Martyrologiis nusquam signatam fuisse,
jam satis diximus.
[Col. 0181B] Repetenda hic non sunt quæ occasione S. Ecclesii diximus ad hujus mensis diem XXVII; nempe in Actis hisce nostris jam toties de Ravenna ejusque prærogativis actum esse, ut de istis nihil præterea memorandum occurrat. [Qui antea junior creditus est] De justo numero sanctorum episcoporum eadem, quæ ibi tangitur quæstio, superest, non facile dirimenda. Nodus vero implexior hic resolvendus, quis Petrus iste sit, qui a Ravennatibus ut Sanctus colitur, relatus ad hunc diem in citatis alibi Officiis, tametsi tota festivitas de S. Germano celebretur. Rubeum aliosque scriptores Ravennates & Ferrarium secuti Majores nostri, minime dubitarunt, quin is esset cognomento junior, istius nominis tertius, ordine XXIV, quique adeo synodis Romanis interfuerit in causa S. Symmachi PP., ad XIX Julii pluribus exposita. Eadem prorsus est Ughelli opinio, tametsi ipsum ordine XXV episcopum numeret. Ut verbo dicam, contra solem loqui visus fuisset, siquis ante editum Agnellum de Pontificibus Ravennat., receptissimis illis Ravennatium placitis fuisset ausus contradicere. Ut clarissime res tota perspiciatur, præmittendum hic censui Ferrarii elogium ex Catalogo [Col. 0181C] Sanctorum Italiæ, ubi ea plane contrahit, quæ paulo fusius retulit Ravennatis historiæ conditor Rubeus, variis locis libri sui tertii. Audi Ferrarium:
[2] Petrus, cognomento Junior, ex Syria originem duxit. [post Rubeum Ferrarium & alios,] Hic sancto Joanni II hujus nominis episcopo Ravennatum suffectus est, quo tempore Theodoricus rex urbem obsidebat; multaque propterea incommoda passus est. Conciliis Romæ sub Symmacho habitis interfuit ac subscriptus est, ubi se ecclesiasticæ libertatis acerrimum defensorem & schismaticorum hostem ostendit. Reversus Ravennam Principi Apostolorum admirabile templum in oppido Classensi ædificare cœpit, inter totius Italiæ præcipua censendum. Vir fuit gravitate vitæque innocentia insignis, corpore gracili barbaque promissa. Libros novæ Legis tabulis aureis exaratos gemmisque ornatos ecclesiæ largitus est. Cum itaque templi memorati ædificationi intentus esset, morbo correptus animam Deo reddidit pridie Kalendas Sextiles, in eodem divi Petri templo sepultus. Cujus corpus post multos annos integrum suavissimoque odore completum repertum est. Allegat hic, & vere, monumenta ecclesiæ Ravennatis atque Hieronymum Rubeum [Col. 0181E] in ejusdem civitatis historia lib. 3.
[3] Tum vero in annotatione sic pergit: Is secundus hujus nominis episcopus Ravennas, [ex Agnelli historia] principio regni Theodorici CDXCIII creatus est a S. Apollinare XXIII, præfuitque ex Fastis Panvinii annos IX. Quare fieri non potest ut sub Narsete exarcho, ut quidam scribunt, vixerit. Recte sane a Narsetis ætate ipsum removet, qui si Agnellum consulere potuisset, toto seculo & amplius Narsete seniorem dicere debuerat. Quotus autem in serie fuerit, ex dictis satis dubium perspicis, sensimque colligis, turbata & implexa esse quæ de hoc S. Petro tradita sunt: nam ut ut recitatum ex Ferrario elogium speciosum appareat, tot auctoritatibus confirmatum admissumque hactenus, ruinosum ipsum tamen prorsus, eversumque adeo & convulsum est auctoritate ipsius Agnelli, alios prope omnes Sancti characteres producentis, dum alterum Petrum sanctum prædicat, illum nempe qui primus istius nominis S. Ursum secutus est, sanctum vero Neonem successorem habuit, non jam ad seculum sextum, seu ad S. Symmachi Papæ tempora removendus, sed qui Valentiniani III ætate vixerit, primo imperii ejus anno ad Superos evocatus, quemadmodum disertissime tradit Vita [Col. 0181F] a nobis inferius recensenda.
[4] [loco suo & tempori restituitur,] Vidit Rubei sphalmata, vidit difficultates
omnes, easque primus expendit, ac quo potuit,
conatu explanare conatus est V. C. domnus Benedictus
Bacchinius, a nobis non semel laudatus,
Agnellum illustrans dissertatione tertia, primæ editionis
in 4, tomo 1 a pag. 206, inter Scriptores
Italiæ tomo 2 a pag. 52, ubi historiam Ravennatis
ecclesiæ & chronologiam ad integrum seculum
spectantem ita turbatam agnoscit, ut vix
sperare liceat, ex tot ambagibus & parachronismatum
tenebris evadere. Ad nos vero hic spectat potissimum,
quod in prima ad S. Petri Vitam observatione,
coactum se fateatur, ut priorem hunc Petrum,
contra communem popularium scriptorum opinionem
agnosceret, quod alias argumenta desint (si
meram traditionem excipias) quibus Petrum III
inter Sanctos cultum probemus; Petri autem prioris sanctitatem, usque a Gallæ Placidiæ ætate
ex hoc Agnelli loco (in Vita num. 8 recitando)
cognoscimus. Petrus itaque episcopus, quem
ecclesia Ravennas ut Sanctum colit, non tertius
sed prior hic est. De tertio illud tantum novimus,
Symmachi Romani Pontificis ævo Romæ
in pluribus conciliis sedisse, quod per parachronismum
[Pagina 182]
[Col. 0182A] ..... Petro alteri.... tributum est.
[5] Hæc Bacchinius recte, opinor, & re attente seduloque examinata, [rejectis pluribus] ut apud ipsum citata jam dissertatione 3 pluribus videri potest, ubi de ætate episcoporum Ravennatum, qui floruere a Petro ejus nominis primo ad Ecclesium erudite disputat; ex cujus num. 1 de reliquis conjecturam facies. Ad implicatissima, inquit, Agnelli loca pervenimus, in quibus temporum rationem apte disponere, nisi ex conjecturis fiat, vix sperandum. Usque in hanc diem fiderunt eruditi, quotquot de Ravennatis ecclesiæ episcopis scripsere, Hieronymi Rubei historiæ, qui licet ex fide documentorum omnia se digessisse asseveret, apparet tamen sæpius conjecturis tantum ædificasse, quod necessitas ipsa suadebat. Ipse cum non nisi eodem medio salebras superare cogar, ut qui conatus meos legerint, æqui bonique consulant, tricas omnes in unum exponendas primum duxi, quatenus ex rei difficultate, censores eorum quæ ad nodum implicatissimum dissolvendum adjiciam, benigniores efficiam. Pergit inde septem episcoporum [Col. 0182B] intricatissima tempora operose digerere tota dissertationis suæ prima parte.
[6] Altera vero Rubei anomalias in disponenda eadem illa episcoporum serie refert & refellit; [Rubei anachronismis] verum ea hic describere opus non censeo, cum jam edita in eruditorum manibus versentur. Id autem prætermittendum non est, quod citata etiam jam prima sua ad Vitam S. Petri observatione, pro asserenda Petri episcopi ejus nominis primi veritate sic exponit: Petrum hunc contra Rubeum & Rubeum secutos admittere, ne pontificum Ravennatum seriem ab Agnello traditam inverterem, suaserunt argumenta in præcedenti dissertatione explicata: nunc addere placet, quæ ex ejusdem Vita suggeruntur. Primo itaque inverisimile est, Agnellum deceptum fuisse a senioribus, retrotrahendo ad initia ferme quinti seculi Petrum, qui Symmachi tempore floruit, cum manifeste ea narrantur de Petro antiquiori, quæ Chrysologo, nec juniori illi competere possunt. Ex Syriæ partibus hunc venisse cum ceteris prædecessoribus suis, aperte tradit noster. Id autem falso diceretur vel de Petro Chrysologo, quem Italum fuisse nullus in hanc diem dubitavit, vel de Petro posteriori, qui aliquos prædecessores Italos habuit. Barba [Col. 0182C] etiam prolixior argumentum suggerit, quo alterum ab altero distinguamus, inde enim Petrum per ea tempora floruisse apparet, quibus maxime Ravennas ecclesia græcisare visa est, cum scilicet residentibus ibidem Augustis, ad Græcæ ecclesiæ mores in pluribus se componebant ecclesiastici.
[7] Neque ibi sistit Bacchinius, assumptum argumentum sic prosequens: [qui solide refutantur.] Exciso autem occidentali imperio, Gothisque rerum Ravennæque potitis, barbam rasisse episcopos Ravennates, argumento esse potest antiquissima S. Ecclesii effigies, quam infra, ex veteri Ravennæ musivo, suo loco dabimus. Rei huic illud arbitror certitudinis gradum conferre, quod in fine Vitæ narratur, pro ejusdem videlicet sanctitate Gallam Placidiam jussisse, ejus effigiem in S. Joannis Euangelistæ basilica tessellis fingi, cujus effigiei locus assignatur, & partes describuntur ita distincte, ut minime verisimile sit, Agnellum decipi potuisse, nec distinxisse inter Petri prioris & Petri Chrysologi effigiem; nam illam ad Petrum III pertinere non potuisse, barba ipsa clamat & ratio temporis loquitur, nec enim Gallæ Placidiæ jussu potuit Petri III effigies fieri. Atque hæc sufficere omnino videntur ut in ordine ad hodiernum S. Petrum cum [Col. 0182D] Bacchinio concludamus, Ferrarii elogium ex Rubeanis anachronismis confusum esse ac proinde pro majori parte omnino repudiandum, neque alterum Petrum præter hunc & synonymum Chrysologum inter Sanctos Ravennæ episcopos verosimillime admitti posse, quorum ille verus fundator fuerit Petrianæ ecclesiæ, in qua trecenta altaria fuisse dicuntur.
[8] [Datur hic Sancti elogium.] Jam ad Vitam Agnellianam quod attinet; fateor candide in Sancti gestis ac virtutibus recensendis sicciorem esse ac jejuniorem; ut jam parergum taceam, quo fusius memoratur historia eremitæ nescio cujus, a Rubeo ex Ægypto accersiti, qui Ravennam venerit duobus leonibus comitatus, ut Christi Salvatoris effigiem aliquam intueretur, qua visa mortuus sit, cum suis leonibus ibidem sepultus: quam narrationem ex populari traditione Agnellum accepisse, satis patere existimo. Quod de inventione corporis Domni Petri archiepiscopi nomine insigniti ab eodem memoratur, utrum ad hunc Sanctum referendum sit, non audet definire Racchinius; neque ego modum reperio, quo id facile determinetur. Quæ præterea dubia sunt, explanat [Col. 0182E] idem Bacchinius observatione 2, ubi etiam advertes, alapas Agnellianas non incongrue a Rubeo expositas per hæc verba; Quod divinæ legis ab Christo Deo traditæ libros tabulis exaratos aureis, præstantissimis gemmis ornaverit. Sedis tempus non exprimitur; verum si recte decessoris S. Ursi obitus relatus sit ad annum 412, noster autem brevi successerit, mortuus anno 1 Valentiniani seu 425, annis 13 sedisse, necesse est. En modo Vitam ipsam prout ab Agnello describitur.
Petrus antistes XVII sanctissimus vir, tenui corpore, procera statura, macilentus effigie, [Sancti patria & Petrianæ eccl. fundatio.] prolixam habens barbam. A tempore B. Apollinaris una cum isto viro prædecessores sui Syriæ [Col. 0182F] fuerunt. Fundator ecclesiæ Petrianæ muros per circuitum ædificans, sed nondum omnia complens. Nulla ecclesia in ædificio major fuit similis illi, neque in longitudine, neque in altitudine, & valde exornata fuit de pretiosis lapidibus, & tessellis variis decorata, & valde locupletata in auro & argento, & vasculis sacris, quibus a ipse fieri jussit. Ibi asserunt affuisse imaginem Salvatoris depictam, quam numquam similem in picturis homo videre potuisset super Regiam b. Tam speciosissimam, & assimilata fuit, qualem ipse Filius Dei in carne non fastidivit, quando gentes prædicavit: sed tamen volo, ut vobis notum sit, quod de suprascripta Domini nostri sancti effigie a singulis audivi senioribus tam popularibus, quam sacerdotibus, sicut ipsi traditum habuerunt ab antecessoribus suis.
[2] [Salvatoris imago laudata.] Non solum mihi intimatum est, qui volo
hunc adscribere pontificalem, verum etiam & ceteris
meis condiscipulis, & fratribus, qui nutriti
in gremio sanctæ Ursianæ ecclesiæ fuimus; quod
fuisset quidam spiritualis pater in eremo, qui postulabat
quotidie a Domino, ut ostendisset ei formam
[Pagina 183]
[Col. 0183A] incarnationis suæ. Qui dum post multa tempora
in tali oratione suæ animæ tædio lassaretur,
astitit ei nocte vir in candidis vestimentis, angelico
habitu indutus, dixitque illi; Ecce exaudita
est oratio tua, & laborem tuum aspexi. Surge,
vade in civitatem, quæ vocatur Classis, &
quære ibi ecclesiam Petrianam, & cum ingressus
ibidem fueris, aspice super valvas ejusdem ecclesiæ
infra Ardicam c, ibi me videbis depictum in
parietis calce, qualis ego fui in mundo in carne.
Deinde ipse gaudio magno repletus, verbo audito
lætus, & ovans eremum reliquit; comitabanturque
cum eo duo leones, & surgens per longinqua
terrena itinera ad civitatem Classem pervenit,
& cum ingressus fuisset in præfatam ecclesiam una
cum ipsis leonibus diutissime plorans & orans,
per parietes sanctam effigiem quærere cœpit.
[3] Qui cum non invenisset, venit ad locum, qui dormienti revelatus fuerat, [Eremitæ cujusdam] ipsa esse depicta effigies, & videns eam cecidit pronus in terram, lacrymosus adoravit, & agens gratias, quia sic viderat, veluti ei fuerat in somnis revelatum. Et [Col. 0183B] intuens in illam diutissime, dixit; Gratiam tibi ago exauditor omnium Deus, qui non spernis quærentes te, nec desideras peccatorum mortem, sed invocanti te præsto es; apud quem mediator, nec nuncius, nec intramissor necesse est; apud quem non est mora deprecantium fidelium, juxta quod nobis per prophetas pollicitus es; Adhuc loquente te ecce adsum. Ecce non secundum mea merita, sed secundum tuam misericordiam desiderium meum adimpletum est. Jam satiatus sum de sanctis divitiis tuis, jam de thesauro cælesti locupletatus sum. Suscipe animam meam in aula sancta tua, ut invitatus ad cœnam Agni, merear ingredi in regno tuo, & sedere ad mensam tuam. Et his dictis, diutissime orans, & gaudens, inter duosque leones circa eum rugientes reddidit spiritum.
[4] Quod d de hinc capientes populum concurrerunt adprehendentes terram fossariam cum nimio timore, [ad eam accessus & obitus.] & veneratione, lambentes leones ejus membra, atque vestigia, & lacrymas fundentes, cum ingenti luctu sepelierunt eum. Tunc leones unus ad caput ejus prostratus est, & alius ad pedes, rugitus magnos inter se dantes, concurrentes hinc & inde juxta sancti Viri corpus, magnis vocibus perstrepentes, atque sua colla sub [Col. 0183C] ejus tumulo cupientes submittere (amarissime populus cum ipsis leonibus flebat) ambo interierunt. Ipse vero populus in fovea ex utraque parte in terra, juxta sancti Viri corpus sepelivit illos hinc & inde. Cum nimio autem metu territus populus in viam suam reversus est, & narrabat mirabilia, quæ Dominus in hominibus, & bestiis exercuerat.
[5] Fuit autem in Valentiniani temporibus; cum enim cœpisset Valentinianus imperare, [Sancti mors] in ipso introitu imperii ejus beatus iste Petrus vita exspoliatus astra petivit. Ut aiunt quidam, sepultus fuit in sua fundata ecclesia Petriana. Certissime enim sciatis, veritatem vobis dicam, non ullum mendacium. Dum in monasterio meo beatæ & semper virginis Mariæ, quæ vocatur ad Blachernas residerem, quod est fundatum non longe a Guandelaria e, dum vellem perscrutare omnium vitas Pontificum Ravennatum, hæsitator eram animæ meæ de hujus sancti Viri tumulo.
[6] Quod dum ita cogitarem, unus ex pueris, qui quotidie aspectibus meis consistebat, nunciavit mihi, [& sepulcrum:] Georgium presbyterum Classensis ecclesiæ advenisse. Ille vero illo tempore regebat curam ecclesiæ S. Severi confessoris Christi, vir [Col. 0183D] valde venerabilis, constans in omnibus, firmus absque imbecillitate. Qui cum fuisset ad me ingressus, postquam sedisset, statim sciscitare eum cœpi, forsitan, aut per antiquos homines in auditu, aut visu aliquid de beati hujus Pontificis glosochonio f scisset. Ille autem hilari vultu dixit mihi; ostendam tibi, quod maxime cupis, ubi pretiosissimus requiescit thesaurus. Qui cum ascendissemus equos, properavimus Classem: & jussi meis hominibus, qui nobiscum comitabantur, longius recedere, quasi stadio medio; & ingressi sumus infra monasterium S. Jacobi, quod est fundatum infra suprascriptæ ecclesiæ fonte.
[7] Vidimus sepulcrum ex lapide proconiso g pretioso, & elevavimus duriter, [corpus ab Agnello repertum.] atque modice cooperculum. Invenimus infra ipsam arcam capsam cypressinam: cumque sublevassemus ejus tegumen, vidimus nos ambo sanctum corpus jacens, quasi ipsa hora sepultus fuisset, longam habens staturam, cutemque pallore præditam, & omnia integra membra, pectus & ventrem integrum, nulla pars deerat, nisi pulvillus capitis minuerat. Tantum autem odorem manavit, ac si [Col. 0183E] incensum flagrantes mixturarum myrrha, balsamoque sentivimus. Irruit super nos terror horribilis, ac vehementissimus, & tanta tristitia, ut quod antea alacriter aperuimus, vix etiam cum suspiriis, & gemitibus claudere potuimus. Odor denique nos superabat in omnibus, & sic fuit, ut amplius quam unam hebdomadam odor ex nostris naribus numquam recessit. Et desuper ipsam arcam illius imaginem mire depictam continebatur litteris; Donus Petrus Archiepiscopus.
[8] Et infra ecclesiam B. Joannis Euangelistæ jussit Galla Placidia pro illius sanctitate ejus effigiem tessellis exornari in pariete tribunali post tergum Pontificis supra sedem, ubi Pontifex sedet. [Effigies a Galla Placidia curata,] Quæ effigies ita est facta, & prolixam habens barbam, extensis manibus, quasi Missas canit, & hostia veluti super altare posita est, & ecce Angelus Domini in aspectu altaris illius orationes suscipiens, est depictus.
[9] [ejusque & Sancti in ecclesiam donaria.] Istius temporibus Galla Placidia augusta multa dona in ecclesia Ravennæ obtulit, & lucernam cum cereis; totum ex auro primo fecit, pensantes, ut dicunt quidam, pondere publico libras septem, una cum sua effigie scenofactoriæ artis factam, infra orbitam, & per in gyro legentem; Parabo lucernam Christo meo. Et hic beatissimus [Col. 0183F] alapas h Euangeliorum ex auro optimo, & gemmis lucidissimis fecit, & effigies illius ibidem facta est, quæ permanent usque in præsentem diem, litteræ hoc ostendentes desuper capitis illius scriptæ sunt; Dominus Petrus antistes ob diem ordinationis suæ sanctæ ecclesiæ sic obtulit. Defunctus est pridie Kal. Augusti sedit annos...... menses..... Dies.....
Autissiodorum, urbem Galliæ ad Icaunam fluvium in moderna Burgundia sitam, quam numerosa antistitum Sanctorum series [Col. 0184B] illustraverit, plurium, & quæ jam dedimus, & quæ loco suo dabuntur, Acta produnt. [S. Germani magna apud omnes veneratio:] Horum vero omnium nemo est, qui patriæ suæ ac sedis gloriam extulerit altius, latiusque protenderit, quam qui modo fere sextus inter eos ordine numeratur, S. Germanus: quo sane si quid in Galliis majus ætate sua novisset S. Apollinaris Sidonius, non satis, opinor, ex arte laudasset lib. 8, epist. 15 sanctum Anianum, maximum consummatissimumque pontificem; cum illum diceret Lupo parem, Germanoque non imparem. Sed privata, quæ justo longius abducerent, mittamus elogia: quando idem de illo sensus fuit universæ pridem ecclesiæ Gallicanæ; ut quæ Sanctis eum indigenis omnibus prætulisse cultu videatur, ac soli Martino Turonensi exæquasse; cum hujus haud forte plures, quam illius nomine dicatas toto passim regno excitavit ecclesias; & in una quidem urbe Parisiensi (quæ suum tamen & ipsa sanctum Germanum habuit antistitem, meritis ac prodigiis, ut ad diem XXVIII Maii nostri videre est, celeberrimum) Germano Autissiodorensi, teste Bailleto, tres. Prætereo gentes alias, atque imprimis Britannicam; quæ, ut liquet ex Alfordi nostri Annalibus ad annum [Col. 0184C] Christi 441, num. 2, vix ipsis Gallis concedere in hac parte voluit, structis ejus nomini templis, oppidis, monasteriis, & altaribus.
[2] Sed neque de cultus antiquitate disserendum
hic est: [festum olim primarium Kal. Octob.;] satis per se Acta demonstrant, vitæ finem,
venerationis exordium fuisse. Itaque apud veteres
Martyrologos plura ejus per annum festa consignantur;
quorum illud olim præcipuum fuisse docebit
Hericus in Miraculis, num. 44 & 53; quod ratione
depositionis ejus celebrabatur Kalendis Octobribus.
Ea, ni fallor, causa Wandelberto fuerit,
cur ad illum tantummodo diem in Martyrologio
suo metrico S. Germani memoriam his versibus
exornaverit:
Germanusque, simul doctrina insignis & actu,
Tum propriam munit meritis Autisiodorum;
Qui oceano fidei refugas & dogma nefandum
Reppulit, & signis te, Picta Britannia, texit.
Ado quoque, tametsi alios imitatus, mentionem
ejus aliquam faciat die, qua Sanctus obiit, XXXI
Julii; adeo tamen ibi jejunus est, adeo ad Kalendas
Octobres copiosus; ut facile colligas, posterius
hoc festum priore tunc fuisse solennius; eoque
proinde non temere referri posse Missam illam, Adone,
ut volunt, multo antiquiorem, de S. Germano
nostro, quam in Missali Gallicano veteri
Thomasius, & post eum Mabillonius edidit Liturgiæ
[Col. 0184E] Gallicanæ lib. 3, pag. 329.
[3] [at nunc pridie Kal. Augusti;] Nunc aliter res habet: nam in Autissiodorensi quidem ejus cœnobio par est utriusque solennitas ac primæ classis; ut affirmat Georgius Viole in Ms. nostro Autissiodorensi C 94, pag. 37: utrumque sua istic præsentia cohonestare soliti pridem canonici cathedralis ecclesiæ. Quæ consuetudo jam tum antiquissima, sub abbate Radulpho, qui præfuisse dicitur ab anno Christi 1188 usque ad 1208, confirmata legitur ibidem pag. 242; ubi & de eodem abbate subditur: Statuit insuper,.... ut Octavæ utriusque festi S. Germani sint duplices. Per diœcesim vero, juxta nuperrimum Breviarium, dies depositionis ritu tantum duplicis majoris colitur, præterquam in ecclesia cathedrali, in qua semisolennis habetur; cum per totam diœcesim solennis notetur dies transitus, sive XXXI Julii: quem solum ejus venerationi assignat Martyrologium Romanum his verbis: Ravennæ, transitus sancti Germani, Antisiodorensis episcopi, genere, fide, doctrina, & miraculorum gloria clarissimi (huc usque consonat Usuardo;) qui Britanniam a Pelagianorum hæresibus penitus liberavit. Solum hoc etiam festum exhibet Martyrologium, quod Bedæ nomine pridem vulgavimus; sed nescio, cur ad Kalendas Augustas. Idem illud fuisse, [Col. 0184F] quod singulari religione servatum apud Britannos invenies infra in Miraculis Selebiensibus cap. 7, num. 78, disces ibidem ex num. 76.
[4] [alia quatuor etiamnum observata.] Tertium ab utraque jam dicta celebritate locum
obtinuisse videtur dies XXII Septembris, qua
notatas reperitur, In Autisiodoro, civitate Galliæ,
adventus & exceptio sancti Germani, episcopi &
confessoris, ab Italia; ut vide apud Florentinium
in Martyrologio Hieronymiano, vetusta hic
manu interpolato; apud Acherium in Spicilegio recuso,
tom. 2, pag. 19; apud Martenium amplissimæ
Collectionis tom. 6, col. 651, & 721; aliosque,
etiam in Mss. Æque propemodum Autissiodori
memorabilis est memoria translationis ejus,
quæ (ut nihil de Mss. nostris dicam) in veteri
Martyrologio Autissiodorensi apud Martenium citatum
col. 686 talis est: VIII Idus Januarii....
Autissiodero translatio sancti Germani confessoris:
illa nimirum, quam a Carolo Calvo accuratam
esse anno 859 sancto Epiphaniorum die, testatur
Hericus in Miraculis num. 101, addens, diem
illam ejusdem principis studio succiduis seculis perpetuo
[Pagina 185]
[Col. 0185A] celebrem indictam esse. Recte ergo S. Germani
translationem hoc die Martyrologio suo Gallicano
adscripsit Saussayus; quamquam ignorasse
se prodidit, de qua Sancti translatione ageretur.
His accedunt dies XVII Martii, quam S. Germani
inventioni, nescio cui, sacram ex Breviario
quodam antiquo nobis adnotavit Chiffletius noster;
ac dies prima Junii, qua idem festam alicubi
ordinationis seu consecrationis S. Germani nostri
memoriam reperit. Quatuor vero hæc festa etiamnum
in Autissiodorensi Sancti cœnobio celebrari,
asserit Viole in Ms. C 94, pag. 26; secundum
tamen, ob solennitatem Epiphaniæ, usque in sequentem
diem perpetua lege differri: quartum vero electionis
& consecrationis appellari. Notatur insuper
in Calendario Floriacensi apud Martenium,
tomo assignato, col. 651, V Cal. [Septembres]
Autissiodori translatio corporis S. Germani episcopi;
de qua nil alibi legimus.
[5] At enim nihil ad singularem omnium ordinum erga sanctissimum hunc Antistitem affectum ac religionem comprobandam evidentius, [Quanto in honore habeantur] quam si reliquiarum ejus qualiumcumque æstimationem illam consideres, qua se quisque beatum olim credidit, [Col. 0185B] cum vel rerum vilissimarum, quas attigisset ille aliquando, nactus aliquid esset. Exempla dabit luculenta Constantius num. 55, ubi Nectariolæ studium in colligendo condendoque stramine, cui noctem unam incubuerat Sanctus hospes, commendat; num. 70, ubi de patenula lignea cum pane hordeaceo, Placidiæ augustæ a S. Germano antidori loco remissa; ac tandem num. 75, ubi ejusdem principis æque ac S. Petri Chrysologi, aliorumque sex antistitum tantam de Germani vix defuncti vestibus contentionem ait fuisse, ut nisi tunicæ sagulique discissione sedata non sit. Nonninus quoque, de quo ex S. Gregorio episcopo Turonensi agit Hericus in Miraculis num. 41, quanti fecerit vel particulam lapidis ejus sepulcralis, ibi videbitur.
[6] Et vero ne nunc quidem rerum ejuscemodi pretio tot lapsa secula quidquam detrivisse, testantur ecclesiæ, [res etiam alioqui viles,] apud quas asservari inter pretiosissima sacrorum thesaurorum cimelia dicuntur; ut ecclesia Deiparæ Virginis metropolitana Parisiis, quæ manicam habere creditur, quam ipse Sanctus morti proximus fertur pro eulogia misisse S. Genovefæ, teste Du Breul Antiquit. Paris. lib. 1, pag. 40; ecclesia S. Stephani cathedralis Autissiodori, [Col. 0185C] cui S. Heribaldus, episcopus trigesimus quintus, seculo nono capsam auro argentoque mirifice decoravit; ubi vestimenta sacratissimi Germani reposuit; ut habet Historia episcoporum Autissiodorensium, cap 36. Vestimentorum illorum unum olim e capsa produci quotannis consuevisse die XXX Julii, atque e summo sanctuario exponi publice; cetera vero die III Augusti in solenni supplicatione circumferri, asserit Historia capti per Calvinianos ac liberati Autissiodori, in instrumentis annexis pag. XXX; ubi & subdit, recuperatam (ex Hugonottica calamitate) vestimentorum illorum partem novæ thecæ inclusam fuisse anno Christi MDCXXXVI; visitatam vero anno MDCCXIX. Vide etiam ibidem pag. LIII; & Violam in Vita Gallica cap. 28, pag. 209. Harum vestium elenchum veterem proferre se putat Mabillonius in Annalibus Benedictinis tom. 2, lib. 32, num. 37. At mihi res dubia videtur; cum inter illas memorentur aliqua, quæ in thesauro metropolitanæ ecclesiæ Parisiensis recenset Du Breul paulo ante citatus, refertque ad S. Germanum Parisiensem; tum quia in isto elencho videtur S. Germanus, [Col. 0185D] ter simpliciter appellatus, a nostro discerni, cui additur ibidem epitheton Autissiodorensis.
[7] [quod vel usu ejus vel corporis attactu consecrata sint.] Ecclesia quoque cœnobii ejus in eadem urbe, quanta cura ac veneratione servet ad hunc usque diem pannum sericum, quo corpus olim ejus obtexerat Placidia; sepulcrum item lapideum, in quo conditus aliquando fuit; quin & fragmenta sarcophagi cypressini, in quo translatus fuit ex Italia, dicetur inferius. Est & in catalogo reliquiarum abbatiæ S. Petri Autissiodorensis (vulgo de saint Pere) juxta Ms. nostrum Autissiodorense, cujus auctor præcipuus creditur Georgius Viole, adscripta pars sudarii (sic vestem illam appellant, qua obvolutum fuit a Placidia corpus) S. Germani episcopi Autissiodorensis. Templum insuper Gronense (vernacule a Gron, qui pagus est prope Senonas) frusta vestimentorum ejus aliqua religiose custodit; ut nos docuit nuperrime Illustrissimus Autissiodorensis. In parœcia denique S. Germani de Gueron, inquit Viole in Vita S. Gallice edita cap. 28, pag. 208, quæ leuca una distat Bajocis in Normannia, est mappa altaris perelegans, super qua ibi fert traditio illum istac transeuntem sacrosanctum Missæ sacrificium celebrasse. Hoc vero [Col. 0185E] in ea mirandum est, quod ab hominum memoria numquam lota, candorem suum niveum servet; quantumvis ad sacra Mysteria conficienda satis frequenter adhibeatur. Ejusdem generis Ladriaci fuisse suspicamur illa Sancti pignora, de quibus Hericus meminit in Miraculis num. 53. De particulis sarcophagi ejus vide eumdem num. 70.
[8] [Corporis translatio, sepultura, tumulus, quam augusta;] Jam si tantum iis, quæ Sancti corpus utcumque attigere, honoris impensum sit, de ipso corpore quid dicemus? Certe nondum exspiraverat Præsul apostolicus, cum jam sibi thesaurum illum Placidia destinasset; ut quem non nisi ipsiusmet moribundi rogatu, & quidem invita dimisit; sed quanto cum apparatu comitatuque, narrabit infra Constantius num. 76; ubi etiam asseret, quantamcumque hanc illustre funus deducentium pompam a Galliis, Patronum proprium excipientibus, majore famulatu superatam fuisse. De exsequiarum vero ejus ac sepulturæ apud suos magnificentia consulendus in Miraculis S. Hericus num. 34 & 37; uti & de basilica ingentis fabricæ atque operosæ amplitudinis, quam supra sancti tumulum Pontificis exstruxit S. Chrothildis regina, Clodovei primi conjux, ibidem num. 38; [Col. 0185F] de ornatu regio, quem ipsi tumulo Clotarius, Chrothildis, ut ait, filius, maternæque devotionis fidissimus exsecutor & heres, adjecit; de profusa Ingundis, conjugis ejus, in eamdem basilicam liberalitate, ibidem, num. 39.
[9] [item altera, ac tertia translatio sub Carolo Calvo.] Idem deinde erga S. Germanum affectus ad
posteros reges principesque Gallicanos propagatus
est, ut in Vita Gallica cap. 27 multis probat Viole:
excelluere hoc tamen inter alios maxime &
Conradus ille, quem Comitem appellant Parisiorum,
& Judithæ imperatricis fratrem, Carolique
adeo Calvi avunculum; & ipse hic ejus nepos
Carolus Galliarum rex ac deinde imperator:
& Conradus quidem, cum basilicam a S. Chrothilde
excitatam, qua respicit orientem, ea parte
protendit, ubi major deinde ara locata est, sub
qua & cryptas condidit tribus distinctas fornicibus,
cum ipso opere, tum Sanctorum plurium,
atque imprimis S Germani, tumulis hodieque memorabiles:
Carolus vero, cum eodem tempore geminam
ibidem sacri corporis ejus translationem
adornavit; alteram una cum fratre suo Ludovico,
anno 841, die I Septembris, in alium, ut
[Pagina 186]
[Col. 0186A] apparet, ejusdem ecclesiæ locum; alteram, absoluta
Conradi fabrica, ad operose præparatum
illi in crypta subterranea monumentum, anno Christi
859, die VI Januarii. Atque hæc, cum ab
Herico in Miraculis lib. 2, cap. 1 & 2 satis fuse
narrentur, hic obiter attigisse sufficiat. Non meminit
autem ille de translatione reliquiarum S. Martini
ad ecclesiam S. Germani Autissiodorensem,
in qua tamquam in asylo permansisse eas ab anno
Christi 852 usque ad 887 contendit Pagius ex tractatu
S. Odonis de reversione S. Martini a Burgundia.
Sed & nos eam cum eodem tractatu, non
paucis difficultatibus obnoxio, ad Novembrem dandam
discutiendamque remittimus.
[10] Augusti patris vestigiis institisse Lotharium, Calvi filium illum, [Ejusdem exornatio per Lotharium abbatem;] cujus præmaturum obitum in præfatione ad Vitam S. Germani metricam Hericus infra deflebit, ex eo manifestum est, quod non modo eumdem Hericum ad Præsulis nostri Acta stylo ligato exornanda vehementer impulerit; sed ipse quoque sacram ejus lipsanothecam, sive, ut est in Gestis abbatum ejusdem ecclesiæ cap. 13, capsulam auro gemmisque decoraverit; nec diu [Col. 0186B] posterius in morbum incidens ac morti jam proximus, impetraverit a parente (forte quod id per se ipse non posset, nupera largitate exhaustus) ut præter alia in basilica S. Germani, ante sacratissimos sepulcri ipsius cineres ... una lucerna indeficienter accensa augeretur; nec pro hac quæquam ceterarum minuatur: de qua re consule Annales Benedictinos ad annum, quo vivere desiit, 865, num. 35.
[11] Hinc porro colligit Viole in Vita Gallica cap. 28, [& solicita custodia tempore grassantium Normannorum,] quarto circiter anno post translationem anni 859, eductas e tumulo reliquias, pretiosæque illi thecæ per hunc Lotharium inclusas, publice primum in ara principe exponi cœpisse; donec non multo post ab abscondi cum theca debuerunt, teste Fratre Nevelone in Martyrologio Ms. Corbeiensi, ubi ad VIII Idus Januarii facta translati anno 859 in cryptas corporis mentione, continuo subdit: Per idem vero tempus, nec multo dierum intercedente curriculo, terribili paganorum (Normannorum) infestatione metum incutiente, sæpe dicti Confessoris sepulcrum altius humi profunditate defossa, tenacissimi cæmenti glutine terræ venis est firmissime insitum: ac super illud alius est locatus sarcophagus, quo fragmina cypressini loculi, [Col. 0186C] in quo corpus illius a Ravenna olim devectum est, continetur. Quod ob ambiguitatem futuris seculis tollendam subjungere placuit. Ita Nevelo, qui tum floruisse dicitur. Nescio tamen, an hæc satis cohæreant cum S. Odonis jam laudato tractatu; nisi & S. Martini corpus in eamdem basilicam nuper allatum, prostitisse quidem ibi velis aliquamdiu; at, metu illo ingruente, reconditum istic etiam fuisse.
[12] Quamdiu defossum ita latuerit Sancti nostri corpus, [ac postea reverentia erga illud singularis.] haud constat. Viole in Vita Gallica, cap. 28 erutum fuisse censet & palam in eminenti basilicæ loco expositum ab anno circiter 865; sed conjecturis id probat non admodum solidis; cum verisimile non sit, quod metu Normannorum absconditum fuerat, id metu illo durante, ne dicam crescente, fuisse productum: durasse autem illum apud Autissiodorenses usque ad initia seculi decimi, patet cum aliunde, tum ex Actis B. Geranni episcopi Autissiodorensis ad diem XXVIII hujus mensis. Neque refert, quod ante tempus illud relatum ad suos S. Martini corpus affirmet Odo: nam vel fallit ejus chronologia, ut putat Viole; vel ideo relatum est, quia jam majus illi periculum [Col. 0186D] a Normannis Autissiodori timebatur, quam Turonibus, ut contra ipsum fere Odonem vult Pagius; vel alia fuerit hujus rei causa, de qua suo loco videbitur. Quandocumque vero elata inde fuerit S. Germani theca, singularis illi tum semper præ aliis Sanctorum reliquiis exhibita est reverentia; ut ex Historia episcoporum Autissiod. cap. 49, & Roberti Autissiodorensis monachi Chronologia colligitur: nam cum Robertus rex seculo XI de pace cum Burgundis acturus, in pago Autissiodorensi concilium, ut ibi appellatur, indixisset, cui & ipse cum episcopis ac abbatibus adfuit, simul & innumerabilia (ut mos olim erat) Sanctorum pignora totius pene provinciæ; cumque quidam peterent, ut gloriosi Germani corpus illuc deferretur; respondit Hugo episcopus (Autissiodorensis:) Absit, ut ossa incomparabilis Viri pro quacumque re aliquando commoveantur: quod ceteri audientes, gratanter consenserunt. Ceterum in publicis populi calamitatibus commota quandoque & in supplicatione per urbem circumducta fuisse, testatur Viole in Ms. Autissiodorensi pag. 261 [Col. 0186E] & 267.
[13] [Ejusdem incorruptio asserta seculo XI;] Neque hæc veneratio corpori tunc tantum sacro deferebatur; sed & toti propter illud basilicæ, teste Glabro infra in Appendice altera ad historiam Herici num. 10 & sequente. Quin & assiduos eodem seculo, saltem interdiu, lipsanis hisce advigilasse custodes, indicat auctor miraculorum, quæ dabimus, Selebiensium num. 3; ubi & quod pro seculo IX bis testatus in Miraculis fuerat Hericus num. 96 & 101, id ipse pro seculo XI jam provecto testatur, Autissiodorensi nempe cœnobio beatissimi Germani corpusculum incorruptum requiescere & integrum; & quidem, ut ibidem num. 6 innuit, in altari, loco ut externis hominibus inaccesso, sic domesticis, noctu præsertim, non satis obserato; donec ei digitus ex temerario monachi cujusdam affectu, vel morsu vel abscissione sublatus, mentem injecit fratribus & inde removendi tutiusque occludendi corporis, & digiti amputati, qui vel sic mansit incorruptus, in hujus locum super altare collocandi; unde aliquot post annis in Angliam translatus est. Hæc porro tam sancti pignoris inconsiderata violatio præsenti divinitus supplicio castigata, priorem erga illud religionem non parum adauxit: non item illa, opinor, quæ circa initium seculi XIII impune contigisse [Col. 0186F] dicitur in Gestis abbatum S. Germani Autissiodorensis cap. 13:
[14] [& conservatio usque ad seculum 16.] Quando scilicet Radulphi abbatis cum episcopo
Hugone, & monachorum cum abbate diuturna
litigia eo rem domesticam deduxere, ut ad
eam sustinendam ne sancti quidem Germani thecæ
pepercerint: Capsula etiam, inquit auctor operis
jam citati, beati Germani, olim a bonæ memoriæ
Lothario abbate, filio Karoli regis, auro &
gemmis decorata, remanentibus tantum frontibus,
auro & gemmis excoriata extitit. Sed & ipsæ
illæ, ut hic vocantur, frontes, cum aliis ejusdem
ecclesiæ cimeliis vasisque pretiosissimis Anglo
Navarroque regibus anno 1359 in maximis oppressæ
civitatis angustiis oppigneratæ fuerunt; nec
multis post annis, ut fuse tradit Viola in Vita Gallica
cap. 28, restitutæ. Subinde vero, ut idem
asserit in Ms. Autissiodorensi nostro pag. 256, hujus
arcæ splendori melius a Joanne Bituricensium
duce consultum est, cum ad ejus imprimis conservationem,
anno 1375 auri bessem quotannis pendendum
in perpetuum assignavit. Accessit, eodem
teste ibidem pag. 262, ingenti S. Germani, ut
modo superest, basilicæ, tot retro annis instaurari
[Pagina 187]
[Col. 0187A] cœptæ, imposita tandem, exeunte circiter seculo
XV, coronis; magnum sane propensæ erga
sancti Præsidis tumulum & constantis, etiam per
iniquissima tempora, devotionis argumentum. Eo
loco res erant, cum abreptæ Calviniano toxico furiæ,
in hoc, ut in alia passim, sacrarium irruere:
de qua procella, quia varie traditur,
nunc paucis agendum.
[Ossa Sancti an per Calvinianos dispersa,] De Autissiodoro ab Hugonotis anno 1567, die XXVII Septembris per insidias ac proditiones occupato, & usque ad anni sequentis Aprilem, quo sunt ejecti, latrociniis nullisque non sacrilegiis susque deque verso legi meretur Historia non admodum longa, quam idiomate Gallico ibidem edidit anno 1723 D. Le Beuf, ecclesiæ Autissiodorensis [Col. 0187B] canonicus & succentor. Nos id unum quærimus; quid in hoc tumultu S. Germani reliquiis acciderit: violatas enim fuisse, in confesso est apud omnes; at quo loco, qua ratione, quo eventu, disputatur. Auctor jam dictus rem hoc sensu describit pag. 142: convenerat inter hæreticos, ut, quamprimum urbe potiti essent, cœnobium S. Germani, ne quid efferri subducive posset, armatæ paucorum tantisper obsiderent excubiæ, dum prædonum duces adessent. Factum id est tam solerter; ut a monachis, fugam anxie deproperantibus, vix abdi quidquam potuerit. Ita supervenienti mox latrocinantium agmini universa prædivitis monasterii templique gaza cessit in prædam. Erant post altare majus, præter thecam S. Germani tot principum undique fulgentem anathematis, repositæ sex aliæ grandes (in Actis visitationis cryptarum, anno 1642 compositis, tantum quinque, & paulo aliter, recensentur) SS. Aunarii, Urbani, Tiburtii, Theobaldi, Romani, & quorumdam e sociis S. Mauritii Martyrum insignes corporibus: has omnes idem impetus præcepsque furor loco revulsas deturbat in pavimentum, ossa simul sacra petulanti impiæque turbæ [Col. 0187C] promiscue hac illac proculcanda dispergens. Ut adeo si quid harum S. Germani reliquiarum etiamnum Autissiodori supersit, quod in ea tot aliarum confusione collectum possit internosci, id eximiæ Catholicorum quorumdam pietati ac periculo debeatur. Hæc ille; non asserens interim, hujusmodi aliquid superesse.
[16] Viole in Vita Sancti cap. 28 tres proponit de hac re opiniones, medio, quo scribebat, seculo decimo septimo vigentes; [& cum aliis permista fuerint;] quarum prima cum descriptione jam data satis congruit; secundam ita prosequitur: Sunt tamen, qui affirmare voluerint, Hugonottos divina quadam virtute constrictos, adversus venerandum hoc atque ipsis terribile dæmonibus corpus attentare nihil ausos fuisse; sed arcæ ejus, auro gemmisque elaboratæ, contentos materia, ad ecclesiam, quæ inclusa repererant, ossa retulisse. Quæ quidem narratio si falsa non est, servari adhuc illa in ejus ecclesiæ thesauro censeri poterunt inter alia bene multa, quæ tum clam a Catholicis collecta, & in illum dein sine discrimine comportata fuerunt. Valuisse hæc sententia in eodem cœnobio videtur anno 1663, quando demum Sanctorum plurium reliquiæ ex ferali illa strage superstites permixtæque, in capsas repositæ [Col. 0187D] sunt, omnium simul nominibus consignatas: nam inter ea sancti quoque Germani nomen adscriptum esse, ex epistola moderni ejusdem urbis episcopi nupera didicimus. Ut ut est; neutram harum opinionem satis sibi probari potuisse, ostendit ipse ibidem Viole; cum tertiam, atque adeo suam, in hæc verba subjiciat:
[17] [an combusta seorsum;] Verum conjecturæ non desunt multumque verisimilitudinis, quæ suadeant, hæc (ossa S. Germani) in privati cujusdam ædibus in cineres fuisse redacta. Utinam conjecturas illas verbo saltem uno exposuisset! Jam enim revocantur in dubium: cum ante annum Christi 1634 vestigium earum nullum appareat. Itaque tum primum exortas simul esse, simul tacite confutatas, volunt & Illustrissimus Autissiodorensis in epistola memorata, & ejus, in Autissiodoro capto liberatoque pag. 144, canonicus Le Beuf: id enim constare ex instrumento juridico, cujus apographum repertum sit inter schedas domini Mousse, in eadem urbe procuratoris; quodque testetur, interrogatos legitime coram urbis Autissiodorensis Locum-tenente, ut vocant, generali anno 1634 de corpore [Col. 0187E] S. Germani cœnobitas ejus, affirmasse, tamquam rem paratorum testium auctoritate mox comprobandam, exustum illud a Calvinianis fuisse: tum prodire ac loqui jussos esse, qui citati fuerant, testes duodecim, omnes octogenarios, & scelerum ab hæreticis Autissiodori patratorum olim spectatores: horum autem neminem de corporis modo dicti combustione vel minimam fecisse mentionem. Mirum sane, id vel nescisse Violam, virum, si quis alius, res in hoc genere etiam minutissimas operose scrutatum, & ab anno 1632 usque ad 1636 in cœnobio S. Germani Autissiodorensi Priorem; vel ita dissimulasse, ut multis post annis, puta 1656, exustionem illam corporis publicis etiam typis tueri sit ausus! Eamdem exinde sententiam, & quidem magis affirmate, secuti sunt Mabillonius, tum in Itinere suo Italico litterario pag. 231, tum in Annalibus ad annum 859, num. 49; Tillemontius tom. 15 in S. Germano art. 10, aliique, quos inter censetur Dominicus Fournier abbatiæ ejusdem Sancti monachus in Descriptione cryptarum ecclesiæ suæ, Autissiodori prælo vulgata anno 1714.
[18] [an potius alicubi defossa;] Quid si neque dispersa fuerint hæc ossa, neque
ad ecclesiam relata, neque vel ibi vel alibi violata
[Col. 0187F] flammis; sed in ipsa theca sua asportata fuerint
ab Hugonottis in Jacobi cujusdam Loronis Calviniani
castrum, Domus-alba nuncupatum, haud
procul ab oppido Colangii-super-Jcaunam; ibique
defossa etiamnum delitescant? Certe eo allatam S.
Germani thecam, &, cum nullis diu viribus,
nulla aurifabri industria, dissolvi potuisset aut comminui,
die circiter, postquam advecta fuerat,
sexta decima ibidem egesto ad eam rem alte solo regestoque
sepultam fuisse, oculata testis (utpote Loronis,
cum hæc fierent, ancillula, & in ipsa defossione,
quæ noctu contigit, facem præferre jussa)
coram judice Donciaceno in ditione Nivernensi
jure jurando asseruit Claudina Ravier die XV
Decembris, anno Christi 1610, ætatis autem suæ
quinquagesimo quinto: ad quod usque tempus refossam
non fuisse thecam illam, pro certo habebat.
Sed nec id scitur posterius esse factum; cum locus
deinde ignotus fuerit: quippe quem ne ipsa quidem
Claudina anno jam notato potuit assignare; tum
quod illum non nisi admodum juvencula vidisset;
tum quod destructum interea castrum, aliamque
ad formam redactum, nulla situs veteris vestigia
referret. Qui narrationis hujus plura cupit adjuncta,
[Pagina 188]
[Col. 0188A] longum consulat instrumentum apud citatum
D. Le Beuf pag. XII & sequentibus: ubi & facile
colliget, non agi de aperta, aut vacua, solaque adeo,
sed integra ac prodigiose indissolubili S. Germani
capsa & reliquiis. Enimvero si dissolvi ab iis
non potuit, aperiri non potuit; cum a seculo undecimo
tot seris diversis conclusa fuerit, ut sine
plurimorum, apud quos claves erant depositæ,
consensu patefieri non posset; ut colliges ex Miraculis
Selebiensibus cap. 1, num. 7. Atque hinc
exsistit opinio quarta, a tribus prioribus longe diversa;
quam velim equidem ipsa potius occulti in
loco obseratique thesauri inventione aliquando,
quam unius mulierculæ, & quidem rusticanæ,
quantumvis juratæ, testificatione firmari.
[19] Sequitur nunc opinio quinta, eaque omnium recentissima; [an hæreticis per Catholicos erepta,] quam ita nuper accepimus a viro primariæ apud Autissiodorenses in hujusmodi negotiis auctoritatis ac fidei: Est, inquit, cur credam, eas (reliquias S. Germani) hæreticorum istorum (Hugonottorum) furori tum, cum eas incendio destinabant, per generosos fideles subtractas fuisse, saccoque mox lineo impositas, [Col. 0188B] & sic apud eos per annos ferme triginta * servatas. Commissus deinde fuit saccus ille sancto cuidam urbis Autissiodorensis abbati, qui eum arcæ inclusit ferro serisque munitæ (dans un coffre fort) & in istius monasterii penetralibus ad hunc usque diem conservatæ. Eidem sacco affixa est schedula, abbatis istius regularis manu per modum commentarii notata; continetque sequentia: “Hæc ossa mihi in manus consignata sunt per homines pios; qui mihi dixerunt, esse reliquias ex theca S. Germani; seque illas collegisse in pavimento ecclesiæ dicti S. Germani ipso tempore, quo Hugonotti ejusdem basilicæ lipsanothecas demoliti sunt anno MDLXVII. Notatum MDCVII”.
[20] Porro hæc schedula nullius quidem nomine est obsignata; [& in sacco quodam Autissiodori adhuc servata:] sed character talis est, ut omnino videatur esse viri cujusdam eximii, qui tum istius monasterii abbas erat regularis, & Ludovico XIII regi a sacris (vulgo eleemosynarius.) Obiit anno MDCXXVII in odore sanctitatis. (Apte cadunt hæc omnia in Edmundum, abbatem cœnobii S. Mariani Præmonstratensem.) Permultæ etiamnum schedæ supersunt ejus manu exaratæ: [Col. 0188C] & notitia characterum ipsius, testimonio æquivalet, nec minus diserte significare videtur, & illi hæc ossa tradita, & ab illo sacci schedulam conscriptam fuisse; quam si id ipsemet vel ore vel subscripto nomine testaretur. Hic interseritur catalogus accuratus ossium, tum quæ saccus continet plurima, tum etiam multorum, quæ in eo ad humani sceleti integritatem desiderantur; quem hic omitto. Deinde subditur: Epocha schedulæ innuit, eos, qui hæc ossa dederunt, illa jam tum conservasse per annos quadraginta.... Cur vero ea non restituerint religiosis monasterii S. Germani potius, quam aliis, ignoratur; uti & cur ea tam diu penes se detinuerint.
[21] Mihi quidem saccus hic nequaquam placet; nec adducar facile, [quæ postrema opinio ex adjunctis] ut homines pios fuisse credam, qui alienum tanti pretii thesaurum in tam indigno, sordido, patuloque receptaculo per annos quadraginta conditum tam injuste detinuerint; ac ne tum quidem iis, a quibus abstulerant; sed aliis, ad quos nullo jure spectare noverant, restituerint. Quis vero abbatem sibi fingat regularem tam iniquum, ut rem cum nullis conferendam divitiis contra jus fasque sibi vindicarit? Tam stolidum, ut ignotis hominibus (nam si noti erant, [Col. 0188D] nominatos oportuit) ossa tam neglecta, tamquam S. Germani reliquias, sine teste, sine tabulis, sine jure jurando, sine ulla probatione obtrudentibus crediderit? Tam impium vero, si credidit; ut ea ne tantillo quidem honore dignatus sit; sed cum eodem sacco per viginti, quibus deinde præfuisse dicitur, annos in profanam cistam abstruserit? Tam ineptum denique, ut in re tanta per nudam schedulam, absque sigillo aut nomine temere sacco appositam, fidem posteris facturum se crederet? At characteres, inquit, loquuntur. Respondeo, non raro diversorum hominum characteres esse admodum similes. Deinde, loquantur sane characteres, indicentque (per me licet) manifeste, cujus sint: nego, illum loqui legitime aut voluisse aut potuisse, qui scripto suo aut nomen noluit aut sigillum adjicere.
[22] [suspecta videtur.] Sed enim fac, abbatis illius hanc esse schedam; fac etiam legitime subscriptam esse. Quid ea probabitur? Hoc unum scilicet, quod homines, qui optimo abbati videbantur esse pii, hæc ossa attulerint, dixerintque, esse S. Germani; seque ea in hujus basilica ab hæreticis effusa collegisse. [Col. 0188E] Dixerint enimvero. Quid tum? An id vere eos dixisse, an probasse testatur scheda? Neutiquam. Atqui contrarium Claudina paulo superius non dixit modo, sed etiam juravit. Demonstrandum hoc igitur, etiam admisso schedulæ testimonio, supererit, vera dixisse homines illos; ac proinde, vera hæc esse S. Germani Autissiodorensis ossa. Id autem qua ratione fieri possit, non video. Esset quidem, fateor, aliquod ad hanc rem argumentum, si ossa in sacco servata cum aliis omnibus ejusdem Sancti ossibus, quæ a variis ecclesiis ab immemorabili tempore possidentur, conferri possent; atque ita inter se congruere omnia deprehenderentur, ut nullum abundaret: at siquid redundet, id est, si os aliquod saccus contineat, quod idem specie tamquam S. Germani nostri cultum occurrat alibi, & vel authentico testimonio, vel antiquissima loci traditione probatum ut tale; quis, obsecro, testimonium ejusmodi traditionemve per saccum, nuper admodum e tenebris erutum, nec idonea munitum auctoritate, se speret evertere? Atqui id jam deprehensum esse, mox palam fiet num. 29.
[23] [Quid ex tam diversa narratione constet.] Cum igitur ex tot opinionum contentione satis appareat, quam parum certæ sint singulæ, imo & universæ; illis lectorum arbitrio relictis, hoc de S. Germani corpore solum esseri posse tuto [Col. 0188F] putamus, quod solum asserit, apud Le Beuf pag. XI, Frater Petrus de Pesseliere, testis longe gravissimus, utpote cœnobii S. Germani ab anno 1544 usque ad 1597 Autissiodori Prior: Quo quidem anno, inquit ille, MDLXVII civitas Autissiodorensis ab Hugonotis intercepta & capta est: ideoque monasterium S. Germani cum pluribus aliis ecclesiis ejusdem civitatis dirutum & eversum, & omni ligno, tegula, ferro, plumbo, vitro, campanis spoliatum; direptis primo sacrosanctis tum sanctissimi patris divi Germani, tum aliorum Sanctorum capsulis ac reliquiis, nec non & ornamentis ecclesiasticis, libris, chartis, titulis, ceteraque totius domus supellectile. Ceterum hæc de illis tantummodo Sancti hujus reliquiis intelligenda sunt, quæ ad stragem usque Calvinianam in ejus theca remanserant; non de iis, quæ ante tempus illud inde excerptæ atque alio tam intra ipsum cœnobium, quam extra illud translatæ fuerant; de quibus nunc pauca dicturi, a cœnobio ducamus initium.
Quid igitur, inquit Viole in Vita Gallica cap. 28, ecclesiæ S. Germani de tam divite sacrarum ejus reliquiarum thesauro, tot retro seculis ab ea possesso, [Supersunt in cœnobio Autissiodorensi S. Germani os digiti, pulvis corporis &c.,] nunc superest? Restant adhuc pannus ingens sericus, imperatoriis distinctus aquilis, quo Sancti corpus involutum olim fuit, quemque S. Germani sudarium vulgus appellat; os unum e digitorum ejus aliquo; sepulcrum lapideum, in quo diu corpus quievit; & in illo sepulcro cineres ejus, seu pulvis ejusdem corporis, cum primi ex cypresso sarcophagi fragmentis aliquot notabilibus. Verum hoc quantulumcumque residuum sufficit ad dolorem, quem e jactura ab hæreticis allata, quantumvis inæstimabili, contraximus, utcumque leniendum: quandoquidem [Col. 0189B] & gloriosi Præsidis nostri spiritus cineribus suis adhuc totus assistit; & vel capuli cypressini lignum aquis intinctum prodigiosas cum in febricitantes tum in aliis affectos miseriis exerit vires; & tantum abest, ut pristina fidelium erga tumulum ejus pietas intepescat, ut potius augeatur in dies; & neminem (ut semel dicam) eorum deserit Sanctus, qui vel in morbis suis, vel in animi corporisve angustiis, vel in negotiis arduis & intricatis, vel in cruciantibus acerbissime calamitatibus ad ejus præsidium cum sincero Christianæ pietatis sensu confugiunt. De sepulcro & sudario, quod accuratius multo describit, videri meretur Mabillonius sive in Itinere Italico pag. 231, sive in Annalibus Benedictinis ad annum 859, num. 49; neutro tamen loco reliquias alias commemorat.
[24] Ex his solum sudarium (in sacrario, opinor, ubi erat seculo XIII) expositum fuisse hæreticis prædonibus, [quæ tempore Hugonottorum sub terra latebant:] ab iisque raptum, & muliert cuidam in parœcia S. Petri venditum, ab ea porro, cum rem sacram esse comperisset, ad cœnobium S. Petri delatum, atque inde tandem redisse ad basilicam S. Germani, ex auctore Descriptionis cryptarum observat Le Beuf pag. 143: cetera vero [Col. 0189C] Hugonottos latuere. Et cypressini quidem capuli fragmina a seculo IX, ut ex Nevelone vidimus, in sepulcro lapideo condita, cum eodem inventa sunt ab Hugone abbate, quando veterem S. Germani aram, sub initium seculi XII, ad novam erigendam, dirueret, juxta Gesta abbatum cap. 9, & interpretationem Violæ in Vita Gallica cap. 28. Eadem in eodem iterum sepulcro reperta sunt anno 1277, quando ara jam dicta incendio corrupta, destrui, ac nova denuo ædificari debuit; sed cum tunc in illo tumulo, inventum sit unum ossiculum de ipso corpore B. Germani, ut creditur, cum parte serici pallii, similis illi pallio sudarii, quod habetur in thesauro, & multis aliis indumentis, tam sericis quam lineis, & tribus vel pluribus scriniolis, & aliis lignis de capsa, ut creditur, in qua delatum fuit corpus ejusdem sancti Pontificis a Ravenna, & cum multo pulvere de corpore & interiori ejus sepulcro, ut creditur; & uno denario Autissiodorensis monetæ; ut est in Gestis abbatum S. Germani, cap. 17: cum tunc, inquam, præter fragmenta cypressina, tot aliæ ibi reliquiæ sint inventæ, additas hasce fuisse existimamus post superiorem inventionem, dum [Col. 0189D] restaurabatur altare seculo XII; atque adeo, jam tum corpus, quod sub medium seculi XI incorruptum adhuc erat, resolutum fuisse; imo & partes ejus eximi cœpisse e theca, alioque transferri: siquidem hoc ejus ossiculum & hi ejus cineres fuerint.
[26] [unde educta sunt & altari imposita anno 1634.] Paucis vero post ultimam hanc inventionem diebus, teste Viola ibidem, omnes hæ reliquiæ, excepto sudario (imo & indumentis aliis & denario, ut apparet) cum ipso tumulo lapideo translatæ fuerunt ad locum, in quo abscondita bello Normannico fuerat Sancti lipsanotheca, hoc est in latam altamque fossam inter aram S. Germani in cryptis & altare Sanctorum omnium: unde anno MDCXXXIV, die 2 Novembris una cum sepulcro lapideo eductæ, atque in memoratam S. Germani aram elatæ sunt; altari omnium Sanctorum, tum ut commodius fieret hæc translatio, tum ut sepulcrum augustius appareret, tunc temporis destructo. Solennitatem hanc rogatu Prioris (ipse is erat, qui scribit) & religiosorum celebravit illustrissimus ac reverendissimus dominus Dominicus Seguier, episcopus tunc Autissiodorensis; qui simul veras has esse S. Germani reliquias pronuntiavit: [Col. 0189E] quod brevi collata multis ad earumdem reliquiarum contactum non sine miraculo sanitas, abunde confirmavit. Hactenus de cœnobio. Nunc ad alia loca, ad quæ sacri hujus corporis pars aliqua devenerit, eodem capite 28 præuntem sequamur Violam.
[27] [Quid sit in Parisiensi ejus ecclesia:] In basilica regia, inquit, S. Germani Autissiodorensis .. Parisiis os habetur satis notabile, quod spectare mihi quidem ac venerari contigit, cum duobus tribusve manus ossiculis; quæ simul omnia argenteo inauratoque inclusa sunt brachio. Sed qui hæc secundis nuper curis examinari curavit, Illustrissimus Autissiodorensis ait, aperto brachio illo, quod partim æneum sit, partime argenteum atque auro tinctum, inventa esse os brachii, seu partem potius extremam radii, qua manui jungitur, de quo tamen judicari certe non potuerit, utrius brachii pars fuerit; partem insuper costæ, aliudque ossis (nescitur cujus) fragmentum exiguum: infra has autem reliquias in alio pulvillo esse frustum cranii, uti & maxillæ inferioris cum dentibus aliquot molaribus: ceterum non dici, has omnes reliquias esse S. Germani; pro solo brachio traditionem esse, ab ista forsan thecæ [Col. 0189F] forma profectam.
[28] [Quid in cœnobio S. Vatoni, & Montefalconensi;] Cœnobium S. Vatoni Verdunense, Ordinis S. Benedicti, possidet etiam os alterutrius brachii; unde postremis hisce annis decisæ sunt aliquot particulæ, & ad ecclesiam Buzanciacam haud procul Mosomo, ut matronæ cujusdam in iis partibus nobilis pio satisfieret desiderio, translatæ. Ita Viole. Sed & hoc examinandum censuit memoratus episcopus; comperitque per litteras ex S. Vatoni monasterio ad se datas, non os brachii, sed inferiorem tibiæ partem, istic in argenteo brachio conservari. Ad S. Germani in Monte-falconis ostenditur os aliud aliquod brachii, inquit Viole. At episcopo Autissiodorensi ab istius ecclesiæ capitulo rescriptum est, de S. Germani reliquiis certis habere se in manu argentea phalangem pollicis dextri: esse quidem apud se separatim brachii partem aliquam cum indiciis illud S. Germano tribuentibus; de horum tamen fide sibi non constare.
[29] [Mediani, Conchis, Cessiaci, Monte-Pessulano,] In parœcia S. Germani Medianensi (de
Miege) prioratu olim cœnobii Cluniacensis, habetur
brachii sinistri os illud, quod cubitum vocant.
Atqui totus sinistri brachii cubitus etiam in
sacco, de quo superius memini, reperitur. In abbatia
S. Petri Conchensi, Ordinis Benedictini,
[Pagina 190]
[Col. 0190A] diœceseos Ebroicensis, est pars cranii: Cessiaci
(Chessy) ad Ligerim ... Aurelianum inter & Gargolium,
aliquot frusta costarum, quæ & ipse vidi,
inquit, Inspectæ nuper sunt costæ illæ; & ab iis, quæ
in sacco servantur Autissiodori, colore differunt.
Urbanus Papa V, Monte Pessulano fundans SS.
Germano & Benedicto cœnobium,.... utriusque
Sancti reliquias ex monasteriis Autissiodorensi
ac Floriacensi postulavit. Movit Autissiodorenses
cum summa Pontificis dignitas, tum singularia
ejus in monasterium, cui abbas ante præfuerat,
merita. Datum ergo illi os integrum brachii;
quod prædiviti capsæ mandavit includi. Hæc idem
Viole; addens, pretiosum hoc pignus a Calvinianis,
auri gemmarumque captis ornatu, fuisse direptum.
Observat vero Autissiodorensis antistes, juxta
Garielem in libro de Origine S. Petri apud Montem
Pessulanum pag. 42, non os brachii istic ab
Urbano concessum fuisse; sed caput S. Germani:
imo juxta eumdem in margine pag. 154 videri
etiamnum de reliquiis ejus ibidem aliquid superesse.
[30] [Col. 0190B] Ad S. Germani de Lembruno, in Limania Alvernica, [Lembruni, Autissiodori, Remis &c.] duæ sunt costæ, quas pluribus in dies miraculis Deus illustrat, in iis præcipue, quibus male affecti sunt oculi. Episcopus Autissiodorensis unam hic tantum costam assignat, dimidio circiter pede longam; at subdit, esse insuper ibi fragmentum cranii & alias quasdam S. Germani reliquias, teste viro quodam probo, qui puer olim ejusdem Sancti beneficio sanatus fuerit. Spectantur ejus etiam lipsana in monasteriis S. Juliani Autissiodori, S. Remigii Remis, S. Petri Corbeiæ, S. Petri Catalauni in Campania, S. Cornelii Compendii, Paraclyti in diœcesi Ambianensi: præterea in ecclesiis S. Germani apud Rhedones in Britannia minore, S. Germani vulgo de Viteaux, de Montdeon, & locis aliis pluribus. Sic iterum Viole, de reliquiarum illarum peculiari qualitate nihil adjiciens. Illustrissimus vero Autissiodorensis constare nunc asserit, reliquias S. Germani Corbeienses, non hujus esse Germani nostri, sed Parisiensis: Mondeonenses autem a parocho vicino & chirurgo comite visitatas esse, qui retulerint, ibi servari radium sinistri, ut quidem videbatur, brachii; nihil tamen appositum esse authentici documenti; imo radium illum inclusum esse thecæ ad modum brachii vel e stanno vel certe ex argento vilissimo conflatæ; ut proinde dubium [Col. 0190C] videri possit, an os tale in theca tantilli pretii solicite conservatum fuerit. Hæc enimvero collectio adversus nuperum saccum multo est validior.
[31] Cathedralis ecclesia S. Stephani Autissiodori præter ingentem elegantium lipsanothecarum, quibus ante oppressam ab hæreticis urbem gaudebat, [Quid habuerit ecclesia S. Stephan Autissiod. de corpore ejus;] copiam, aureum quoque brachium possedit, cui Gualdricus episcopus, cum illud anno circiter CMXX jussisset confici, & reliquias S. Germani & nomen imposuerat. Consonat Violæ nostro Historia episcoporum Autissiodorensium cap. 44; nisi quod hæc manum appellet auream, non brachium. Miror igitur, nullam hujus mentionem fieri in veteri illo Inventario, quod exhibetur apud D. Le Beuf pag. XXV. Porro quid fuerint istæ reliquiæ; vestium, an corporis pars aliqua, non scitur; de corpore tamen, utpote tum incorrupto integroque, decidere quidquam ausum esse Gualdricum, non facile existimem. Sane qui tale quid animo, ut putabat, optimo centum & quod excurrit annis posterius aggressus est monachus, quam tulerit pœnam, dicet Historia Selebiensis.
[32] Multo minus credibile est, corporis ejus aliquid [Col. 0190D] fuisse reliquias illas S. Germani, quas in Historia episcoporum Autissiod. cap. 20 ad monasterium S. Amantii in pago Cadurcino deportasse dicitur S. Desiderius, [quid cœnobium S. Amantii Cadurcense,] quem sedisse volunt ab anno circiter Christi 603 usque ad 621: cum saltem usque ad Caroli Calvi tempora intactum permansisse corpus illud, diserte, testetur Hericus in Miraculis num. 96. Itaque de vestibus aut alia re simili intelligendum hunc locum putavit Viole; quemadmodum & alium illum, quem ex antiquo Lectionario monasterii Cuxanensis, diœceseos Elnensis, in Catalaunia, Hispanice profert Antonius Vincentius Domenec in Historia sua generali Sanctorum principatus Catalaunici, ad diem V Januarii; unde ad Yepesium quoque transiit in Chronico Benedictino ad annum Christi 745, cap. 4. Dicitur ibi Protasius quidam archidiaconus Urgelitanus, post dirutum S. Andreæ cœnobium Exaladense, adiisse Carolum Magnum anno 794, ab eoque impetrasse, ut non modo aliud excitaretur, S. Germani Autissiodorensis nomine consecratum, in valle Cuxanensi; verum etiam ut ejusdem imperatoris jussu sibi ab episcopo Autissiodorensi [Col. 0190E] traderetur S. Germani manus cum dente uno S. Amatoris, ad novum suum illud cœnobium transferenda
[33] [& S. Germani Cuxanense.] Hic, inquam, si interpretem audimus Violam, manus S. Germani vocitari potuerit manus aliqua argentea, cui de vestimento sancti Præsulis insertum quid fuerit. Quod si nunc, ait, ibi quiddam ex ossibus ejus videtur; id eo post obitum Caroli Magni devenisse dicendum erit: nisi quis velit, auctores, dum corporis hujus integritatem tam diuturnam adstruunt, hoc non affirmasse de corpore-omnibus membris suis cohærente, sed de omnibus ac singulis membris, etiam abscissis a corpore, & in diversa loca translatis. Harum conjecturarum prima satis est commoda, si satis verisimilis; tertia neque cum Herici neque cum Selebiensi historia facile conciliabitur; secundam amplectuntur Acherius & Mabillonius in Actis Sanctorum Benedictinorum tom. 5, pag. 877; ubi, Legendæ istius Hispanicæ historia erudite confutata, cœnobii Cuxanensis exordia, & manus jam dictæ translationem Carolo Calvo imperatori tribuunt; non facturi, opinor, si editam paulo post a Baluzio Marcam Hispanicam lib. 4, col. 362 & seq. videre potuissent; juxta quam & ipse deinceps Mabillonius in Annalibus, tom. 3, pag. 219 fatetur, [Col. 0190F] anno primum 878, hoc est post obitum Caroli Calvi, de Cuxanensis monasterii primordiis cogitari cœpisse. Hinc patet, quantam jam dicta Legenda mereatur fidem. Neque negaverim tamen, aliquid reliquiærum S. Germani in illo cœnobio fuisse, etiam ante annum Christi circiter 1040, quo de ecclesiæ Cuxanensis reliquiis scribebat Garsias, ejusdem loci monachus, in Appendice Marcæ Hispanicæ col. 1075, hæc inter alia: In altaribus interim ecclesiæ nomino suo cuique reliquias miserunt: quasi dicat, in singulis altaribus repositas fuisse reliquias illorum Sanctorum, quorum nomine insignita erant altaria. Erat vero inter illos absque dubio S. Germanus noster; utpote ecclesiæ ac cœnobii una cum archangelo Michaële, cujus erat ara maxima, patronus. Verum corporis ejus jam tum ibi partem aliquam (puta manum) fuisse, credemus, cum documentis melioribus id comprobatum videbimus.
[34] [Quid sit Groni, Metis, Mosomi, Nanceii, Bajocis, in pago Cezensi,] Præter ecclesias hactenus a Viole enumeratas
recenset & alias in epistola laudata Autissiodorensis
episcopus; ut Gronensem prope Senonas, ubi
sit costa ejus una, sed fracta bifariam, cum segmentis
[Pagina 191]
[Col. 0191A] vestium tam S. Germani, quam S. Amatoris,
præfixis epigraphis annorum circiter ducentorum
& amplius: abbatiam S. Vincentii Metis,
ubi juxta catalogum vetustum serventur ejusdem
reliquiæ notabiles: abbatiam item Mosomensem
in Campania Galliæ, & ecclesiam S. Leopoldi
Nanceiensem; sed quid earum utervis hic locus
possideat, non additur: abbatiam quoque S. Luciani
Beluacensem, ubi habeatur pars magna cranii,
non semel accisa, ut ejus particulis loca varia
fruerentur: Cezensis insuper pagi ecclesiam in
diœcesi S. Flori, ubi ostendatur brachium integrum,
sua etiam nunc pelle tectum, cui desit nihil,
præter digitum indicem, quem sibi acceperit
Sanflorianus episcopus; & pollicem, qui in vicino
pago Bresonensi conservetur; & particulam
cubiti, quæ circa annum 1665 concessa fuerit monachis
S. Germani Autissiodorensibus. Hoc tamen
brachium non hujus nostri, sed alterius esse sancti
Germani, suspicatur idem Illustrissimus, tum ex
aliis conjecturis, tum vel maxime quod nondum
amiserit digitum medium, qui a manu dextra S.
[Col. 0191B] Germani Autissiodorensis inde a seculo XI juxta Historiam
Selebiensem avulsus & in Angliam translatus
fuit. Argumentum profecto ineluctabile, si,
ut ponitur, brachium illud Cezense dextrum sit.
Quid de aliis dicam ecclesiis, de quibus Hericus
in Miraculis num. 51 & sequentibus?
[35] Vidit etiam Roma in Belgium rediens anno 1662 Papebrochius noster & veneratus est in abbatia Cluniacensi sancti Germani Autissiodorensis ossa aliquot, [apud Cluniacenses, Rutilenses, Colonienses.] ut in itinerario suo Ms. notavit. Rayssius in Hierogazophylacio Belgico pag. 453 in Rutilensi Cartusia ad ripam Mosæ honorari dicit juncturam unam pedum S. Germani episcopi Autissiodorensis. Gelenius de Coloniæ Agrippinensis magnitudine lib. 3, syntagm. 1, pag. 237 explicans ecclesiæ suæ metropolitanæ lipsanothecas, Quarta, inquit, hierotheca argentea continet præter diversas de sanctis Martyribus, Confessoribus, & Virginibus reliquias, brachium S. Germani episcopi, qui a senatu ad regendam Burgundiam missus, S. Amatori in sede Autissiodorensi succenturiatus, ... sedit annos triginta. Sed vereor, ne de reliquiis plus modo videar dixisse, quam satis est. Et vero quis omnes vel enumeret vel defendat; cum sint & aliæ plurimæ sola S. Germani, [Col. 0191C] aut S. Germani episcopi inscriptione notæ?
Nactus est S. Germanus operum suorum præconem Constantium, presbyterum, ut epistolis ejus ad SS. Patientem & Censurium episcopos præfixa in vetustis codicibus docet inscriptio, [Vitam S. Germani scripsit Constantius, auctor gravissimus,] Lugdunensem. Episcopum quidem hunc facit S. Isidorus De viris illustribus cap. 4; sed perperam, ni fallor, inquit Sirmondus noster in annotatis ad S. Sidonii Apollinaris lib. 1 epist. 1; cui nunc passim omnes consentiunt. Ceterum vir tantus fuit, ut vix ei parem ætas illa tulisse videatur. Itaque Arvernicæ illud ecclesiæ sidus, quem modo dicebam, Sidonius non satis habuit ei epistolarum suarum libros octo nuncupare, imo defæcandos limandosque committere; sed illos insuper tot ejus identidem respersit elogiis, ut ea legere apud auctorem tam litteratum sanctumque nemo possit, quin continuo virum hunc fuisse undequaque summum agnoscat, Adisis lib. 1 ep. 1; lib. 2 ep. 10, [Col. 0191D] lib. 7 ep. 18, lib. 8 ep. 16, lib. 9 ep. 16; sed præ omnibus libri tertii epistolam secundam, ex qua hoc etiam inter alia disces, Constantii labores anno Christi circiter 473 (hoc est quinto tantum aut sexto supra vigesimum ab obitu S. Germani) pro Arvernis felicissime susceptos inde extolli maxime, quod eos subiisset persona ætate gravis, infirmitate fragilis, nobilitate sublimis, religione venerabilis, solius dilectionis obtentu. Diu ergo cum Sancto, de quo scribit, ejusque æqualibus vixisse debuit; quod ad reliquam scriptoris hujus auctoritatem pondus addit gravissimum; quandocumque demum hoc opus aggressus fuerit.
[37] [nondum elapsis ab ejus obitu annis 40:] Nam tempus, quo texere hanc historiam cœperit, tum quo eam Autissiodorum usque vulgaverit, quis pressius, quam ipsemet auctor in epistola gemina, Actis præmittenda, definiat? Id ergo contigisse certum est, sedentibus Lugduni S. Patiente, Autissiodori vero S. Censurio episcopis. At utriusque tempora nec brevia fuere, nec satis huc usque notis circumscripta terminis: ut [Col. 0191E] de S. Patiente Gallia Christiana novissimæ editionis tom. 4, col. 25; de S. Censurio nos ipsi ostendimus die X Junii, pag. 278; ubi chronologiam illam funditus eversam videbis, quam infra in præfatione ad Miracula S. Germani proponet Hericus; & ex qua consequi debebat, ut non ante annum ab obitu Sancti quadragesimum absoluta ejus Vitæ historia, aut certe ad S. Censurium missa credi posset; tametsi vel ipso episcopatus ejus initio missa fingeretur. Disjecto vero collectionis hujus fundamento, ipsam quoque corruere necesse est. Porro ne nihil in hac re statuisse videamur; haud absurdum id quidem apparet, si dixerimus, nec ante annum 483, nec multo posterius in publicum hæc Acta prodiisse. Cur ante annum illum id factum non putemus, facit altissimum S. Sidonii in epistolis eo usque excurrentibus de opere Constantii tam præclaro silentium: differre autem multo longius, nec sinit ætas Constantii, jam ante decennium gravis & infirmitate fragilis; neque cogunt sive S. Patientis, sive S. Censurii tempora: licet enim neutrius initium sciamus aut finem; sedisse tamen ambos, incursantibus Arverniam Visigothis, sive versus annum Christi 473 aut sequentem, ex ejusdem Sidonii libro sexto, epist. 10 & [Col. 0191F] 12, non obscure colligimus.
[38] [quam non e Surio, sed ex Mss. codd. proferemus;] Typis eadem hæc Acta dudum emisit in lucem
Boninus Mombritius, sed locis variis misere
truncata, totque fœdata mendis, vix ut legi
sine stomacho possint; ne vero legi debeant, fecit
Surius, cum ea ex melioribus utique codicibus ad
hunc diem XXXI Julii integra demum & accuratius
castigata lectoribus obtulit. Cum tamen etiam
huic editioni suos non deesse nævos, leviores tamen
ac tolerabiles, deprehenderimus; ne quid in monumento
tam pretioso desiderari possit, illud iterum
ad veterum membranarum fidem exigere maluimus,
quam a Surio mutuari. Dabimus igitur
hoc opus Constantii ex apographo vetusti codicis
Chiffletiani, sed cum aliis pluribus operose collato,
puta per nos cum codicibus Valcellensi, Marchianensi,
Reginæ Sueciæ codice 13, Trevirensi
S. Maximini, Boni-Fontensi, S. Audomari,
codice nostro Q Ms. 4, & cum editione Surii,
per ipsum vero Chiffletium, virum sane in rem nostram,
dum advixit, laboriosissimum, cum codice
Ms. S. Lazari Heduensis, aliisque tribus,
quos sigillatim non designat. Observari autem hic
velim, in quibusdam exemplaribus capita distingui
per titulos absque numeris, in aliis per numeros
tantum & sine titulis: titulos vero, ubi
[Pagina 192]
[Col. 0192A] adscripti sunt, in aliis atque aliis codicibus in
variare; ut auctoris esse non possint; proindeque
hic negligentur. Numeros tamen si quis volet, eos
Romanis litteris exprimemus in margine. Ad ipsum
Vitæ textum quod attinet, quantumvis in illo
conferendo minutissima quæque notaverim; non
eo tamen id animo feci, ut meris nugis nec in re
quidquam vel sententia mutantibus, aut margines
nostras, aut lectoris patientiam onerarem;
verum ut in minutiis id exhiberem, in quo codices
plures melioresque conveniunt. Cetera, quæ observari
merebantur discrimina, vel juxta textum
vel in Annotatis adscripsi.
[39] Constantium Hericus, vel, ut veterrimis Mss. ipse se nominat, [hanc S Hericus metro illigatam, una cum 2 libris de miraculis,] Heiricus excipiet, longo licet seculorum quatuor intervallo junior. Hunc Sanctis adscriptum dedimus die XXIV Junii; ubi videri de illo plura possunt. Mabillonius tom. 1 Analectorum pag. 415 Collectaneis ejus adnotationes subjicit, in quibus natalem ei locum statuit vicum leucis duabus Autissiodoro distantem, cui & nomen dederit: sed errorem deinde suum agnovit vir eruditus, emendavitque in Annalibus Benedict. tom. 2, lib. 32, num. 47, omnino asserens, [Col. 0192B] ex ipsa urbe Autissiodorensi oriundum esse Hericum. Quantum ei nomen olim litteræ pepererint, hæc Trithemii in Scriptoribus eccles. verba produnt: Ericus monachus Ordinis S. Benedicti, cœnobii Autissiodorensis civitatis, vir in divinis Scripturis doctus, & in disciplinis secularium litterarum eruditissimus, carmine excellens & prosa, in declamandis ad populum homiliis doctor egregius fuit. Hinc in Historia episcoporum Autissiodorensium, ad quam illustrandam & ipse sub episcopo Wala collaboravit, cap. 39 illustre epitheton Theosophi meruit. Scripsit præter alia poëma luculentum, in sex libros divisum, quo Vitam S. Germani a Constantio elaboratam, heroicis versibus exornavit: tum de ejusdem Sancti vita & miraculis oratione soluta libros duos; quorum priore non pauca supplere conatus est, quæ studiose a Constantio dolebat omissa; inde ad posteriora progrediens tanto auctoritate sua fit gravior, quanto suis temporibus narratione propinquior.
[40] Utrumque simul opus Carolo Calvo nuncupavit
jam augusto, [soluto stylo posterius compositis,] ut ex dedicatione poëmati præmissa
liquebit, hoc est, anno Christi 876 aut sequente.
Sed an poëma tum primum absolverat?
[Col. 0192C] Ita sensisse loco citato videtur Bollandus noster,
cum ex his Herici de se verbis, in epilogo libri
sexti, num. 178:
En vitam miseram jam trina decennia versant,
Additur his annus, ævo gliscente, secundus;
cum ex his, inquam, colligat, natum videri poëtam
circiter annum DCCCXLIII. At Mabillonius
Annalium tom. 3, lib. 36 illa ætatis ejus trina
decennia, tametsi in fine operis posita, intelligi
vult de prima molitione, non de absolutione operis.
Ego vero neutri assentior: non Bollando;
quia diu absolutum fuisse opus illud existimo, priusquam
Carolo nuncuparetur; ut ipsemet Hericus
indicat in sua Dedicatione, num. 8: non etiam
Mabillonio; quis enim aut qua veri specie anno
ætatis, exempli gratia, quadragesimo affirmet seu
voce seu scripto; En vitam miseram &c.? Deinde
lucubrationem illam auctor ipse ibidem num. 7
suscepisse se narrat, cum recens e scholis emersisset.
An verisimile est, obsecro, qui anno, juxta Epilogum
libri 6, num. 176, ætatis fere septimo scholis
illis traditus fuerat, easdem usque ad annum
ætatis 32 contrivisse? Mitto alia; quia res hic
ipsa loqui videtur.
[41] [Col. 0192D] Quod addit ibidem Mabillonius, carmen perfectum esse post duos libros de miraculis S. Germani; [Carolo Calvo imp. nuncupavit an. 876 aut sequente:] id enimvero multo minus assequor. Quid enim? An hos in scholis composuisse censebitur, e quibus recens emerserat cum carmen aggressus est? Nemo credet. An cœptum interrupit carmen, ut opus illud aliud interjiceret? Quæ causa? Quis auctor? Libros, inquis, duos de miraculis una cum Vita metrica Carolo nuncupavit. Esto sane. Ergo hanc illis posterius absolverat. Nego equidem, id sequi: aliud enim est absolvere, aliud edere seu nuncupare; quod ipse Hericus in Epistola dedicatoria num. 8 satis indicat, cum diu se cunctatum fuisse ait, opere jam confecto, priusquam in publicum illud ederet. Censeo igitur, inchoatum fuisse carmen non diu ante obitum abbatis Lotharii, sive annum Christi 866, quando auctor vix primas operis partes attigerat, ut fatetur in Dedicatione, num. 7: exinde vero hunc cœpto operi perfectionis pertinaciam, ut ibidem ipse loquitur, admovisse; hoc est, non ante hoc opus dimisisse aut interrupisse, quam perfecerit, idque post annos aliquot, puta anno Christi circiter 870; ad quem referri facile patior trina decennia cum annis [Col. 0192E] duobus ætatis ejus: post hæc vero libros illos duos de miraculis aggressum esse, quos anno Christi 873 (ut patet ex lib. 2, cap. 2, num 107) si inchoaverat, certe nondum absolverat: poëma tandem, & duos de miraculis libros (illud pridem; hos nuper expeditos) per eamdem epistolam anno Christi circiter 876 obtulisse imperatori.
[42] [utrumque hoc opus dabimus] Opus utrumque jam dudum promisimus: nunc fidem liberamus; non eo minorem ab hagiophilis, uti confidimus, inituri gratiam, quod excusum utrumque jam fuerit. Nam poëma si satis accuratum prodiit (de quo statuere nihil jam possumus, cum illud anno 1647 viro de nobis optime alias merito commodatum, numquam postea viderimus;) rarum tamen admodum oportet esse, utpote semel tantummodo, idque Parisiis anno 1543, luci datum. Sed neque libros de vita & miraculis S. Germani alibi vulgatos novimus, quam apud Labbeum nostrum in Bibliotheca Mss. librorum, nunc etiam non cuivis obvia, tom. 1, a pag. 531. Ibi vero quam parum emendate (sive typographorum, sive membranarum antiquarum, aut eas male exscribentium vitio) legantur, qui editionem hanc nostram cum illa contulerit, [Col. 0192F] passim ac facile deprehendet.
[43] [ex Mss. probatissimis.] Poëma dabimus quam fidelissime ex Ms. vetustissimo Lobiensi in quarto, ut in apographo notatur.
Contulimus vero illud cum alio Ms. Belfortii,
in quo sæpe corriguntur metri vitia; quæ tamen
ipsius auctoris putamus esse; deinde cum codice
nostro P. Ms. 4, quem, quia Lugduni coëmit
olim Henschenius, Lugdunensem appellabimus.
Nihil eo correctius, nihil in hoc genere, meo
quidem judicio, vetustius: nam si characterem
spectes, omnino referes ad seculum nonum vel decimum;
sin vero annotationes eadem plerasque
manu, sed minutioribus litteris, aut inter lineas
aut ad marginem appositas; ipsum continuo Hericum
fuisse dices, qui eas vel scripserit vel dictaverit;
adeo singularem ipsius per ea tempora propriamque
cum in re theologica, tum præsertim in
poëtica eruditionem spirant: notas tamen sive poëticas
sive grammaticales, cum ad rem nostram
non faciant, negligendas putavimus. Libros porro
singulos, alterius metri, sed auctoris ejusdem,
exornant proludia: neque hic omittentur; cum
tamen titulis careant rem exponentibus, nostros ad
marginem adjecimus. In ipsa Vita ipsius Herici
[Pagina 193]
[Col. 0193A] titulis usi sumus; capitum vero veterum numeri
Romanis, ut ante, litteris notabuntur. Continet
idem ille codex Lugdunensis præter Sermonem in solennitate
S. Germani recitandum, etiam libros Herici
duos de Vita & Miraculis ejus; quos eadem
inde fide producemus, & quidem collatos cum codice
nostro insigni P Ms. 157; cum ecgrapho,
nescio unde, per Chiffletium nobis deprompto, ex
quo appendicem primam ad Herici librum secundum
exhibebimus; ac tandem cum editione Labbeana.
Vetus divisio capitum inscriptionesque servabuntur
in margine; sed has ad numeros nostros
Arabicos distractas accommodabimus.
[44] Appendici primæ succedet altera, ex auctoribus variis per nos compilata: [Addentur post duas appendices ad Hericum, Miracula Selebiensia;] atque huic demum Miracula S. Germani Selebiensia, quæ cum alibi non habuerimus, a Labbeo nostro mutuati sumus Biblioth. Mss. libb. tom. 1. pag. 594 & sequentibus, ubi Historiam producit Selebiensis monasterii; unde nos miracula sola, & quæ ad hæc utcumque illustranda conferre aliquid visa sunt, excerpsimus. Auctor monachus fuit Selebiensis, vix, cum hæc scribere cœpit, vicesimum secundum annum [Col. 0193B] ingressus ætatis, ut ipse fatebitur cap. 1, num. 2. De fide autem sua legi omnino velim quæ dabit cap. 4, num. 35 & sequente. Tempus, quo scripserit, sic habet cap. 7, in fine: Actum autem hoc anno incarnati Verbi Dei millesimo centesimo septuagesimo quarto, fundationis ecclesiæ nostræ centesimo sexto, abbatis Gileberti decimo quarto: quo etiam anno hæc scribere aggressi sumus. De cœnobio ejus nihil hic addo; quia illud ipse in miraculis designabit. De eodem obiter quoque monent apud Labbeum ibidem Gesta abbatum S. Germani cap. 6, pag. 574. Monasticum Anglicanum præter instrumenta fundationis, ecclesiæ Selebiensis satis augustæ latera duo ære expressa repræsentat tom. 1 ante paginam 371.
[45] Hæc sunt omnia, quæ ad S. Germani gloriam hic edenda judicavimus: [sed aliud nihil.] nam siqua sunt alia, ea fere vel ex his fontibus hausta sunt, varieque & permixta (ut in Legendario nostro P Ms. 10, ubi ex Constantio & Herico vicissim adhibitis Legenda S. Germani una conflatur) & contracta (ut in codice nostro ✠ Ms. 160, Petro de Natalibus &c.;) vel suspectæ sunt auctoritatis; [Col. 0193C] ut quæ apud Nennium & Higdenum ex vetusta quadam, sed fabulosa Britannorum Legenda proferuntur; cujusmodi etiam aliqua narrantur in codice nostro non admodum antiquo ✠ Ms. 87, in quo eadem est Vita S. Germani, quam dedit Jacobus de Voragine cap. 102, & ex qua juxta antiqua Breviaria Autissiodorensia recitabantur in Officio festi ejus lectiones ad Matutinum. Verum de his plura per decursum. Nunc ad aliqua, quæ in Actis Sancti nostri lectorem morari possunt, sigillatim discutienda pergamus.
Annum S. Germani natalem non assignat Constantius: Historia vero episcoporum Autissiodorensium cap. 7, [Natus videtur S. Germanus anno circiter 378;] cum illum militasse narrat sub Valentiniano majore, qui vivis excessit anno Christi 375, videtur multo anterius natum innuere. Sed nimirum nemo jam nescit, quam absurda sit passim hujus Historiæ chronologia. Hic certe [Col. 0193D] nihilo verior apparet in designanda Sancti ætate, quam in episcopatus ejus primordiis, quæ ad tempora revocat Theodosii I, anno 395 vita functi. Ad conjecturas ergo redigimur, quas ipse offert Constantius num. 46, dum eum respectu S. Lupi seniorem appellat in expeditione anno Christi 429 suscepta; & num. 62, ubi senex absolute pronuntiatur anno Christi 448; ac tandem num. 66, ubi senectutem ejus eodem anno adeo jam fractam exhibet, ut miraculi loco reponat, quod senem alium ipse gestasset in humeris, qui semet ipsum ferre vix poterat. Hæc, nisi fallor, vix tum septuagenario minorem fuisse indicant; natumque adeo versus annum Christi 378: qua ratione & S. Lupo non solum episcopatu, sed etiam ætate dici vere potuit senior; & anno Christi 417 satis juvenis, ut in eum quadraret illud Constantii num. 2: Cui mos erat tirunculorum potius industriis indulgere, quam Christianæ religioni operam dare.
[47] [conversus autem eodem anno, quo factus episcopus,] Quæ de conversione & mirabili vocatione S. Germani a vita laica ad ecclesiasticam narrat Constantius a num. 3 usque ad num. 6, manifestissime [Col. 0193E] significant, conversum ordinatumque fuisse Sanctum non diu ante obitum S. Amatoris; quæ vero deinde habet a num. 6 usque ad num. 10, nihilo minus clare indicant, neque diu post exsequias ejusdem S. Amatoris ep. Autissiodorensis electum ejus loco Germanum fuisse. Ita hæc interpretatus est seculo IX S. Hericus in Vita metrica a num. 333 ita denuo idem ipse in Historia episcoporum Autissiodorensium (hanc enim usque ad sua tempora cap. 39 composuisse dicuntur ejusdem ecclesiæ canonici Rainogala & Alagus, collaborante Herrico theosopho simul & monacho) cap. 7, ubi descriptæ Sancti conversioni, subditur: Paucis itaque diebus interpositis, S. Amator ... ultimum spiritum exhalavit: cum subito universi populi Germanum uno ore proclamant antistitem. Ita seculo XI Fulbertus ep. Carnotensis, vir ætate sua eruditione clarissimus, epist. 38 Guidoni episcopo scribebat: Magni etenim viri, ut optime nosti, (erat ergo hæc sententia apud omnes recepta) Ambrosius Mediolanensis, & Germanus Antissiodorensis, aliique nonnulli, quia tales in laico habitu exstiterunt, SUBITO nobis sancti præsules exierunt. Ubi vides, perexiguum spatium admitti [Col. 0193F] inter statum S. Germani laicum & episcopalem. Ita quoque Constantium, quotquot huc usque viderim, omnes intelligunt, unum si exceperis Georgium Viole in Vita S. Germani Gallica cap. 7, & præcipue cap. 24; ubi contendit, conversionem modo dictam annis decem & amplius ejus episcopatu priorem fuisse.
[48] [non ante; ut perperam putavit Viole,] Opinionem vero hanc suam duplici argumento
stabilire conatur. Primum huc redigimus:
Conversus est S. Germanus, superstite S. Simplicio
ep. Augustodunensi, ut ex Constantio certum
est: Simplicius autem vivere non potuit usque ad
annum Christi 418 (quo S. Germanum successisse
constat S. Amatori;) nisi supra omnem fidem
sedisse fingatur annis plusquam octoginta: siquidem
in sede Augustodunensi suffectus fuerat S. Rheticio
anno Christi 337, interfuit deinde synodis Coloniensi
anno 346 & Sardicensi anno 347 (Addere
poterat & Valentinæ anno 374.) Ergo annis,
ut minimum, decem ante conversus est Germanus,
quam creatus sit antistes. Hoc primum. Alterum
ita contraho: S. Patritius, Hibernorum apostolus,
sacras Litteras apud S. Germanum didicit,
si non vivente adhuc S. Martino Turonensi, annis
saltem octodecim antequam apostolatum anno Christi
[Pagina 194]
[Col. 0194A] 431 adiret; hoc est ab anno saltem 413: ergo
jam tum Litterarum sacrarum scientia longe
lateque celebris evaserat Germanus: ergo illarum
studiis jam pridem se totum addixerat, atque adeo
militiam pridem ac profanam dignitatem cum
ecclesiastica disciplina & professione commutaverat.
Ita fere Viola.
[49] Respondeo ad primum, etiam a Viola dari debere S. Simplicio annos in episcopatu circiter 70; [quia duos SS. Simplicios epp. Augustodunenses] tot autem annis illum sedisse, quis credat? 2. Pro exordio episcopatus ejus ad annum 337 defigendo nihil afferri posse; synodos vero citatas valere tantum pro anno 346 & sequentibus. 3. Synodorum illarum auctoritate, quamvis eam sibi omnes objecerint, neminem tamen hactenus permoveri potuisse, ut eam Constantio vim afferret, quam attulit Viola, tametsi unicum cum illo S. Simplicium agnoscerent; sed auctoritatem illam modis variis elusisse; ut videri potest in Actis nostris ad diem XIII Maii pag. 210, & ad XXIV Junii pag. 812; apud Tillemontium tom. 10 in notis ad S. Simplicium pag. 835 & seq.; ac denique in Gallia Christiana novissimæ editionis tom. 4 col. 330. Ceterum, cum bona Majorum nostrorum aliorumque [Col. 0194B] passim eruditorum venia, ingenue fateor, displicere mihi ac visum esse semper violentum illud effugium, quo, ut unicum S. Simplicium episcopum Augustodunensem adstruerent, eumque ad annum usque 418 superstitem facerent, concilium Coloniense sive Agrippinense, in quo diserte adfuisse legitur cum aliis episcopis Simplicius Augustodunensium, eatenus quoque corruptum esse voluerunt: in concilio autem Sardicensi, licet inter episcopos Galliæ recenseatur Simplicius, non addi tamen locum episcopatus, neque proinde de Augustodunensi intelligi oportere: idem etiam dici posse de Valentino; quamquam illud minus incommodet, utpote habitum anno 374, a quo usque ad 418 anni tantum sint 44; quibus sedisse non absurde credi possit Simplicius.
[50] Censeo igitur, S. Simplicium ep. Augustodunensem jam assignatis conciliis adstitisse; [confudit in unum:] eumdemque illum esse, cujus Acta ex Gregorio Turonensi dedimus XXIV Junii, utpote in quibus dicatur vidisse publicam Augustoduni supplicationem & sacrificia ad simulacrum Berecynthiæ, quod (saltem Augustoduni, ubi Galliarum præfecti residebant) videri ut summum potuit usque ad edictum, [Col. 0194C] quod, Libanio teste, sub finem imperii hoc est ante annum 375, Valentinianus & Valens imperatores edidere. Sed nego, sanctum illum Simplicium confundi posse cum nostro, quem seculo sequente floruisse tradit Constantius: nam duos Simplicios; alterum, quem jam diximus, ordine octavum, alterum ordine duodecimum, cujus notatos annos non invenerit, in Serie chronologica episcoporum Augustodunensium exhibet Severtius, Chronol. archiep. Lugdunens. tom. 3, pag. 1: consonant, ut asseritur in Gallia Christiana loco citato, catalogus, quem refert Saunier, & alius, qui in sacrario (ecclesiæ Augustodunensis) continetur. Duos quoque sanctos Simplicios Augustodunenses Martyrologia quamplurima, tum vetustissima, tum recentiora discernunt; & alterius quidem (nescimus, utrius) depositionem consignant die XXIV Junii (Saussayus XXV;) alterius vero die XIX Novembris; de quibus, ne longus hic sim, consule ad utrumque illum diem in Hieronymianis Florentinium, in Adonianis Rosweydum cum supplemento, in Usuardinis Usuardum nostrum cum auctariis, in aliis Labbeum in Hagiologio Franco-Galliæ, Ferrarium in Catalogo generali, ubi [Col. 0194D] ad XIX Novembris præter alios citat etiam tabulas ecclesiæ Augustodunensis. Quis vero post tot hæc testimonia duos illos episcopos Augustodunenses, utrumque Sanctum, utrumque synonymum, sed alterum altero aliquanto seniorem, neget exstitisse? Priorem ergo illum fuisse dicimus, de quo agit S. Gregorius Turonensis & citata concilia; posteriorem vero hunc nostrum, de cujus Actis nihil sciatur præter id, quod paucis hoc loco Constantius attingit. Atque ita evanescit primum argumentum Violæ.
[51] [& Vitæ cuidam S. Patricii nimium tribuit.] Ad secundum respondeo, Vitas S. Patricii hic plurimum inter se discrepare; ut videre est in Triade thaumaturga Colgani: ubi prima S. Patricium S. Germano discipulum tradit in Australi parte Latii (quod ineptum videtur, si de S. Germano nostro intelligendum est; & tamen etiam traditur in Vita secunda, quarta, & septima) nec addit annos, quos apud eum posuerit; uti nec in Vita quinta numerantur: Vita tertia annos tantum quatuor recenset; sed annis multis ante obitum S. Martini Turonensis; quod æque absurdum est, sive hunc defunctum cum Pagio statuas anno 400, sive anno 397 cum Tillemontio: [Col. 0194E] Vita secunda annos putat triginta, vel quadraginta, quibus S. Germanum audierit S. Patricius; annos quoque triginta referunt Vita quarta & septima: sola sexta, Jocelino auctore, annos habet octodecim; sed eos non videtur alibi reperisse, quam vel in Legenda quadam S. Germani Anglicana & fabulosa, vel apud Hericum in Vita ejusdem Sancti: quam solam hic citat. Omnes autem, si primam forte excipias, episcopum jam tum Autissiodorensem S. Germanum faciunt, cum ad illum S. Patricius accessit; omnes quoque hunc illius discipulum tot annis fuisse volunt, antequam a S. Cælestino PP. sit missus ad Hibernos; pleræque insuper annos illos inchoant diu ante mortem S. Martini ep Turonensis. Hæccine, obsecro, monumenta sunt, quæ opponi possint Constantio, ex quo & aliis certissime conficitur, anno primum Christi 418 S. Germanum episcopum esse creatum? Piget enimvero hic hærere diutius. Adisis, lector (si tamen res tanti videtur) operose de S. Patricio disserentem Papebrochium ad diem XVII Martii; ibi quid, ubi, quamdiu cum S. Germano egerit, ita digestum invenies, ut Constantio nihil [Col. 0194F] officiat.
[52] [Non fuit monachus ante episcopatum:] Sunt etiam, qui Sanctum nostrum, priusquam episcopus fieret, monachum fuisse crediderint, idque ipso conversionis initio; ut Alfordus noster in Annalibus ecclesiæ Britan. ad annum 429, num. 11 & 12, id eruens ex eo, quod apud Constantium num. 5 dicatur S. Amator S. Germanum, cæsariem ejus capiti detrahens, HABITU RELIGIONIS, rejectis secularibus ornamentis, induisse Verum satis ex textu patet, habitum religionis hic illum appellari, qui opponebatur secularibus ornamentis, quique assumebatur ab iis, qui religioni, hoc est Dei cultui, se totos mancipabant; quales erant clerici quicumque. Certe monachos Autissiodorum illos primum vidit, quos creatus aliquamdiu antistes Germanus, ut postea dicetur, instituit. Cujus ergo cœnobii monachum illum Autissiodori tum consecrasset Amator, si nullum erat? Dic ergo, per me licet, monachum fuisse, non professione quidem, sed moribus, ac victus præsertim cultusque asperitate: his enim, ex quo suscepit ecclesiæ suæ gubernacula, monachos non æquavit modo, sed ad mortem usque etiam superavit.
[53] Dixi, ex Constantio & aliis, anno 418
[Pagina 195]
[Col. 0195A] collocanda esse Sancti nostri in Autissiodorensi sede
primordia: [episcopus vero consecratus est an. Christi 418,] constat enim 1. ex dictis, successisse illum
S. Amatori, eodem, quo hic decessit anno. Germanum sedisse annis 30, diebus 25; obiisse
vero die XXXI Julii; ut asserit in fine Vitæ, si
non ipse Constantius, auctor certe antiquus alius,
quem sequitur Historia epp. Autissiodorensium cap.
7, dissentiente jam nemine. 3. Illum cum S. Hilario
ep. Arelatensi, ut in hujus Actis ad diem V
Maii pag. 31 narratur, interfuisse depositioni Chelidonii
ep. Vesontionensis, quam anno 444 accidisse,
ex iisdem Actis & Valentiniani de eadem causa
rescripto, ad Aëtium anno sequente VIII Idus
Junii dato, colligunt Norisius Hist. Pelagianæ lib.
2, cap. 12, Pagius in Critica in Annales Baronii
ad an. 445, num. 8, & quoquot sunt alii
melioris notæ chronologi. 4. Non igitur episcopum
eum fuisse ante annum 414. 5. S. Amatorem ad
Superos evolasse Kalendarum Maiarum quarta feria,
ut scribit num. 6 Constantius. 6. S. Germanum
desiisse vivere, superstite Valentiniano III cum
Placidia matre, ut idem affirmat sub finem Vitæ.
7. Concursum feriæ quartæ cum Kalendis Maii
post annum Christi 412 tantum incidisse in annos
[Col. 0195B] 418 & 429. Denique annos triginta, si ducantur
ab anno 429, excurrere toto quadriennio ultra
Valentiniani imperatoris interitum, & annis
novem ultra mortem Placidiæ. Restat igitur solus
annus 418 tam S. Amatoris obitu, quam S.
Germani successione notandus; & hac quidem a
die circiter VII Julii, a qua anni 30, dies 25
putati, desinunt in XXXI Julii, qua exspirasse dicendus
est, anno Christi 448.
[54] Mirabitur fortasse quispiam, cur mense demum Julio episcopatus ejus epocha sumpserit initium, [die septima Julii.] hoc est post menses omnino duos ab obitu decessoris; quandoquidem juxta Constantium num. 9 vix ei fuerunt justa persoluta, cum subito Germanum episcopum omnium una vox postulavit. Sed mirari desinet, si ad ea, quæ statim ibidem sequuntur, attenderit: Bellum civile indicitur potestati &c., quæ aperte significant, nihil non tentasse Germanum, ut electionem suam impediret. Sic impediri illa quidem omnino non potuit; retardari tamen sine dubio debuit. Electus ergo videtur die 1 Junii: nam in Hist. epp. Autissiod. cap. 7 dicitur suscepisse sacerdotium tricesima die post obitum S. Amatoris; Viola vero in Vita Gallica cap. 6, etiam nunc in ejus abbatia Autissiodorensi [Col. 0195C] celebrari quotannis ait die prima Junii festum electionis ipsius; & quamquam eodem simul die, ut paragrapho 1, num. 4 diximus, ordinationis seu consecrationis ejus memoria colitur; non eodem tamen die hanc olim contigisse vult idem auctor; sed eam nobiscum differt ad mensem Julium; nescio tamen, cur ad sextam potius mensis istius diem, quam ad septimam; cum hæc anno 418 Dominica fuerit, adeoque consecrationi episcopali opportunior. Ceterum hæc quoque ordinationis per mensem unum ab electione dilatio facile concipitur; ut quæ ab episcoporum trium concursu, non æque semper expedito, dependerit. Ab ordinatione porro, non ab electione, episcopatus hujus tempora computari, ibidem etiam fatetur Viola.
[55] Erit vero etiam, opinor, quem ea possint offendere, [An mundo tunc primum venuntiaverit.] quæ num. 9 sic narrat Constantius: Suscepit sacerdotium (id est episcopatum) invitus, coactus, addictus: sed repente mutatur ex omnibus. Deseritur mundi militia; cælestis assumitur: seculi pompa calcatur: uxor in sororem mutatur ex conjuge, &c. Quid enim? Tum hæc demum [Col. 0195D] cœpit, cum jam esset episcopus; qui juxta ipsum Constantium num. 8 ante obitum S. Amatoris, mensesque adeo, ut minimum, duos presbyter fuerat consecratus? An in hoc ordine constitutus, usque ad episcopatum militare mundo, aut loco conjugis uxorem habere perrexerit? Absit profecto ut tantum de illo nefas vel cogitasse auctorem nostrum, nedum asseruisse suspicemur. Vel aliud ergo nihil intelligi voluit, nisi S. Germanum, quod a prima ad sacros ordines promotione, more ordinario & clericis usitato fecerat, id post acceptum episcopatum cœpisse modo longe alio ac prorsus inaudito palam profiteri, eam sibi in cibo, potu, vestitu, lecto, vigiliis, rebusque aliis ad bellum adversus quælibet hujus vitæ commoda vel delitias etiam innocuas implacabile pertinentibus legem indicendo, quam inde usque ad vitæ finem semper & ubique constantissime tenuit: vel hoc, inquam, voluit Constantius; vel, si mavis, priores omnes Sancti ordinationes, utpote & brevi intervallo ab episcopali discretas, & ad hanc unice ex divina revelatione directas, tamquam unam ejus episcopalem ordinationem accepit; atque hoc sensu vere dixit, Germanum ab accepta episcopi [Col. 0195E] dignitate cœpisse, quidquid a primo ad illam gradu seu ordinatione cœperat factitare.
[56] [Cur habitum monasticum episcopus assumpserit.] Quod ad vestitum ejus num. 11 depictum attinet, eum cum Thomassino in Vetere & nova Ecclesiæ disciplina tom. 1, part. 1, lib. 2, cap. 43, non diffitemur monasticum potius quam episcopalem fuisse. Nimirum in hoc sibi, ut in ceteris, sanctissimos quosdam ecclesiæ Gallicanæ præsules, & maximum imprimis Martinum, Vir divino plenus ardore suique contemptor egregius imitandos proposuit; quando morem nondum illum Ecclesia reprobaverat. Crediderim etiam, jam tum eum animo designasse cœnobium illud, quod haud multo posterius excitavit; quippe qui non ignoraret, quanta tum temporis illæ præ ceteris ecclesiæ florerent sanctimonia, ad quas institutum hujusmodi introductum jam esset. Ut ergo ad hoc vitæ genus Autissiodorenses etiam suos alliceret fortius, meliusque formaret, ipse eodem habitu, iisdemque asperitatum exercitiis præire omnibus voluit. Atque ea forsitan causa subinde fuit, cur in Germano reprehendendum numquam putaverit S. Cælestinus PP. I, quod anno 428 in quibusdam provinciarum Viennensis & Narbonensis episcopis inter alia [Col. 0195F] suggillavit; puta, quod superstitioso potius cultui inservientes quam mentis vel fidei puritati, monachorum instar incederent amicti pallio & lumbos præcincti; idque, ut ex eadem epistola patet, non ex humilitate spontanea, sed ex superstitione, qua id in Euangelio præceptum esse credebant; non ad suos docendos, sed ad eorum oculis per insignem hypocrisin imponendum. Certe hoc genus vestimenti, nemine non suspiciente, ipsaque adeo, ut ex Constantio liquet num. 75, Italia venerante, non nisi cum vita Germanus deposuit.
[Sanctus anno 429 mittitur in Britanniam cum S. Lupo ep. Trecensi] Longiore discussione non egent quæ sequuntur
in Actis usque ad missionem ejus apostolicam
ad Britannos, de qua paulo hic uberius agendum.
Susceptam illam fuisse ineunte circiter anno Christi
429, diximus jam supra in Commentario prævio
ad Acta S. Lupi episcopi Trecensis § 5, a num.
61, pag. 63. Consulesis de anno etiam Pagium in
[Pagina 196]
[Col. 0196A] Critica hoc loco. Annum illum, simulque expeditionis
hujus occasionem, & auctorem præcipuum
assignat S. Prosper Aquitanus in Chronico integro
his verbis: Florentio & Dionysio coss....
Agricola Pelagianus, Severiani Pelagiani episcopi
filius, ecclesias Britanniæ dogmatis sui insinuatione
corrupit. Sed ad actionem Palladii diaconi
Papa Cælestinus Germanum Antisiodorensem episcopum
vice sua mittit; & *, deturbatis hæreticis,
Britannos ad Catholicam fidem dirigit *.
Aliter hæc narrat Constantius num. 41; nam de
S. Cælestino non meminit; & S. Germano apostolici
hujus muneris socium adjungit S. Lupum episcopum
Tricassinum, qui illud in synodo quadam
Gallicana, ad hoc ipsum negotium coacta,
patrum universorum precibus exorati, in se receperint.
Diversa sunt hæc; sed minime contraria.
Cum igitur auctor uterque sit fide dignissimus, concilianda
recte censuit Baronius ad annum 429 amborum
testimonia: Potuit, inquit, utrumque facile
contigisse; ut, quem mittendum synodus illa
delegisset, Pontifex comprobasset; vel quem
sibi ad eam provinciam legare deberet, ipse Cælestinus
arbitrio Gallorum episcoporum reliquisset.
[Col. 0196B] Primum præplacet; quia ex Constantio apparet,
prius ad synodum Gallicanam recurrisse Britannos,
quam Romam. Quod solum vero Germanum
notet Prosper; eo id illum fecisse putamus,
quod S. Germano legationis hujus partes primarias
Cælestinus detulisset. Florentius tamen Wigorniensis
Prosperum hoc anno exscribens, S. Lupum
diserte Germano comitem assignat.
[58] Quis autem fuerit iste Pelagianus Agricola; qui ejus alii tum apud Britannos asseclæ, [adversus Pelagianos, quos expugnauit.] non constat: nam qui Agricolam cum Leporio confundunt; Severianum vero episcopum cum Severo Sulpitio; tum qui Pelagianis hic Fastidium adjungunt episcopum, nihil horum evincunt; ut vide apud Usserium de Britan. eccles. Primord. cap. 11; & de Fastidio quidem legi quoque meretur Pagius in Crit. ad annum 420, num. 28. Nos ad Constantium redeamus; qui num. 47 synodum seu conventum describit publicum, in quo hæreticorum illorum contractas in unum vires sic adorti sunt Antistites nostri, ut unico conflictu bellum hoc universum confecerint. Id Londini factum asserit Boëthius Hist. Scotorum lib. 8, ubi tenuit, inquit, disceptatio inter Pelagianos & orthodoxæ fidei Propugnatores, plures dies; sed cum Pelagiani resistere [Col. 0196C] non possent, eorumque plane causam judicarent omnes inclinatam; qui ex eis resipiscere contumaciter sprevissent, flammis regionum magistratuum opera sunt adusti: ceteri pro admisso delicto Pontificum authoritate pœnis adacti, recepti sunt in gratiam. Hæc ille, sed sine teste omnia. Camdenus contra Verolamii in Hertfordiæ comitatu (cujus apud eum descriptionem consule) gestum hoc esse contendit, & juxta prostratæ, ait, hujus urbis mœnia Germani sacellum etiamnum nomine, etsi profano usu, superest, quo loci ille pro suggestu verbum divinum effatus erat; ut antiquæ Fani-Albani membranulæ testantur. Cam deno adstipulatur Florilegus Westmonasteriensis ad annum 446; non tamen (quod Usserio citato visum est) Constantius: quandoquidem num. 49 & 50 aperte innuit, a loco hujus disputationis usque ad sepulcrum S. Albani Verolamiense, iter longum fuisse & reditum laboriosum. Exspectamus ergo, ut hanc litem decidat is, apud quem, teste Tillemontio, dicuntur hujus Acta synodi delitescere.
[59] Supplicationem Præsulum apostolicorum ad [Col. 0196D] S. Albani M. tumulum excepit continuo celeberrimus ille Britonum de Saxonibus ac Pictis triumphus, [In eadem expeditione retulit victoriam,] a cantu, quo partus est, dictus Alleluiaticus. Itaque ad primam SS. Germani & Lupi ad Britannos legationem, teste Constantio, certissime pertinet. Quæ res mirum, quamdiu quantumque chronologos plerosque & historicos etiam eximios exercuerit; dum nullos in Britanniam venisse Saxones statuerent ante tempora Vortigerni, qui eos adversus Pictos & Scotos de transmarinis partibus in auxilium vocavit; id quod ante annum Christi 446 non contigisse, ultro fatebantur. Hinc alii primam ad Britannos S. Germani cum S. Lupo missionem, abjecta S. Prosperi, Actorumque S. Lupi vetustissimorum auctoritate, huc usque differendam putarunt: alii, retento Prospero, primam S. Germani expeditionem referunt quidem ad annum Christi 429; sed aliam hanc fuisse volunt ab ea, quam diu posterius cum S. Lupo susceperit & ad quam victoria de Saxonibus Pictisque jam dicta pertineat. Ita dum Prospero conantur adhærere, Vitam S. Lupi rejiciunt; imo ipsum Constantium, qui post missionem cum S. Lupo absolutam, aliam adstruit; quam illi, quia tempus [Col. 0196E] non suppetit, coguntur omittere: alii denique duas tantum S. Germani in Britanniam excursiones admittunt apostolicas; primam cum S. Lupo; alteram cum S. Severo ep. Trevirensi; sed contra disertam Constantii fidem, triumphum Alleluiaticum huic affigunt, non illi. In hoc luto miratus equidem sum etiamnum volutari Bailletum. Sed utinam hic tantum ille pecasset! Porro hæc omnia systemata non tantum ex eo capite corruunt, quod optimis, ut vidimus, auctoribus adversentur; sed etiam ex illo, quod ante constet, Germanum obiisse, quam invitati a Vortigerno Saxones, in Britanniam sint appulsi: obiit enim ille anno 448; cum hi anno primum sequente, ut ex Alfordo & Pagio disces, Britanniam attigerint.
[60] [quam vocant Alleluiaticam;] Istiusmodi angustiis chronologiam Britannicam pridem expedivit Usserius de Britan. eccles. Primordiis cap. 11, pag. 335; &, antequam hujus opus vidisset, Alfordus noster in Annalibus eccles. Britan. ad annum 458, num. 3, invictis uterque testimoniis demonstrans, inde a Valentiniani I imperio frequentes Saxonum in Britannos incursiones fuisse. His assentitur Pagius in Critica Baron. ad an. 429, num. 8 & seqq., in eo solum diversus, quod Saxones illos, de quibus agunt [Col. 0196F] Constantius aliique, & qui ante Vortigerni regnum Britanniam infestare identidem consueverant, ab Anglo-Saxonibus discerni velit; hos Germaniæ; illos Scotiæ, vel Orcadum certe, inquilinos fuisse contendens. Sed Scoti fuerint, externi fuerint, nostra hic parum interest; dummodo id certum sit (quod est profecto certissimum) grassari illos in Britanniam ante annum Christi circiter 429 cœpisse: hoc enim ad S. Prosperi, Constantii, Actorum S. Lupi auctoritatem per hæc tempora longe gravissimam conciliandam vindicandamque sat est. De loco hujus victoriæ addit ibidem Usserius pag. 333: In agro Flintensi (qui spectat ad Walliam Borealem) juxta oppidum, quod Angli Mold, Cambro-Britanni Guid-cruc appellant, hoc gestum ajunt; indeque locum Maes-Garmon, quod Campum Germani sonat, huc usque nomen retinuisse: in præterfluente Aleno fluviolo, sacro hoc exercitu baptizato.
[61] [postquam in Pelagianos non uno alteroue mense,] Constantius, mox ut prodigiosam hanc victoriam
narravit, reditum subjicit Antistitum nostrorum
in Galliam. Quæritur ergo, quanto tempore
hæc eorum legatio, tam breviter a biographo
[Pagina 197]
[Col. 0197A] expedita, duraverit. Tillemontius, qui cap. 7
Norisium, quem citat, in hujus missionis initio
versus finem anni 429 differendo secutus, eidem
adhæret cap. seq., triumphum Alleluiaticum (qui
juxta Constantium accidit aliquamdiu post actas
ab utroque Episcopo ad S. Albanum de legatione
tam feliciter absoluta gratias) referens ad Pascha
anni 430. Ita si iter ad S. Albani sepulcrum,
& moram tum ibi, tum in reditu, ob læsum graviter
S. Germani pedem, protractam; deinde iter
aliud in Walliam Septemtrionalem, ubi memorata
victoria contigisse creditur, & ubi tempus aliquod
Quadragesimæ quotidianis prædicationibus
Apostoli nostri, teste Constantio num. 51, in Britonum
castris ante victoriam exegerunt; si hæc,
inquam, omnia consideres, confectum in systemate
Norisii ac Tillemontii missionis hujus negotium
fateri cogeris ante Quadragesimam, cujus initium
anno 430 incidebat in diem XII Februarii;
atque ita vix duos illi absolvendo insumptos fuisse
menses, & eos quidem brumales, quibus nemo
credet, concionatos fuisse Sacerdotes, quantumvis
apostolicos, non solum in ecclesiis, verum
[Col. 0197B] etiam per trivia, per rura, per devia; ut habet
Constantius num. 47. Minus vero etiam Alfordas
huic rei spatium concedat, necesse est; cum ad annum
Christi 429, num 33 Antistites affirmat eodem
anno domum revertisse, quo venerant.
[62] Viole contra in Vita S. Germani Gallica cap. 12 & sequentibus, [non annis etiam 14 aut 15;] ubi miros habet parachronismos, contendit, hanc expeditionem ad annos ut minimum quatuordecim extensam fuisse; idque duobus maxime argumentis; quorum prius nititur fabula inferius refutanda, qua dicitur per insignem Vortigerni calumniam accusatus fuisse S. Germanus de infami cum ejusdem regis filia commercio, ex qua filium scilicet procreasset jam tum, cum hoc judicio peteretur Vir integerrimus, grandiusculum. Hæc impostura, inquit Viole, ut aliquam veri speciem præ se ferret, necessarium prorsus erat, ut Sanctus jam annos aliquot in Britannia transegisset. Fateor; sed nego, ullam in ea veri speciem apparere; quod mox ostendam. Secundum argumentum nihilo solidius est; ponit enim iter illud Arelatense, quod a reditu Britannico statim aggressus est S. Germanus, juxta Constantium num. 53, esse connectendum cum depositione [Col. 0197C] Chelidonii, cui adfuisse jam diximus Antistitem nostrum anno 444; ad quem ab anno discessus in Britanniam 429 commorationis in ea spatium fere protendendum censet idem Viola. Sed errat: nam cum Arelaten Sanctus venit, Auxiliaris etiam tum regebat per Gallias apicem præfecturæ, teste Constantio num. 57: cum autem Chelidonii causa verteretur, idem Auxiliaris non Galliarum amplius (is enim Marcellus tunc erat, ut patet ex veteri inscriptione Narbonensi, quam exhibet Quesnellus in opere confixo seu notis in epistolam 2 S. Leonis Papæ I) sed Urbis præfectus erat, aut certe præfectus prætorio per Italiam, tunc in Urbe residens; id quod palam faciunt Acta S. Hilarii ad diem V Maii, pag. 31, num. 23. Aliud ergo tempus fuit Arelatensis hujus itineris; aliud judicii Chelidoniani: ac proinde nullum hic restat Violæ fundamentum.
[63] Nobis neque minus huic legationi quam anni solidi spatium adscribendum videtur, [sed anno saltem uno solido ibi dimicasset.] neque multo etiam amplius: nam ne multo plus tribuatur, vetat Constantius, num. 47 non minus commendans Legatorum apostolicorum in agendo celeritatem, quam populorum in submissione promptitudinem. Ad hanc pertinent hæc ejus verba: Itaque [Col. 0197D] regionis universitas in eorum sententiam prompta transierat: ad illam vero hæc: Britannicam insulam, quæ inter omnes est vel prima vel maxima, Apostolici Sacerdotes RAPTIM opinione, prædicatione, virtutibus impleverunt. Ne vero hæc ita deproperata quis putet, ut annum totum non exegerint, expendat Britanniæ amplitudinem ac miserrimum statum, quem legati inde in Gallias missi, annuntiantes apud Constantium num. 41, asserebant, Pelagianam perversitatem in locis suis LATE POPULOS occupasse. Late ergo patere debuit Apostolorum nostrorum labor; maxime si non provincias obierint modo, vel urbes, aut ecclesias; sed ne remotos quidem regni angulos indiscussos reliquerint, divinumque sermonem, ut ait Constantius, per trivia, per rura, per devia sic diffuderint, ut passim (hoc est ad singulos fere passius, ut dici solet, subsistentibus Episcopis) & fide Catholici firmarentur, & depravati viam correctionis agnoscerent. Hæc qui negat anno toto durasse, fateri, ut jam diximus, cogitur, uno alterove mense, & media quidem hieme, debuisse confieri; [Col. 0197E] ac proinde non pedibus, non cursu Apostolos nostros, sed volatu lustrasse omnia. Adde, quod longiorem a sedibus suis absentiam manifeste arguunt, quæ de illorum ad suos reditu Constantius narrat num. 53. Putamus igitur, discessisse in Britanniam Sanctos ineunte circiter anno 429, ob rationes in Commentario ad Acta S. Lupi prolatas; non rediisse autem ante Maium circiter anni sequentis.
[64] [Altera in Britanniam excursio facta est anno 447, ] Multa Britanniæ scriptores a S. Germano apud se gesta commemorant, de quibus nullam Constantius fecerit mentionem. Sed quoniam duplex ejus fuit ad insulam illam expeditio, nec inter omnes convenit, ad utram referenda sint singula, priusquam hæc dispicimus, nonnulla de secunda notemus. Duo nobis in hac, ex Constantii eam a num. 59 describentis narratione, certa prorsus apparent: primum, quod priore facilior multo fuerit, ac proinde brevior: nam ut eo advenit, recognoscit, inquit auctor ille num. 61, populum in ea, qua reliquerat, credulitate durantem. Intelligunt, culpam esse paucorum: inquirunt auctores, inventosque condemnant. Alterum est, quod hanc expeditionem statim Armoricana; Armoricanam vero Italica, in qua diem anno 448 [Col. 0197F] clausit extremum, sine mora secuta sit: Vix domum de transmarina expeditione remeaverat, inquit Constantius num. 62, & jam legatio Armoricani tractus fatigationem beati Antistitis ambiebat, &c. Hinc porro sequitur primo, ut vel ad eumdem annum, quo mortuus est, referenda sit hæc ejus posterior ad Britannos excursio, uti refertur ab Usserio in Indice chronologico; vel certe ad annum præcedentem, quæ Norisii Hist. Pelagian. lib. 2, cap. 12, Pagii in Critica ad annum 435, num. 38, aliorumque, & nostra sententia est, a Sigeberto pridem & Florilego adoptata; qui quamquam in anno mortis assignando, biennio aberraverint, legationem hanc tamen ad annum ejus vitæ penultimum defixerunt.
[65] [non anno 435.] Sequitur secundo, ut non admodum presse
intelligi possit Beda Hist. eccles. cap. 21, ubi primæ
expeditioni secundam subjicit in hæc verba:
Nec multo post interposito tempore, nuntiatur ex
eadem insula, Pelagianam perversitatem iterato
paucis authoribus dilatari &c: tempus enim utrique
interpositum, ut ex dictis patet, annorum
fuit circiter septemdecim. Id quia non animadvertere
chronologi quidam, turpiter prolapsi sunt:
nam Matthæus Westmonasteriensis ut ambas legationes
[Pagina 198]
[Col. 0198A] conjungeret propius, primam distulit usque
ad annum 446: eamdem ob causam Baronius,
& hunc secutus Alfordus noster, cum priorem suo
loco reliquissent, secundam ad annum Christi 435
consignandam putarunt. Et Alfordus quidem ex
hoc errore in alium incidit, quo missionem secundam
annis aliquot continuis durasse statuit: unde
labyrinthum ingreditur inextricabilem, dum ad
annum 441, num. 1 fatetur, ex Constantio colligi,
mortuum esse S. Germanum anno 448; nec tamen
affirmare audet, eum ultra annum 440 in Britannia
permansisse: cum juxta eumdem Constantium
tempus istius expeditionis connecti debeat proxime
cum anno mortis; nec possit adeo ulla omnino
ratione fingi suscepta ante annum Christi 444,
quo S. Germanus causam Chelidonii in Gallia decidebat.
[Col. 0198B] Quæ in utraque ad Britannos missione fecisse Germanum narrat Constantius, nemo est qui in dubium revocet; verum alia, quæ ab Anglicanis scriptoribus supera adduntur, [An ibi regem deposuerit, eique subulcum substituerit.] qua digna sint fide, juvat expendere. Famosum illud est inter cetera, quod de rege per Sanctum exauctorato, ac suffecto in ejus locum subulco in Miraculis num. 80 & seqq. tradit Hericus, acceptum, ut ait, a Marco episcopo Britone, qui hoc ita apud Britanniam catholicis litteris contineri, juris jurandi interpositione firmabat. Credo equidem, catholicis litteris contentam fuisse hanc historiam. Sed quænam erant litteræ istæ catholicæ? Legenda ut arbitror, S. Germani Britannica; ideo catholica dicta, quod ab omnibus tota passim Britannia lectitaretur. Certe rem eamdem in ea legit seculo XIV Ranulphus Higdenus, uti testatur in Polychronico suo lib. 5 ad annum 449; sed de Vortigerno Britonum rege narratam; de quo certissime falsa est; cum nec depositus ille fuerit, nisi annis aliquot post obitum S. Germani; nec ei successerit subulcus aliquis; sed strenuus belli dux, idemque Vortigerni filius, Vortimerus. Scio, non de Vortigerno hæc referri a Nennio, Scriptore, ut volunt, [Col. 0198C] ineuntis seculi septimi, in Historia sua Britonum cap. 30 & sequentibus; sed Povisorum in Wallia tyranno, cui nomen erat Benli: verum & hoc scio, rem hanc longe aliter ab eo narrari: nam, ut cetera præteream, non depositum ipse a Germano regem illum, sed igne cælesti cum arce sua totaque familia subito absumptum periisse, ac tum demum subulcum illum hospitalem, quem Ketel appellat, ei a sancto Præsule subrogatum asserrit. Tum quis dicat, plus Nennio, fabulis nimium quantum & parachronismis indulgenti, tribuendum esse, quam Legendæ cuicumque Britannicæ? Nam & ipse cap. 49 librum citat, seu Legendam, beati Germani, in qua idem interitus ad Germani preces ac jejunia Vortigerno ad scribitur, quem ipse paulo superius de Benlio suo narraverat. Negamus ergo, historiam illam seculo nono sinceram a Marco videri potuisse; quæ duobus jam saltem ante seculis erat corruptissima: tametsi modo per Hericum ad Vincentium Bellovacensem, aliosque latius emanaverit.
[67] Dixi, fabulis indulgere Nennium & parachronismis; illarum, cui opus ad manum est, [Col. 0198D] exemplum legat insigne cap. 43, quod merito sane ab Higdeno mox assignato exploditur, [Nennii Banchorensis perexilis auctoritas.] utpote ne vetularum quidem colo dignum: horum vero aliud habet æque luculentum cap. 54 his verbis: Beatus vero Germanus reversus est post mortem Guorthigirni ad patriam suam: & sanctus Patricius erat in illo tempore captivus apud Scotos; & dominus illius Melchu; & porcarius cum illo erat. .. Ac post Romam usque perrexit, & per longum spatium ibidem mansit... ac tum tandem a Celestino Papa Romano, & angelo Dei, cui nomen erat Victor, monente, & Germano sancto episcopo, ad Scotos convertendos in Christum mittitur. S. Germanus non vixit ultra annum 448; Vortigernus juxta Alfordi, Usserii, aliorumque exactiorem chronologiam, annum attigit 46; S. Cælestinus Papa anno 432 mortalem cum immortali vita commutavit. Conjice ergo, quam belle Nennius suis singula temporibus dividat; & quanta proinde in rebus historicis esse possit ejus auctoritas; imo & quam antiqua fuerit ac præceps Britannorum in iisdem absque delectu & arripiendis credulitas, & asserendis licentia.
[68] [Col. 0198E] [Ejusdem fabula de rege Vortigerno] Ex dictis quoque collige, quam sit futilis ejusdem narratio de Vortigerno rege per Germanum ejecto, qua supra num. 62 nitebatur Viola: sic enim habet cap. 38: Et super hæc omnia mala adjiciens Guorthigernus, accepit filiam suam propriam in uxorem sibi, quæ peperit ei filium. Hoc autem cum compertum esset a S. Germano, venit corripere regem cum omni clero Britonum. Et dum conventa esset magna synodus clericorum ac laicorum in uno consilio, ipse rex præmonuit filiam suam, ut exiret ad conventum, & ut daret filium suum in sinu Germani; diceretque, quod ipse erat pater ejus: ac ipsa fecit, sicut edocta erat. S. Germanus eum benigne accepit; & dicere cœpit: Pater tibi ero; nec te permittam, nisi mihi novacula cum forcipe pectineque detur, & ad patrem tuum carnalem tibi dare liceat. Mox ut audivit puer, obedivit verbo senioris Sancti; & ad avum suum patremque carnalem Guorthigernum perrexit; & dixit illi: Pater meus es tu; caput meum tonde, & comam capitis mei pecte. Ille autem siluit, & puero respondere noluit; sed surrexit, iratusque est vehementer; & ut a facie S. Germani fugeret, [Col. 0198F] quærebat: & maledictus est, & damnatus a B. Germano & omni consilio * Britonum. Hæc omnia sola recitatione satis confutari censuit Usserius in Britan. eccl. Primord. cap. 12, cum cetera huc spectantia ex Nennii cap. 45 subjuncturus, ita scriberet:
[69] [per S. Germanum exauctorato.] Et ne complendæ fabulæ quid deesset, Samuel
Benlani filius, sive quis alius ille fuerit,
qui Ninio (seu Nennio) centones suos assuit,
dignum patella ista adjecit hoc operculum: Guorthomir,
filius Guorthigirni, in synodo habita apud
Guartherniaun, postquam nefandus rex ob
incestum, quem cum filia commiserat, a facie
Germani & clericorum Britanniæ in fugam iret,
patris nequitiæ consentire noluit; sed rediens ad
S. Germanum, ad pedes ejus cecidit, veniam
postulans: atque pro illata a patre suo & sorore
S. Germano calumnia, terram ipsam, in qua prædictus
Episcopus opprobrium tale sustinuit, in æternum
suam fieri sancivit. Unde & in memoriam
S. Germani Guartheuniaun nomen accepit, quod
Latine sonat, Calumnia juste retorta: quoniam
cum Episcopum vituperare putaverat, semetipsum
vituperio affecit. Qui Nennio juniores, non
[Pagina 199]
[Col. 0199A] omnem ei ademere fidem, hoc solum ex illo notant,
excommunicatum fuisse a S. Germano Vortigernum
ob incestum cum filia; cetera silentio non obscure
redarguentes: ut vide apud Florilegum ad an. 450,
Willelmum Malmesburiensem lib. 1, Henricum
Huntingdoniensem lib. 2, Ranulphum Higdenum
in Polychron. ad an. 449. At ne hoc quidem Nennio
concesserim; cum id factum affirmet non solum
post Anglo-Saxonum adventum in Britanniam,
sive annum Christi 449; sed & post nuptias Vortigerni
cum pagana Hengisti filia, quæ quidem
nuptiæ, teste cum aliis Matthæo Westmonasteriensi,
vera demum causa fuerunt, cur anno 454,
hoc est, sexto post obitum S. Germani, Britanniæ
proceres, rejecto Vortigerno, Vortimerum elegerint.
[70] Constantio minus repugnant, quæ sic apud Capgravium in Vita S. Dubricii episcopi fol. 87 leguntur: [An Sanctus episcopos in Britannia consecraverit:] Exorta tandem hæresi Pelagiana, ad illam confutandam sanctus Germanus & Lupus episcopi a Galliæ episcopis ad Britannos missi sunt. Qui cum hæresim illam exstirpassent, episcopos in pluribus locis Britanniæ consecrarunt. Consonat [Col. 0199B] ejusdem Sancti Vita longior, seculo, ut putatur, duodecimo scripta, auctore Benedicto monacho Claudiocestrensi, editaque Londini anno 1691 in Anglia sacra part. 2, a pag. 654. Hæc, inquam, Constantio minus repugnant; cum similia innuisse videri possit num. 52 compendiosa hac phrasi: Composita itaque opulentissima insula securitate multiplici, ... reditum moliuntur. Verum quod in eadem Vita sequitur, Et dextralis, id est Australis, partis Britanniæ beatum Dubricium summum doctorem & archiepiscopum statuerint; & Landavensem ecclesiam in honore beati Petri fundatam, sedem cathedralem collocarunt, vix credibile apparet; si, ut in eadem Vita dicitur, anno Domini quingentesimo duodecimo S. Dubricius migravit ad Dominum, vel anno 522; ut alii volunt apud Alfordum ad an. 436: imo apertissime falsum est; si, quod asserit Vita longior, Dubricium metropolitanum archipræsulem, ab Ambrosio Aurelio rege totius Britonum monarchiæ.... delectum consecravisse dicantur: cum Ambrosius, regnare cœperit anno 466, hoc est annis octodecim post excessum ex hac vita Germani. Vide tamen Alfordum loco citato, & Usserium in Primord. eccl. Britan. cap. 5, pag. 79, & cap. 11, pag. [Col. 0199C] 337, & in Indice chronol. ad an. 430. Nos, quanti valeant Acta hæc S. Dubricii, ad diem XIV Novembris discutiendum remittimus.
[71] Placet etiam Alfordo ad an. 437, aliisque, quod affirmant recentiores aliqui, S. Germanum Oxonii litteras docuisse, [an litteras docuerit Oxonii & Cantabrigiæ.] ibique per anni dimidium commoratum fuisse. Idem quanta potuit auctoritate, stabilire conatus est auctor Historiæ & antiquitatum universitatis Oxoniensis lib. 1, pag. 9 & sequente. Sed eam in rem nihil attulit, quod notari mereatur, præter locum Asserii Menevensis, dudum ante illi ab Usserio cap. 11, pag. 341 & seq. adjudicatum; quod, ut ait ipse, antiquissimum antigraphum, si non ipsius (quod omnino videtur) Asserii, certe proximis ab eo temporibus characteribus Saxonicis exaratum, adhuc in Cottoniana bibliotheca conservetur, in quo istorum omnium neque vola exstat neque vestigium. Hæc igitur ipse non temere in Indice citato ad fabulas relegat, æque ac illa, quæ Cantabrigienses aliqui venditarunt, quasi SS. Germanus & Lupus apud se nedum sacram docuerint Scripturam, verum & alias liberales scientias, experientia rationis & naturæ forma, patriæ & juvenibus [Col. 0199D] manifestaverint; ita quod astronomia & ceteris artibus eruditi, cursus stellarum diligenter observaverunt, &c. quæ relata refutataque vide apud eumdem Usserium cap. 11, pag. 337 & seqq.
[72] [Quam disciplinam ad Britones introduxisse dicatur,] Nescio, an multo pluris fieri debeat, quod idem Usserius legisse se testatur ibidem in anonymo de ecclesiasticorum Officiorum origine, nongentis abhinc annis scripto, libello; Germanum scilicet & Lupum ordinem cursus Gallorum, sive Gallicanam liturgiam, a Joanne Cassiano & Lirinensis cœnobii patribus acceptum; in Britanniam induxisse. Certe textus, quem ex illo Ms. profert pag. 343, non magnam præ se fert auctoritatem; cum & Cassianum & Germanum monachos fuisse statuat Lirinenses. Timide etiam ad eosdem Sanctos refert, quæ de Cambrorum suorum religione institutisque narrat, Giraldus Cambrensis in Cambriæ descript. cap. 18; ubi sic habet: Unde & a tempore, quo Germanus Altisiodorensis & Lupus Trecensis ... in insulam missi sunt, nihil hæreticum, nihil rectæ fidei contratium sensere. Ab eorumdem quoque doctrina hæc, ut fertur, usque in hodiernum [Col. 0199E] documenta tenuerunt: de quolibet pane apposito primum fractionis angulum pauperibus donant. Terni quoque in Trinitatis memoriam ad prandium sedent. Viro cuilibet religioso, monacho, vel clerico, vel cuicumque religionis habitum præferenti statim, projectis armis, cernuo capite benedictionem petunt. Episcopalem vero Confirmationem & chrismatis, qua gratia Spiritus datur, inunctionem præ alia gente totus populus magnopere petit. Omnium quoque rerum, quas possident, animalium, pecorum, & pecudum interdum decimas donant; quando videlicet vel uxores sibi maritali copula jungunt, vel peregrinationis iter arripiunt, aut quamlibet vitæ suæ, Ecclesiæ consilio, correctionem assumunt. Hanc autem rerum suarum partitionem, decimam magnam vocant; cujus duas partes ecclesiæ suæ baptismali, tertiam vero episcopo diocesano dare solent.
[73] [& præsertim ad Cambronses.] Præ omni autem peregrino labore, Romam peregre libentius eundo, devotis mentibus Apostolorum limina propensius adorant. Ecclesiis autem & ecclesiasticis viris, Sanctorum quoque reliquiis, & campanis bajulis, libris textis, & [Col. 0199F] cruci devotam reverentiam exhibere, longeque magis, quam ullam gentem his omnibus honorem deferre videmus. Unde & ecclesiæ istorum longe majorem, quam alibi, pacem habent: non etenim in cœmiteriis solum, verum etiam extra procul per metas & fossas ulteriores, ab episcopis causa pacis impositas & constitutas, animalibus ad pascua pax servatur. Ecclesiæ vero majores, quibus majorem antiquitas reverentiam exhibuit, quatenus armenta mane ad pascua exire & vesperi redire possint, pacem præbent. Unde si cum principe capitales quis inimicitias incurrerit, si ecclesiæ refugium quæsierit, eadem sibi & suis pace gaudebit.... Heremitas & anachoritas abstinentiæ majoris, magisque spirituales, alibi non videas. Hæc ille, qui cum anno circiter 1200 floruerit, testari per se non potuit, hæc a SS. Germano & Lupo profecta olim esse; ideoque prudenter addidit ut fertur, quasi dicat, popularem tantummodo, minimeque exploratam traditionem hanc esse.
[74] [An Sanctus etiam ad Hibernos,] Viole in Vita S. Germani Gallica cap. 14
vult, eum tempore primæ expeditionis Britannicæ
in Scotiam quoque & Hiberniam excurrisse; nam
in Scotia conversum ab illo ad fidem Christianam
[Pagina 200]
[Col. 0200A] fuisse Audinum Scotiæ principem cum Aquila conjuge
& filio, cui Sanctus nomen suum in Baptismo
dederit: ex Hibernia vero adductum ab
eo in Gallias Michomerem fuisse; hoc ex Herico
in Miraculis num. 7; illud ex Vita S. Germani
episcopi & martyris erui. Respondeo, de Michomere
videri posse, quæ scripsit Papebrochius noster
ad diem XXX Aprilis pag. 776 & sequente; ubi locum illum Herici sic explicat, ut neget in Hibernia
fuisse umquam Germanum. Ego interim illud
vere ab Herico dici potuisse censeo de Michomere:
Qui sanctum Virum (Germanum) de
Hibernia fuerat prosecutus, si fama miraculorum
illum ex vicina Hibernia in Britanniam ad S. Germanum
attraxerit, indeque cum illo in Galliam.
Certe clariorem antiquioremque, quam hanc S.
Herici, auctoritatem requiro, ut Apostolum nostrum
ad Hibernos divertisse credam; quod ne ipsi
quidam hactenus Hiberni, quos viderim, asseruere,
hac tantum parte Germano gloriantes,
quod, eo allaborante, maximum ejus discipulum Patricium
a S. Cælestino Papa aliquando obtinuerint.
[75] [Col. 0200B] De S. Germano ep. & Mart. ejusque parentibus ac familia egimus ad diem 2 Maii; [& Scotos excurrerit.] ubi pag. 259 Scotos eos quidem fuisse ostendimus, sed tum temporis extra solum patrium in Britannia commorantes; ubi a S. Germano nostro conversi sint. Scio, id in ipsa Scotia factum dici in Vita ejusdem Sancti a Labbeo nostro vulgata in Biblioth. Mss. libb. tom. 1, pag. 717; sed intrusum dici potest; cum absit a nostris. Quamquam quid hæc nos Vita moretur; quæ neque nostro, neque Labbei judicio probari potuerit? Atque hæc sunt, quæ de gestis S. Germani nostri Britannicis Constantianæ narrationi super addita reperimus; quorum cum nihil a Venerabili Beda, antiquitatum gentis illius prudenti juxta operosoque collectore, notatum fuerit; vel post ejus tempora scribi ac vetustiorum auctorum operibus inspergi ab interpolatoribus cœpisse censenda sunt; vel sic eum scripta traditave comperisse, ut neque sua, neque posteritatis fide satis digna judicaverit, sola Constantii relatione contentus,
[76] Ad reditum S. Germani secundum e Britannia (nescio, [An e Britannia redux templum consecrarit Aureliani;] quo fundamento) refert Viole cap. 17, quæ de congressu cum S. Aniano ep. Aurelianensi narrat Hericus in Miraculis num. 10 & sequente; sed ex Ms. quodam Autissiodorensi de Vita S. Germani addit historiam, quam, si [Col. 0200C] vera est, mirabitur quilibet, Hericum ipsum aut ignorare potuisse, aut consulto præterire. En illam: S. Anianus, ecclesiam quamdam sæpe frustra consecrare conatus, quod cœptas identidem cæremonias maligni spiritus incondito clamore horrendisque fragoribus abrumpere coëgissent, id S. Germanum, ut perficeret, oravit. Non restitit ille. Verum vix ad locum ambo jam venerant, cum iidem clamores, eadem obstrepuere murmura. Germanus itaque ad exorcismos versus, ita vim tartaream constrinxit; ut omni populo prodere sese, assumpta belluæ informis specie, cogeretur; quam Præsul injecto cervicibus laqueo foras abreptam (ut molossum diceres) palo, dum absoluta dedicatio esset, alligavit; tum vero coram omnibus dimisit innoxiam. Ecclesiæ subinde nomen ex re datum, S. Germani de exorcismo (S. Germain de l'adjurerie;) tametsi corrupta postmodum voce appellari cœperit, S. Germani de Judaïsmo (S. Germain de la Juifverie;) quasi Judæorum olim synagoga fuisset.
[77] Pluris non fecerim, quod idem auctor ait cap. 21, S. Germanum post eamdem expeditionem [Col. 0200D] adisse Romam, indeque Ravennam, ubi finem vivendi fecerit. [aut Romam adierit:] Sane iter illud Italicum ita describit Constantius a num. 63; ut nullum reliquerit hujusmodi assertioni locum. Atqui hoc asserit, inquit Viole, Vita S. Magnantiæ in Ms. Augustodunensi; idem innuit in Historia episcoporum Autissiodorensium Paschalis PP. ad Humbaudum ep. Autiss. rescribens pag. 459; idem quoque Molanus affirmat in Additionibus ad Usuardum, cum ait, a S. Germano Romam ex Britannia translatas esse S. Albani M. reliquias. Respondeo, Vitam illam S. Magnantiæ, quam Violæ beneficio olim accepimus, id quidem affirmare; sed non admodum antiquam videri, atque ex sola vulgi traditione scriptam; ut patebit die XXVI Novembris, quo dabitur: abjicienda est ergo, ubi Constantio repugnat. Paschalis PP. II in epistola citata tantum dicit, a prædecessoribus suis confirmatas esse donationes, quibus ecclesiæ Autissiodorensi possessiones suas transcripserat S. Germanus, per ejusdem beati Germani petitionem. Peti autem hoc potuit per epistolam vel procuratorem; [Col. 0200E] idque non sub vitæ finem, sed sub episcopatus initium, quando possessionibus exuisse se videtur, juxta Constantium num. 9. Molanus ubicumque id habeat (neque enim locus assignatur) hauserit, opinor, ex libello illo, Coloniæ excuso anno 1502, quem refutavimus in Actis S. Albani M. ad diem XXII Junii pag. 173 & seq. Quamquam in libello illo non dicuntur istæ reliquiæ per S. Germanum Romam usque delatæ; hunc enim fingit Romam cogitasse quidem; sed non ultra Ravennam pertigisse; ubi eas moriens commendaverit Placidiæ, a qua illas Roma demum acceperit.
[78] [quo anno obierit, &c.] Stabiliendus hic esset annus, quo Sanctus obiit, Christi 448; sed jam id solidissime factum putamus, ubi de initio episcopatus egimus, § 5, num. 53. Multa quoque de discipulis ejus habet Viole cap. 29, quæ pluribus disputari possunt; verum & hæc alio consultius erit remittere: nam cum fere Sancti sint, quicumque ex iis noti sunt; actum de iis est, vel agendum loco suo. Aliud vero nihil occurrit, quod non magis commode illustrari possit in Annotatis. Ipsa hic igitur Acta, per se satis longa, subjiciemus, ubi geminam Constantii, de qua supra monuimus § 4, num. 37, epistolam præmiserimus; quæ sic habet:
Domino beatissimo apostolico, & mihi in æternum
patrono Patienti, Constantius peccator.
Merito inter omnes virtutes obedientia vendicat
principatum, quæ facit plerosque tentare
quod nequeunt. Et ideo digni devotionis laude
habendi sunt, qui, inconsiderata sui impossibilitate,
jubentibus obsequuntur. Itaque, papa venerabilis,
dum & sanctum Virum illustrare virtutibus
suis desideras, & profectui omnium, miraculorum
exempla largiri, imperasti sæpissime,
ut Vitam sanctissimi Germani episcopi, obumbratam
silentio, qualicumque stylo, vel præsentibus
vel posteris traderem. Quod dum audacter
aggredior, præsumptionis reum esse me sentio.
[Pagina 201]
[Col. 0201A] Sed date veniam; nam pene est, ut etiam
judicium vestrum quædam culpa respergat, qui
tantæ materiæ relatorem magis dignum debuissetis
eligere. Sed quia uterque caritati operam damus,
dum & vos me putatis posse quod nequeo,
& ego auctoritati vestræ libens pareo, orate, ut
ministerium meum gratiam, quam sui merito
non potest obtinere, vestra intercessione mereatur.
Vale longum in Christo, meique semper memor
esto, beatissime præsul.
Domino beatissimo, & mihi apostolico honore venerabili Censurio papæ, Constantius peccator. Prima mihi cura est, pudorem conscientiæ humilis custodire, cujus cancellos si in aliquo forte transgredior, jubentum magis culpa, quam mea est. Itaque ut Vitam gestaque beatissimi [Col. 0201B] Germani episcopi vel ex parte perstringerem, fratris vestri sancti antistitis Patientis fecit auctoritas; cujus præceptioni, si non ut debui, ut potui tamen parui. Cumque obedientia mea ad beatitudinis vestræ notitiam pervenisset, ut iterato in temeritatem prorumperem, præcepistis; jubendo, ut paginula, quæ adhuc intra secreti vicinia a tenebatur, longius, me auctore, procederet; essemque ipse reatus mei quodammodo & accusator & proditor. Manifeste enim condemnatio in me manebit, si verborum meorum abjectio, doctorum offeratur auditui. Rejecto itaque pudoris velamine, obtemperans jussioni, transmisi vobis impensæ devotionis obsequium; pro fiducia caritatis deposcens, ut duplici me favore tueamini; quatenus & legentum examen evadam, & ministerium meum, per intercessionem vestram, Domini mei sancti Germani sensibus intimetur b.
In
codice nostro insigni membraneo Q Ms. 4 deest hæc epistola ad S.
Censurium cum toto, qui sequitur, Constantii prologo; quorum loco hæc
leguntur: Vir apostolicæ recordationis Domnus Germanus episcopus,
pridie Kalendas Augusti de corpore discessit, & migravit ad Dominum.
Quem venerabilem diem omnes ecclesiæ, præcipue in provinciis
Gallicanis, prædicabili devotione concelebrant, excolunt, venerantur; ut
suffragiis illius misericordiam Domini consequantur. Eadem leguntur in codd. Marchianensi, & S Maximini Trevirensi.
Chiffletius noster post utramque epistolam hæc notat:
In Ms. codice S. Lazari Æduensis pervetusto,
opus Constantii presbyteri præibant hi versus,
auctore incerto, sed antiquo & diserto:
Signat magnificos tomus hic pro parte triumphos
Magni Germani, genesim, miracula, mores;
Qualiter a tenero pueritia floruit ungui,
Auspiciis quanto sophiæ completa fluento;
Fasces patricios, insignia nobilitatis,
[Col. 0201D] Clarum conjugii, rebusque & germine nomen,
Posthabitum tandem constanti pectore mundum:
Ordinis ut sacri metas, & pontificatus
Sumpserit insignem meritis & nomine dotem:
Indictasque cruces carni, jejunia longa,
Noctes insomnes, & duri stramina lecti:
Largaque quadrificum documenta aspersa per orbem:
Clara & apostolicis miracula digna tropæis:
Egressum ad superos, & sacri jura sepulcri.
[Col. 0201E] Plerique ad scribendum, solicitante materia uberiore, producti sunt; [Causa scribendi, & scriptoris modestia.] dum per multiplices sensus locupletari creduntur ingenia; sed mihi illustrissimi viri Germani antistitis vitam gestaque vel aliqua ex parte dicturo, incutitur pro miraculorum numerositate trepidatio. Et sicut solis splendor humanis illatus obtutibus, hebetata oculorum acie, lumen confundit ex lumine; ita animi mei infirmitas oblatum præconiorum cumulum, quem implere non potest, expavescit. Sed rursus intra sedem pectoris mei contentio alterna confligit: hinc resistit impossibilitas conscientiæ; illinc commemorare aliqua vel proferre & religionis contemplatio, & innumerabilium miraculorum exempla compellunt, quæ agnitioni vel profectui omnium impie per obductum silentium subtrahuntur. Idcirco malui verecundiam meam negligere, quam virtutes divinas usquequaque oblivione veterascere. Excusat materia dictatorem, & cui verborum abjectio displicuerit, sensus placebit. Nec vereor persuasorem * me hujusce ministerii judicandum: tanta enim jam temporum fluxere curricula a; ut obscurata per silentium vix colligatur agnitio. Et vere maluissem relatores tantorum bonorum alios potius, quam me fuisse; [Col. 0201F] quia quicumque illi, me fuerant digniores: quod quia non contigit, me malo esse, quam neminem b.
In
cod. Valcell. Prologo subjicitur libri primi argumentum, ab argumento
libri secundi avulsum: nos utrumque iisdem verbis conceptum jungemus ad
calcem libri primi juxta codices alios plures. Nam omnes, quos vidimus,
codices hoc opus Constantii in duos dividunt libros; nec dubito, quin
sic etiam divisum legerit S. Hericus; licet illud in Miraculis num 3 librum appellet;
& ex eo Tillemontius hic art. 3 colligere videatur, divisionem
illam in libros duos non esse ab ipso Constantio factam. Quasi vero
plurium librorum ad eamdem rem spectantium congeriem librum etiam unum vocitare non liceat; nec de libris Tristium dixerit Naso:
Parve (nec invideo) sine me liber ibis in Urbem.
[Pagina 202]
[Col. 0202A] Enimvero tam acuta
crisis vereor, ne totum tandem hoc opus Constantio abjudicet; cum
paginis constet bene multis; ipse vero in epistola ad S. Censurium
lucubrationem suam appellarit paginulam.
[Col. 0202B] Igitur Germanus, Autisiodorensis oppidi indigena fuit, parentibus a splendidissimis procreatus, & ab ipsis infantiæ rudimentis, studiis liberalibus institutus: [S. Germani patria, natales, honores in seculo:] in quo doctrinæ collatio cum ingenii ubertate consentiens, eruditissimum duplicato bono, id est naturæ & industriæ, reddiderunt. Atque ut in eum perfectio literarum plena conflueret, post auditoria Gallicana, intra urbem Romam juris scientiam plenitudini perfectionis adjecit. Deinde tribunalia præfecturæ, professione advocationis, ornavit. In quo actu dum multiplici laudis luce resplenderet, sublimem genere, divitiis & moribus sortitur uxorem b. Quem quidem togæ præconiis præminentem, protinus respublica ad honorum præsumpsit insignia; Ducatus c culmen, & regimen per provincias conferendo. Erudiebatur profecto divinitatis occulto judicio, ne quid perfectionis deesset apostolico Pontifici mox futuro. Parabatur eloquentia prædicationibus; juris doctrina justitiæ; uxoris societas ad testimonium castitatis.
[2] Eo namque tempore territorium Autisiodorensis urbis visitatione propria gubernabat. Cui mos erat, [venationis amor, & superstiosa ostentatio;] tirunculorum potius industriis indulgere, quam Christianæ religioni operam dare. Is ergo assidue venatui invigilans, ferarum copiam insidiis, atque artis strenuitate frequentissime capiebat. Erat autem arbor pirus in urbe media, [Col. 0202C] amœnitate gratissima; ad cujus ramusculos ferarum ab eo deprehensarum capita pro admiratione venationis nimiæ dependebant: quem celebris * ejusdem tunc civitatis Amator episcopus his frequens compellabat eloquiis: Desine, quæso, Vir honoratorum splendidissime, hæc jocularia, quæ Christianis offensa, paganis vero imitanda sunt, exercere. Hoc opus idololatriæ culturæ est d, non Christianæ elegantissimæ disciplinæ. Et licet hoc indesinenter vir Deo dignus perageret; ille tamen nullo modo admonenti se acquiescere voluit, aut obedire. Vir autem Domini iterum atque iterum eum hortabatur, ut non solum a consuetudine male arrepta discederet; verum etiam & ipsam arborem, ne Christianis offendiculum esset, radicitus exstirparet *. Sed ille nullatenus aurem placidam applicare voluit admonenti. In hujus ergo persuasionis tempore, quadam die Germanus ex urbe in prædia sui juris secessit.
[3] Tunc beatus Amator opportunitatem opperiens, sacrilegam arborem cum caudicibus abscidit: &, ne aliqua ejus incredulis esset memoria, igni concremandam illico deputavit. Oscilla [Col. 0202D] e vero, quæ tamquam trophæi * cujusdam certaminis umbram dependentia ostentabant, [cui resistens S. Amator, indignationem Germani incurrit simul,] longius a civitatis terminis projici præcipit. Protinus autem fama gressus suos ad aures Germani retorquens, dictis animum incendit; atque iram suis suasionibus exaggerans, ferocem effecit; ita ut oblitus sanctæ religionis, cujus jam fuerat ritu atque munere insignitus, mortem beatissimo viro minitaret *. Et ne ei aliquo modo quorumdam Christianorum conventus furenti resisteret, turbas suorum secum coadunans, civitati improvisus advenit. Hæc omnia dum a quibusdam cognita, Amatori sanctissimo panderentur, ait: Ego indignum f me esse judico, Testem fieri, fuso sanguine, Salvatoris *. Hoc est quod Græci appellant Martyrem g. Divina ergo revelatione suæ decessionis tempus agnoscens, & Germanum sibi futurum successorem providens, Æduam profectus est, ubi Julius h reipublicæ rector, ac gubernator Galliæ præsidebat i.
[4] Tunc Simplicius k, vir summæ simplicitatis atque caritatis, ejusdem civitatis episcopus, [simul brevi successurum sibi, divinitus intelligens,] rumore adventus ejus præventus, ei cum ordine clericatus, nec non & cum Julio præfecto, officii [Col. 0202E] sui turmis stipato, ire obvius non neglexit. Quem rite salutatum, atque debitæ venerationis assentatione purius * honoratum, ad Æduam civitatem perduxerunt. Exhinc postera die sanctus Amator ad prætorium Julii se velle ingredi asserit. Cujus Julius adventum cognoscens, citius in occursum ejus profectus est; &, quemadmodum decebat fidelissimum Dei cultorem, obsequiis intra tectum inducit, & more Christianissimi filii, ingressus ipsius se postulat benedictionem suppliciter promereri. Suppleta ergo oratione, sic sacerdos reverentissimus præfectum alloquitur: Finem meum, Domino mihi innotescente, cognovi; & quia non est alter, qui regimen sanctæ ecclesiæ suscipiat, nisi illustrissimus Germanus, sicut mihi Dominus Deus meus revelare dignatus est; posco celsitudinem tuam, ut licentiam l tribuas mihi roganti, eumdem Germanum tonsurare. Cui præfectus, Licet, inquit, necessarius sit, atque utilis reipublicæ nostræ; tamen quia Deus sibi illum elegit, sicut tua beatitudo attestatur, contra Dei præceptum venire non possum. Tunc voti compos, cum lætitia suæ [Col. 0202F] est iterum redditus civitati.
[5] In quam cum venisset, præcepit universum
populum in atrium domus ejus adesse. [miro modo illum clero adscribit, & ordinat,] Qui cum
venissent, his eis * concionatus est affatibus: Animo
attentiores estote, filii dulcissimi: est enim
operæ pretium, vestris sensibus allegari, quæ
meæ mentis recessus parturiunt. Deo revelante,
diem transitus mei de seculo evidentissime scio
atque cognovi. Propterea hortor unanimitatem
vestram, ut diligentius perscrutantes, ex cœtu
vestro virum firmissimum eligatis, qui speculator
sit domui Dei. Illi autem hoc audientes, conticuerunt;
& nullus eorum ei verbum respondit.
Tunc ille videns, quod omnes silerent, iter direxit
ad sanctam ecclesiam; in cujus comitatu omnis
congeries profecta est populorum. Subeunte
autem illo ecclesiam, cum & populus ingredi
voluisset, ita eum allocutus est, dicens: Exonerate,
filii carissimi, jaculis manus, & arma
ex humeris vestris rejicite, & sic domum Dei ingredimini:
quoniam hæc domus est orationis,
non Martis statio petulantis m. Illi vero hæc audientes,
dicto citius quidquid chalybis gestabant,
forinsecus posuerunt. Tunc beatus Amator videns,
Germanum illustrissimum nihil oneris truculenti
[Pagina 203]
[Col. 0203A] portantem, præcepit ostiariis, fores ecclesiæ ut
claustris artarent. Ipse vero, glomerata secum
turba clericorum atque nobilium, injiciens manus,
Germanum apprehendit; &, invocato nomine
Domini, cæsariem ejus capiti detrahens,
habitu religionis, rejectis secularibus ornamentis,
cum promotionis honore n induit; talibus
eum verbis exhortans, atque confirmans: Satagere
te oportet, venerabilis Frater, quo incontaminatum
atque immaculatum custodias honorem
tibi commissum; quia, me decedente, tibi omnipotens
Deus pastorale commisit officium.
[6] Deinde vero incipit jam beatissimus Amator obitus sui incitamentis urgeri. [& populo assentieni successorem eligendum proponit;] Et licet fuisset ægritudine saucius, numquam tamen omisit prædicationibus populum confirmare, ac dicere: Filioli, hanc Dominus meus, a quo hucusque fueram peregrinus, animam meam suscipiet: obsecro, ut unanimes atque concordes fratrem Germanum loci mei faciatis adipisci officium. Cui omnis turba consentiens, ad confirmationem persuasionis ejus, respondit: Amen; non tamen sine [Col. 0203B] lacrymis, neque sine dolore: omnis namque ætas, atque ordo, vel sexus, lamentationibus afficiebatur, quia talem amittebat pastorem. Erat tamen eis inter hæc solatii genus, quod non dissimilem forent recepturi Pontificem. Igitur Calendarum Maiarum quarta feria o acrius cœpit corporis dissolutione fatigari. Sed nec sic quievit, etiam inter dolores, a salutari prædicatione; sed omnibus salubrem admonitionem inculcans, ita loquebatur:
[7] [tum animam reddit, specie columbæ cælis invectam;] Prohibete lamenta sonare; vetate populos flere. Ibi profecto luctivagæ voces emittendæ sunt, ubi meliori deterior fuerit successurus: hic vero incassum lacrymas funditis, ubi optimis meliora succedunt. Istius namque vobis prædestinati Pontificis non solum vita proderit; verum etiam mors. Hoc dicens, præcepit se ad sanctam ecclesiam provehi; ut ibi spiritum Datori redderet, ubi die ac nocte eidem consueverat profiteri. Progreditur cum eo dextra lævaque frequens populi multitudo: præcedit clericorum chorus: matronarum caterva subsequitur. At ille ubi ecclesiam est ingressus, pontificalem thronum ascendens, fere hora diei tertia emisit spiritum. Et continuo chorus Sanctorum (quod est ad dicendum mirabile) successit; & spiritum ejus cum hymnis & laudibus in specie columbæ vehebat ad cælum. [Col. 0203C] Hoc multis cernentibus & narrantibus est confirmatum.
[8] [dum autem sepelitur corpus, paralyticus sanatur.] Exinde ad locum, qui appellatur Autricus p, ad sepulturam deducitur. Unde dum redeunt, ecce, prospiciunt quemdam hominem paralyticum, qui jam triginta annis ipso morbo detinebatur, cervicibus hominum bajulari (erat autem ex territorio Biturico,) quem sanctissimi Amatoris opinio de locis propriis vehi ac peregrinari compulerat. Accedunt hi propius, qui portabant; viri Dei sospitatem inquirunt; cognoscunt, ipsius fuisse, quam catervatim ex urbe * viderant proficisci, funeris pompam. Tunc languidus exorat, ut vel aquis paululum frui mereretur, quibus perfusum fuerat illius sacratissimum corpus. Hoc comperiens reverentissimus Germanus, tunc presbyter, admirans fidem illorum, jussit ex eadem aqua paralytici membra perfundi. Mox autem ut delibuti corporis lympha ægroti est membris allata, protinus languor omnis discessit, & membrorum compages, morbida resolutione illico carens, suis est consolidata medullis, atque nervis vigentibus reparata.
Cave
tamen, Æduam sive Augustodunum Præfectorum Galliarum sedem ordinariam
fuisse credas; hanc enim tum Arelati habebant; ut ex lege jam citata
aliisque monumentis probat Valesius in Notitia Gall. pag. 39. Imo hæc
Julii Agricolæ ad Æduos per hoc tempus excursio causa videtur fuisse,
cur lex illa, XV Kal. Maii data Ravennæ, ubi tum degebat Honorius imperator, Arelati accepta non fuerit ante X Kal. Junii; puta quia non ante redierat illuc Augustoduno præfectus
[Pagina 204]
[Col. 0204A] ad quem fuerat directa.
Cum promotionis honore; hoc
est, non tantum illum clero per tonsuram aggregans, sed etiam simul ad
sacros ordines promovens, si non eodem die, saltem eodem tempore, ac
brevissimo intervallo: nam sine alia ordinationis ejus mentione mox
illum Constantius presbyterum producet in scenam. Et vero sic verba hæc
etiam interpretatur Hericus in Vita metrica num. 38 his versibus:
Mutatumque animo, mutans discrimine vestis,
Promotum jubet esse gradus in honore secundi.
[Col. 0204B] Honor vero secundi
gradus sive ordinis non est diaconatus; ut perperam credidit Viole cap.
5; sed presbyterium; ut hoc ipso loco vel ipse Hericus, vel suppar ei
scholiastes in codice nostro Lugdunensi, annotavit. Adi Thomassinum
citatum part. 1, cap. 53, num. 2.
[Col. 0204C] Tum subito divina procedit auctoritas, quam consensus universitatis exsequitur. Nam clerici omnes, [S. Germanus eligitur episcopus;] cunctaque nobilitas, plebs urbana, vel rustica in unam venere sententiam: Germanum episcopum omnium una vox postulat: bellum civile indicitur potestati a; cujus subjectio facilis fuit; cum etiam ab his, quos pro se paraverat, vinceretur. Suscepit sacerdotium invitus, coactus, addictus: sed repente mutatur ex omnibus. Deseritur mundi militia, cælestis assumitur; seculi pompa calcatur, humilitas conversationis eligitur; uxor in sororem mutatur ex conjuge; substantia dispensatur in pauperes, paupertas ambitur b.
[10] Jam vero enarrati non potest, qua hostilitate vim sibi ipse consciverit; [quando perpetuam & inusitatam in victu,] quas cruces, quæve supplicia, corporis sui persecutor induerit. Breviter juxta veri fidem universa perstringam. Ex ea vero die, qua sacerdotii sumpsit exordium, usque ad terminum vitæ, tanta obstinatione tabe corporis animam suam pavit, ut numquam panem frumenti, non vinum, non acetum, non oleum, non legumen, numquam vel salem ad usum [Col. 0204D] condiendi saporis acceperit. Sane die Resurrectionis, vel Nativitatis Dominicæ, potiones singulæ sumebantur; in quibus ita vini sapor aquis nimiis diluebatur; ut aceti austeritas solet largis permixtionibus temperari. In refectionibus primum cinerem prælibavit; deinde panem hordeaceum sumpsit, quem tamen ipse excussit & moluit. Et cum hic cibus, gravior jejuniis, indiceretur, numquam nisi vespere; interdum tamen in hebdomada media; plerumque die septimo, ponebatur c.
[11] Indumentum, cuculla & tunica indiscretis
fuere temporibus. [in vestitu, in somno &c. austeritatem assumpsit:] Nam neque hyeme accessit
adjectio, neque æstate levamen admissum
est. Quod utrumque tamdiu usui fuit (nisi forte
donatum est d) donec attritione nimia solveretur;
cilicio semper interius inhærente.
[12] Hospitalitatem peculiari observatione servavit:
omnibus enim, [hospitalitatem colit; instituit monasterium.] sine ulla exceptione personæ,
domum præbuit; & convivium jejunus
pastor exhibuit. Pedes omnibus, manibus suis
lavit, Dominicæ institutionis minister & custos.
[13] Erat illo tempore vir bonis moribus,
Januarius
nomine; [pecuniam per dæmoniacum furto ablatam] qui cum princeps præsidali militaret
officio i, exactos a provincialibus solidos k
ad judicem deferebat. Is cum, causa visendi eum,
ex itinere divertisset, sacculum perdidit, quem
ferebat: nulloque de circumstantibus intuente,
casu is reperit, qui vexari inimica infestatione
consueverat. Tandemque in se reversus, damnum
viator agnovit. Implet questibus civitatem,
& a beatissimo Sacerdote non aliter, quam si ipsi
tradidisset, pecuniam requirebat. Quam ille in
Dei nomine reformandam *, quasi verus debitor,
repromisit. Ea tum dies Sabbati fuit, qua
per totam urbem solicita indagatione percucurrit.
[Pagina 205]
[Col. 0205A] Et cum nihil indicii fuisset inventum, post triduum
is, qui solidos requirebat, lacrymans genua
Sacerdotis amplectitur, contestans, appetiturum
se supremæ mortis occasum, nisi pecunia fuisset
inventa.
[14] Indicit Episcopus patientiam; pollicetur securitatem; [fateri dæmonem cogit ae reddere; simulque facessere:] nec multum post, priusquam proderetur admissum, exhiberi secrete ad se unum ex his, qui patiebantur, præcepit. Fortuitu is, qui furti auctor fuerat, præsentatur. Quem cum districta examinatione discuteret, dicens, fieri non posse ut admissum facinus lateret; inimico, per quem fieri prava consueverant, imperat, ut veri fidem celeriter fateatur. Sed nequam spiritus crimen ac malitiam, quam commiserat, denegavit. Tum vero pia commotio Sacerdotis produci inficiantem præcepit in populum. Nec mora, Missam celebraturus egreditur: præmissaque in plebem salutatione solemni l, in oratione m, tota corporis strage prosternitur. Statimque infelix inimici & captivus pariter & minister in sublime [Col. 0205B] suspenditur; ecclesia ejus clamore completur; plebs universa turbatur; & quasi flammis circumdatus, cum voce maxima nomen invocat Sacerdotis; crimen, quod commiserat, confitetur. Tandemque Vir beatissimus ex oratione consurgens, accedit ad podium n, evocat æstuantem, omnia discutit, universa cognoscit. Solidi de latebris proferuntur; clamor popularis attollitur, & uno ore Germani meritum, & divinitatis potentia prædicatur: eodemque miraculo & deceptus pecuniam, & obsessus recepit sospitatem. Plures quidem jam ante curaverat; sed semper notitiam secreti obumbratione suppressit. Hoc vero factum ideo memorabile, quia publicum fuit.
[15] Quodam tempore, conspiratione terribili, beato Viro bellum quoddam dæmones intulerunt. [damonum insestationes pellit oleo consecrato:] Quem cum multiplici infestatione tentatum, indutum fidei lorica inexpugnabilem reperissent, conceptam machinam ad plebis excidium contulerunt. Nam primum parvuli, deinde majores natu repente, tumefactis intrinsecus faucibus, interibant; ut irruente morte, ægritudinis spatium vix triduo traheretur. Ita more furentis gladii populus delebatur. Nihil opis humana provisio conferebat: & pene sero plebs trepida ad divinum præsidium per Antistitem decucurrit. Qui protinus oleum benedixit; cujus tactu ita intrinsecus [Col. 0205C] tumefacta tabescebat infirmitas, ut statim meatus pervius & anhelitum & cibum deficientibus ministraret; tantaque celeritate remedium cæleste succurrit, quanta irruerat illata pernicies. Quod admissum malignorum spirituum infestatione contigisse, unus ab obsessis, dum a sancto Viro purgaretur, evomuit; omnesque in fugam versos ejus oratione, confessus est.
[16] Erat autem familiare beatissimo Viro, alternis vicibus, [energumenum precibus liberat in suo monasterio.] nunc ecclesiam, nunc monasterium, quasi dux cælestium militum, visitare; ut certantibus studiis æmulantes ad perfectionis gloriam provocaret. Quadam vice occupatione detentus, cum ad monasterium rogaretur, excusavit adventum: nec multo post absolutus morarum nexibus, insperatam fratribus sui præsentiam deferebat. Contigit, ut hora eadem in monasterio unus ex his, qui pati consueverat *, vexaretur o. Qui subito cum summa voce proclamat: Germanus ad flumen est; sed sine navigio non potest transmeare. Diu abbas p fidem dictis negavit; dum & nequam spiritum fallere, & illum non adesse, quia excusaverat, judicavit. Cumque in eadem vociferatione persisteret, missus [Col. 0205D] unus ex fratribus, veridicum fuisse dæmonem, nuntiavit. Navigium mittitur; transit Sacerdos; & cum ea, qua solebat, gratulatione suscipitur. Incumbit sine mora orationi: congregatio tota prosternitur. Cum subito per inane aëris invisibilibus nexibus hostis religatus appenditur: & id tantum morarum fuit, dum de oratione consurgeretur: nihilque aliud deprecatus est, quam ut cum aliqua corporis debilitate discederet. Quo interdicto, fœda relinquens vestigia, cum eo, quo erat dignus, fœtore discessit.
[17] [cujus occasione ad S. Mamertinum abbatem digreditur auctor.] Hoc itaque monasterium, iter sequens Magistri, semper virtutibus floruit, & sanitatum miraculis longe lateque refulsit. Qualiter sane Mamertinus q ab idolorum cultura conversus, divina revelatione percepta, beatum Virum eodem cœnobio degentem expetiverit, commodum huic operi videtur inserere. Quod tamen ejusdem Mamertini verbis melius censuimus intimandum. Verum ob quemque cupidum plenæ narrationis, libellum de hac ipsa revelatione ex ordine editum [Col. 0205E] hic ponere disposuimus.
Hoc monastrium censetur primum diœceseos Autissiodorensis, ad ortum urbis æstivum aliquando positum; at pridem jam dirutum. Superstite S. Germano, appellabatur monasterium SS. Cosmæ & Damiani, in quorum honorem fuerat institutum; at illo defuncto, S. Germani nomen habuit; donec seculo sexto S. Mariani nuncupari cœpit,
ab hujus sepulcro, miraculis ibi frequentissimo:
[Pagina 206]
[Col. 0206A] ut vide Hist. epp. Autissiod. capp. 7, 8, & 19. Cave tamen, id confundas cum alio cœnobio Autissiodorensi, quod deinde S. Germani nomine ac tumulo celeberrimum fuit. Plura de utroque docebit Gallia Christiana.
Quanta a sit divinæ misericordiæ pietas, quantamque bonitatis ejus generi humano patientia gratiam largiatur, nemo Christianorum ignorat. [Libellus, quo ipse Mamertinus narrat,] Ita igitur suarum manuum figmentum diligit, ut ad declarandam operis sui in eo doctrinam indifferenter omnium bonorum malorumque reseret linguas. Quid namque interest inter horum servorum Dei b revelationem, & Apostolorum ignorantibus gentibus manifestationem? Hi igitur, quorum Vitam innotescendam auribus ratum duximus populorum, dum ipsi soli Deo, qui eam largitus fuerat, in notitia esset, humanam vero [Col. 0206E] pene omnem creaturam latuisset, a pagano, medelam vulneris quærente c, nescientibus panditur: & Pauli Barnabæque gentibus ignota spiritualis prudentia, per immundum spiritum publicatur d. Igitur cum hi Deo placiti diuturno tempore in suis lucifluis e, jacuissent sepulcris, per Mamertinum, qui eorum nunc spirituale narrat f negotium, in omnium cognitionem devenerunt.
[19] [ethnicum se fuisse, & divinitus punitum] Eram itaque ego ipse, inquit g Mamertinus, idolis serviens, & Jovis templi vel ceterorum falsorum deorum frequentissimus cultor; ita ut nullo modo vel tempore possem simulacris eorum evelli. Et cum eorum instantissima devotione nefandas statuas venerarer, cæcitatem unius oculi pertuli, & ariditatem manus promerui. Eram ergo & debilitatus corpore, obsecundans stationibus nefandis; &, quasi reatus mei incursu, ipsis iratis, plagatus fuissem, crebrius eis lacrymosas preces effundens, rogabam, ut delictis meis veniam tribuissent. Cumque hoc continuatis momentis tristior perpetrarem, eunte me ad præfatum dæmonum habitaculum, obvius mihi fuit quidam, Sabinus h nomine, tonsus capite, & vestimentis religiosis amictus. Quem dum percontarer, quis, & unde esset, vel quo pergeret; & propter hanc causam interrogationum ad invicem [Col. 0206F] sermocinaremur; ait præfatus vir: Unde tibi talis accidit morbus; vel * cujus religionis es tu? Cui ego: Cultor sum maximorum deorum, Jovis, Mercurii, Apollinis, vel omnium numinum. Propterea indifferenter i aras eorum lacrymans pulso, ut mihi reconciliati, quæ abstulerunt indignati, reforment * propitii.
[20] Hæc audiens ille; respondit: Erras, nesciens
veritatem: propterea talibus malis involveris, [propter idololatriam; ut ei probavit Sabinus clericus,]
& crudeliter flagellaris. Illi si alicujus scientiæ
vel intellectus regerentur doctrina, non
perpetuo cæci, muti, surdi, odore privati,
gressu impediti, manibus trunci, ferro aut plumbo
inhærerent colligati. Nonne ipsi sunt, de quibus
sacratissima canit Scriptura: Os habent, &
non loquentur; oculos habent, & non videbunt;
aures habent, & non audient; nares habent,
& non odorabunt; manus habent, & non
palpabunt; pedes habent, & non ambulabunt;
non clamabunt in gutture suo; neque enim est
spiritus in ore ipsorum? Et subsequitur de vobis
loquens Propheta: Similes illis fiant, qui faciunt
ea, & omnes qui confidunt in eis. Vides pœnam
statuarum cultoribus præparatam. Vides comparationem
[Pagina 207]
[Col. 0207A] veridico ore prolatam? Festina igitur,
si vis amissi oculi visionem, & aridæ manus sanitatis
percipere viriditatem, meis eloquiis obedire.
[21] Est enim in ecclesia Autisiodorensi vir sanctissimus, nomine Germanus (cujus ego sum clericus) timens Deum, [cujus consilio ad S. Germanum proficiscitur Autissiodorum;] & recedens a malo; cui seipsum Christus facie ad faciem demonstrat, & per eum inenarrabiles ostendit corporum curationes. Si vis ergo sanus fieri, relicta servitute idolorum, qua es miserabiliter irretitus, ipsius tibi præsentiæ posce præsidium. Quo audito, agens gratias, rogavi præfatum virum, ut iter mihi, quo ad eum, de quo indicaverat, Episcopum possem pervenire, illico demonstraret. Ille autem lætitia plenus, propter quod me suis vidit obedire præceptis, antetulit gressum; & de alto aggere, quod est monte Matogene, ostendens planitiem viæ, revertitur. Ego vero perseverans, lætus iter carpebam. Erat autem eodem die tempestivus imber ab ortu solis usque ad occasum: [Col. 0207B] & licet fuissem madida veste gravatus, nequaquam tamen restiti fatigatus k. Ecce autem, labente jam die, hora pene undecima l, adventante nocte, factæ sunt tenebræ pluvialibus imbribus mixtæ; ita ut nullus posset nec sui itineris comitem aspicere.
[22] Vix tandem perveni ad cœmeterium, in quo sancti Amatoris episcopi dicebant esse corpusculum. [sed nocte oppressus, divertit in vicinam urbi cellulam;] Et quoniam imbres vibrato fulgure jugiter descendebant in terra, cœpi anxiari, & nimium esse solicitus; quia non inveniebam, in quo me reciperem habitaculo. Crebris ergo micantibus ignibus ex æthere, parva cellula ostenditur oculis meis, in qua unus erat sarcophagus. Quid plura? Ingredior, obliqui aëeris flammis perterritus. Tunc non inveniens, ubi requiescerem, super ipsum me jactavi sarcophagum, ignorans, quis in eo requiesceret sepulcro. Ingresso autem me, repentina lux in eodem habitaculo ita per sudum refulsit, ut existimarem solis radios reducis terram suo tempore illustrasse. Supponens ergo capiti meo sportam, quam bajulabam, & lateri baculum, utpote lassus, atque nimium humectatus, somno indulsi.
[23] [Col. 0207C] Intempesta vero nocte evigilans, respexi juvenem vestibus dealbatum in vestibulo præfatæ cellulæ, [ubi sepulti SS. Corcodemus & socii cum aliis ipsi apparent,] in quo jacebam, luciflue illustratum m. Ego vero insolitam latius * majestatem aspiciens, territus, pronum me supra illa, in qua dormiebam, prostravi memoriam. Eram autem intra me orans, timore perterritus, & dicens: Deus Christianorum, cui est pure deserviens Germanus episcopus, cujus ego sanctitatis atque operis bonitatem nunc sequor, erue me de tali, in quo tremebundus jaceo, cito terrore. Me talia prosequente, adolescens, quem ante ostium stare prævideram, emittit vocem dulcifluam, dicens: Sancte Corcodeme n, sancte Corcodeme, levita Christi. His auditis, beatissimus vir Corcodemus de sepulchro, supra quod procubueram, respondit: Scio, qui sis, & vocem tuam audio; tantum dic, quid me velis, Florentine o frater. At ille, Surge, inquit, velociter: beatus Peregrinus episcopus p cum ceteris fratribus pro nocturnis excubiis celebrandis in ecclesia sunt congregati; propterea te quoque sanctus Amator admonet, ut venias, & intersis sancto conventui.
[24] Tunc beatus Corcodemus ait: Regredere citius, [eumque defendunt] dulcissime frater, ad sanctum ac beatissimum episcopum mea reportans mandata. Hac igitur nocte non possum de hoc tabernaculo egredi; [Col. 0207D] quoniam hospitalitatem alicui peregrino præbui. Scio enim, quæ hic sit obsidens turba catulorum, & insidias hospiti præparans; quo, me egresso, miserum devoret; ac dilaniet, &, si egressus fuero, venenosos in eum dentes infigat. Me suis Deus excubiis non fraudat: quoniam sunt mecum fratres subdiaconi duo; id est, Alexander q, & Jovianus r; necnon & Jovinianus lector. Ergo obsecro te, ut sanctis episcopis hæc, quæ tibi locutus sum, referas, & ab his mihi impetres veniam. Antefatus igitur juvenis, accepto responso, egressus est: me autem tanta cognoscentem mysteria, medullitus formido invasit. Inde soporifero cesserunt languida somno membra.
[25] [a latentibus ibi serpentibus,] Et ecce, in extasi raptus, adesse existimabam rursus juvenem, priusquam galli cantarent; ad januam s, & clamasse rursum eo nomine, quo ante clamaverat: & illo iterum respondente, & interrogante, quid vellet; tunc ille dixit: Sancti episcopi Peregrinus, & Amator, priusquam a se discedant, Missas sunt votivas celebraturi; [Col. 0207E] & propterea te quoque miserunt invitare, ut ministerium tui officii peragas. Si vero formidas propter præfatum hospitem, aiunt, ut vice tua Alexander ei custodiam præbeat. Sed & illud jusserunt, ut tecum Jovianum subdiaconum, & Jovinianum lectorem, qui Alleluia decantent, adducas. His peractis, videbam ego ipse, aperto sepulcro, egredientem ex eo virum, aspectu miræ pulchritudinis decoratum, & vestimentum ejus niveum, tamquam byssum. Illo egresso, quemadmodum videbam, reperit tres ante ostium stantes in veste candida, & salutavit eos, nomine unumquemque vocans. Tunc dixit Alexandro: Reverentissimi antefati episcopi Peregrinus, & Amator, jusserunt me usque ad eos venire. Qui iterum jusserunt te huic cellæ præponi, propter hospitem conservandum, & custodiendum a catulis, matre, & filiis septem, qui ad necem ejus delitescunt.
[26] [& mysteriis Christianis,] Post hæc rursus contemplabar, quemadmodum tenuerit dexteram meam reverentissimus diaconus, & dixerit: Veni nobiscum, hospes, ad Missas. Pergentibus itaque nobis, vidi quinque stantes ante crepidinem altaris, speciosissimis indutos stolis: & videbam me interrogantem beatissimum Corcodemum, qui essent illi, qui coram altari assistebant. Et dixit mihi: Ille, qui [Col. 0207F] in medio stat, ipse est sanctus Peregrinus episcopus & martyr, cum quo a Romana urbe ego quoque missus sum imperio Papæ Sixti. Illi duo qui dextro adhærent lateri, sunt Amator, & Marcellianus t episcopi; qui sinistro, Elladius u est, & Valerianus x sanctissimi, qui beatissimo Peregrino gradatim successerunt y. Discedens igitur a me perspicuus diaconus, ipsorum est redditus vultibus. Tunc demum quasi me coram, audiebam sanctum Amatorem episcopum dicentem diacono: Præbe silentium z, frater, quo possimus, remoto strepitu, voti compotes fieri: festinat enim Peregrinus frater ad proprium habitaculum Baugiacum aa reverti; & oportet nos propter eum paulo temperius sacrificium consummare. Indicto itaque silentio, & catechumenorum denuntiata discessione, ego mirabar intra me, tantæ novitatis contemplans mysterium: non tamen ausus fui post catechumenorum denuntiationem ad locum, ubi Missæ celebrabantur, pedem attolere; sed videbar mihi in eodem loco, in quo reverentissimus me diaconus constituerat, stare.
[27] [Col. 0208A] Item videbatur mihi interrogasse diaconum beatus Peregrinus, ac dixisse: Quis homo hic est, qui tecum hanc basilicam est ingressus? Et respondisse diaconum: Hic est hospes meus, cujus me custodia, [ei per visum tamquam adstanti exhibitis, imbuunt.] ne vestris dudum parerem imperiis, retinebat. Ergo iterum velut in die * videbam me stare juxta ipsos; & non solum persona, sed & vestium qualitate discretum; admiransque dicebam: Cur hi niveis sunt vestibus omnes induti; & ego nigris induor tegumentis? Cum hæc & talia mecum ruminassem, vox delata est in aures meas ad Corcodemum diaconum ex ore episcoporum emissa: Segrega, frater, hospitem tuum a nostris cœtibus; & foras ab ecclesia expelle; quoniam indignus est gratiæ particeps esse, propter quod idolis Jovis deservit. Quorum quasi præceptis inserviens, pellere me foras sæpedictus diaconus nitebatur. Tunc ego cadere quasi ad pedes ejus, & his eum affatibus exorare videbar; & dixi ad reverentissimum diaconum: Amice Dei, deprecor te, ut apud præsentes episcopos intercedas, ut mecum misericordiam faciant, [Col. 0208B] & ritum dæmonum, quo teneor obligatus, disrumpant. Ad quam supplicationem motus, videbatur me eis præsentasse, &, ab illis accepto mandato, mihi manum imponere.
Post impositionem iterum manus, videbam me sanctis episcopis præsentatum, & instructum ab eis, [Mamertinus a Sanctis per quietem instruitur de fide Catholica,] quæ amplecterer, & a quibus cæremoniis separarer. Et rursum audire me putabam episcopos, quemadmodum delegaverint Sancto diacono, dicentes: Amantissime frater, reduc tecum hospitem; & mone illum, ut, lucifero exorto, fratri se præsentet Germano; quia ipsi est a Christo Deo directus, ut per eum omni plenitudine spiritalis gratiæ impleatur. Deinde videbam me ipsum supplicare illis, & ipsos me alloqui & exhortari ad perficiendam in me doctrinam fidei. Videbam etiam, illis discedentibus, præfatum diaconum tenentem manum meam, & restituentem me ad suam, de qua me eduxerat, cellulam.
[29] [Col. 0209B] Item videbam, priusquam ingressi essemus cellulam, [imo ipsi Sancti de se ei quædam revelant.] procidere me ad pedes ejusdem diaconi, & ita dixisse: Ne, quæso, irascatur dominus meus, si adhuc in conspectu tuo locutus fuerit famulus tuus. Qui quasi respondebat: Dic, quæ te remordent, cum fiducia. Et ego: Obsecro te, quot temporum lapsa sunt curricula, ex quo in hoc habitaculo requiescis? Qui respondit: Post martyrium beatissimi Peregrini, die tertio passionis ejus (non quidem eo tempore a) de seculo ad Dominum migravi. Optaveramus quidem participes fieri passionis ego cum fratribus meis, sicut fueramus unius quoque bajulatores mandati: sed post non multum temporis imperator est ordinatus, doctrina Christiana refulgens b, qui, persecutione remota, cunctas clausas ecclesias patefecit, & eis Catholicos præpositos ordinavit. Propterea non potuimus, quæ voluimus, consequi. Fratres autem mei erant hi; Marsus presbyter c, Alexander, & Jovianus. Et sepultus sum in hoc loco ab iisdem fratribus meis. Ipsi autem, ut mihi divinitus revelatum est, Confessores obierunt. Jovinianus vero lector, Deo procurante, martyrium consummavit.
[30] [Col. 0209C] Cumque omnia hæc in excessu mentis vidissem, sopore fugato, experrectus sum; & continuo gallus cantavit. [Evigilans Mamertinus, Deum orat,] Ego autem memor mei, ostenso mihi signaculo frontem munivi. Tunc ego planctigerum ejulatum emittens, supra sepulturam, tamquam super aram dominicam, procubui; quam irrigans lacrymis, precem fundebam, & dixi: Domine Deus Israël, qui in altis habitas, & humilia respicis, & alta a longe cognoscis: præter quem non est alius Deus d: qui ob reparationem generis humani in terram venisti, & cum hominibus conversatus es: cujus nutu, ac misericordia ego indignus in hac nocte, meæ salvationis secreta nosse promerui; concede mihi, ut celerius famuli tui sancti Germani contempler aspectum, cui me recto itinere perduxisti. Completa oratione, postratum corpus erexi: & cum aciem oculorum ad basilicam sancti Amatoris dirigerem, aspexi lucem immensam, intus forisque fulgentem; ita ut crederem, repulsa noctis caligine, sui temporis meta solem confinia replevisse *. Dehinc ex eodem item loco vox canora atque hymnigera ad meos est auditus delata.
[31] Continuo ego in eodem, quo audieram, [Col. 0209D] loco, substiti, quousque quæ cantabantur, audirem. Prima ergo antiphona, quæ ad aures meas venerat: Confundantur omnes, qui adorant sculptilia, & qui gloriantur in simulacris suis. Secunda hæc erat: Salvum fac servum tuum, [& alia visione recreatur, & animatur, ut S. Germanum adeat.] Deus meus, sperantem in te. Tertia: Beati, quorum remissæ sunt iniquitates, & quorum tecta sunt peccata. Et cum hæc audissem, reversus ad me, prostravi me septies in supradicto sarcophago, orans & dicens: Deus sancti Corcodemi, suscipe festinantem ad te, & ne confundas me ab expectatione mea: tua enim pietate, & gratia ad hoc delatus sum habitaculum, per quod meorum contagia cognovi errorum. Rursum consurgens, illuc ad ipsam basilicam elevavi obtutus; & audio iterum antiphonam meæ saluti atque conversioni consonam: Exaudiat te Dominus in die tribulationis; protegat te nomen Dei Jacob. His sanctis affatibus confortatus, tertio me in oratione prostravi. Trina igitur obsecratione perfecta, surgens, videbam eam, quam prius videram lucem, ablatam a facie oculorum, in quibus ante fulserat; & repentinæ me illico tenebræ circumsepserunt. [Col. 0209E] Ego tamen jam mysterio edoctus, fronti meæ dominicum infixi vexillum. Dum hæc geruntur, vulgaris lux terris reddita radiavit. Mox ego iterum atque iterum salutis me charactere confirmans, & sancto hospiti grates exsolvens, ad Doctorem e atque ad Ducem cælestis Imperatoris citius properavi.
[32] [a quo perbenigne acceptus fuit;] Exploranti * ergo, ubi sanctissimus Germanus episcopus eo die habitaret, incolæ civitatis dixerunt: Non est hic: monasterium habet proximum, & illuc frequentissime gratia visitationis cymba portatur. Tunc deprecatus sum eos, qui mihi indicaverant, ut ad ipsum monasterium ducentem viam demonstrarent. Qua arrepta, quo tendebam, perveni: & me paululum ante ostium immorante, subito vir beatissimus Germanus egreditur; quem procidens in terram adoravi. Ille autem non eventu, sed admonitus egrediebatur in occursum meum: Deus enim omnium conditor revelaverat Famulo suo & meam necessitatem, & quorum fuissem ad eum jussione directus; sicut postea comperi. Curvatus ergo solo tenus, obsecrabam Virum Dei, ut me benediceret. Qui extenta manu elevavit me, dicens: Habe fiduciam; ne terrearis. Et apprehendens mentum meum, osculatus est me. Cui [Col. 0209F] ego: Ne facias, Vir sanctissime; quoniam adhuc ab osculis ararum dæmonum os meum non est mundatum. Cui sanctus Germanus: Agnovi ego nocte transacta, ab omnibus illecebris te mundatum fuisse. Quo audito, obstupui, steteruntque comæ, & vox faucibus hæsit. Tunc egregius Vir inhærens manui meæ, pariter ad monasterium ingressi sumus.
[33] [utpote omnium, quæ jam illi acciderant, divinitus conscio;] Ego vero intra me ipsum movebar, dicens:
Quis huic indicavit, quæ clam gesta sunt
noctis præteritæ spatio? Et me talia cogitante, introduxit
me in cellulam suam f, & sedens dixit:
Obsecro, fili, ut mihi quæcumque gestra sunt,
& ad tuam nocte præterita notitiam pervenerunt,
innotescere non demoreris. Tunc ego incipiens
a prima origine usque ad ejusdem affatus g ei singillatim
exposui; reticens de turba catulorum.
Mox ille ait: Nonne obsecravi te, ut omnia narres,
& nihil mihi de ostensis tibi mysteriis celes?
Cur partem pene cunctam * miraculis excedentem
mysterii reticuisti? Prosequere, & expone
nobis insidias, quæ te circumadstabant, catulorum.
Ego vero hæc audiens, dixi: Quid narrem
[Pagina 210]
[Col. 0210A] Domino meo pulvis & cinis? Ubi divinitus
fit allocutio, cesset incondita mortalium linguarum
narratio. Video enim te Deo plenum; & cum
sis localis, ubique quæ aguntur, cognoscis. Ille
subridens, dixit: Vere quidquid propter te
actum est, a viris venerabilibus episcopis, vel a
diacono cognovi, & præsens fui. Ne formides;
fides tua te salvum fecit. Hæc audiens, declinans
me in faciem, ingemui; & apprehendens
genua ejus, reliqua, quæ ad perficiendam fidei
Christianæ potentiam superfuerunt, rogavi ut
per ejus dexteram implerentur.
[34] Tunc demum pari comitatu ad civitatem processimus. Ingressi autem in ecclesiam, [itaque ab eodem baptizatur, & sanatur miraculo duplici:] vocatis clericis & quibusdam laicis, dixit mihi: Repete, obsecro, quæ dudum in monasterio, me interrogante, narrasti; ut & hi audiant, qui ignorant. Cui ego tremulus & timore prostratus, respondi; quid dicam, quod non Beatitudo tua ante præsciat? Et Episcopus: Propter adstantes tibi dixi, non propter me. Ego autem iterum repetens omnia, illis quoque innotui. Qui infinito [Col. 0210B] gaudio exhilarati, Deo laudes & gratias referebant, dicentes: Gratias tibi Deus, quia hoc tibi vas electionis ante mundi constitutionem prædestinasti, per quod virtutis tuæ magnitudinem, & potentiam * omnibus, & sine fine demonstrares. Tunc beatus Episcopus inducit me in locum, ubi remissio fit omnium peccatorum; & de more sacerdotali aquis benedictis, baptismum mihi tradidit, replens circa me & in me universa officia gratiæ spiritalis. Ad quem ego: Domine, sicut animæ recessus salvasti; ita & corporis debilitati membra restitue sanitati: da solitam lucem utrisque patentibus oculis aspicere, & geminis manibus consueta opera attrectare. Hæc audiens Antistes, dixit mihi: Credis, hoc me posse in te operari? Respondi: Credo Domine; & propterea ad tuam profectus sum pietatem. His auditis, accepto oleo, & signans oculum atque manum, officiis propriis, repulso morbo, restituit. Hi, qui adfuerant, videntes, rursum opera Dei laudaverunt, quæ per virum probatissimum atque sanctissimum Germanum fiebant episcopum.
[35] Tunc ait turbæ, quæ cum eo erat: Pergamus cum hoc homine ad locum, in quo hospitatus est nocte; [hinc simul adeunt cellam S. Corcodemi,] & videamus, si adhuc ibi est catula * cum catulis septem. Qui dixerunt: Quidquid præcipis, fiat. Ego autem exiens de medio [Col. 0210C] illorum, præcedebam, illis cum beato Episcopo subsequentibus usque ad locum. Cumque venissemus ad locum, oratione celebrata, dixit Episcopus: Dic mihi, juvenis; ubi vidisti adstantem virum, vestibus niveis circumdatum? Et ego: Domine, hic in vestibulo. Iterum dicit: Super quod sepulcrum inclinatus es nocte? Ego autem digito ostendens, monstravi sepulcrum. Tunc sanctus Episcopus dixit: Removete lapidem de hoc sepulcro, ut interiora ejus inspiciamus. Remoto itaque lapide, visi sunt serpentes octo; primus immanissimus, ceteri vero septem paulo inferiores.
[36] Visis ergo hominibus, ille coluber capite erecto circumspiciebat omnes, plus tamen beatissimum Germanum episcopum. [ex qua pellit S. Germanus prodigiose serpentes:] Cui præfatus Vir: Serpens nequissime, adhuc non deseris calcaneum humani generis; & audes post prævaricationem tuam & devictionem, gyros super membra reverentissimi Corcodemi diaconi tuos extendere? Vivit Dominus, quoniam morte cum omnibus tuis fueras dignus; sed quoniam obedisti [Col. 0210D] præfati fratris imperio, & abstinuisti veneniferos voratus tuos a præsentis hospitis corpore, egredere sospes; & ulterius, ubi conversatio humana est, recubare non audeas. Sit autem habitaculum tuum silvestre gremium, vel eremi vastitas. Quos autem itineris tui in circuitu habitatores repereris, ne noceas aut lædas. Non ego, sed Christus per me tibi imperat. Tunc serpens, velut suæ iniquitatis mole gravatus, submisso capite, septies spirarum suarum tendens volumina, tamquam valedicens, & gratias agens beatissimo Germano, pectoris tractu graditur: cujus post tergum turba minor sequebatur. Visa enormitate corporis ejus, cuncti trementes beatissimi Germani comites, fugam arripiunt. Stabat tamen ille immobilis, fiduciam habens beatissimæ sanctitatis. Tunc redarguens populum fugientem, dixit: State, & videte mirabilia Dei, quæ operatur in nobis indignis. In ipso autem tractu æstimatus est serpens posse habere longitudinem cubitorum septem. His miraculis ostensis, illa cellula beati Corcodemi diaconi, quæ propter densitatem veprium, nulli, nisi tantum antistiti Germano, [Col. 0210E] fuerat nota, facta est, Deo operante, omni sexui cognita; & non solum omnium notitiam promeruit, sed & culturam. Omnes igitur ex hoc tempore, eidem cellulæ votivam gerentes devotionem, alacriter frequentabant.
[37] [his attonitus Mamertinus, Sancti monasterio sese addixit.] Mamertinus h igitur, per quem, & in quo Deus virtutum suarum ostenta depalavit, videns hæc, non solum a gentili errore; sed etiam a cæcitate, ac ariditate clementissime liberatus, & a serpentium morsibus Dei nutu ereptus, consecravit se monasterio sancti Germani episcopi ita devotissime i, ut nusquam ex eo foras egrederetur, nisi forte ejusdem Episcopi aut imperio, aut comitatu illectus. Cujus sancta conversatio ita doctrina spiritali floruit, ut defuncto archimandrita Alogio k, qui eum monachum fecerat, ipse hereditario jure sanctitatis * ejus officium suscepisset l. De his ita. Ceterum ordinem narrationis cœptæ prosequamur m.
Quodam enim tempore, cum iter ageret hyeme, ac diem totam in jejunio ac fatigatione nimia duxisset; commonetur, ut, cogente vespere, [Divertit Sanctus in domum spectris infestatam;] quocumque secederet. Erat eminus domicilium absque tectis, jam pridem sine habitatore semirutum *; quod etiam per incuriam vulgaris habitatoris arbusta contexerant; ut pene esset melius noctem sub nudi aëris rigore durare, [Col. 0211C] quam in illo periculo & horrore succedere: præsertim cum duo senes, propter infestationem terribilem, hanc ipsam domum inhabitabilem prædixissent. Quod ubi Vir beatissimus comperit, horrentes ruinas, quasi amœnitates, expetiit; ibique inter multiplices, quæ quondam fuerant, mansiones, inventa vix una est, quæ instar haberet habitaculi. Illic leves sarcinulæ *, & paucissimi comites collocantur; quibus brevis cœnula esui fuit, Episcopo penitus abstinente. Deinde alta jam nocte, cum unus ex clericis legendi suscepisset officium, ille jejunio & fatigatione confectus, sopore superatus est. Tum subito ante os legentis adstitit umbra terribilis; & paulatim sub oculis intuentis erigitur: parietes etiam saxorum imbribus colliduntur.
[39] Tunc vero deterritus lector, præsidium Sacerdotis implorat. [eamque mox purgat, comperta infestationis causa:] Qui statim prosiliens, effigiem terribilis imaginis intuetur; & præmissa obsecratione nominis Christi, imperat, ut quis esset, quidve illic ageret, fateretur. Qui protinus terrifica vanitate deposita, voce humili, more [Col. 0211D] supplicantis eloquitur, se vel * comparem suum, auctores criminum fuisse multorum; insepultos jacere; & ob hoc inquietare homines, quia ipsi quieti esse non possent. Rogat, ut pro eis Dominum precaretur, quatenus recepti, requiem mererentur. Ad hæc Vir sanctus indoluit; imperatque ut locum ostenderet, quo jacerent. Tum vero, cereo præcedente, dux umbra progreditur; & inter difficultates maximas ruinarum, intempesta nocte, locum in quo projecti fuerant, indicavit. Ut vero mundo est redditus dies, circumjectos incolas invitat; hortatur ipse operis maturator adsistens: rudera tumultuarie superjecta per tempus, rastris avulsa purgantur. Inveniuntur corpora fusa sine ordine, ossa ferreis adhuc nexibus illigata. Ad legem sepulturæ fossa dirigitur; membra exuta vinculis, linteis ambiuntur; humus superjecta componitur; oratio intercessionis impenditur; obtinetur defunctis requies, viventibus quies; ita ut post eamdem diem sine ullo terroris indicio, domicilium frequentato habitatore floruerit a.
[40] Neque illud omittendum videtur, quod in eodem itinere post dies aliquot noctis cæcitate compulsus, [gallis gallinaceis cantum restituit.] mediocrium personarum successit [Col. 0211E] hospitio. Nam id maxime, ambitum fugiens, requirebat. Cumque in divino opere solito pernoctasset officio, lux orta est, nullis gallorum cantibus nuntiata, cum earum avium copia in iisdem domibus non deesset. Causam novitatis explorat; agnoscit, multum jam tempus esse, quo tristis taciturnitas naturale gallicinium damnavisset. Ab omnibus exoratus, mercedem mansionis exsolvit. Acceptum enim triticum benedictione condivit; quo pastæ aviculæ auditus habitantium usque ad molestiam frequentatis cantibus fatigabant. Ita virtus divina, etiam in rebus minimis, maxima præminebat.
[41] Eodem tempore, ex Britanniis directa legatio, Gallicanis episcopis nuntiavit, [Mittitur cum S. Lupo in Britanniam contra Pelagianos:] Pelagianam perversitatem in locis suis late populos occupasse; & quamprimum fidei Catholicæ debere succurri. Ob quam causam synodus numerosa collecta est b; omniumque judicio, duo præclara religionis lumina universorum precibus ambiuntur, Germanus, ac Lupus, apostolici sacerdotes, terram corporibus, cælum meritis possidentes. Et quanto laboriosior necessitas apparebat, tanto eam promptius Heroës devotissimi susceperunt; celeritatem negotii, fidei stimulis [Col. 0211F] maturantes.
[42] Quibus territorium Parisiacæ urbis, itineris
continuatione permeantibus, vicus quidam, [in itinere de S. Genovefa puella vaticinatur:]
cui Metodori c vetustas vocabulum indidit, fatigationi
eorum humanitatem hospitii ministravit.
Cives loci, tantorum Virorum agnito superventu,
permixta vulgi multitudine, obviam procedunt,
benedictionem expetunt, debitam Sanctis venerationem
impendunt. Cumque beatissimus Germanus
confluentem multitudinem salutaris verbi
exhortatione refoveret, ad medium circumstantis
populi longe porrecto intuitu, puellam quamdam,
Genovefam d nomine, inter adstantes eminus
conspicatur. At Vates divinus, nescio
quid in ea cæleste & angelicum auspicatus, e
proximo hanc jubet suis sisti conspectibus. Obstupuere
omnes, intentisque animis propheticam
de puella sancti Viri sententiam exspectabant.
Cujus caput venerabilis Pontifex sacri oris exosculatione
demulcens, inter castos amplexus, quibus
esset orta parentibus, vel quo censeretur nomine,
ab adstantibus sciscitatur. Mox puellæ nomen
[Pagina 212]
[Col. 0212A] edicitur; parentes quoque evocati, in præsentiam
adducuntur Episcopi. Interrogati de puella,
suam esse filiam profitentur. Tum Germanus
(ut erat ipsius semper divinitatis conscius) prophetico
intonans spiritu, tali electam a Deo puellam
præconio extulit, in hunc modum virginis
genitores affatus: Beatos, inquit, vos dies illa
fecit, qua tantæ prolis vos contigit esse parentes;
cujus ortus nativitatis ipsis quoque angelis lætitiam
peperit salutarem: erit enim pretiosi apud Deum
meriti, ac spiritalis perfectione propositi ipsis
etiam viris aliquatenus imitanda.
[43] Plurima quoque alia, quæ prolixitas explicare non patitur, [eamque Christo virginem consecrat,] in laudem virginis prosecutus, tandem versus ad puellam, iterata hanc benignitate complectitur, tenerosque annos, qua tantus Vir poterat affabilitate, consolatur: atque inter deosculantis lenia blandimenta, ne sibi animi sui secretum pandere erubescat, hortatur. Percunctatur, si vitæ sanctimonialis cælibatum velit suscipere, ac Christi sponsalitio titulari. Illa tanti sponsi nomine delectata, titulum virginitatis amplectitur, seque hujus professionis jam dudum astringi [Col. 0212B] desiderio profitetur. Exorat, ut, si id dignum ipse duceret, sanctitatis ejus benedictione voti sui compos redderetur. Rursus in amplexus virginis Sacerdos incumbit, & ut constantis esset animi, exhortatur. Interea gressum divertit ad ecclesiam, maximo populorum agmine prosequente: ibique inter diutissimos Psalmorum concentus, ac prolixam orationis continuationem beatus Germanus manum dexteram super caput virginis indefesse tenuit. Expleta solemniter oratione, cibum una cum gratiarum actione sumpserunt. Tum commendans eam parentibus, in crastinum redire præcepit.
[44] Subeunte diluculo, mature adest Genovefa. At beatus Germanus, [tum prodigioso monumento & exhortatione instructæ valedicit:] utrum pridianæ professionis esset adhuc memor, virginem percunctatur. Illa Spiritu animata divino, constanter se suæ sponsionis reminisci fatetur, atque in ejus observantia perpetuo se manere decernit. Ut autem id fieri posset, superno auxilio quam maxime, & beati Patris intercessionibus indigere. Atque ut ipsam divinitatem cerneres amborum votis evidentissime favere, Germanus vultum in terram defixit; moxque æreum nummum, divina (ut credo) allatum sententia, impressione Crucis exsculptum inspexit, inspectumque protinus a [Col. 0212C] terra collegit. Quem loco muneris Genovefæ tradidit, atque semper collo suspensum, ob sui memoriam ferre præcepit. Hoc, inquit, me recedente, pignus mei amoris præ oculis jugiter gestare memento. Ceterum universa alia mundialis pulchritudinis ornamenta, auri gemmarumve compacta fulgoribus, numquam tuis vel collo vel digitis inseri patiaris. Habeant hæc, quæ seculo militant; tu, quæ sponsa Christo adscripta es, ornamenta spiritalia concupisce. Ita fatus, Virgini valefecit; atque ut sui semper esset memor, admonuit. Commendansque eam iterum parentibus, iter, quod cœperant, perrexerunt.
[45] Hi itaque Oceanum mare, Christo duce & auctore, [in mari subortam tempestatem] conscendunt, qui Famulos suos inter discrimina & tutos reddidit, & probatos. Ac primum de sinu Gallico flabris lenibus navis in altum provecta deducitur, donec ad æquor medium perveniret; ubi porrectis in longum visibus, nihil aliud quam cælum videretur & maria. Nec multo post occurrit in pelago legionis inimica vis dæmonum; qui tantos ac tales Viros pertendere ad recipiendam populorum salutem, lividis iniquitatibus [Col. 0212D] inviderent. Opponunt pericula, procellas concitant, cælum diemque nubium nocte subducunt, tenebrarum caliginem maris atque aëris horrore congeminant. Ventorum furorem vela non sustinent; & Oceani moles fragilis cymba vix tolerat. Cedebant ministeria victa nautarum: ferebatur navigium oratione, non viribus. Et casu Dux ipse vel Pontifex fractus corporis lassitudine, sopore resolutus est. Tum vero, quasi repugnatore cessante, tempestas excitata convaluit; & jam navigium superfusis fluctibus mergebatur.
[46] [oleo consecrato precibusque compescit, ac Britanniam attingit.] Tunc beatus Lupus, omnesque turbati, excitant Seniorem, elementis furentibus opponendum. Qui periculi immanitate constantior, Christum invocat; increpat Oceanum, & procellis fævientibus causam religionis opponit. Statimque assumpto oleo, in nomine Trinitatis, levi aspergine fluctus sævientes oppressit. Collegam commonet; hortatur universos; oratio uno ore & clamore profunditur. Adest divinitas; fugantur inimici; tranquillitas serena subsequitur; venti contrarii ad itineris ministeria vertuntur; navigium [Col. 0212E] famulatrix unda prosequitur; decursisque immensis spatiis, brevi optati littoris quiete potiuntur. Ibique conveniens ex diversis partibus multitudo, excepit Sacerdotes; quos venturos etiam vaticinatio adversa prædixerat: nuntiabant enim sinistri spiritus, quod timebant. Qui imperio Sacerdotum dum ab obsessis corporibus detruduntur, & tempestatis ordinem, & pericula, quæ intulerant, fatebantur, victosque se eorum meritis & imperio non negabant.
Interea Brittaniarum insulam, quæ inter omnes est vel prima vel maxima, apostolici Sacerdotes raptim opinione, [Sancti in Eritannia Pelagianos expugnant disputatione,] prædicatione, virtutibus impleverunt: & cum quotidie irruente frequentia stiparentur, divinus sermo non solum in ecclesiis; verum etiam per trivia, per rura, per devia diffundebatur; ut passim & fide * Catholici firmarentur, & depravati viam correctionis agnoscerent. Erat in illis, Apostolorum instar, gloria & auctoritas per conscientiam, doctrina per litteras, virtutes ex meritis. Accedebat præterea tantis auctoribus assertio veritatis. Itaque regionis universitas in eorum sententiam prompta transierat. [Col. 0213B] Latebant abditi sinistræ persuasionis auctores, & more maligni spiritus, gemebant, perire sibi populus evadentes. Ad extremum, diuturna meditatione concepta, præsumunt inire conflictum. Procedunt conspicui divitiis, veste fulgentes, circumdati assentatione multorum; contentionisque subire aleam maluerunt, quam in populo, quem subverterant, pudorem taciturnitatis incurrere; ne viderentur se ipsi silentio damnavisse. Illic plane immensæ multitudinis numerositas, etiam cum conjugibus ac liberis excita convenerat: aderat populus spectator futurus & judex: adstabant partes dispari conditione dissimiles: hinc divina auctoritas, inde humana præsumptio; hinc fides, inde perfidia; inde Pelagius auctor, hinc Christus. Primo in loco beatissimi Sacerdotes præbuerunt adversariis copiam disputandi; quæ sola verborum nuditate, diu inaniter & aures occupavit, & tempora. Deinde Antistites venerandi, torrentes eloquii sui cum apostolicis & euangelicis tonitruis profuderunt Miscebatur sermo proprius cum divino, & assertiones violentissimas lectionum testimonia sequebantur. Convincitur vanitas, perfidia confutatur; ita ut ad singulas verborum objectiones, reos se, dum respondere [Col. 0213C] nequeunt, faterentur. Populus arbiter vix manus continet; judicium tamen clamore testatur.
[48] Cum subito vir tribunitiæ potestatis cum conjuge procedit in medium, [& miraculo:] decem annorum filiam cæcam sinibus ingerens Sacerdotum; quam illi offerri adversariis præceperunt. Sed illi conscientia puniente deterriti, jungunt cum parentibus preces, & curationem parvulæ a Sacerdotibus precantur. Qui exspectationem populi, & inclinatos adversarios intuentes, orationem breviter fundunt. Ac deinde Germanus plenus Spiritu sancto, sanctam invocat Trinitatem, & protinus adhærentem lateri suo capsulam cum Sanctorum reliquiis, collo avulsam, manibus comprehendit; eamque in conspectu omnium puellæ oculis applicavit: quos statim evacuatos tenebris, lumine veritatis implevit. Exultant parentes miraculo; populus contremiscit. Post quam diem ita ex animis hominum persuasio iniqua deleta est, ut Sacerdotum doctrinam sitientibus desideriis sectarentur.
[49] Compressa itaque perversitate damnabili, ejusque auctoribus confutatis, animisque omnium [Col. 0213D] fidei puritate compositis, Sacerdotes ad beatum Albanum martyrem a, auctori Deo per ipsum gratias acturi, petierunt. Ubi Germanus omnium Apostolorum diversorumque Martyrum reliquias secum habens, facta oratione, [S. Albani M. reliquias aliquas aufert S. Germanus, aliasque substituit:] jussit revelli sepulcrum, pretiosa ibidem munera conditurus: arbitrans opportunum, ut membra Sanctorum ex diversis regionibus collecta, quos pares meritis receperat cælum, sepulcri quoque unius teneret hospitium. Quibus depositis honorifice atque sociatis b, de loco ipso, ubi beati Martyris effusus fuerat sanguis, massam pulveris secum portaturus abstulit c; in qua apparebat, cruore servato, rubuisse * Martyrum cædem, persecutore pallente. Quibus ita gestis, innumera hominum eodem die ad Dominum turba conversa est.
[50] Unde dum redeunt, insidiator inimicus,
casualibus laqueis præparatis, [precibus arcet incendium, aliaque patrat miracula.] Germani pedem lapsus
occasione contrivit; ignorans, merita illius,
sicut Job beatissimi, afflictione corporis propaganda.
Et dum aliquamdiu uno in loco infirmitatis
necessitate constringitur, in vicinia, qua manebat,
[Col. 0213E] casuale exarsit incendium. Quod, consumptis
domibus, quæ illic palustri arundine tegebantur,
ad habitaculum, in quo idem jacebat, flabris
stimulantibus ferebatur. Concursus omnium
ad Antistitem convolavit, ut elevatis manibus,
periculum, quod imminebat, evaderet. Qui, omnibus
increpatis, moveri se fidei præsumptione
non passus est. Multitudo omnis desperatione perterrita,
obviam occurrit incendio. Sed ut Dei
potentia manifestior appareret, quidquid custodire
tentaverat turba, igne consumitur; quod vero
jacens & infirmus defenderat, reservatur. Hospitium
sancti Vari expavescens flamma transilivit,
ultra, citraque desæviens; & inter globos flammantis
incendii incolume tabernaculum, quod
Habitator inclusus servabat, emicuit. Exultat turba
miraculo, & victam se divinis virtutibus gratulatur.
Excubabat diebus ac noctibus ante tugurium
pauperis *, turba sine numero; hi animas curari
cupientes, hi corpora.
[51] Interea Saxones Pictique bellum adversus
Britones, junctis viribus susceperunt d, [Sancti Episcopi Scotos & Pictos] quos eadem
necessitas in castra contraxerat. Et cum trepidi
partes suas pene impares judicarent, sanctorum
Antistitum auxilium petierunt. Qui promissum
maturantes adventum, tantum securitatis ac
fiduciæ contulerunt, ut accessisse maximus crederetur
exercitus. Itaque apostolicis Ducibus Christus
militabat in castris. Aderant etiam Quadragesimæ
venerabiles dies, quos religiosiores reddebat
præsentia Sacerdotum; in tantum, ut quotidianis
prædicationibus instituti, certatim ad gratiam
baptismatis convolarent. Nam maxima exercitus
multitudo undam lavacri salutaris expetiit e.
Ecclesia ad diem Resurrectionis dominicæ frondibus
contexta componitur, & in expeditione
campestri instar civitatis aptatur, Madidus baptismate
procedit exercitus; fides fervet in populo;
& contempto armorum præsidio, divinitatis expectatur
auxilium. Interea hæc institutio vel forma
[Pagina 214]
[Col. 0214A] castrorum hostibus nuntiatur. Qui victoriam
quasi de inermi exercitu præsumentes, assumpta
alacritate festinant; quorum tamen adventus exploratione
cognoscitur. Cumque emensa sollemnitate
Paschali, recens de lavacro pars major exercitus
arma capere, & bellum parare tentaret,
Germanus ducem se prælii profitetur; eligit expeditos;
circumjecta percurrit; & e regione,
qua hostium sperabatur adventus, vallem circumdatam
editis montibus intuetur. Quo in loco novum
componit exercitum, ipse dux agminis.
[52] Et jam aderat ferox hostium multitudo, quam appropinquare intuebantur in insidiis constituti; [solo cantu Alleluiatico fundunt; tum repetunt Gallias.] cum subito Germanus signifer universos admonet, & prædicit, ut voci suæ uno clamore respondeant: securisque hostibus, qui se insperatos adesse confiderent, Alleluia tertio repetitum Sacerdotes exclamant. Sequitur una vox omnium; & elevatum clamorem, repercusso aëre, montium inclusa multiplicant. Hostile agmen terrore prosternitur; & ruisse super se non solum rupes circumdatas, verum etiam ipsam cæli machinam [Col. 0214B] contremiscunt: trepidationique injectæ vix sufficere pedum pernicitas credebatur. Passim fugiunt; arma projiciunt, gaudentes vel nuda corpora eripuisse discrimini. Plures etiam timore præcipites, flumen, quod sensim venientes transierant, devoravit. Ultionem suam innocens intuetur exercitus, & victoriæ præstitæ otiosus spectator efficitur; spolia colliguntur exposita; & prædam cælestis victoriæ miles religiosus adipiscitur. Triumphant Pontifices, hostibus fusis sine sanguine; triumphant victoria, fide obtenta, non viribus. Composita itaque opulentissima insula securitate multiplici, superatisque hostibus vel spiritalibus vel carne conspicuis (quippe qui vicissent Pelagianistas & Saxones) cum totius numero regionis f reditum moliuntur. Tranquillam navigationem merita propria, & intercessio Albani martyris paraverunt; quietosque Antistites suorum desideriis felix carina restituit.
Itaque reditu venerabilium Sacerdotum exultant Galliæ, gaudent ecclesiæ, [Redux ad suos Germanus, pro iis novum iter arripit Arelatum,] dæmones contremiscunt. Certe expectatio propriæ civitatis beatum Germanum votis duplicibus ambiebat; quam & apud majestatem divinam, & inter mundi procellas servare consueverat. Tributaria enim functio præter solitum, & necessitates innumeræ cives suos, quasi pupillos orbatos patente, depresserant. Recipiunt præsidium destituti; agnoscit [Col. 0214E] causas; mœroribus congemiscit; & pro quiete vel requie quæsiturus remedia civitati, post marina discrimina, labores terrenæ expeditionis ingreditur. Itaque Gallias illustraturus, parvissimo comitatu & exigua evectione progreditur, qui pro largissimis thesauris Christum ferebat in pectore.
[54] Operæ pretium puto mandare memoriæ, etiam ejus iter clarum fuisse virtutibus. [in quo Sancti equum furatus aliquis, eum cogitur miraculo restituere:] Necdum territorium suæ civitatis excesserat, viam leniter carpens (eratque, imminente jam vespera, dies pluvius) cum subito comitatui suo nudus pede, cucullo vacuus, nimis expeditus viator adcrescit *; cujus etiam nuditati condoluit. Qui dolose inhærens contubernio, jungitur mansione; & inter innocentes, occupatosque custodes, qui Deo, non animalibus, vigilabant, jumentum, quo Senior vehebatur, prædo nocturnus arripuit. Die reddito, amissio evectionis agnoscitur; &, ut Sacerdoti animal non deesset, unus ex clericis in peditem mutatur ex equite. Dumque iter agitur, circumjecti comites intuentur beatum Virum, extra morem, conceptam lætitiam vultus obumbratione velantem. Quod cum ab omnibus videretur, unus ex reliquis, auctoritate concepta, causam lætitiæ percunctatur. At ille inquit: Paululum remoremur; quia infelicis illius labor & [Col. 0214F] irridendus est & dolendus, quem mox videbitis æstuantem. Cumque delapsi animalibus substitissent, paulo post eminus intuentur peditem, post se manu captum animal deducentem; qui brevi adjungitur, dum ille accelerat, hi morantur *: statimque vestigiis provolutus, crimen, quod commiserat, confitetur; & ita totius noctis spatio irretitum se esse retulit, ut longius prodire non posset, nec evadendi viam aliam reperisset, nisi ut abductum animal reformaret. Ad hæc Vir beatus; Si hesterna, inquit, die nudo tibi tegimen dedissem, furandi necessitas non fuisset. Quod deest, accipe; reforma, quod nostrum est. Itaque confessor criminis pro pœna commissi non solum veniam, verum etiam præmium cum benedictione suscepit,
[55] Quærebat Vir Deo plenus secretum & abjectionem
oculi, cum virtutibus proderetur; [ubique per viam turmatim excipitur; dæmoniacum absens liberat:] in
quo vere euangelica sententia probatur; civitatem
supra montem positam latere non posse. Vitabat
suorum solatia, extraneorum declinabat occursus;
sed obscurari non poterat majestatis luce
circumdatus. Nam vici omnes, municipia, civitates,
quotquot sese per itineris ejus tramitem porrigebant,
[Pagina 215]
[Col. 0215A] in occursum cum conjugibus ac liberis
convolabant, & continuatum plerumque agmen,
dum occurrentes jungebant prosequentibus, cohærebant.
Præteriri silentio impium puto, in Alisiensi loco a absens quantum virtutis operatus est. Erat illic presbyter, Senator nomine, natalibus nobilis, religione nobilior. Conjux illi Nectariola b, similis sanctitate: quos præteriens, pro studio antiquæ caritatis, expetiit. Advenienti præparant mansionem; & quanto major persona aderat, tanto minor impenditur apparatus. Matrona furtim stramen in lectulo subdidit Sacerdotis; quo ille inscius cubitavit: deductaque nocte oratione vel Psalmis, die reddito, iter, quo agebatur, ingreditur. Illustrato hospitio familia tota gaudebat. Strati reliquias fidelis matrona collegit, & condidit. Accidit post dies aliquot, ut Agrestius quidam bene ingenuus, habens uxorem, filios, & parentes, possessio fieret invadentis inimici; suorumque omnium fletibus non minus Germani absentia, quam infelicis captivitas lugebatur. Et [Col. 0215B] cum nihil remedii posset adhiberi, præsumpsit virtutem fidei matrona venerabilis. Stramen conditum profert, quo furiosus circumdatus colligatur. Qui per spatium noctis unius, quasi apposito vallatus incendio, inclamato semper nomine Sacerdotis (qui cum abesset præsentia, virtute non deerat) divino purgatur auxilio; neque umquam postea in omni vitæ suæ spatio periculum tentationis incurrit.
[56] Itaque sanctus Germanus Arelatum petens, ad Lugdunensium urbem, [Lugduni concionatur; Arelati suscipitur a S. Hilario ep.] Arari c famulante, devectus est: ubi certantibus populi studiis, indiscreta ætas & sexus uno occurrit officio: omnes benedictionem flagitant; tactum requirunt; &, quod superest multitudini, relevat vel vidisse. Diversæ infirmitates passim benedictione sanantur; prædicationibus civitas recreatur: & licet festinus abscesserit, sitientem tamen populum doctrinæ fontibus irrigavit. Si itinera ejus cuncta percurram, si universa commemorem, parabit prolixitas congesta fastidium: sed dabit Dominus veniam, quod sciens plura prætereo. Itaque advenientem beatissimum Virum urbs Arelatensis religiosa gratulatione suscepit, apostolicum instar sui temporis Sacerdotem suscipiens. Illustrabatur eo tempore civitas Hilario sacerdote d, multimoda [Col. 0215C] virtute pretioso: erat enim fidei igneus torrens cælestis eloquii, & præceptionis divinæ operarius indefessus: qui venerabilem sanctum Pontificem affatu, ut patrem; reverentia, ut Apostolum, sublimabat.
[57] Auxiliaris etiam tum regebat per Gallias apicem præfecturæ: [& Auxiliare Galliarum præfecto, cujus uxorem sanat:] qui præsentiam Sacerdotis duplicata gratulatione suscepit; quod & insignem virtutibus Virum desiderabat agnoscere; & quod uxor ejusdem longo jam tempore quartano tabescebat incommodo. Ingredienti longissimo præter consuetudinem famulatur occursu, simulque admiratione defigitur. Ita enim dignitas vultus, sermonis eruditio, prædicationis auctoritas, stupentis animum compleverunt; ut merito fama eum minorem fuisse cognosceret e: inventus est enim rebus major esse, quam nuntiis. Offert munera; ingerit beneficia; ambitque * a beatissimo Viro, ut dignaretur accipere, quod tradebat. Incommodum confitetur uxoris: qua visitata, ita vis passionis extincta est, ut tremor præcedens, & febris subsequens deleretur. Redditaque pristinæ sanitati fidelis matrona, remedium cæleste suscepit, quo & corpus salubritate, & anima credulitate [Col. 0215D] convaluit f. Acceptis itaque ex voluntate benificiis, optatum levamen propriæ detulit civitati; licet in se maximum civibus & remedium referret & gaudium.
[58] Denique cum multa peragraret loca, & salutaris doctrinæ pabulo, audientium corda, mentesque reficeret, [S. Juliani M. natalem sibi revelatum Brivatensibus indicat.] pervenit quodam tempore ad Brivatensem vicum g, ubi sanctissimi Juliani martyris corpus honorabiliter habebatur humatum. Ibi namque plebs vicina mœsta pendebat, eo quod ignoraret diem, in qua beatissimus Martyr deberet pro virtutis ac passionis gloria honorari. Factum est autem, dum ibidem adventaret, ut sciscitaretur ab incolis, quo tempore hujus sacra sollemnia celebrarentur. At ille se nescire fatentur. Tunc ille; Oremus, inquit; & fortassis nobis hæc Domini potentia revelare dignabitur. Adveniente autem noctis tempore, redierunt quique ad sua. Tunc idem sanctissimus Pontifex more solito in oratione pernoctavit. Redeunte vero matutino tempore, ac sole orto, convocatis [Col. 0215E] senioribus loci, si cui forte Dominus aliquid depalaverit, inquirit. At illi; minime, inquiunt, Domine. Et ille: Quinto Calendarum mensis septimi celebrandam esse scitote festivitatem. Nam, ut mihi divinitus est ostensum, hac die hic ab infidelibus exstinctus, sanctorum Martyrum est societati conjunctus h. Tunc devotus, qui aderat, populus, vota Præsuli reddens, optatam refert corporis & animæ medicinam.
Primus, qui præcedit, libellus splendidissimam
ejus præmonstrat generositatem a, mirabilemque
[Pagina 216]
[Col. 0216A] conversionem, nec non & antiquorum
Patrum non imparem continentiam; itinera
quoque, & nonnulla in quibus mirabiliter effulsit,
non solum documentis, verum etiam miraculorum
signis. Secundus denique, qui subsequitur,
liber, designat, qualiter apud Galliam &
insignis exstitit vir apostolicus, & doctor egregius:
& quod non solum Galliam verbo pariter
& exemplo illustraverit, verum etiam Britanniam
insulam a Pelagiana sorde purgavit: atque inde
Ravennam perveniens, ibidem in pace quievit b.
Interea ex Britanniis nuntiatur, Pelagianam [Col. 0216C] perversitatem iterato paucis auctoribus dilatari a: [Iterum revocatus in Britanniam cum S. Severo ep.] rursusque ad beatissimum Virum preces omnium deferuntur, ut causam Dei, quam prius obtinuerat, tutaretur. Quorum petitioni festinus occurrit; dum & laboribus delectatur, & Christo a se gratanter impendit. Cessit tandem inimici invidia, victa virtutibus; nec tentare ausus est, quem Dei amicum esse jam senserat.
[60] Adjuncto itaque Severo episcopo b, totius sanctitatis viro (qui tunc Treviris ordinatus episcopus, [S. Genovefam revisit, & ab invidis eam defendit:] gentibus primæ Germaniæ c verbum vitæ prædicabat) Parisios iterato dum expetit, totius plebis plausu, ut tantum Virum decebat, excipitur. Benedictionem postulatus, ubertim omnibus impertitur. Interea pignoris inibi dudum a se specialius commendati non immemor, de puella Genovefa, qualiter se habeat, attentius sciscitatur. Credo, sanctum Virum minime latuisse, quæ, & qualia post ejus discessum ab obloquentibus virgo beata pertulerat, infamias, probra, criminationes, cunctas postremo, quæ a lividis manare assolent, simultates. Atque ut eorum irrevocabilem in malo pertinaciam par esset agnoscere, iniquæ mentis virus, & jamdudum concepta molimina, nec in ipsa sancti Viri præsentia, aliquatenus potuere supprunere. Verum ille, cui melius, quam ipsis etiam suis esset nota [Col. 0216D] parentibus, obtrectantium garrulitate posthabita, ad virginis se diversorium contulit, atque hanc non sine ingenti stupore intuentium, adeo humiliter salutavit; ut adverteres, eum in illa ipsius divinitatis, cujus erat templum, præsentiam fuisse veneratum. Et ne adventus beati Pontificis sacræ virgini nihil contulisse videretur, neve ejus inter improbos persona inexpurgata remaneret, habito sermone ad populum, prima conversationis ejus auspicia declarans, cujus, & quanti esset apud Deum meriti, cunctis evidenter exposuit, in argumentum tantæ rei arentem terram, cui orans superjacere consueverat, frequenti lacrymarum imbre madentem ostentans. Itaque universorum animis erga innocentem pastorali assertione compositis, iter præmaturans inceptum, mare, Christo auctore, conscendit. Ad itineris tranquillitatem elementa consentiunt; navigium venti, fluctus, aëra d prosequuntur.
[61] Interea sinistri spiritus pervolantes per totam
insulam, Germanum venire, [in Britanniæ vero statim prodigiis subactæ est hæresis.] invitis vaticinationibus
nuntiabant: in tantum, ut Elaphius *
quidam, regionis illius primus, in occursum
Sanctorum sine ulla manifesti nuntii relatione properaverit:
exhibens secum filium, quem in ipso
flore adolescentiæ debilitas dolenda damnaverat.
Erat enim arescentibus nervis, contracto poplite,
[Col. 0216E] cui per siccitatem cruris usus vestigii negabatur.
Hunc Elaphium provincia tota subsequitur.
Veniunt Sacerdotes; occurrit inscia multitudo:
confestim benedictio, & sermonis divini doctrina
profunditur: recognoscit populum in ea, qua
reliquerat, credulitate durantem. Intelligunt, culpam
esse paucorum: inquirunt auctores, inventosque
condemnant.
[62] Vix domum de transmarina expeditione remeaverat;
& jam legatio Armoricani tractus g, [Reversus, Armoricanos mirifice defendit:]
fatigationem beati Antistitis ambiebat. Offensus
enim superbæ insolentia regionis vir magnificus
Aëtius, qui tum rempublicam gubernabat, Eochari g
h, ferocissimo Alanorum i regi, loca illa inclinanda
pro rebellionis præsumptione k permiserat;
quæ ille aviditate barbaricæ cupiditatis inhiaverat.
Itaque genti bellicosissimæ, regique idolorum ministro
objicitur Senex unus; sed tamen omnibus
Christi præsidio major & fortior. Nec mora, festinus
egreditur; quia imminebat bellicus apparatus.
Jam progressa gens fuerat, totumque iter
[Pagina 217]
[Col. 0217A] eques ferratus impleverat; & tamen Sacerdos noster
obvius ferebatur, donec ad ipsum regem,
qui subsequebatur, accederet. Occurrit in itinere
jam progresso, & armato duci inter suorum
catervas opponitur: medioque interprete, primum
precem supplicem fundit; deinde increpat
differentem; ad extremum, manu injecta, fræni
habenas invadit, atque in eo loco universum
sistit exercitum. Ad hæc rex ferocissimus admirationem
pro iracundia, Deo imperante, concepit:
stupet constantiam; veneratur reverentiam;
auctoritatis pertinacia permovetur. Apparatus bellicus,
armorumque commotio ad consilii civilitatem,
deposito tumore, descendit: tractaturque
qualiter, non quod rex voluerat, sed quod
Sacerdos petierat, compleretur. Ad stationis quietem
rex exercitusque se recipit: pacis securitatem
fidelissimam pollicetur, ea conditione, ut
venia, quam ipse præstiterat, ab imperatore,
vel ab Aëtio peteretur. Interea per intercessionem,
& meritum Sacerdotis rex compressus est, exercitus
[Col. 0217B] revocatus, provinciæ a vastationibus absolutæ.
[63] Exin Italiam petiturus egreditur; cui id solum suffecerat, [pro iisdem adiens Italiam, mutam sanat, & prædicit obitum suum:] ne umquam labore vacuus, quiete frueretur; sed, ut Propheta ait, ambulabat de virtute in virtutem. Nam dum præterit, ex consuetudine pietatis familiarem suum Senatorem l presbyterum iterum visitavit; a quo illi annorum viginti circiter muta offertur puella; cujus os, frontem, vultumque totum cum olei attrectatione benedixit; deinde conditum poculum præcepit offerri, in quo tres particulas panis manibus propriis comminutas infudit: unamque in os puellæ ipse inseruit; imperans, ut priusquam acciperet, petitionem benedictionis ediceret. Quam statim clara voce, antequam panem sumeret, postulavit: ac deinceps usus loquendi, natus ex mirabilibus, in reliqua ejus ætate permansit. Deinde profecturus, solito affectuosius in amicum irruit: os, frontem, oculos osculatur: inhæret amplexibus, & hujusmodi verbis salutatum reliquit: Vale in æternum, frater carissime; vale, animæ meæ portio: tribuat Deus, ut nos in die judicii sine confusione videamus; ceterum [Col. 0217C] in hac luce mutuo numquam fruemur aspectu.
[64] Erat iter illius comitatu proprio solitarium; sed occurrentibus ab hominibus constipatum; [affluxus populi & veneratio; colloquium cum S. Cassiano ep. defuncto:] in tantum, ut per omnes aggeres, quos in itenere suo illustratos reliquit, usque in hodiernum diem, ubicumque aut oravit, aut docuit, oratoriæ * cellulæ, & signa Crucis elata præfulgeant. Territorium sane Augustodunense dum præterit, advenienti multitudo indiscretæ ætatis & sexus occurrit. Qui dum loca Sanctorum ex more circumiret, tandem pervenit ad tumulum sancti Cassiani pontificis m. In quo ita divina virtus apparuit, ut in Pario lapide contrarius color Crucem exprimeret, & salutare signum varietas distincta monstraret. Quod cum Germanus sanctissimus fuisset intuitus, fusis ex more Christo precibus, ait: Quid hic agis, frater gloriose? At ille statim e tumulo, cunctis, qui aderant audientibus; Dulci, inquit, in pace quiete potior, & adventum Redemptoris exspecto. Cui Germanus mutua sermonis voce dixit: Quiesce per longum in Christo, frater, tempus: ut autem divinæ tubæ cantum & exoptati clangoris sonum ac sacræ resurrectionis gaudia obtinere mereamur, & pro nobis, & pro hac plebe, attentius intercede ad Dominum nostrum Jesum Christum. Miranda est in sancto Viro principalis miraculorum eminentia, cui cuncta, [Col. 0217D] imis etiam sepulcris abdita, famulabantur votum. Et singula quidem, quæ ab eo mirabiliter sunt gesta, præcipua sunt admiratione suscipienda; hoc vero eo mirabile, quo infrequens est. Cujus enim animum admiratio non percellat, duos non incelebres viros, quos nulla umquam mutui conspectus alternitas præsentaverat, alterum a viventibus, a sepultis alterum seruisse n colloquia? Uterque nimirum beatæ illius & supernæ Hierusalem civis erat, cujus pars jam cælo fruitur, pars adhuc in terris peregrinatur. Quo factum est, ut is, qui jam patriam obtinebat, exulantem licet adhuc, Commilitonem agnosceret, agnitique votis atque alloquio responderet.
[65] Illic in conventu omnium prostrati in terram parentes, filiam in annis nubilibus obtulerunt, [contractio manus sanata.] cui debilitas pœnam sævissimam temporis accessione generaverat. Ab ortu enim nativitatis suæ ita; contractis nervis, in palmam digiti curvabantur; ut, crescentibus introrsum nimie unguibus, cedente carnis teneritudine, tot inciperent esse vulnera, quot digiti: & nisi insistenti acumini ossa [Col. 0217E] objecta aliquatenus restitissent, palinam totam ulcera interius immersa transfoderent. Hujus dexteram comprehensam dum attrectat Sacerdos, tactus salubritate benedixit; apprehensosque sigillatim digitos, cedentibus nervis, in usum flexibilem revocavit; redditurque ministerio manus, quæ inferebat sibi ipsa perniciem. Insuper id pietatis adjungit, ut sanctis manibus, directis jam digitis, excessum unguium ad formam communis consuetudinis resecaret.
[66] Decursis itaque civitatibus Gallicanis, dum Alpes, Italiam ingressurus, exsuperat; casu artificibus, [Caritatis, misericordiæ, & humilitatis insignæ facinus.] ex opere mercenario domum redeuntibus, itineris collatione sociatur. Qui dum gravati injustis fascibus, juga nubibus inserta conscendunt, torrente obvio tenebantut, qui in illis præruptis præcipitiis neque animalium neque hominum vestigia fideliter hærere patitur o. Erat ex his viator unus & claudus & senior: hujus fascem Vir beatissimus humeris suis inter vastos gurgites deportavit; eumque exoneratum, iterato transitu, subjecta cervice transposuit. Libet hic parumper subsistere, & in admiratione tanti Viri aliquamdiu spatiari. Vere Dominus in Sanctis suis potens, vere omnipotens; vere fons [Col. 0217F] benignitatis ejus nullis verborum suffragiis explicandus! Cernetes, si adesses; in sancto Viro ingenuam quamdam spiritus carnisque palæstram; invictam dico animi fortitudinem, imbecillitati corporeæ concertantem. Is certe, cujus faciem squallidus jejuniorum pallor confecerat p, cujus inediam septimus plerumque dies pane tantum hordeaceo recreabat, cujus somnum stratus mollior numquam exceperat, quem continui itineris quotidiana fatigatio distrahebat, qui denique semetipsum ferre vix poterat, tantam subito caritatis concepit animo corporeque virtutem; ut nec ponderis quantitate addictus *, nec torrentis obvii impetu territus, senem ætate pariter & debilitate gravissimum, fasce prius transposito, sanctis in humeris vectitaret. Et ut plus mireris negotium, animadverte, hoc a nobili & clarissima persona patratum, quod nec infimus quisque nostri temporis facere dignaretur. Re enim vera ab operibus misericordiæ alienum se reddere non poterat, in cujus sacro pectore humilitas, virtutum mater, caritas quoque ac misericordia gratissimum cubile collocaverat. Et cum studiosissime sui agnitionem abjectione velaret, Mediolani, quis aut, quantus esset, celare non potuit.
Erat autem dies Sanctorum a solemnitate venerabilis, qui in unum plurimos collegerat sacerdotes. [Sanctus Mediolani proditur a dæmone, quem mox expulit.] Et dum Missa sacris mysteriis celebraretur altari, incognitus & improvisus ingreditur. Statimque unus e populo, captivus inimici, cum ingenti vociferatione proclamat: Cur nos in Italia, Germane, persequeris? Sufficiat tibi, quod nos de Galliis exclusisti: sufficiat, quod nos, & Oceanum mare oratione superasti. Quid universa perlustras? Quiesce; ut nos quieti esse possimus. [Col. 0218E] Fit admiratio & terror in populo. Quis esset Germanus, dum alter alterum intuetur, inquiritur. Et licet habitu despicabilis videretur; vultus tamen dignitate cognoscitur. Consultus, gradum aut ordinem non negavit. Episcopi omnes Sanctum Dei digna humilitate venerantur. Exorant, ut furiosum, qui nomen ejus confessus fuerat, visitaret. Quem non præsumptionis cothurno, sed obedientiæ studio præcepit exhiberi; remotumque in secretario *; celebri absolutione purgatum, ad conventum publicum revocavit incolumem. Hoc primum virtutis suæ signum in Italia per Famulum suum Christus operari dignatus est. Concurrebat diversa populi multitudo, benedictionem expertæ sanctitatis opperiens: junctisque cum prædicatione miraculis, & animas curabat, & corpora.
[68] Egressus urbe opulentissima, dum iter sensim
horis felicibus carpit, occurrunt pauperes, [Eleemosyna data, statim alia centupla compensatur.]
eleemosynam postulantes. Consulit diaconem,
quantum esset in sumptibus. Tres tantum aureos
esse, respondit. Totosque statim præcepit erogari.
Ad hæc diaconus: Unde victuri hodie sumus?
Respondens ait: Pascet Deus pauperes suos: tu,
[Col. 0218F] quod habes, indigentibus præsta. Diaconus, quasi
providus, duos erogat, reservat unum. Dumqui
iter agitur cœptum, intuentur post se equites
concitatos; qui brevi adjuncti, statim desiliunt;
& provoluti genibus, hujusmodi precem
fundunt: Dominus noster, vir spectabilis, Leporius
non longe abhinc domicilio fruitur; qui
cum familia sua ita implicitus diverso tenetur incommodo,
ut & propria, & suorum infirmitate
succumbat. Cujus ad vos lacrymas deportamus.
Infirmum, si dignum ducitis, visitate. Si vero
precem nostram occupationis vestræ necessitas vincit,
orationem intercessionis impendire. Mereatur
benedictionem, si non meretur aspectum. Ad
hæc Vir beatissimus repletur misericordia; &,
relicto itinere, ea via rectior judicatur, quæ mercedem
boni operis præparabat. Divertit, reclamantibus
suis; & desideratum petentibus præstat adventum,
dicens: nihil mihi prius est, quam Domini
præcepta complere. Tum illi cum exultatione
& gaudio ducentorum solidorum munus, quod
transmissum fuerat, obtulerunt. Deinde conversus
ad diaconem, ait: Accipe, quæ traduntur;
& intellige, te fraudem fecisse pauperibus: nam
[Pagina 219]
[Col. 0219A] si totum, quod dedi, indigentibus contulisses,
remunerator noster trecentos hodie reddidisset.
Contremuit diaconus, secretum reatus sui innotuisse
Pontifici.
[69] Interea gradum accelerant: pervenitur: & tamquam manifesta sanitas fuisset ingressa, [Familiam totam ægrotantem uno die sanat.] ita omnium animos Sancti relevavit adventus. Notas profert & exerit medicinas; Christum prostratus exorat; suisque lacrymis gaudia mercatur aliorum. Visitantur domini, visitantur & famuli; ac sine ulla discretione personæ tuguria circumit, cubilia universa perlustrat; &, interposito unius diei spatio, ita cælestes medicinas obtinuit, ut egrediens die tertia, domum totam reliquerit incolumitate gaudentem; prosequente eum domino, quem lectulo invenerat decumbentem b. Præcedebat enim venerabilem Virum fama laudabilis, exigens, ut nuntiati desideraretur agnitio.
[70] Ferebatur jam per ora Ravennatium populorum:
& adventus sui moras prævius accusabat
effectus *. [Ut ab imperatore &c. exceptus fuerit Ravennæ; quæ acceperit, ac dederit munera:] Tandem diu exspectatus excipitur. Providerat
quidem, ut nocturno ingressus silentio,
secreta obscuritate tegeretur; sed desiderantium
excubias vitare non potuit. Illic Petrus c tum pontifex,
Christi ecclesiam apostolica institutione retinebat.
[71] Quadam die, dum plateam latissimam turbis
angustatus ingreditur, [ibidem captivos prodigio liberat, sanat ægros &c.] carcerem refertum
vinctis, supplicia & mortem expectantibus, præteribat.
Qui, agnito transitu Sacerdotis, unum clamorem
[Col. 0219C] collatis vocibus sustulerunt. Causam requirit;
agnoscit: custodes evocat; subtrahuntur.
Diversæ enim palatii potestates miserorum
turbam in ergastuli illius noctes damnaverant. Quo
se verteret, misericordia non habebat. Tandem
ad notum recurrit auxilium; & quod difficile erat
ab hominibus impetrare, a majestate Dei poscit:
gressum divertit ad carcerem: cernuus in orationem
membra prosternit. Tum vero Dominus
noster adstantibus populis gratiam, quam Famulo
suo tribueret, ostendit. Clausura, vinculis &
sera constricta, dissolvitur: repagula ferrata dissiliunt:
divina pietas reserat, quod meditatio humanæ
crudelitatis artaverat. Procedit ad libertatem
turba de vinculis, exhibens vacua onera catenarum;
tenens nexus, quibus antea tenebatur.
Relinquitur carcer innocens aliquando, quia vacuus;
&, præcedente pietatis triumpho, turba
miserorum gremio ecclesiæ gaudentis infertur.
[72] Volusiani cujusdam filius, qui tum patricii Segisvulti cancellis præerat g, [mortuum ad vitam revocat:] succensus igne febrium vexabatur; & ita æstuantis vaporis accensio, adolescentis * medullas corpusque consumpserat, ut desperatio conclamata sequeretur. Medici manus & promissa jam subtrahuntur, luctusque solus parentibus reservatur. Ad beatum Virum spes tarda convertitur: parentes cum amicis omnibus & propinquis Sancti genibus implicantur. Additur etiam intercessio sacerdotum, cum quibus festinus expetit ægrotantem: euntibusque occursor obvius, adolescentem jam mortuum nuntiavit; nec esse causam, qua se Vir venerabilis fatigaret. Insistunt tamen antistites; supplicant, ut cœptum misericordiæ impleret officium. Inveniunt corpus exanime, &, vitæ calore repulso, mortis rigore jam frigidum: depositaque pro animæ requie oratione, remeabant; cum subito multitudinis luctus attollitur: inhærent seniores h [Col. 0219E] sui manibus Sacerdotis, ut pro parentum orbitate, & defuncti reditu Domino supplicaret. Diu resistit, sancto pudore confusus: cessit tandem misericordiæ & caritatis imperio. Fidei arma concutiens, turbas ejicit; mortuoque, in oratione prostratus, adjungitur: rigat lacrymis terram; in cælum alti gemitus porriguntur; vocat planctibus Christum. Interea movetur exanimis, & paulatim membris emortuis vitalia redduntur officia. Oculi lucem quærunt; micant digiti; lingua jam resonat: uterque consurgit; iste de oratione, ille de morte. Germanus manu allevat dormientem: residet, respirat, reficitur, respicit; paulatimque vigore concepto, integram recipit sospitatem. Redditur parentibus filius; luctus vertuntur in gaudium, & uno clamore populorum, virtus majestatis extollitur. Continuat Christus virtutes in Famulo; & mox recipiendum in requiem, miraculorum laude sublimat.
[73] Acholii eunuchi, tum præpositi regalis cubiculi, alumnus, jam juvenis liberaliter institutus, [liberat energumenum:] hujusmodi dæmonio vexabatur, quod per menstruum tempus, redeuntibus incrementis lunaribus, captivos suos caduca allisione prosternit. [Col. 0219F] Interventu reginæ vel procerum, sancto Viro præsentatur & traditur. Quem diu examinatum purgare die eadem distulit; cum soleret furiosissimos dæmones prima manus impositione depellere. Ita enim miserandi juvenis medullas & interiora penetraverat, ut quasi vas proprium certis temporibus possideret. Recludi ergo eum secum nocte constituit. Tum vero ex interioribus latebris manifestus erupit; & quasi inter tormenta compositus, tempus indicat, quo ab ineunte ætate ceperat innocentem. Itaque jussus egreditur: purgatusque adolescens post diem alterum palatio reformatur. Causam sane Armoricanæ regionis, quæ necessitatem peregrinationis indixerat, obrenta venia & securitate perpetua, ad proprium obtinuisset arbitrium; nisi titubationis perfidia mobilem & indisciplinatum populum ad rebellionem pristinam revocasset. Quo facto, & intercessio Sacerdotis evanuit, & imperialis crudelitas * circumscriptione frustrata est. Qui tamen pro calliditate multiplici, brevi pœnas perfidæ temeritatis exsolvit i.
[74] Germanus igitur quadam die, matutinali
solemnitate perfecta, dum cum episcopis sermonem
[Pagina 220]
[Col. 0220A] de religione conferret, mœstissimam protulit
mentionem, inquiens: Commendo vobis, fratres
carissimi, transitum meum. Videbar mihi per
nocturnum soporem a Domino nostro viaticum peregrinaturus
accipere; [obitum suum instare, divina revelatione prænoscit] & cum causam peregrinationis
inquirerem; Ne metuas, inquit; ad patriam,
non ad peregrinationem, te dirigo; ubi habebis
quietem & requiem sempiternam. Derivabant
intellectu alio somnium sacerdotes; sed ille
studiosius commendabat extrema, dicens: Bene
novi, quam patriam Deus suis famulis repromittit.
Factum est, ut post dies aliquot k sequeretur
incommodum; quo ingravescente, civitas tota turbatur.
Accelerabat transitum, qui vocabat ad gloriam;
& fessum a laboribus Dominus invitabat
ad præmia.
[75] Regina Placidia, deposito imperii supercilio,
occurrit pauperi, [paulo post moritur, reliquias certatim captantibus qui aderant.] requirit infirmum, tribuens
quidquid ab ea beneficii postulat. Peculiariter
sane petiit, quod illa invita concessit, ut gleba
corporis sui patriæ redderetur. Visitantum vero tanta
fuit diebus ac noctibus multitudo, quantam
[Col. 0220B] aut admisit aditus, aut domus recepit. Tempus omne
choris psallentibus tenebatur. Septimo incommodi
die ad cælos anima felix & beata transfertur.
[76] Deinde apparatu defuncti fervent studia
conferentium; [Instructio funeris; translatio in Gallias; miraculum Placentiæ factum.] accusantium, cur parva expensa
Mortuo deberetur. Acholius corpus aromatum
constrictione solidavit; regina vestivit. Quibus
omnibus rite perfectis, expensis & evectionibus
iter instruit imperator, ministrosque ejus copiosa
largitione prosequitur. Sacerdotes religionis
obsequium & in præsenti instruunt, & ordinatione
præmittunt; unumque agmen informatur ad
Gallias.
[77] Ego n duplicem veniam a te, lector, exposco. Primum, quod solœcismis & abjectione verborum aures tuas vulnero; deinde, quod prolixior pagina videtur parere fastidium. Sed non [Col. 0220D] pigeat recensere, quod Christum præstare non piguit; qui dum Sanctos suos glorificat, [Epilogus auctoris, excusantis, quod multa omiserit.] nos invitat exemplo. Et tamen Deum testor, conscium secretorum, me plura de domini mei Germani factis agnita & probata tacuisse: ex quo reum me esse fateor, supprimendo, quod mirabiliter ad profectum omnium divina virtus operara est. Et ideo in scribendo succinctum magis me arbitror fuisse, quam nimium o.
Sedit p autem isdem domnus & apostolicus vir, sanctissimus Germanus, in episcopali cathedra annos XXX, dies XXV. Obiit vero plenus Spiritu sancto apud Ravennam Italiæ civitatem, pridie Kalendas Augusti, Valentiniano adhuc juvene imperante cum Placidia matre: a quibus ibidem pro admiratione sanctitatis, ac assiduitate miraculorum honorifice susceptus, Domino Christo sibi apparente, obitum suum prænoscens, obtinuit ut propriæ redderetur civitati. Cujus sacratissimum corpus, honorifico agmine, comitantibus virtutum operibus, suam est delatum ad urbem: ibique [Col. 0220E] sub die Kalendarum Octobrium a propriis civibus, celeberrimo cultu, condignæ est sepulturæ traditum. Ubi innumerabilibus virtutibus pollens, summa excolitur gloria.
Immortalibus sceptris prædestinato, regumque omnium præcellentissimo Carolo, [Carolus amat fovetque litteras,] perpetuo triumphatori ac semper augusto, Heiricus, cœnobitarum extimus, instantem ac perpetuam in Domino felicitatem. Quoties memoria replico, altitudinem vestram * sceptra paterna non modo virtute, consilio, prudentiaque regere; verum etiam non minore studio ex intimis sapientiæ speculis, veræ pulchritudinis colores ducere, hisque tempora, perditis fœdata moribus, informare; subinde in spes optimas erigor, ejusque sæpe numero, quæ ante nos dicta est, sententiæ veritate repungor, felicem fore rempublicam, si vel philosopharentur reges, vel philosophi regnarent. Quamquam non insciens sim, eam, quæ nunc respublica dicitur, usque adeo vitiorum omnium proluvie obsolevisse *, ut de ejus salute merito desperetur a pluribus, quod nec virtute subigi, nec sapientia patitur moderari. Multa sunt vestræ monumenta clementiæ, multa symbola pietatis: [Col. 0221F] illud vel maxime vobis * æternam parat memoriam, quod famatissimi avi vestri Caroli b studium erga immortales disciplinas, non modo ex æquo repræsentatis; verum etiam incomparabili fervore transcenditis: dum quod ille sopitis eduxit cineribus, vos fomento multiplici tum beneficiorum, tum auctoritatis usquequaque provehitis; imo (ut sublimibus sublimia conferam) ad sidera perurgetis. Ita vestra tempestate ingenia hominum duplici nituntur adminiculo; dum ad sapientiæ abdita persequenda omnes quidem exemplo allicitis; quosdam vero etiam præmiis invitatis.
[2] Huc accedit illud veritatis inexpugnabile argumentum,
quo se vestra singularis prudentia contra
emergentes forte querimonias circumspecta satis
ratione tuetur: [evocatis e Græcia & Hibernia,] ne enim nostra inertia, quæ
suam sponte amplectitur cæcitatem, velum sibi excusationis
de ignorantia obduceret, neve de præceptorum
inopia merito causaretur, id vobis singulare
studium effecistis, ut sicubi terrarum magistri
florerent artium, quarum principalem operam
philosophia pollicetur, hoc ad publicam eruditionem
undecumque vestra celsitudo conduceret,
comitas attraheret, dapsilitas provocaret.
[Pagina 222]
[Col. 0222A] Luget hoc Græcia, novis invidiæ aculeis lacessita:
quam sui quondam incolæ jam dudum cum
Asianis opibus aspernantur, vestra potius magnanimitate
delectati, studiis allecti, liberalitate confisi:
dolet, inquam, se olim singulariter mirabilem,
ac mirabiliter singularem, a suis destitui:
dolet certe, sua illa privilegia (quod numquam
hactenus verita est) ad climata nostra transferti.
Quid Hiberniam memorem, contempto pelagi
discrimine, pene totam cum grege philosophorum
ad littora nostra migrantem? Quorum quisquis
peritior est, ultro sibi indicit exilium; ut
Salomoni sapientissimo famuletur ad votum.
[3] Itaque, Cæsar invictissime, pene est, ut universus orbis novas in te struat controversias, [imo undequaque viris eruditis:] novis adversum te declamationibus invehatur: qui dum te tuosque ornamentis sapientiæ illustrare contendis, cunctarum fere gentium scholas & studia sustulisti: sublatis enim præceptoribus, confine & consequens est, facile omnium ingenia otio congelasse. Ita namque spretis ceteris, in eam mundi partem, quam vestra potestas complectitur, [Col. 0222B] universa optimarum artium studia confluxerunt; ut verisimile habeam, jam dudum eas humanæ perosas inertiæ, terris penitus excessisse, nisi vestræ integritatis amplitudine tenerentur; in qua etiam unicum suæ professionis culmen ac fastigium (ut palam eminet) mirabiliter collocarunt. Hinc est, quod, cum sit perantiqua sententia, Silent leges inter arma; hæc tamen, tam belli quam pacis tempore, apud vos plurimum semper obtinent dignitatis. Ita ut merito vocitetur schola palatium: cujus apex, non minus scholaribus quam militaribus consuescit quotidie disciplinis. Quidquid igitur literæ possunt, quidquid assequuntur ingenia, vobis debent; vobis, inquam, qui natus ad agendum semper aliquid dignum viro, cum virtute præcellitis, tum etiam sapientia refulgetis.
[4] Quorsum ista protulerim, illud in causa est: divæ memoriæ Hlotharium, [inter quos excellens Lotharius, ipsius Caroli filius, multa scrutando,] vestræ filium majestatis, annis puerum, mente philosophum, ingenue profiteor animi indole & solertiæ opibus (ut vobis uni concedam) præ ceteris sui ævi mortalibus extitisse pretiosum. Is, quod vestra dispositione & Deo devotus, & beato Germano ad educandum fuerat commendatus, tantum devotionis in Sanctum, tantum ardoris in locum conceperat, [Col. 0222C] ut vitam illius mors livida nobis merito invidisse putetur c. Cumque esset divini puer ingenii, atque erga rerum notitiam summe studiosus, contigit, eum in una dierum, libri cujusdam abdita * perscrutantem, geminas epistolas offendisse: in altera earum, sanctissimus Aunarius, sextus post beatum Germanum Autissiodori episcopus, Stephanum Africanum presbyterum, ut vitam ejusdem sanctissimi patris nostri Germani metrica ratione digereret, precibus ambiebat: in altera idem Stephanus, præfato se pariturum pontifici, ex rescripto significabat. Quarum formam epistolarum hic quoque interseri optimum factu judicavi; ut ratio regiis auribus insinuanda, omnem ambiguitatis scrupulum valeat eluctari d.
[5] Epistola Aunarii episcopi ad Stephanum presbyterum Africanum *.“Dilectissimo atque amantissimo, & internæ mihi vinculo caritatis connexo fratri Stephano presbytero, [comperit olim ab Aunario ep. Autissiod. rogatum fuisse Stephanum presb.,] Aunarius gratia Dei episcopus, in Domino æternam salutem. Tuæ nobis doctrinæ multis jam experimentis adprobata prudentia compulit nos quamdam tuis humeris imperiosam superponere sarcinulam: sed eam, quæ tibi non sit oneri, sed honori: nec quæ deorsum iniquo pondere premat, sed quæ potius cælum [Col. 0222D] usque sustollat. Cognitum tibi est, carissime frater, quæ sit humanarum mentium diversitas, & quemadmodum studia in contraria non solum inane vulgus, verum etiam universa scindatur nobilitas. Et quidam quidem prosaico oblectantur stylo; quidam autem numeris se rhythmisve ac cantibus versuum delectari farentur. Ergo ut omnium votis occurrerem, & nullus suo desiderio fraudaretur, placuit mihi, ut Vitas beatissimorum Professorum quasdam pede libero describerem, quasdam vero lege metrica impeditas digererem. Ob quam rem obsecro unitam mihi tuæ dilectionis amicitiam, ut beatissimi Germani episcopi Vitam in versuum qualitatem commutare non desistas: sancti vero Amatoris prosaica modulatione describas: ut sectatores apostolicæ prædicationis effecti, omnibus omnia efficiamur, & nulli quicquam debeamus, nisi ut invicem diligamus. Individuam mihi caritatem vestram divina custodiat pietas, venerabilis frater”.
[6] [ut Vitam S. Germani metro describeret; & id Stephanum recepisse.] Rescriptum antefati presbyteri: “Domino beatissimo & Apostolicis infulis decorato, patri spiritali, Aunario episcopo, Stephanus, omnium servorum Christi famulus. Decursis literis apostolatus vestri, quo sancti desiderii ardor, summa [Col. 0222E] alacritate pertendat, luce clarius approbavi. Est igitur devotionis vestræ propositum, virorum opinatissimorum Germani & Amatoris floridæ vitæ nobiles actus describere. Sed ad eos lepidissimi callis vestri dirigatur intentio, qui possint virtutum lumina æquiperis affatibus inspicare e. Verum ego, cujus iners ingenium gemino rigore torpescit, & lingua balbutiens faucium inter raucidulos cursus squallido situ impedita, non loquitur, sed stridet potius; quomodo potero divinitus inspirata Virorum sanctissimorum munera polito expedire sermone; qui nec privata possum humano casu confecta negotia explicare? Ridiculo (ni fallor) inexplicabili ac ludibrio semet impedit, quisquis ultra virium suarum possibilitatem onus assumit. Nonne ferarum sectatores si minus captiosa industria formaverit, audax temeritas pessumdabit? Numquam tiro victoriæ monumenta parma depicta gestabit, si eum docta veterani exempla non instruxerint. Numquam etiam aëris patulum iter tutus ales resecabit, cui prævia dux penniger mater non fuerit. Jacebit profecto [Col. 0222F] fluctuum elisione truncatus, quisquis suæ procacitatis fisus auctoramento, indocilem ratis dexteram ingerit clavo. Sic unusquisque in diversum imperitiæ hamo inscinditur, si doctorum favoribus minime adjuvetur. Ergo, beatissime vir, quæso, ut illa mihi culmen apicis tui imponat, quæ facile me posse perficere non dubitat. Si tamen & in hoc opere, quidquid illepide aut infacete rustica garrulitas digesserit, æquanimiter feras, aggrediar; & faciam, quæ paterna imperat ac jubet auctoritas. Vale longum in tempus, domine semper meus & apostolice papa”.
[7] [Ea vero cum non exstaret; Lotharius ab Herico aliam componi voluit,] His solicita lectione decursis, tandemque
relatu assistentium hujusmodi opus penes nos numquam
& nusquam paruisse comperiens, multa animositate
correptus, quod tantum opus frustra
hominum notitiæ deperisset, per dies aliquot internis
animi angoribus carpebatur. Tandemque
me, qui tum recens scholis emerseram, convocato,
dolorem aperit intestinum; utque ei, siqua
possem, ratione mederer, importunius contestatur:
scilicet ut, quod elaboratum quondam in
præfatis epistolis legerat, iterarem; actusque Germani
præcellentissimos a prosa in metrum, desideriis
illius satisfacturus, transfunderem. Expavi
[Pagina 223]
[Col. 0223A] (fateor) negotium, & supra vires esse reputans,
quod imponebatur, quoad potui, colla subduxi.
Objectu tandem regularis capituli addictus, quod
etiam impossibilia præcepta abbatis minime refugienda
præscribit, suscepi quidem (ut par erat)
jubentis imperium, quamquam nulla virium conscientia,
verum, ut institutio præmonet regularis,
de caritate confidens, & de adjutorio Dei
obediens. Vix primas operis partes attigeram: &
(Heu misera humanæ conditio sortis!) abbas ille
meus, propediem futurus in orbe terrarum
mirabilis, teneros excedens artus, intempestiva
seculum morte deseruit. Hic casus tam lugubris,
tam acerbus omnia mihi studia, omnes curas excusserat;
nisi probabilis illa sententia animo subvenisset;
dolorem tempore minui; quodque diuturnitas
allatura esset, quæ maximos luctus vetustate
tollit, id nos anteferre consilio prudentiaque
debere. Hac cogitatione animum impuli, ut
vivo morigeratus fueram, etiam mortuo obsequi,
inque defuncti gratiam, cœpto operi perfectionis
pertinaciam admovere. Institi, ut potui; &
non invita Minerva, voluntati bonæ laxas permittens
[Col. 0223B] habenas, conceptos interdum luctus musarum
colludio, tamquam noti cujusdam medicaminis
arte, levabam.
[8] Confectum sane opus in publicum edere displicebat; quod, [quam hic, quia Lotharius obierat interea, Carolo dedicat] cui illud destinarem specialiter, non satis animo deliberaveram. Diu cunctanti vos, Cæsar præcellentissime, vos, inquam, intestatæ prolis heres proximus occurristi; ejus bona ad vos lege redierunt. His animo subductis, ausus sum * hoc literarum ad vestram majestatem præmittere, quæ sequentis operis continentiam, præstructo rationis ordine, commendarent. Habe igitur post funus dilectissimi filii hereditarium pignus, quo & defuncti memoriam suaviter refricare, & integre fidelis famuli devotionem advertere valeas; qui te nullo modo passus sum extremi saltem muneris utilitate fraudari.
[9] Confeci præterea ex miraculis præcellentissimi Germani opusculum aliud geminis distinctum libris; [una cum 2 libris prosaicis, de miraculis S. Germani.] in quo quia vestri tum nominis tum temporis mentio frequentius agitur, vestræ nihilominus illud malui celsitudini dedicatum *. Accipe & hoc; eumque erga Germani reverentiam animum concipe, qui regiam sane deceat majestatem. [Col. 0223C] Et quamquam astuti sit, omnia ad suam utilitatem referre; in hoc tamen & pro hoc, quantus quantus est, labore, beati potius Germani laudem, quam personæ propriæ requiro favorem: quem quanti faciam, facile pernosse potestis, si nostri tenorem carminis ordine percurratis. Longi itaque sudoris usuram eam captare percupio, [Col. 0223D] ut glorificetur Deus in miraculis, qui voluit esse admirandus in Sanctis: ut sanctissimo Germano in terris veneratio crescat & gloria, qui hanc in cælestibus obtinuit per bonorum operum incrementa: ut acquiratur ædificatio legentibus, pax credentibus, salus imitantibus, immortalitas in fide perseverantibus: qua ut perpetuo polleas, & optamus & indefesse oramus, regum maxime, triumphator perpetue ac semper auguste.
Æquiperis affatibus inspicare. Ita optimus Codex noster Lugdunensis. Pro quibus legitur in Ms. Belfortiano: convenienti oratione celebrare. Sed Ms. illud passim interpolatum est. In Hist. epp. Autissiod. habetur: æquiparis afflatibus inspicere. Non recte. Est enim sensus auctoris: Quære tibi alium scriptorem, O præsul Aunari, qui possit SS. Amatoris & Germani virtutes tam excellentes non inferiori eloquio illustrare. Itaque virtutum lumina, seu faces, æquiperis affatibus inspicare, est virtutes illas sic ornare dicendo; ut inspicatæ [Col. 0223F] (id
est in spicæ modum concisæ) per rhetoricam faces videantur, cujus ope
luculentius, quam per se possint, quaquaversum lumen effundant. Usus est
eamdem voce Virgilius lib. 1 Georgic. vers. 291:
Et quidam seros hiberni ad luminis ignes
Pervigilat, ferroque faces inspicat acuto.
[Col. 0223C] Æternum specimen, decusque rerum,
Causarum series, origo lucis,
Naturæ columen, paterque veri, [Poëta sanctus]
Fons & principium, bonique summa,
Hac te suppliciter canemus oda:
Oramus, capias ab ore munus.
O fœcunda
Seu te distribuant,
Seu, sicut Latius fatetur orbis,
[Col. 0223F] Idem semper es, idem * ipse constas.
Gignens, ingenitus, Pater vocaris.
Te Natum genitum
Vivax Spiritus, ex utroque manas:
Personisque tribus sacramus unam,
Unam colligimus in his
Quæ sic dicta placet, quod omne cernat f;
Seu quod sic potius per omne currat g,
Ut nusquam tamen extra h se feratur,
Cum sit motus, & idem ipse status,
Et motus stabilis; ut olim aiunt,
[Pagina 224]
[Col. 0224A] Status mobilis atque: sic priores
Dixisse invenio & peritiores.
[11]
Per seipsum bonitas;
Per seipsum sapiens;
Non est; nam superest, & esse præstat: [SS. Trinitatis]
Hoc non est, nec id * est; sed extat omne;
Non hic, non ibi; sed per omne totus.
In magnis
Sic parvis, mediis, adestque magnis,
Ipse individuus, manensque totus.
Ex ipso quoniam, per ipsum atque
Sunt quæcumque vigent; ad ipsum æque
Tendunt omnia, tamquam ad quietem.
Ipsum
Affirmant nihilum, plus ut stupescas;
Incomprehensibilis quod extet omni
[Col. 0224B] Naturæ, superans
Qui dum non capitur, Nihil vocatur;
Apparet quotiens
In quiddam ex nihilo venire fertur.
Scribunt, hoc nihilo creata cuncta.
Hinc est, quod tenebræ vocatur idem:
Sicut sunt tenebræ, sic lumen ejus;
Optanti quoniam, sed haud valenti
Speclari, tenebræ putantur atræ;
Non accessibilem colitque lucem.
[12]
Cum se sic habeant fluenta veri,
Ultro concipias, subest necesse, [opem implorat,]
Nullis nos animis, lepore nullo,
De vero proprium bonoque summo
Præfinire Deo; nec esse promptum,
Qualis, quantus item, quis esse possit.
Oratu melius propinquiusque
Legabis * animo siquid subornas *:
Orari placidis vult ille verbis,
Largiri facilis, dedisse promptus.
His ergo modulis adito Patrem,
Patrem cum Genito, piumque
Lux, & nostra salus, redemptioque,
Largitor
Lumen glaucividas * agens in umbras,
[Col. 0224D] Cæcis
Quondam
Quærentes valida juvato dextra,
Quando non potis est adire tete
Cuiquam, des nisi tu venire per te:
Ostendas faciem decet tamen te
His, qui nil aliud petunt, nisi te:
Nam nec hoc * poterunt, nisi sit ex te.
Nubes rumpe, malasque
Quis mentis acies reverberata,
Pure non sinitur Deum tueri,
Ceu se invisibilem videre præstat
His, qui lucifluum sitire fontem
Noverunt, requiem, suumque finem.
[13]
Quod restat siquidem, quod instat, inquam, [ut opus susceptum prospere succedat.]
Præsentes operas tui indigentes
Componas, petimus; favensque voto,
Et sensus cumules, & ora solvas;
Ut mutis liquidæ fluant loquelæ
Largiri solitus, nec impotenter.
[Col. 0224E] Germano titulum parare laudis
Urget materies, amor coartat,
In te mirificus, puer Hlothari;
Cui fas non fuerit negare quicquam,
Non os, non animum, nec illa certe,
Quæ sunt officiis amica pulchris.
Id quo congrue, quo fiat decenter,
Et spes omnimodas, speique summam
In te conferimus, repertor artis,
Qua pectus hominis præominatum q
Scandit sidereos honore campos,
Distinctum beluis nitore mentis r.
Non hæc ob meriti beatitatem
Germani peto, sed per almitatem,
Siquid lucifluum peregit ille,
Quod laudi fuerit Patri superno;
Si vexilla tui secutus Heros,
Oppressit rigidum severus hostem;
Si jejunia, si cruces iniquas,
Si noctes tulit idem inquietas;
Si non extimuit maris minaces,
Securus pelagi, subire fauces;
Si quicquid gladius, potestque flamma,
Contempsit patiens amore Christi.
Extra secundam
habet longam. Vitiosum ergo hic metrum. Sed non adeo in hisce
scrupulosus fuit auctor noster; ut exemplis infra sexcentis patebit. Quæ
proinde ne notanda quidem putamus, nedum ex interpolato Ms. Belfortiano
pueriliter emendanda; cum codex Lobiensis Lugdunensisque consenserint.
Sic autem hunt versum corrigit Ms. Belfortianum:
Ut se numquam alio feratur extra.
[Col. 0225A] Si te perliquido tuemur ore,
Nec ludunt insomnia mentem,
Non illud tulerim, libelle, frustra, [Libro, nimium festinanti prodire in vulgus.]
Quod tanti popularia ducis;
Natalem latebram ut perosus, ultro
Insano oblectere tumultu.
Non nihil miserum characterizant b
Tædia secreti; nec amica
Quod semper studiis sigilla castis
Tantisper refugis *: licet illam,
Quæ fertur, Danaën ahena turris
[Col. 0225B] Auripluo vix texit ab imbri.
Quid tam turmivomæ juvant plateæ?
Quid refluæ dicacibus urbes?
Quem necdum tetigit litura; necdum,
Sordibus explosis, color auxit.
Si non insipidus deerrat augur;
O nimium passure pudoris!
Vulgant, Bucolicen labore trimo
Cultius explicuisse Maronem.
Septenis itidem polibat annis
Quadrifidam sudore Georgen.
Exin Æneadas in arma pulchros
Endecas ad limamque redegit.
Nec libras animo, quid ille; quid nos;
Quid potuit spes altera Romæ;
Quid possit minimus minorum impar,
Nec minimos tamen inter habendus.
Et, ni proripias in ora vulgi,
Impatiens, clavemque recusas?
[15]
Invitum quatiunt severa vatem
Omina, terrificique sonores; [male ominatur auctor,]
Virtus gnostica nec sinit volentem
Importunis parcere verbis:
[Col. 0225C] Hæc nolens capies, volens itemque:
His nos
[Col. 0225D] In vulgus venies, favente voto.
Pro, quanto jactabere fluctu!
Hic fœdum spuet: hic, coacta nare,
Succinet infandumque inimicumque:
Hic plausum manibus dabit profanis:
Hic ter succutiet pede terram:
Verrucas * alius scaturientes,
Etsi nulla tamen patet usquam,
Disquiret digito, notabit ore;
Integra quippe invertere doctus.
Et quo perditior quis ac profanus,
[Col. 0225E] Acrius hoc tolletur in iras.
Tandem ludibrio subactus omni,
Aut nardi modicum feres, piperve,
Et siquid chartis amicitur
Ignavis c. Monitor, repulsus olim,
Abstiterit; nec cura mederi d.
[16]
Neu te consilio querare nostro [nisi in fronte nomen S. Germani præferat.]
Fraudatum, id * tecum ipse referto:
Qua frontem titulus præordinabit,
Nemo
Germanus subeat prioris arcem
Auspicii; hic primordia signet.
Hoc forsan poteris inerme vulgus
Temnere, seu discrimina mille.
Tanti nominis obicem protervæ
Vix ausint sprevisse phalanges.
Mitescet rabies; sputisque parcent,
& cynico * incrudescere dente.
J nunc, Mæoniis * adacte pennis,
J dextro, liber, alite felix.
Nec te non monitum, nec insuasum
Olim discessisse graveris.
Quod restat, dubiis remitte fatis.
[Col. 0225F] Teque utinam meliora sequantur!
Celtica qua medios exporgit Gallia tractus,
Quaque est vel terris, vel mitior illa colonis,
Urbem haud incelebrem Galli posuere priores, [De S. Germani patria.]
Uberibus glebis & opimi munere Bacchi a,
Ac prælabentis jucundis usibus amnis b,
Magnarum multis quæ se componere possit;
Autricus a priscis olim vocitata refertur c.
[Col. 0226B] Ætas posterior pinnas & culmina avitis
Mœnibus imposuit, duri munimina belli.
Ex augmentatis verso cognomine muris
Sive sequax usus dicas, Autissiodorum,
Seu mutilare velis, & dixeris Altiodorum d,
Nomine diverso res est cumulatior una.
Hæc genitalis humus, hæc Patris patria nostri;
Finibus his ortus, natalia rura beavit.
[18]
Haud multis opus est in Sancto nobilitatis
Cognatæ memorare decus, quæ dote gemella [De nobilitate ejus insigni.]
Splendidaque, & locuples, opibusque & germine
fulsit:
Indicium documenque rei numerosa retentant
Prædia, succiduis olim notissima chartis e.
[19]
Ætatis breve ver & primi gratia floris
Artibus immaduit facili conamine septem f. [De peritia artium a puero.]
Auxerat Infantis largitrix gratia pectus
Muneribus geminis g; quodque assolet esse duobus
Gratum & sufficiens, hoc præcumulaverat uni:
Namque ut septenis sapientia nixa columnis
Aptificare domum dilecto in pectore posset,
Ingenium vivax conamen juvit ad omne:
Inque vices animo genitaliter exspatianti h
Sedulitas prætendit opem studiosa magistri.
[Col. 0226C] Utraque res, moderante Deo, felicia cœptu
Tempora gliscentis jam tunc provexit Ephebi.
Plurima per steriles sparguntur semina sulcos
Proventu modico, vel, ut multum, mediocri;
At quæ fœcundas ineunt frumenta novales,
Spe manant duplici, cum glebæ, tum sationis;
Plenaque conspicuo respondet copia cornu.
[20]
Cumque foret vehemens, animique ad cuncta rapacis, [Quod Romæ jus didicerit.]
Nil intentatum, nil denique liquit inhaustum,
Quicquid ab indigenis potuit manare magistris:
Cuncta brevi nam pene puer, citraque juventam
Omnia combiberat. Furit intimus ossibus ardor
Ulteriora sequi, & studiis, ni copia desit,
Otia conterere, studiis impendere sese,
Inque mori studiis. Perparva & vilia scitu,
Siqua patent usquam; cara & prægrandia censet,
Siqua latent. Erat ingenuis tunc artibus usque
Certus honor, studiisque addebat gloria calcar.
Incitus his animis talique cupidine vinctus,
Quo caput est orbis, rerum permaxima Roma,
Tendit iter, Latii nodos addiscere juris.
Et didicit, palmamque brevi tulit ille laboris.
[21]
Scire erat haud magnum, si non & posse i subiret.
[Col. 0226D] Et stulto sapiens minimum referre putatur, [Quod advocationis ibidem officium gesserit.]
Si non & possit. Melius duo vincta feruntur;
Quæ si dispescas, perit alterum: ita alterius res
Altera poscit opem sociam, & conjurat amice.
Ergo ut quæ tecto fuerat meditata cubili,
Post per marmoreas clamare sophia plateas
Posset k, & obliquis demum dare jura superbis,
Mox ad patricios Juvenis raptatur honores;
Causarumque actor per publica vota creatus,
Arcuit urbanas juris frænamine lites.
[22]
Gratatur Latium tanto censore l; fruique
Hoc tantum præsente parum est; de posteritate [Quod eodem degens officio, copulam uxoris susceperit.]
Cogitat; utque Viro non desit gloria prolis,
Utque Viri non destituatur germine Roma,
In consorte thori spes est; qua rite carere
Haud patiuntur opes, ætasque obnoxia carni,
[Col. 0226E] Prolis amor, mentis probitas in conjuge pulchra,
Et gazæ, & mores, & casti insigne pudoris.
Qualis ubi visa est, digito patet m; est quia nostris
Rara avis in terris corvoque ignotior albo n.
[23]
Usibus innumeris Romanus calluit orbis
Olim. Partem absumpsit edax ex asse * vetustas;
Pars terit antiquis rerum vestigia libris. [Quod primo usu togæ ducatus regimen per provincias acceperit; & descriptio latior prætextæ,]
Gens fuit illa sagax, & cum bellare perita,
Tum mores formare scia, & componere cauta.
Neu tenera in pueris nævo intabesceret ætas
(Quandoquidem in vitium mens est hæc cerea flecti,
Cumque iter ambiguum * ramosa ad compita vexit,
Proposuitque viam, Samio præeunte, bicallem o;
Dextra sequi cunctatur iners, votoque maligno
Leva tenet) visa est ea tum via rectior illi p:
Servabat teneros custodia pervigil annos,
Et casti comites, & opis rubrica q magistræ
Apposita, & curvos innormans regula mores,
Et pressus ratione animus, vincique laborans,
Ac præceptoris ducens sub pollice vultum:
[Col. 0226F] Signabat trepidas, & adhuc rationis egentes,
Consiliique inopes prætexta * aptissima mentes,
Dicta, quod hanc Tyrio lymbus prætexeret ostro,
Et super hanc adficta toreumata r, græculus usus
(A Graiis traxere Itali s) index nobilitatis.
[24]
Hic tum cultus erat. Transcensa puertia postquam [& togæ.]
Vestibat teneras molli lanugine malas
(Id bis octonos erat attrectasse Decembres)
Cedebat prætexta togæ, patriisque coævas
Aptabant laribus, puerilia munera, bullas.
Hic trepida optatum sortita infantia finem,
Hic fixit metas: exin bellique domique
Utilis, & rebus quavis in parte gerendis
Quisque putabatur maturo commodus ævo.
Hauserat hoc ævi, Juvenisque togatus agebat
Ætatis solidam cumulato robore partem,
Cum super addictas præsulque & dux regiones
Effertur, terris qua Gallicus incubat axis,
Cum vindex scelerum, tum dispensator honorum.
Orbem tum totum * victor Romanus habebat,
Qua mare, qua tellus, qua cardo invergit uterque;
Siquod in orbe fretum, siquis sinus abditus usquam,
Siquod clima foret phœbeæ lampadis expers,
Siqua fuit regio, fulvum quæ gigneret aurum,
Nil nisi Romani vivebat nominis umbra;
[Pagina 227]
[Col. 0227A] Arbitrio sancti constabant cuncta senatus.
Sceptra, magistratus, tituli, prætoria, sellæ,
Prætexta *, trabeæ, fasces, insigne tribunal,
Ædilis, quæstor, dictator, juridicusque,
Et, rerum cui summa patet paretque, monarchos,
Et conflandarum per gentes cautio legum,
Et pax & bellum, lis & concordia rerum,
Omnia conscriptis servibant patribus olim,
Quos penes immensi stabat custodia mundi:
Cumque forent clausi resides in parte sacelli *,
Divinis quadrum fingebant legibus orbem.
Gestorum series aliquatenus intercepta,
A diverticulo demum repetita placebit.
[25]
Crescebat meritis mactus successibus Heros,
Perfectique sequax, primam tendebat ad arcem t [Quod occulto judicio divinitatis omni perfectionis genere pontificatui parabatur.]
Cursibus impigris; ne non perfectus ab omni
Parte foret, sacer & præsul jamjamque futurus.
Utque ad letiferas aciem contendere pestes,
Emersasque hereses * unde unde extrudere posset,
Armabat doctam vivax facundia linguam.
Justitiæ doctor, juris quoque norma futurus,
Jure dedit studium discendo extempore juri.
Quique pudicitiæ populis documenta daturus,
Et casti cauturus erat decreta cubilis,
[Col. 0227B] Ordine præcipuo legalis fœdera lecti
Suscipit, & casta vitam cum conjuge ducens,
Jura voluptati permisit nulla nefandæ;
Gignendæ tantum contentus vivere proli.
[26]
Cumque Virum late parentis ad omnia terræ
Multa fatigaret privatim & publice * cura, [Quod territorio genitali speciali assiduitate præsidebat.]
Pronior in patrias animum defixerat oras
Affectus genitalis humi, quam mitibus usque
Temperat officiis & molli flectit habena,
Præsens præsentem præsenti numine firmans.
Hæc domus, hæc requies, hæc oblectatio vitæ:
Vel quia fundorum non contemnenda facultas
Hic illi fuerat, juris monumenta paterni;
Vel quia (terrigenis est quod nonnulla voluptas)
Copia multarum Juveni permagna ferarum
Silvestres præbebat opes. Venatibus ille
Deditus, & levium meditans spectacula rerum,
Lascivis animum studiis pascebat inertem u:
Cumque foret sacri dilutus fonte liquoris,
Nudo se tantum gaudebat nomine dici
Christicolam; luteum sapiebant cetera seclum.
[27]
Altoque & lato stabat gratissima quondam
Urbe pyrus media, populo spectabilis omni; [De pyro venationis ejus gerula.]
Non quia pendentum flavebat honore pyrorum;
Nec quia perpetuæ vernabat munere frondis;
[Col. 0227C] Sed deprensarum passim capita alta ferarum,
Arboris obscœnæ patulis hærentia ramis,
Præbebant vano plausum & spectacula vulgo.
Horrebant illic trepidi ramalia * cervi,
Et dirum frendentis apri fera spicula, dentes,
Acribus exitium meditantes forte molossis:
Tunc quoque sic variis arbos induta tropæis,
Fundebat rudibus lascivi semina risus.
Fixerat hæc Juvenis, laudis captator & auræ,
Qua faciles animi pascique capique suescunt.
Urbis amor nostræ, sacrique refector ovilis,
Præsul Amator erat, merito cognomine mactus, [Quod sanctus per id temporis florebat Amator.]
Doctor magnificus, meritorum luce coruscus,
Signorum titulis longe lateque celebris.
Noverat hic rapidis metam præfigere flammis,
Noverat adversas verbo detrudere pestes,
Auribus obstructis aditum prætendere vocis,
Officium vinctis præcepto reddere linguis,
Post funus functis usum concedere lucis:
Omnia qui poterat, Sancto dedit omnia posse.
Sancte gregis tutor, qui jure vocaris Amator,
[Pagina 228]
[Col. 0228A] Non auri aut mundi, verum trans omnia Christi;
Ne mihi succense, de te perpauca loquenti.
Gestorum mihi dulce foret monumenta tuorum,
Et vitæ totum plectro percurrere textum;
Sed revocat sumpti series perlonga laboris;
Nec sinit a cœpto quoquam deflectere calle.
Et te grandiloquos vellem nutrisse poëtas,
Qui tibi multicana possent garrire camœna.
Vatibus ut careas, rectorum est culpa tuorum a.
His aliud dabimus tempusque locumque querelis.
Tu tamen interea præsentibus utere, pastor,
Obsequiis; & siqua meo condigna relatu
Ad nostri poterunt præconia currere Patris *,
Laudibus illa tuis accedere posse, putato.
Tu pater; ille tuus per Christum denique natus.
Crede mihi, magnæ reputatur portio laudis,
Cum patris in faciem nati laudatur imago.
Narrandi cœptum repetat jam musa tenorem.
[29]
Insanos ritus & noxia ludicra Sancti
Ægre fert animus; nec distulit ille superbos [Ut sanctus Amator germanum levitatis arguerit.]
Incœptus miti jam tum compescere fatu,
Talibus aggressus, captato tempore, verbis:
Cum te frænandis Romana industria terris
Prætulit, & patriæ patremque ducemque tuendæ,
[Col. 0228B] Credidit esse virum; nec res tum credita, vero
Abstitit: esse virum te denique multa coartant,
Cum titulus generis, tum magni culmen honoris,
Et, quod utrumque regit, divinis accumulatum
Ingeniis pectus, mensque omnis conscia recti.
Sola virile decus levitas fœdatque fugatque;
Sola, inquam, levitas. Insano proxima testis
Abstirpanda suis, en, cum radicibus arbos,
Quamprimum potis est. Sectentur talia divi
Numinis expertes; aliud * professio nostræ
Relligionis amat, cum *, quid mage postulet usus,
Quærenti sola occurrit meditatio mortis.
Multa suis gravitas meruit præconia seclis:
Eximium fecit levis inconstantia nullum.
Desine proclives lubricosque ad devia vulgi
Præcipitare animos. Res est incognita nulli:
Crimina, quæ magnis auctoribus usa * geruntur,
Corrumpunt citius; multoque domestica pejus,
Extima quam serpunt; homines cum sponte sequaces
Præmonstrata ducum rapiunt exempla suorum.
Ergo age, & omissis, quæ ludicra cumque putantur,
O præstans animi, complectere seria tantum.
Ista repræsentant, quærit respublica qualem,
[Col. 0228C] Signa virum; satis ista decent in principe signa.
Sæpius ista Viri præsul stillabat in aurem;
Ille levi ferre b, & cœptis instare superbis:
Irrita nam celeres rapiebant omnia venti.
[30]
Certa fuit Juveni visendi prædia quadam
Causa die; cujus tandem progressus ab urbe [Ut, absente Germano, arbor sit cæsa.]
Obtulit optatam votis quoque præsulis horam:
Utque erat in Domini solum defixus amore,
Perque hoc humani contemptor jure timoris,
Adscito sacri quamprimum milite cleri
Ridiculi gerulam, capitumque immane feracem
Arborem adit; quantoque potest insistere jussu,
Præcipit inflicto cæsam procumbere ferro.
Cædentum tremuere manus, pavidique verenda
Majestate Ducis, si robora cara ferirent,
In sua vertendas metuebant colla secures.
Cæsores trepido Sanctus torpore paventes
Ut vidit, raptam primus tentare bipennem
Ausus, & injecto violanda in robora ferro,
Jam vestrum nemo dubitet succidere, dixit.
In caput hoc unum noxæ reputetur origo:
Dicite, me fecisse nefas. Hoc inquit: & omnis
Paruit imperiis, licet insecura *, jubentis
[Col. 0228D] Turba. Sonat crebris accisa bipennibus arbos,
Ictaque dat gemitus; & cum durissima ferro,
Pondere tum proprio victa, occubuitque, ruitque.
Tum primum admisit solari munere tacta
Subdita terra diem; rebus tum præbita vanis
Interit, & meritos arbor conflatur in ignes.
Quæque affixa diu fuerant oscilla ferarum,
Pontificis jussu tota pelluntur ab urbe.
Hæc rure abducto fiebant Principe cuncta.
[31]
Fama, quid in cælo rerum pelagoque geratur [Rem Germano fama delatam [esse]; & prolixior descriptio ejusdem famæ.]
Et tellure, videt, totique est conscia mundo;
Quodque usquam est, toto quamquam sit ab orbe remotum,
Inspicit, inque cavas penetrat malefida latebras.
Omnia cum didicit, mox omnibus omnia pandit.
Et, quia dicentem sequitur nonnulla venustas
Verborum, crescitque novis facundia causis,
Multa fides illi vulgo præbetur ab omni.
Non ea rem clamore gerit, sed murmure vocis,
Nescio quid, raucum & grave cornicatur inepta:
Mille trahit secum rumores, mille susurros;
Mixtaque cum veris pariter quoque falsa geruntur.
Cumque novis vacuas implet sermonibus auras,
[Col. 0228E] Succedunt comites nonnumquam gaudia cassa;
Nunc timor; interdum rabies invisa furoris.
Advolat hæc Juveni, inflicti prænuntia damni:
Arboris occasu spretumque Ducem *, læsumque tribunal,
Et sublata sui queritur male jura timoris;
Nec fore se posthac ullius in orbe vigoris,
Si non censori * jam tum temerator honoris
Supplicium toti præsul dependeret urbi.
Occupat ira Virum; seseque ferocior ipso,
Infremuitque minax, traxitque per ora ruborem:
Ut fremit acer equus, cum Martius ære canoro
Signa movet tubicen, pugnæque insumit * amorem.
Non illum magni reverentia pontificatus,
Non sanctæ cohibet respectus relligionis:
Absistunt oculis rectum, pietasque, pudorque:
Torva furit, Sanctoque necem meditatur iniquam
Dirus: &, O socii, lectissima pectoral, dixit,
Præcipitem hunc rapite, & meritis sontissima pœnis
Membra date, stygiæque reum demittite morti.
Sentiat, esse viros. Sic fatus: & acrior ira,
Arma parent, coëantque animis in prælia totis,
Edicit sociis. Neu plebs obstare furenti
[Col. 0228F] Posset, &, obductis aditum defendere portis,
Occupat ignaram congestis viribus urbem.
[32]
Sanctus, ut accensi comperta est Principis ira, [Comperta Germani indignatione, S. Amator martyrii titulum lætus amplectitur.]
Martyr ut emeritam certamine sumere palmam,
Utque sui possit perfundi fonte cruoris,
Optat; & intrepido profundit talia vultu:
Quod satis est, supraque satis, huc viximus usque:
Nunc faciem penetrare cupit cum spiritus ardens,
Christe, tuam, tædetque viæ, tædetque laboris:
Qua breviora patent recti compendia callis,
Ire juvat: via sit trepidis nimis ardua quamquam;
Sidereos propere dabitur contingere campos,
Sanguinis effusi si nos vestigia ducant.
Martyrii titulum tensis complectimur ulnis,
Et sponte expetimus pulchram per vulnera mortem.
Tu modo nos dignare tuo pro nomine testes.
Hæc dicens, animumque neci, collumque parabat
Carnifici: stat fixa viro sententia mortis
Intrepido. Sed, Christe, tuis mundissima castris
[Pagina 229]
[Col. 0229A] Lilia cum * rosis pariter candentia vernant;
Nec te martyrii constantia sola meretur,
Nec fuso quisquam tantum fit sanguine Martyr;
Sæpe etiam multis peperit pia vita coronam;
Estque sacerdotum confessio munda tuorum
Grata tibi, quos justitiæ perfectio vestit.
Tuque adeo, quem mens atri plenissima fellis
In Sanctum peccare monet *, sævissime Princeps,
Nil tibi, nil, voto non succedente maligno,
Collatum ducas: & tu quandoque futurus
Certe præsul eris toto notissimus orbe.
Arbiter æternus jam dudum præsciit istud,
Nec sinit insontis fœdari sorde cruoris
Præscitas ad sacra manus, medicina salubris
Per quas innumeros fluxura putatur ad ægros.
Levi ferre, pro flocci facere. Hunc versum sic mutat Ms. Belfortii:
[Col. 0229B] Talibus haud monitis venari destitit ille.
Præsul ut emeritam multo certamine palmam,
Sumeret, assumptus divini in parte senatus,
Tempus erat, licuitque viro prædiscere tempus;
Quive foret sacri post se successor honoris, [Ut sanctus Amator]
Inspirante Deo & plebis curante salutem.
Urbs antiqua fuit, toto celeberrima mundo,
Ædua dicta prius. Primaria cum jacerentur
Fundamenta solo, geminos fert fabula visos
Prælia lascivis agitantes lusibus hædos.
Auspiciis veteres assueti denique primis
Nomina condendis ponebant urbibus olim a.
Hanc primum veniens Alpino a vertice Cæsar,
Tunc cum barbarico feritaret * Gallia ritu,
Asscivit sociam, gentisque in fœdera traxit
Romuleæ, sociosque novos fratresque vocavit b;
[Col. 0229C] Inque caput regni primatum sumere jussit.
Celtica Roma dein voluit cœpitque vocari c.
[34]
Crevit amicitiæ sensim per tempora robur;
Urbs quoque provectum meritisque & nomine sumpsit, [Heduam perrexerit.]
Augustidunum demum concepta vocari d,
Augusti montem transfert quod Celtica lingua.
Non fuit illa ferax frugum per secula tellus,
Nec * opulenta satis: cingunt namque omnia silvæ
Montibus horricomis, sterilisque ad semina cespes,
Vomeris impatiens, curvique immunis aratri;
Et vexat duras cæli inclementia terras.
Verum nulla viros tellus magis extulit armis
Præcipuos, animique magis ad prælia lecti.
Ergo ubi vicinæ præsensit tempora mortis
Sanctus & omnino semper memorandus Amator,
Urbis ad edictæ non segnis mœnia tendit.
Officii summam servabat Julius illic e,
Vir præstans, & cum præfecti culmine clarus,
Tum fidei purus votoque & nomine cultor.
[Col. 0229D] Antistes quoque sanctus erat Simplicius illic,
Magni vir meriti, magnique minister honoris.
Junctaque pontifici regalis jure potestas,
Commissam paribus plebem frænabat habenis:
Hic tumidam rigida gentem ditione premebat;
Ille salutiferi formabat munere verbi.
[35]
Adventare virum præsul, præsesque beatum [Ut Simplicius episcopus]
Ut sensere; parant, turmis hinc inde coactis
Et cleri & populi, venienti occurrere Sancto;
Excipiuntque virum: dicta acceptaque salute,
In gremium duxere suæ solemniter urbis.
Noctem lætitiæ tribuere & laudibus illam.
Utque vigil nitido rutilans disclusit ab ortu
Purpureas aurora fores, stellisque fugatis,
Lucifer exactæ fecit discrimina noctis,
Præsidis ad celsum se pergere velle tribunal,
Præsul ait, properatque viam: fert obvius illi
Ille gradum, quantisque potest Sanctum veneratur
Obsequiis, humilique petit benedicier ore.
Tunc voti compos; prætoria ducit in alta.
[Col. 0229E] Coram, quæ vellet, cum facta est copia fandi,
Talibus aggreditur: Nolim, quod venimus, inquit,
Eventu reris *, vir præstantissime, factum:
Seria res tantumque viæ, tantumque laboris
Sumere nos monuit. Decessus tempora nostri
Conditor accelerat, gravium molemque laborum
Fine levat, finisque diem prædiscere donat.
Nec tam supremæ sors & vicinia mortis,
Quam nos cura pii post nos percellit ovilis.
Et quia magnanimum non est permagna virorum
Copia, quis sanctæ committi regmina plebis
Jure queant, ac multa seges fortique bonoque
Indiget agricola; res est quæ maxime * vestram
Poscit opem; quando injussu non principis illam
Moliri potis est: tantum fert vestra decoris
Majestas, ipsoque suo fit pondere pluris.
Summa rei est: petimus (non aspernare petentem)
Germano liceat flavi decerpere crinis
Cæsariem: vas ille Deo lectumque sacrumque
Usibus Ecclesiæ * studiis conducet honestis.
[36]
Diriguit novitate rei, multumque retractans,
Quamquam dixit, erat regno gratissimus omni; [cum Julio]
Divinis humana nefas præferre putamus.
Quocirca quod, flante Deo prænoscis agendum,
Accelera: officio non defraudabere nostro.
Voto perfruitus, notamque relatus ad urbem,
[Col. 0229F] Ampla per ecclesiæ solemniter atria plebem
Stare jubet cunctam, cœtuque ex more coacto,
Inque unum cunctis aciem tendentibus, infit:
Fratres & fili, sudoris præmia nostri,
Sumite rem, modicis liceat quam promere verbis:
Post infinitos immani mole labores
Rebus in angustis, quos huc toleravimus usque;
Post inconstantis permensa volumina vitæ;
Post gravis exilii non mitia pondera fesso
Optato patriam donatur cernere veram.
Et quamquam carnis gratamur compede solvi,
Spiritus ut Christo mereatur jure coësse;
Anxia cura tamen nostri nos angit ovilis.
Ergo agite, & tanti inspectantes millia cœtus,
Ecclesiæ dignum post me signate magistrum.
Omnibus eque viris unum præponite cunctis,
Fruge salutiferi certo qui tempore verbi
Sufficiat vestris propensa diaria mensis.
Obticuere omnes: rem tantum pectore versant.
Ille, rei melius cui finis & ordo patebat,
Limina ad ecclesiæ gressum flectitque citatque:
[37]
Prosequitur plebs tota virum, templique parabant
[Pagina 230]
[Col. 0230A] Cum Sancto penetrare fores: instantibus ille
Restitit, ac placido cunctos affamine mulcens,
Officii est, dixit, votique in secula nostri,
Divinam curare domum, pacisque ministros [ei occurrerit.]
Ordine pacato divis admittere tectis;
At quos cædis amor bellique insana cupido
Instimulat, totis quamprimum arcere sacellis:
Obtentu quoniam facta est domus ista precandi;
Non ut vesani præstet spectacula Martis.
Ergo ut magnificis interfore sacramentis
Copia cuique fiat *, telis ferroque maligno
Exonerate manus. Dixit; nec dicere tempus
Plura tulit: posito nam cuncti pondere ferri,
Ense latus, jaculoque manus solvuntque levantque.
Collisu armorum tellus subjecta retinnit.
Sic præcedentem templi in penetralia Sanctum:
Plebs est nisa sequi. Posita jam fronte minaci,
Nescius ingenii, provisæ nescius artis,
Dux aderat, primusque subit: sic postulat ordo.
[Col. 0230B] Præsul sepositis Germanum ut conspicit armis,
Fortibus artari templi jubet ostia claustris.
Fit dicto citius, mandarat quod faciendum.
Quis tibi, magne Leo, cernenti talia vultus?
Quæ tibi tum capto primum sententia venit
Plurima volventi? Casso conabere cuncta.
Si sævire voles, armorum spicula desunt;
Sive fuga labi, patet hic non exitus usquam.
Mansuescas potius; magis hæc sententia præstat.
Disce patique manum, humanos nec effuge tactus:
Mitibus includi pudeat non denique caulis.
Res hæc multorum quondam celebrabitur ore,
Si contingat oves inter recubare Leonem.
[38]
Antistes, sacri circumfuso agmine cleri,
Vique manuque Virum primus pervadit inermem, [Ut comam deposuerit.]
Magno ausum præbente Deo; cujusque vocato
Nomine, sublimi crinem de vertice carpens,
Mutatumque animo mutans discrimine vestis,
Promotum jubet esse gradus in honore secundi *;
Solicitum satis esse monens, pignusque receptum
Illæsa servare fide; quod protinus ipsum
Sciret in ecclesiæ post se fore regmine primum,
Heredemque loci, successoremque magistri.
[Col. 0230D] Discite, doctores, decretorumque datores,
Pastoresque gregis (sed multi nomine tantum)
Mystica qui rudibus committi posse negatis
Sacramenta Dei (verum nec id esse negamus)
Discite Spiritui sed vos summittere Sancto;
Cujus opus lex est, & dispensatio norma;
Atque ubi vult, spirat; quoniam Natoque Patrique
Majestate pari communicat: inque docendo
Non eget ille mora: quoniam tetigisse, docere est;
Et voluisse, agere; & mutat, cum denique lustrat.
[39]
Longa via est, iter arduum; id ut * acceleretur, [Epilogus.]
Infirmis tardamur equis, quique impete primo
Acriter inceptum peragunt vix denique cursum:
Velle bonum quoniam retinent; sed posse pusillum.
Consule, care comes, quocirca illisque tibique;
Digressusque domo, metas hic figito primas.
Incepisse aliquid jam pars est quantula facti.
[Col. 0230C] Priscos ingenui cura poëmatis
Vates cum raperet (quippe facetius,
Purum, molle, canorum, [Rogat auctor Spiritum sanctum,]
Olim scribere laus erat)
Phœbeis laribus vota potentia
Indebant, solitis relligionibus,
Musas vela futuro
Credentes dare carmini.
Centum vocibus hic ora crepantia,
Hic linguas totidem, pectus aheneum,
Oris ferrea plectra,
Excibat studiosius.
Me robusta fides, mens bene credula,
Diversum petere, & sane * decentius,
Ne dicam officiosum,
Importunius excitat.
O lux terrigenum mentibus addita!
O mirande nimis Spiritus artifex!
O largitor honorum!
O facundia fertilis!
[Col. 0230F] Olim formifluos qui latices super
Portabare fovens, formificans quoque:
Cuncta informia namque
Extant te sine, Conditor.
[41]
Inceptis placido flamine cursibus
Aspira, & faciles suggere dactylos, [ut cœptis aspiret.]
Spondeosque morosos:
Namque hæc copula gratior.
At non sufficiunt verba fluentia,
Ni sit materies splendida carminis
Utrumque approbat usus,
Et nos utraque poscimus;
Quamquam tanta sit hæc, tamque perefflua;
Ut sensus merito mensque perhorreat
Tantæ scrupea molis,
Atque intacta cacumina;
Nonnullas operas postulat attamen,
In litus fluvium cogere turgidum,
Campos cum per apertos
Sese latius explicat.
[Pagina 231]
[Col. 0231A] O nostri validæ Pontificis cruces!
Quis non sufficiunt verba, manus quoque:
Nedum cuique ferendas
Ullo fœdere dixerim.
[Col. 0231D] His figam calamum, te tamen auspice,
Pro quo cuncta quidem pertulit aspera,
Nec bis, nec semel ille:
Sed, quam vita, morosior a.
Moribus & meritis spectatus Amator opimis,
[Col. 0231B] Vivere cui Christus fuit, & sors ultima lucrum,
Virtutum plenus titulis, plenusque dierum, [Excessus S. Amatoris; & electio Germani in episcopatum.]
Ceperat emeritam, sudorum præmia, palmam,
Candentis specie transfusus in astra columbæ.
Tum vero populos in consona vota ruentes
Aspiceres, spirante Deo: namque agmina cleri
Nobilibus conserta ruunt; plebs rustica plebi
Concinit urbanæ; par est sententia cunctis,
Vox eadem; studiisque ardent communibus omnes
Germano titulum decernere pontificatus:
Hunc claris meritis, hunc nobilitate legendum,
Dogmate præcipuum, generoso pectore primum,
Principibus notum, & nonnulla parte verendum,
Cautum consiliis divo de fonte petitis.
Multa Viri castam cumulant præconia laudem:
Materiem merita alta dabant; perque ora volentum
Libera sponte fluunt sermonis famina veri.
Cuique aliud non est, nec præstat copia fandi,
Germanum ingeminat, Germanum ad sidera jactat,
Quaque feras oculos, quaque aurem ducere tentes,
[Col. 0231C] Omnia Germanum. Tanta est concordia vocum.
[43]
Multa renitenti, seque abjurare paranti,
Civile instituunt Primati inferre duellum; [Quod bellum civile indicitur potestati.]
Statque animis incepta sequi, nec ducere quoquam
Proposita de sorte pedem. Quid victa potestas,
Quid contra niti populorum millia possit?
Quin motemque gerat, superaque ab sede profectam
Instantis norit causam prodisse negoti.
[44]
Si quos præterea pro se fortasse pararat
Patronos obices; rerum mox cardine verso,
Sensit in adversas animum deponere partes; [Quod ab his etiam, quos pro se paraverat, vinceretur.]
Expertus, qua velle Dei est, huc cetera flecti.
[45]
Sumptus honos, non sponte licet: factusque sacerdos,
Si quid erat luteum, prudens convertit in aurum;
Augmentoque gradus virtutum copia fluxit. [Quod, suscepto sacerdotio, mutatur ex omnibus.]
Labentis linquuntur opes & munia regni,
Lucraque cum pompis, & quidquid labile, lapsum,
Lapsurumve putes, mens est ea pendere flocci.
Quin & paupertas opibus prælata caducis,
Quidquid ad humanos licito contraxerat usus,
Spe meliore aridis * large * transfundit egenis,
Instanti contenta die, nec crastina curans.
Uxor, ad amplexus tantum fidissima castos
Hac subjecta tenus, sortem est in versa sororis,
Cælestem cælebs sancto cum Conjuge vitam
In reliquum ductura diem. Mutatio celsi
Hæc fuit illa Dei; confectum est munere cujus,
Si quando lævam sana quis mente perosus,
Pronior in dextram valido conamine fertur.
[46]
Ardua currenti moles in carmine surgit,
Pondere torva suo; quod non est tempore visa, [De inenarrabilibus crucibus ejus.]
Non audita rudi; perque hoc incognita cunctis,
Credita non cunctis, tentata est denique paucis.
[Col. 0231E] Spiritus alme, veni; quaque id virtute dedisti
Quo posset fieri, da nunc quoque posse profari.
Factus apostolici compos & compar * honoris,
Duxit apostolicam factis & nomine vitam;
Indixitque suæ mox ardua prælia carni,
Æternasque cruces animi commenta ferocis *.
[47]
Ex qua namque die dici concepit & esse
Forte sacer, tanta carnem impietate subegit;
Os ut ab omnimodis exin secluserit escis, [De abnegatione cibi.]
Quis avidum affectant humana inventa saporem:
Non usum Cereris, non usum denique Bacchi
Jam tum vel labiis passus contingere summis;
Non oleum, non ille cibis insumpsit acetum,
Quo sine nulla placent, extant lautissima quamquam:
Præsiccis dapibus salis adjumenta negavit.
[48]
Festa dies ferias siquando indixerat orbi,
Induto carnem nitida de Virgine Verbo, [De qualitate poculi.]
Vel cum tartareo victor redivivus ab orco
Extulit humanæ secum vexilla salutis,
Singula solemnis pro relligione diei
Indulsisse ferunt expensis pocula parcis;
Vina sed irriguis undantius obruta lymphis,
Nativum abnuerant, nec jam modo vina, saporem.
[49]
Corpus inane cibi sustentaturus inerti,
Davidis memor ille boni, cui carmina curæ, [Qualitas cibi & hora.]
Libavit primo cineres; sic hordea sumpsit.
[Col. 0231F] Is modo panis erat: factum sumpsisse reatus
Alterius manibus, si non hunc impiger ipse
Excuteret moleretque suis; referre peritus,
Externo, an proprio victum sudore pararet,
Quodque foret manuum felix probitate suarum.
Temperius sumpsisse cibum fortasse voluptas
Qualemcumque foret; præceps cum lingueret arva
Phœbus, in Hesperias occasu pronior undas,
Persiccis dapibus certam præscripserat horam.
Ad medium hebdomadis quoties duravit inanis?
Sæpius in septem traxit jejunia noctes.
[50]
Qua tulit æstivos anni pro parte calores,
Hac tulit & rigidas ipsa cum veste pruinas. [Vilitas vestimenti.]
Vestis erat tenui tunicam supplesse cuculla,
Ciliciumque interne latens *: hoc horrida membra,
Dura cutis, nullo molles in tempore somni.
Sumpta semel, jugi numquam concessit ab usu,
Tradita pauperibus nisi cum successit in usum,
Aut attrita nimis nulios decessit ad usus.
Ac velut hostiles in planum fundere turres
Quisque ruens, valida premit obsidione rebelles;
[Pagina 232]
[Col. 0232A] Nec cessat machinis *, nec fictis arte latebris;
Cumque foris gladio pugnat, terroribus intus,
Non prius absistens, teneat quam mœnia victor:
Hisdem animis corpus vexans acerrimus hostis,
Exosusque sibi, nunc his, nunc impetit illis
Mortificare modis: jejunis afficit intus,
Asperitate foris; domitoque immane leoni
Aspera proponens, tum deteriora minatur.
O nova perdomitæ nimium constantia carnis,
Naturæ cui jura datum est superare potentis,
Ingenitumque homini pedibus substernere
[51]
Lectus erat, quadri gracilis complexio ligni,
Flammarum exuviis cinerisque aspergine duri
Margine plena tenus: confectus jamque jacentis [De austeritate lectuli ejus.]
Duruerat de mole cinis, rigidique ferebat
Terga soli: duræ dederant stratoria setæ,
Pertenui subjecta sago: qua plurima cervix
Verticis excelsi superam consurgit ad arcem,
Nulla Viri supposta caput res extulit umquam.
Damnarat sic membra solo. Quid, noctibus ille
[Col. 0232B] Quod non detraxit fesso de corpore vestem?
Rara pedum tegmenta tulit; sic cingula raro:
Sanctorum sancto non dempsit pignora collo.
Non pectus gemitu, non os immune precatu.
Hæc inter, cui non somnum tormenta negarent?
In carmen procede, liber, mens anxia dixit:
Ulteriora vocant. Alio mox numine tacta,
Stemus, item dixit: revocant primaria cursum:
Nec semel his hæsisse sat est; refricata placebunt
Illa magis: spectanda Viri conversio sancti,
Virque viro veteri novus æqua lance ferendus;
Quid fuerit, quid sit factus, quis prodiit ex quo.
[52]
Pransuro quondam regali prædia luxu
Orbibus antiquis dapium diversa ferebant:
Nec modus impensæ; nec edendi copia simplex: [Collatio veteris]
Vilia, nata domi; non magna, domestica quæque;
Arte petita magis, duroque labore sequentum
Empta placent: quodque est ima tellure ferarum,
Quod cælo volucrum, pelagique per abdita nantum,
Principis infrænes conducebantur ad usus,
Non mandante fame, at varium latura saporem a.
Has epulas, hæc fallacis lactamina mundi
Hausta prius Juveni (Rerum commercia mira!)
Post compensarunt ter binis hordea lustris b,
[Col. 0232C] Libati cineres, jejunia longa dierum.
Quæ veniunt patriis & prima & plurima terris,
Vina ministrabant gemmæ pretiosa capaces;
Ut diversorum taceam commenta loquorum.
Extulit hæc palmis interdum fonte petita
Lympha cavis: culpamque putes, nisi sumere parce.
[53]
Quid memorem Phrygio perscriptas pectine vestes,
Nec semel in Tyrios cocta indumenta rubores, [& novi hominis.]
Crassius his aurum superinsutasque smaragdos,
Tum byssos niveas, holoserica plumea, torques;
Multa, Duci quæ larga dabat fortuna superbo,
Singula discretis alium factura diebus?
Artubus his olidi induxit setalia capri,
Interulis quondam solitus sudare
Quid, quod & officiis expletum rite diurnis
(Tum ludos tractabat enim, tum seria passim)
A turba ad placidi cedentem tuta cubilis
Mollior exceptum somnos haurire salubres
Culcita suadebat, rutilo lautissima cocco?
Hæc eadem rigido tellus asperrima tergo
Membra tulit, niveas jam dediscentia plumas.
Nec somnis operam dedit, at plangoribus ille:
[Col. 0232D] Inque suo stratu Domini memor omnipotentis,
Ac veteris jam tum recolens vestigia vitæ,
Deluit * internas fletu medicante latebras.
Hostia viva, placens, rationis acumine fulta,
Sic se virtutum casta mactavit in ara;
Post Christum portare crucem, seseque negato,
Gnarus ad astrigeri contendere culmina cæli,
Confixus cui mundus erat, qui denique mundo.
Prudentes assunto viri, sensuque coacto,
Expendant hujus causas & sensa negoti, [Quod inter tot cruces longum martyrium sustinuerit.]
Consultisque animis, tulerit quod maxime dignum *,
Quisque ferat: mihi certe eadem sententia perstat,
Inque dies animo est magis illapsura tenaci,
Germanum, quantis hac vixit sorte diebus,
Nobile martyrium totidem traxisse diebus.
Nemo molestus eat; ferat ista superflua nemo:
Germanus mihi Martyr erit; nec ducar ineptus,
Pro nobis ora, magne, cum dixero, Martyr.
[55]
Quodque est his potius; quamquam vocer improbus, ausim, [Quod etiam Apostolis merito coæquetur.]
Magna quibus toto seges expatiavit in orbe,
Fidus Apostolicis Germanum inscribere granis;
[Col. 0232F] Et si non numero, numeri quem finiit auctor;
At merito. Meritis ipsi concurrere Petro
Haud vetitum; meritis Petrus non invidet æquis.
Vitam & virtutes a nostro Præsule gestas
Et documenta lege *: si non & Apostolus esse
Et dici valeat, vel dic; vel dicere * fallax.
[56]
Pontificum cathedras quantis splendoribus ornet, [Quid ad Confessores.]
Quod satis emineat, non est hinc dicere multa.
Inferior nullo, multis præstantior extans,
Id sibi privatum Christi fert munere munus,
Dogmate quod rutilus, signisque frequentibus ingens,
Et verbo & claris confecerit omnia gestis.
[57]
Cur non &, liciti pepigit quia fœdera lecti,
Virgineo quisquam tentet subducere a ferto? [Quod & virginibus merito societur.]
Incorrupta fides, voti mens conscia recti,
Non umquam est nivei labem perpessa pudoris.
Estque parum intactæ carnis gessisse nitelas,
Intimus obscæno si non homo purus ab actu,
Integritate sui studeat constare decoris.
[58]
Ergo age; & adductis coram rationibus, omnes
Ordine per Sanctos animum rape: congrua nostro
[Pagina 233]
[Col. 0233A] In cunctis sunt multa Patri: cumque agmine magno [Quod, sicut omnibus merito particeps est, ita & corona.]
Mundus censoris cogetur ad ora futuri,
Cumque & apostolicus consederit ille senatus,
Germanus rutilo subnixus & ipse sedili,
De magno decreta ratus censoria judex
Orbe feret; tum Martyribus cum fortia sacris
Præmia pendentur, roseam feret ille coronam,
Quam peperere cruces addicto in corpore longæ:
Cumque sacerdotes cauti pro merce talenti,
Pro carne edomita, facti pro fœnore lucri,
Ordine promeriti intrarint penetralia regni,
Germano in partem palma victrice locata,
Optime, dicetur, pro parvis maxima, Serve,
Excipe; quod fueris pleno de corde fidelis.
[59]
Terra ferax trimoda * beat ubertate colonum:
Sic sator edocuit, verbi dum semina mittit. [Quod cum conjugatis, continentibus, & virginibus remuneretur.]
Cumque alii referent nitidos super astra maniplos,
Præmia quisque sui repetens pro parte laboris,
Germanum ternis cernes radiare coronis.
Quique a ter denis in sexagena profectus b,
A læva in dextram semper vestigia duxit,
[Col. 0233B] Virgineo plane pollebit stemmate felix:
Virginibus datus ille comes, Agnumque sequetur,
Qua gressum tulerit; quodque est natale pudicis,
Concinet ætheria resonum dulcedine carmen.
Tantus ut is fieret, tua sunt hæc munia, Christe,
Quo sine nil rectum, cum quo sunt omnia recta.
[60]
Qua duo cælicolis quondam virtute receptis
Complacuere patres c, fuit hæc vernacula Sancto: [De bono hospitalitatis.]
Edicti memor hic toties humana monentis,
Cui bene mox facias, quemquam non esse legendum,
Quodque viatori patuerunt ostia justi,
Omnibus hospitii perlargum præbuit usum;
Nemo est exceptus, perpessus nemo repulsam;
Collegit cunctos, struxit convivia cunctis:
Intulit ipse dapes; cunctisque unde unde refectis,
Esuriit solus. Quantum his dependere curæ
Dilectusve * fuit? Caperet tamquam omnia Christus
Officia, & membris tum præsentissimus esset;
Ille pedum sordes manibus depellere castis,
Osculaque extersis instanter figere plantis;
Id fecisse Deum, & fieri jussisse, peritus.
Invalidos mira semper pietate refecit;
Desperata diu, nec jam medicalia multis
Ulcera dum fovit, quoties a morte resumpsit?
[Col. 0233C] Hic cæcis oculus, pes idem denique claudis,
Pauperibusque pater: sic omnibus omnia factus,
Offecit nullis, certavit profore cunctis.
[61]
Cumque ipso tantum videas hoc tempore multos
Secretos a plebe loco, nulloque pudore, [Quod in seculi frequentia eremum servaverit.]
Affectare animis itidem popularia laxis;
Hic vice conversa, raro quod contigit ulli,
In populis nitidam secreti munere vitam
Obtinuit. Quodque mirum; mundalia tractans,
[Col. 0233D] Fallacis minime traxit contagia mundi.
O mirum! piceas quemquam contingere sordes,
Nec pice fœdari. Mirum! quod conditus imis
Ignis eat sinibus; vestesque ferantur inustæ.
[62]
Curarum permagna fuit, conducere semper
Ecclesiæ, cui rector erat, quamque ordine miro [De monasterio a se constructo.]
Augmentis sanctæ componens relligionis,
Instituit duplici regna ad cælestia quosque
Ire via. Sunt perfectæ feliciter ambæ;
Ad cælum tendunt æquis processibus ambæ:
Laxius una vehens (Hæc esse Canonica fertur:)
Altera limitibus arta est hinc inde coactis,
Nec per plana vehit; molitur ad ardua semper:
Hæc & apostolica est, eademque
Secessu gaudens, secreto læta perenni.
Hanc ingressuris tum mœnia pulchra locavit,
Urbis ab aspectu, tumido qua prominet amni
Surgentem ad Phœbum, fluvio tamen interjecto,
Jcaunam dixit nomen largita vetustas.
Hoc distincta modo sors ecclesiastica crevit,
Crevit in immensum; studiisque rapacibus omnes
Ad sanctam certo migrabant ordine vitam,
[Col. 0233E] Felices Pastore bono, quem prævia virtus
Fecerat egregium, proponebatque sequendum.
Quis non civiles tali cum Præsule mores
Conciperet; quamquam modo barbarus ille venisset *
Quis fidei posset purus non fervere cultor,
Etsi in centenum juratus sacra deorum?
Quis ferus usqueadeo, quem non mitescere Sancti
Gratia compulerit? Numquam sermonibus ille
Rem gessit tantum; poterat sic denique sperni,
Si non & faceret: contemnendusque putatur
Doctor in eloquiis, nisi fert suffragia factis:
Quave, quod est Christo carum, subducere vili
Arte queat luteos exhalans quisque vapores,
Osque Dei dici, non est efferre facultas e.
[63]
Tertius ut capiat signis * exordia liber, * [Epilogus.]
Morales operas poscit finire secundus;
Indigna quamquam cogi brevitate queratur.
Gyranti cuneos Christicolum, quos humus extulit,
Occurrit ratio cum vehemens, tum mederatior, [Elogium S. Germani]
Lector pace tua, quam liceat prodere purius:
Nulli deterit hæc officii magnificentiam.
Inspectes, alium muneribus dogmatis inclyti
Præpollere; alium pro meritis scandere sidera;
Hunc signis celebrem clarificat fama beatior:
Vix unum invenias, cui simul hæc omnia confluant.
Vulgant Hilarium a septifidis artibus * inclytum;
Martinus b titulis signipotens astra reverberat;
[Pagina 234]
[Col. 0234A] Palmam sanctifici propositi Antonius tulit *:
Clarus quisque sua laude nitet tempore perpeti.
Sic donis homines munificus Spiritus imbuit,
Qui, cum simpliciter simplificus substet & unicus,
Ob fœcunda tamen multiplici dote charismata.
Cælestis potius septifluum pagina concrepat.
[65]
O terque atque quater magnificum, & denique millies, [a doctrina, virtute, miraculis.]
Uni qui meruit forte bono participarier!
Ut de illo sileam, qui siquidem plurima rettulit;
Hic Germanus, hic est, cui melico * carmine plaudimus:
[Col. 0234D] Hunc ornat
Hic claris meritis inferior nemine fulserit:
Hunc per signa tamen magnificis confer Apostolis,
Si non assimili jure potens hic quoque splendeat.
Testis proluvie Pelagii exempta Britannia;
Testis, qua rigidas ille cruces cellula pertulit;
Testes, qua facilem cumque pedem vel semel intulit,
Stantes ecclesiæ, & vivifici symbola nominis.
Excursis igitur principio moribus optimis,
Ultro signa vocant quadrifido orbe micantia.
Huc nos auspiciis ire bonis, inclyte, luminum
Fons idemque pater qui merito diceris, annue.
Creverunt miri, meritis crescentibus, actus,
Famosumque Viro per signa potentia nomen
Elicuere cruces; quarum quo durior usus, [Ut ad miracula ventum est.]
Hoc in patrandis melior præstantia miris.
Principium tulit his, non experientia juris
Vana sui, nec, qua quondam capiuntur inertes,
Exauctoratæ levis inconstantia mentis;
Verum nota bonis fessi compassio fratris,
Cui non ferre manum pars est indigna reatus a.
[67]
Extulit illa virum studiis frugalibus ætas,
Officiis habilem primis, Januarius olli [De pecunia comperta]
Cognomen gentile fuit, sub præside princeps
Delectus pensis gentem multare tributis.
Ponderis exacti congestam tempore summam
Forte ferebat eo, plenis ut lata crumenis
Adderet exoticis æraria publica gazis.
Is, quod erat sancti devotus verna timoris,
Visere Pontificem vestigia torsit in urbem,
Indignum pietate ratus, cum comminus * esset,
Præteriisse Virum: tulit hinc ad mœnia gressum.
[Col. 0234C] Mox vectigalis passus dispendia sacci,
Jam reus est, & adhuc capitis discrimina nescit:
Amissos rapuit pervasus dæmone quidam
Cum sacco nummos; cumque aforet arbiter omnis,
Condidit in latebras. Damnis addictus * amaris,
A quonam repetat, quod non commiserit ulli?
Anxius incertis opplet conquestibus urbem;
Itque reditque viam; qua nunc vestigia pressit,
Nequidquam relegens; quod res incognita perstat.
Collapsis spebus, sola hæc sententia mansit,
In Sanctum transferre Virum reparamina damni;
Hunc precibus, hunc & lacrymis incessere veris;
Haud aliter quam depositis obnoxius esset.
Præsul lugentis sortem miseratus iniquam,
Posse reformari spondet dispendia fisci:
Femineis animum velit exonerare querelis.
Præsulis edictum tota mox urbe pependit;
Quærendæque rei tridui dilatio fertur.
[68]
Hoc miser expenso, votoque elusus inani, [per energumenum.]
Impatiens ruit, ac Sancti vestigia stringens,
Publica ni fuerit comperta pecunia, dixit,
Jam laqueo elisam flebis discedere vitam.
Quid pietas ageret? Jubet e patientibus unum
Acciri. Casu sceleris deducitur auctor.
Imperat, edicat pacti contagia furti.
Ille fovet latebram. Produci in plebe negantem
Mox jubet: hinc sacris sese sollemniter aptat:
Elatis manibus plebem de more salutans,
Sternitur, & terram porrecto corpore pressans,
Ingemit. Orantis hauserunt sidera vocem.
Nec mora, tum volucres agitur captivus in auras,
Suppliciis saltem veri documenta daturus.
Ecclesiam clamor, populum trepidatio complet.
Extulit illa dies miris spectacula rebus,
Quod reus & Judex acri certamine causam
Expendere suam: jacet hic, attollitur ille;
Iste solum precibus, ventos premit ille querelis;
Contigit hic terram, fugit hic contingere terram,
Stare loco infelix modicum non ausus eodem;
Ac velut ingenti circumvallatus ab igne,
Germanum inclamat, crimenque ex ordine fassus
Digerit. Antistes artus e pulvere tollens,
Concivit miserum, coramque assistere jussit,
[Col. 0234F] Inque aures populi seriem percurrerere furti;
Quod superest, notis solidos efferre latebris.
Elatus populi percellit sidera clamor,
Germani meritum Christique insignia testans.
[69]
Dicitur auspiciis hæc experientia primis
Applausisse Viro, res est quod publice gesta; [Hoc primum miraculum publice operatus est.]
Sæpe tamen flatus * extruserat ille superbos;
Secreti cupidus voluit sed prodere nulli.
[70]
Cum Sancto partes infessa lite sinistræ
Certavere Viro; quodam sed tempore bellum
Acrius incubuit; multaque hunc arte petitum
Ut videre suis patulum non cedere telis,
Conceptum sub corde nefas in damna tulere [De pestilentia per dæmones illata.]
Plebis; in hanc atras tandem exeruere pharetras.
Continuo latis clades incanduit arvis,
Diraque per vastum reptant contagia vulgus.
Spiritus * obsessis angens præcordia claustris,
Ægraque per tumidas adigens suspiria fauces,
Compulit infesto populum succumbere leto.
Sic inimica lues, ternis vix tracta diebus,
Mergebat miseros indigno funere cives.
[Col. 0235A] Conclamata salus; vitæ fiducia cessit;
Inque dies sævi crudescunt
Ferre manum nemo; fatis occurrere nemo.
Agnovit veteris pius argumenta chelydri
Præsul, & indoluit. Sacri tum schemate signi
Imbuit allatum verbisque potentibus unguen.
Hoc depulsa lues; hoc vitæ reddita plebes;
Halitus atque cibus tactu reparata liquoris,
Perniciem pepulere; salus festina recurrit:
Purgavit Medicus, quodcumque infecerat hydrus.
Dæmonicos flatus talem sevisse ruinam,
Post patuit: namque a misero dum pellitur uno
Spiritus, id retulit, Sanctoque manus ad sidera dante b,
Turbine verborum turpem excepisse repulsam.
[71]
Æmula virtutum proponens præmia cunctis,
Nunc monachos, nunc ille citabat ad ardua clerum: [De adventu ejus ad monasterium.]
Seque his præsentem vicibus dum redderet æquis,
Quadam forte die rogitatus visere fratres,
Abnuit, alterius distentus pondere causæ.
Ecce sed exemptus cura nexuque negoti
Post modicum, ignaros fratres egressus adibat.
[Col. 0235B] Obsessorum unus patiens ad limina fratrum,
Plusque furens solito, vocem per inania tollit;
Affore Germanum vicini ad fluminis oras,
Nec sine præmissa pelagus * transcendere * cymba.
Fallere fallacem fallaci pectore vatem,
Asseruere diu; clamor sed pressius instans,
Certius id sciri, nec rem differre monebat.
Missus ad hæc frater, certos de Præsule reddit:
Cymba volat, gratumque vehit fidissima pondus:
Excipitur solito fratrum fervore Sacerdos:
Incumbit precibus, sequitur quem concio tota.
Extemplo validis artatum nexibus hostis
Captivum sublime rapit; dumque iste moratur
In precibus, furit hic, & questibus aëra complet,
Seque ferox miseri trudendum pectore frendens,
Lædere corporeos saltem sineretur ut artus,
Implorat: sed & hoc sibi non succedere certus,
Exiit obscœnam compulsus rumpere partem:
Condignus sequitur furis vestigia fœtor.
Claruit ergo locus meritis & honore Magistri,
Et succedentum moderamine discipulorum
Ille diu. Calamum brevitas a talibus arcet c.
[72]
Mamertinus erat Phœbique Jovisque sacerdos,
Tum quoque cunctorum cultor pro posse deorum. [De conversione Mamertini.]
Hic post exactos aliquot his cultibus annos,
[Col. 0235C] Unius officio miser expoliatur ocelli,
Arentis pariter referens dispendia dextræ:
Pulsatisque diu, dudum quas rexerat, aris;
Expertus, surdos nequidquam in vota vocari,
Judice Christicola, inciderat quem forte d, Sabino,
Formantem exemplis decreta monastica pulchris
Germanum expetiit. Rerum jam Cognitor illi
Signarat causamque viri, votumque, modumque.
Jam fere * contigerat sacri pia limina tecti,
Obvius Antistes & se tum forte ferebat.
Ille solo Sanctum supplex affusus adorat:
Erectum Præsul miro dignamine mulcens,
Ingreditur, gratisque hominem sermonibus afflat:
Itur ad ecclesiam: credens perfunditur undis:
Exutus veteris tandem squalore parentis,
Induitur niveam, mutata mente, figuram:
Quin & corporeos sensit concedere morbos;
Cumque manu lumen sese meruisse gavisus,
Ætatis reliquum Sancti sub numine duxit.
Ms.
Belfortii, cujus correctiones passim plurimas omitto, ob antiquitatem
aliorum codicum & hujus recentem auctoritatem, sic restituit hos
binos versus:
Post patuit: namque a misero dum spiritus exit,
Id retulit, Sancto Superos in vota vocante, Turbine &c.
Veridico sermone Deus haud profore dixit,
Intima sub modii tectam torpere lucernam. [De domicilio]
Noverat id noster præcelso dogmate Pastor,
Nec patiebatur latebris consistere cæcis.
Bruma pruinosis increverat horrida terris;
Ille iter insistens, admota nocte, monetur
Hospitio fessis tenebras defendere membris.
Id solum: nam cœpta Viro jejunia perstant.
Forte procul parent veteris vestigia villæ,
Putribus annosa jamjam solitudine tectis;
Alta veternosas cohibent arbusta ruinas:
Sæva loci facies, tum conversatio sæva.
Præstabat rigido noctem subducere cælo,
Quam caput horrori dubium committere tanto;
Quod fere * nocturnis infesta pericula larvis
Rite loco nullam paterentur adesse quietem.
[Col. 0235F] Comperit ista senum Præsul sermone duorum;
Metatusque locum; Tectis succedite, dixit,
Ambiguis, socii: patet hic spes ampla triumphi.
Hic inter multas vix una est mansio visa,
Instar habens veteris (fuerat quandoque) tuguri.
Hanc petit, huc comites, iteris huc frivola transfert a.
Cœna brevis alios; Sanctum psalmodia pavit.
Nox erat, & plenum carpebant cuncta soporem;
Lector divinis admovit acumina * libris:
Mos erat iste Viro. Cesserunt fessa sopori
Membra tamen, vicitque animum substantia * fortem
Interea ante oculos infelix umbra legentis
Astitit, ac non magna quidem; mox acta * superne
Crescere in immensum. Premit imber saxeus ædem;
Missilibus labat acta domus; tremit excita tellus.
Frigidus invadit trepidi præcordia terror;
Verba abeunt; vox obductis in faucibus hæret.
Nutanti spes una fuit, subducere somno
[Pagina 236]
[Col. 0236A] Pontificem. Vidit; magnique in nomine Christi,
Quis sit, quidve petat, coram jubet ille fateri.
[74]
Terrificam pressit summissa voce figuram,
Se sociumque ferens scelerum contagia plura
Admisisse suum; pœnas pendisse feroces; [purgato.]
Munera defunctos non promeruisse sepulchri;
Quodque quies miseris umquam non ulla daretur,
Infestare homines. Orat (sint viscera siqua,
Si qua Viro pietas) efflagitet Omnipotentem
Pro se, proque suo (tanta est ea cura) sodali,
Sedibus exceptos post tot jam tempora certis
Tranquillam miseris sinat inventare quietem.
Indolet; eque imo suspiria pectore volvens,
Quo jaceant, monstrare jubet. Dux luminis umbra
Præviat, & veteres inter convulsa ruinas
Torva subit: locus est obnoxius ille duobus.
Utque color rebus nitido sub sidere fulsit,
Invitat rigidos operis Præceptor agrestes;
Hortaturque viros, castris hinc inde coactis,
Expurgare locum. Longo sint tempore quamquam
Congestæ sordes; citus at labor omnia vicit.
[Col. 0236B] Cernuntur passim duo fusa cadavera tandem,
Mole diu compressa rudi: vix lurida sivit
Agnosci, quod erant humana cadavera, tabes:
Cernitur exesum scabra rubigine ferrum,
Vincula jam siccis hærentia tunc quoque membris.
Ingemit humanam Sancti clementia sortem,
Quamque potest, miseris affert compassio curam;
Commoda funeribus sinuatur fossa duobus;
Mollia detractis succedunt lintea vinclis;
Pulveris aggestu facies obducta sepulchri;
Signaturque locus venturo notior ævo;
Tum pia pro miseris Patris intercessio fertur,
Defunctis requiem, vivis latura quietem.
Impavidi post hæc fundum tenuere coloni.
Securamque mali implevit generatio villam.
[75]
Post soles aliquot, casu compulsus eodem,
Hospitio fessus successit pauperiorum [De gallorum vocibus absolutis]
More suo: nam ventosum vitare tumorem
Arte volens tali, latebram sic sæpe fovebat.
Nox ea divinis accessit tota negotis *;
Et jam flammipedum cursu provectus equorum
Sparserat ingenuum phœbus per cuncta ruborem,
Gallorum nullis lucem præcentibus ortam *
Antistes stupuit, quamquam nonnulla volucrum
Copia tum domibus conspectaretur in illis.
Quæsiti, priscis hæc se cœpisse sub annis
Damna pati, replicant. Votis ambita virorum
[Col. 0236C] Succurrit pietas benedicti munere farris.
Hoc pastæ volucres vitiosa silentia noctis
Deponunt, segnemque diem concentibus urgent.
Pœnituit tacuisse diu: nam, fauce soluta,
Insomnes fecere homines. Sic, cardine verso,
Non tantum mutæ, quam displicuere canentes.
Rebus in exiguis ingentia gaudia præstans,
Hospitium tali propensum munere * liquit.
[76]
Extima telluris limbo cinxisse perenni
Oceanum, perhibent patrum instrumenta priorum:
Is certe finem quadrato fecerat orbi, [Britannia hæresi polluta; & descriptio ejus.]
Gallica qua rapidi perstringunt littora fluctus;
Insula ni vasto terrarum plurima ductu
Alterius pene * nomen conduceret orbis,
Edicto veterum vocitata Britannia, brutis
Barbara quod feritet gens ultro moribus omnis.
Insula cunctarum constat medioxima * quarum
Maxima vel prima: spatiis nam tensa peramplis,
Ter fere * trigenis productim millibus illa
Longa patet; transversa tuens, fit lata trecentis b;
Interque occasum & septem porrecta triones,
Invidiosa * suis exercet semina glebis:
[Col. 0236D] Quamque ferax frugum, tam fertilis illa virorum.
Polluit hanc error præfato tempore dirus;
Quod satis ad propriam posset conferre salutem
Arbitra libertas; etiamsi gratia desit.
Pelagius quidam, vana de gente
Livida tartarei spirans atramina fellis,
Talibus infecit mortalia corda venenis,
Pectore perversus, fœdo perversior ore.
[77]
Præsulibus Gallis pandit legatio fida
Discrimen fidei partes lapsantis in illas,
Quamque potest primum, populis succurrere lapsis. [Germanus Britanniam perrecturus eligitur.]
Relligiosorum pepulit compassio mentem
Expositos diro fratres efferre periclo.
Hinc synodus numerosa coit: communibus illic
Causa subest lacrymis; contundunt pectora quisque;
Quodque negat sermo, peragunt suspiria voto:
Flent pestem cuncti; nequeunt succurrere cuncti.
Quæritur e cunctis, relevet qui vulnere cunctos.
Et sanctum meritis, & acuto dogmate cautum,
[Col. 0236E] Et signis facilem poscit lis tanta patronum.
Te, Pater, hæc spectant; tu rebus natus agendis,
His quoque succedes, repetita sorte, periclis.
Ne trepida: pariunt æternam talia laurum:
Magnos magna petunt, concedunt vilia parvis.
Has in Germano reputant consistere dotes,
Comminus hunc acri concurrere posse duello;
Cum lingua & manibus, tum nobilitate potentem,
Laturum facile pulchros ex hoste triumphos.
Omnibus id cordi, tenet hæc sententia cunctos:
Ambitur precibus: cessit dilectio tandem,
Conjurata mori fratrum pro laude suorum.
[78]
Præcepti memores, socium metantur * ituro: [Ut S. Lupus ei collega delectus sit.]
Namque duo melius sortem legantur ad unam;
Et lapso comiti certatim subvenit alter:
Sic duo nocturnum capiunt in pace soporem:
Invadens unum, premitur virtute duorum.
Id qui suppleret, Lupus est ex nomine lectus,
Nobilis Augustæ quondam qui forte Tricorum
Præsul erat, signis & opimo * nomine summus.
Junxit apostolicos moderatrix gratia vates,
Terram corporibus, cælum virtute colentes.
Quoque labor pluris, & res edura putatur
(Omnia nam magno, quæ sunt pergrandia, constant)
Hoc se pernices ad fortia cuncta tulere,
[Col. 0236F] Cursibus impigris stadium percurrere docti.
[79]
In Parisiacas itiner convertitur oras;
Metodorus fessis tribuit compendia noctis. [Ut Genovefam]
Turba loci complexa diem, testata probatos
Adventare Viros, rapto fert agmine gressum,
Obviaque exceptis impertit debita Sanctis.
Funditur in cunctam præsens benedictio plebem:
Inde rudes animos monitis cælestibus aptans,
Spargere nectareas arvis arentibus undas
Germanus sacer aggreditur; plenoque fluentem
Vultibus immotis attentant fonte sophiam.
Eminus in medio divam constare puellam,
Porrecto Præsul cernit super agmina vultu;
Ac velut æthereum quid commentatur in illa,
Comminus admotam præblando famine mulcet.
Sic cui venales fundit licitatio gemmas,
Dum cunctis inhiat, pretiosam conspicit unam;
Hanc rapit, hanc multis optat sibi stare talentis,
Semotamque aliis gremio dat ferre tenaci.
Immensum stupuere viri. Caput ille paventis
Ore fovens sacro, quibus orta parentibus esset,
Quodve sibi nomen, fatu perquirit amico.
Virginis in medium monstrantur adesse parentes,
[Pagina 237]
[Col. 0237A] Rite * quod & patrio nomen Genovefa tulisset.
[80]
Mox sacer implevit divini pectora Vatis
Spiritus, & rutilo sic intonat ore Sacerdos:
O lepidum certe caput! O præcordia digna!
O semper meritos tali de prole parentes!
Cujus in exortu superos ingentia Cives
Gaudia perflarunt, vero si credere curæ est,
Intima secretis hæc quondam admota supernis,
Constabit percara Deo, persplendida mundo,
Atque ipsis imitanda viris. Sic fatus, & ultro
Complectens pueram *;Fare, o sanctissima dixit,
Neu percunctanti malis subducere Patri,
An delecteris magni cognomine Sponsi,
Cujus in amplexus, nisi non siet integra, transit d.
Illa rapit verbum, plenoque audentior ore;
Hujus amore feror dudum, quam fervida dixit;
Amplector titulum cognatæ virginitatis,
Innuba sidereo possim quo nubere Sponso.
Id, si dignaris, per te roborarier * opto:
Et manibus submitto caput: fer vota precanti.
Præsul ovat spolio, castisque amplexibus urgens,
Magnanimem perstare jubet. Mox limina lætus
[Col. 0237B] Ecclesiæ penetrat, fixaque in vertice dextra,
Solemnes ex more preces & vota peregit,
Spiritui sancto vas aptans immaculatum.
[81]
Confectis rebus, relevant mortalia victu.
Tum fido pignus deponens jure parenti *, [consecrarit.]
Ad lucem remeare jubet. Sic denique factum.
Num memor hesterni persistis, filia, voti?
Præsul ait. Certe memorem se, virgo fatetur;
Ejus at obtentu, nimium foret indiga cujus,
Conservaturam pactis sponsalia tædis.
Successit res mira loco: favisse videres
Amborum votis collato munere Christum:
Prona solo Præsul mox pendula lumina fixit;
Æreus emicuit supremo in pulvere nummus,
Insculptus cruce. Sublatum tellure Sacerdos
Munus adoptivæ collo devovit alumnæ,
Hoc, dicens, dotis nostræ gestamen habeto;
Hoc discedentem ante oculos persæpe vocato:
Cetera, mundano pompam referentia cultu,
A collo digitisque tuis arcere memento:
Extera carnalem subigant insignia sponsam;
Nupta Deo, gemmis animum compone pudicis.
Nunc longum, pretiosa, vale. Genitoribus illam
Servandam post hæc fidis commisit. At ipse
Continuavit iter noto moderamine cœptum.
Utrumque hunc versum sic emendat Ms. Belfortianum:
Instar habens tuguri (fuerat quandoque) vetusti:
Hanc petit; huc comites, huc est translata supellex.
Hinc mare conscendunt, usi sed produce Christo, [De tempestate]
Fidentesque, sibi cessura pericula cuncta;
Qui tuitus proprios inter discrimina Servos,
Gaudia post tenebras cessit potiora probatis.
Lenibus ac primum facta est progressio flabris
Æquoris ad medium, subductis cum procul arvis,
Sola maris facies cælo complexa pateret.
Gloria spiritibus quamquam detracta malignis,
Fecerit esse reos; manet his substantia prisca,
Natalis levitas vento penetralior * omni;
Livida mens, semper studiis obnixa piorum;
Quodque Dei castis cernunt accedere lucris,
[Col. 0237E] Id lugent periisse sibi. Properare beatos
Ingemuere Viros captæ succurrere plebi.
Occurrunt, totoque agitant discrimina ponto.
Incumbunt venti, raptim de sede ruentes
Quisque sua, pulsosque ferunt ad sidera fluctus.
Nox ruit, & densæ cælum obduxere tenebræ.
Aridus insonuit tremulis compagibus axis:
Fulmina mixta volant. Jam confudisse putantur
Concordes elementa vices, mundique ruina
In priscum reditura chaos. Vix vela ferebant
Ventorum rabiem. Præceps a faucibus imis
Pontus hiat, jamque infernas ostentat arenas.
Inclemens tremulam diverberat unda carinam
Ictibus alternis: cedit prudentia nautæ;
Cesserunt vires; permittunt omnia ventis.
[83]
Una salus fessis, magni præsentia Patris. [per dæmones concitata.]
Hunc labor oppressum duri * cunctamine somni
Obruerat: sensit rabies invisa procellæ,
Intepuisse Virum; ac nullo velut obice pulsa,
Ingeminatque necem, rapuitque ad sidera molem.
Spes omnis erepta viris vitæque fugæque:
Jamque mori cupiunt careant * formidine mortis.
Incumbens decimus post hæc (miserabile) fluctus,
Involvit trepidam letali turbine puppim;
Jamque superfusis latus inclinaverat undis.
Horrendum collega Lupus nautæque paventes,
Excutiunt torpore Virum. Spes omnibus una,
[Col. 0237F] Objectare Senem placandis fluctibus unum.
Surgit, & evalidis immota fronte procellis,
Nomine præmisso mundi rectoris Jesu,
Increpat audacem præstanti pectore pontum:
Hinc sacro tumidos irrorans chrismate fluctus,
Fundit more preces. Orantem gratia præsens
Prosequitur: cedunt, detectis artibus, hostes:
Nox mutata die. Compensant gaudia luctus:
Unda favet votis, ventoque impulsa feruntur
Vela suo, fluctuque volat famulante carina.
[84]
Æquoris immensos optato flamine tractus
Explicuere brevi, solvuntque in littore vota.
Partibus e variis properans sine nomine plebes, [Ut appulsos exceperint.]
Excepere Viros, vates quos forte sinister
Olim venturos trepido prædixerat ore.
Ingressos operum comitatur gloria felix;
Dæmonas inque feros fertur sententia primum:
Namque hi, pervasa dum proturbantur ab æde,
Pontica se Sanctis struxisse pericula pandunt.
Molitos magno cælique marisque tumultu
Cælitus emissam populis arcere salutem:
Seque Sacerdotum meritis & numine victos,
[Pagina 238]
[Col. 0238A] Concessisse mari. Mirantur talia cuncti.
[85]
Fama celer vastæ penetrans regionis in oras,
Dispergit, venisse Viros, vestigia quorum
Prosequitur manifesta salus. Communibus omnes
Exultant animis: implevit pectora summus [Ut, errore pulso, fidem restaurarint.]
Æthereis Ducibus se passim dedere fervor.
Funditur in cunctas sermonis gratia partes.
Urbes, ecclesiæ, conventus, compita, rura,
Omnia cælestis spirant meditamina legis.
Insula divinis impletur tota tropæis.
Siquibus atrocem pestis defixerat unguem,
Vulnera dum pandunt, vitæ medicamina sumunt.
Firmatur fidei cunctorum mentibus ardor;
Cuncta fidem redolent, fidei stant fœdere cuncta.
Instar apostolicum Patribus pollebat in illis,
Officii gravitas, innati gratia vultus,
Antiquusque nitor, tum præcellentia quædam;
Intemerata Viris semper mens conscia recti,
Artibus egregiis instructa peritia quorum
Verteret hostiles sermonis acumine turmas.
Gallia causidicos (gratare, Britannia) tales
[Col. 0238B] Jus tibi dicturos supero pro munere mittit.
[86]
Compulit ad sanam verax assertio mentem.
Nutantes populos: tenebris cedentibus, ardet [Ut in eorum sententiam omnes transierint.]
Prodigiis animata fides: latet abdita pestis,
Auctoresque latent trepidi, tetrisque cavernis
Condita pernicies damnis illacrymat, atque
More gemit zabuli, * populos evadere letum.
[87]
Dira per ancipites sed abit trepidatio mentes;
Congressi metuunt rationis pondere sterni; [Ut hæreticis]
Sive loco cedant, se damnavisse silentes.
Hinc metus, inde pudor capiti præjudicat æque.
Corda pudor subigit vulgo * succedere liti,
Quam non congressos se condemnasse timori *.
Jamque dies aderat pulchro discrimine rebus
Indictura fidem. Procedunt eminus hostes
Pluribus obsequiis assentatuque suorum,
Divitiis rutili, pompa præeunte, feroces:
Distinguit Tyrias auri substantia vestes,
Quæque deest meritis, cedit reverentia gazis.
Signifer hinc fidei Germanus, gloria secli,
Fulmineo flagrans clypeo & cælestibus armis,
Progreditur, juxtaque subit collega benignus.
Fama ciet populos; regio coit omnis in unum,
Spectatura diem. Tandem processibus æquis
Comminus astatur; verum non viribus æquis.
[Col. 0238C] Hinc sincera fides, hinc pugnat perfidus error;
Hinc auctor Christus, illinc Pelagius auctor:
Hinc pietas, hinc pestiferæ meditatio fraudis *.
[88]
Hostibus ac primum dicendi copia cessit,
Constitit hæc nudis solum vanissima verbis, [congressi sint.]
Nec contenta modo, tempusque auresque fatigans,
Garrula, torva, procax, infertilis, improba, mendax;
[Col. 0238D] Par flammæ, cui materies demit indiga vires;
Informis vel dum coquitur ceu massa camino,
Follibus egestas capiens fabrilibus auras,
Horrendum stridet. Postquam justissima verbis
In longum ductis posuerunt tædia finem,
Inde Sacerdotes, haustu spirante superno,
Ignea cælestis vibrantes spicula linguæ,
Ingentes tonitrus, ingentia fulmina fundunt;
Mixtaque apostolicis vernacula verba loquelis,
Concina sermonem testatur lectio a castum.
Erubuere truces obstipo lumine partes;
Perfidus intepuit fœdis torporibus error;
Terga fugæ nudant, seseque ad singula victos,
Dum contra nequeunt, incesta * fronte fatentur.
Arbiter at populus vix tandem vindice ferro
Continuere manus. Licuit quod denique solum,
Condemnant clamore reos. Ita concio fervet,
Quam venerata pios, tam detestata profanos.
[89]
Proruit quidam cum conjuge princeps, [De puella illuminata.]
Unica cui geminis jam dudum filia lustris
Natales tenebras ignota luce trahebat.
[Col. 0238E] Ingerit hanc Sanctis. Victis hanc hostibus illi
Censent offerri. Semel at præsumptio pulsa,
Virtutem tentare fugit; junctisque parenti
Exorant precibus, miseram de clade levari.
Flectitur his pietas, miseros miserata parentes.
Fundunt more precem; pater hinc Germanus amicum
Rite vocans numen, Sanctorum pignora collo
Abducit manibus, frontique admota puellæ,
Damnatas nota refovet * virtute lucernas:
Prosiluit medicina potens, pulsisque tenebris,
Implevit vacuas ignoto sole fenestras.
Nec jam ferre valent læti sua vota parentes:
Quin etiam populis crevit formido salubris:
Hinc succensa fides, illo percanduit usque,
Erroris quoad ulla forent vestigia nusquam.
Sic aliena salus aliis fit causa salutis.
[90]
Vix medium quamquam trepidi confecimus æquor [Epilogus.],
Nec datur aggressos adhuc * exire Britannos;
Sistendum postrema monent. Nunc pondere paulum
Materiæ confectus, iners succumbe poëta:
Quod restat forsan, reparato pectore, curres b.
Scandere puppim,
Transque meare salum
Cœtum discipulorum
Quondam
Christus jusserat a: [Exemplo S. Petri in mari subsidentis,]
Cedere vulgus
In sua quemque jubet:
Hinc montis subit alta:
Sic
numen Patris invocat.
Nocte sopora
Omnia turpuerant;
Sulcabatque minaces
Puppis
cærula gurgites:
Flamine lævo
Æquora ferbuerant:
[Pagina 239]
[Col. 0239A] Spes absumpta salutis
Tanta
mortis imagine.
Æthera jamque
Lucifer impulerat;
Cum quartam stationem
Pernox
miles inordinat,
Christus amico
Fluctibus in liquidis
Fert vestigia gressu,
Seque
horrentibus intulit;
Mox tremor artus
Occupat egelidos;
Clamor sidera pulsat;
Terror
pectora verberat.
En, ego, Christus
Ut sacer intonuit,
Simon, robore sumpto,
Hæc
in famina prosilit:
Si tua vere
Nos adiit pietas,
Noto me quoque jussu
Tecum
pergere præcipe:
[Col. 0239B] Nam neque summo
Res gravis ulla Deo;
Me siccosque videbis
Gressus
ferre per æquora.
Mox miseratus,
Annuit his Dominus:
Fidens numine Petrus,
Puppim
desilit ocyus:
Pendula ponto
Membra senex agitat,
Innixusque marinis
Dat
vestigia fluctibus.
Res nova mentem
[Col. 0239D] Perculerat tremulam:
Tum discrimina pontus
Intentat
fera fervidus:
Quemque * fidelem
Æquora sustulerant,
Paulatim liquefacta
Mox
subsidere cerneres.
Corpore mersus
Jamque Petrus medio,
JESU nunc bone, clamat,
His
me deripe fluctibus:
Obvia Christi
Dextera quem rapuit;
Conscensaque liburno *,
Cedunt
noxia flamina.
[92]
Nos quoque dudum [poëta JESUM auxilio vacat.]
Prætumidum pelagus,
Summi nomine Christi
Confisi,
penetravimus:
Jam fere * cursus
Contigimus medios:
Ponti cerula tantum,
[Col. 0239E] Et cælum undique cernitur:
Auxius haurit
Pectora jamque pavor:
Tollunt æquora molem:
Incepti
quoque pœnitet.
Pande serenam,
Christe, tamen faciem,
Spes & respice lapsas:
Votis
omnia cesserint.
Jamque potentem
Porge manum trepido:
Ausim scandere tecum
Quamquam
torva pericula.
Straverat infandam felix constantia pestem,
Nisa Deo, puroque fides conflata sereno,
Ignibat castis cunctorum pectora flammis. [Quod a Britannis reversuri, Albanum M. expetiverunt; & de reliquiis commutatis.]
Justa reversuros pepulit sententia Patres,
Martyris Albani votis ambire sepulchrum.
Protegit ille suos meritis precibusque Britannos,
Millia pœnarum Christi pro nomine passus;
Ultima quem capitis rapuit sententia cæsi:
At non lictori cessit res tuta superbo;
Utque caput Sancto, ceciderunt lumina sævo.
Sic tu, Christe, tuos interdum ulciscere servos.
[94]
Te quoque perstringi, Martyr, non abnue verbis [Allocutio ad Sanctum.]
Plus justo brevibus: nam ni potiora vocarent,
Forte meis & tu calamis obnoxius esses.
Idque mihi gratum nunc non mediocriter extat,
Quod, te Germano quondam favisse beato,
Accipio; quique auctori persolvere pulchras
Rite parans grates, reserat pretiosa sepulchri
Claustra tui, cineresque pios casto ordine sacris
Muneribus cumulans, Sanctorum pignora condit,
Diversis collecta locis: sic denique justum
Sic fore conveniens; loculo tegerentur ut uno,
[Col. 0239F] Quos eadem meritis nectebat gloria pulchris
Muneris inque vicem, sacro de pulvere partem
Sustulit. Infectus fuso de sanguine cespes,
Tum quoque servabat veteris monimenta triumphi.
Hoc secum Præsul plenus virtute revixit *.
Hinc tibi surrexit præclari schematis aula
Mœnibus in nostris, manibus constructa beatis a.
Hic, Albane preces, hic audis vota piorum;
Sæpius hic justi cives sensere supernos.
[95]
Quisque * pie vixit, [Ut insidiis dæmonis pedem contriverit] diro mox comminus hosti
Sese congressum capitis discrimine sensit.
Divinis functum prisco de more negotis,
Jamque revertentem vis excipit invida Sanctum;
Tum pacis gerulum, præcursoremque salutis
Impulit incauti contritum pondere lapsus
Forte pedem. Lubricos hac instruis, impie, semper
Arte dolos; aurum sed quod fornace probetur,
Immemor interdum. Veteris meminisse duelli
Profuerat. Quondam meritis Job clarus opimis,
Clarior exacto rediit certamine victor.
Et quamquam summos impellant fulmina montes,
[Pagina 240]
[Col. 0240A] Non sane id quod sunt, cessant existere montes.
[96]
Cumque loco fessus Pater artaretur eodem,
Cernere erat tectam modio torpere lucernam.
Forte emerserunt validis incendia flabris,
Vicinas populata domos; jamque omnia victrix
Flamma tenet: spes omnis abit; consumpta palustri [Ut infirmus incendium restinxerit.]
Tecta crepant calamo; furit, & jam Præsulis ingens
Fertur in hospitium, zephyris urgentibus, ignis:
Turba volat; manibusque Pater sublatus amicis
Discrimen fugiat, votis concordibus orant.
Abnuit Antistes, castigatoque tumultu,
Increpat infidos, nulla ratione moveri
Se passus. Tanta est fidei constantia Sancto.
Plebs trepidare metu flammamque obsistere contra.
Humanos nisus turpem cepisse repulsam,
Mox patuit: nam consumptis, quæcumque tueri
Turba cupit, siquid Præsul defenderat æger,
Excessit rabidos, merito pugnante, vapores:
Cumque fere spatiis ultra citraque subactis,
Spargeret immitem populatrix flamma furorem,
Expavit modici contingere tecta mapalis,
[Col. 0240B] Quod Pater inclusus torvo servavit ab igni.
Pertentant animos ingentia gaudia plebis,
Seque magis supero lætantur numine victos.
[97]
Nec stringi numeris, nec possunt cedere verbis, [Ut infirmos innumeros curaverit; & de visitatione angelica.]
Languidus hospitio Præsul quæ gessit in illo.
Noctes atque dies miserorum turba jacentis
Excubat ante fores; animis languentibus isti,
Corporibus poscunt columen tabentibus illi.
Cumque nihil pateretur opis succedere morbo *,
Nocte Viro quadam speciosi numinis instar,
Æthereum spirans vultuque & tegmine quiddam,
Cernitur; admota rectum consistere dextra
Imperat, inque pedes nutantem subrigit. Ille,
Robore concepto, raptum, cedentibus umbris,
Urget iter, rapidis ignarus parcere plantis.
[98]
Saxonas, adscitis in conscia crimina Pictis,
Serius * innocuos contra flagrasse Britannos, [Ut ducem belli professus,]
Olim fama canit. Feritas quod litibus omnis
Pascitur, inque trucem compellit cuncta furorem
Natalis rabies; veteris tum semina rixæ
Conflarant rigidis utrimque incedia bellis.
Jamque duæ genti, consertis viribus, uni
Concurrisse parant, castrisque hinc inde locatis,
Eminus indubiæ tentant proludia pugnæ,
Effectu vario. Necdum Germanus amica
Extulerat regione pedem; licet ille, parati
[Col. 0240C] Æquoris impatiens, reditum jam jamque citaret.
Perculerat trepidos vehemens formido Britannos,
Quod modicæ vires, & belli copia longe
Hostibus impar erat *. Nutu instillata superno
Mentibus ambiguis felix sententia plausit,
Rebus in angustis magni suffragia Patris
Poscere: visa salus hæc est metuentibus una.
Spondet præsidium, nec differt vota suorum:
Accedit castris: sequitur collega fidelis.
Torpuerat rigidus quibus in præcordia sanguis,
Ingentes ausus, ingentia pectora sumunt:
Læta meret Ducibus acies infracta supernis,
Agmine ceu magno, meritis confisa Duorum.
[99]
Tempus erat cuncto semper venerabile mundo,
Cum quadragenis plebes operata diebus, [cælestem]
Pinguescit * macie, solisque intenta supernis,
Suspirat sanctum purgato pectore Pascha.
Addebat feriis * Patrum præsentia castis
Munia splendoris; sacroque exercita verbo
Pars vulgi potior, niveum baptisma subibat.
Procinctu positis, Paschalis nomine festi,
[Col. 0240D] Frondibus implexis instar contexitur urbis
Ecclesia: ingentes spirant campestria laudes.
Procedit madidus pulchro baptismate miles,
Cui lorica fides, cui spes fidissimus ensis,
Cui scutum validum dilectio mutua fratrum:
Armorum reliquus sed enim contemnitur usus,
Pontificum meritis mundi cedentibus armis.
Castrorum novitas suspecto panditur hosti:
Vincendi spes ampla subit: ridentur inermes,
Consertaque manu nil mox, nisi præda, futuri.
Irruat incautis superest acerrimus hostis;
Invadat, laniet, cunctantes opprimat omnes.
Dicta dies cædi nimium præsumpta futuræ;
Nec latuere doli, fraus explorata patescit.
Jamque dies aderat Paschalibus edita pompis,
At non funeribus, ceu jam præsumpserat hostis.
Sacris explicitis, rutilus splendore lavacri
Miles in arma ruit, votisque ad fortia promptis
Stare parat contra, soli concedere tandem
Obnixus morti. Præsul certaminis hujus
Arbiter, ancipites disponens rite cohortes,
Infert se medium; elataque ad sidera dextra,
Me duce, me, dixit, bellum tractabitur omne:
[Col. 0240E] Signifer indictæ subeam primordia pugnæ.
[100]
Hæc ubi dicta dedit, longum progressus in agmen, [victoriam]
Delectos comites numero sortitur ab omni;
Lustratisque locis, qua forte irrumperet hostis,
Montibus obductam cernit procumbere vallem:
Sistitur hic pulchris radians exercitus armis.
Illo (quod numquam) læti videre Britanni
Nempe die instructum magno duce Præsule bellum.
Res nova; sed quantum longis incognita seclis,
Æternis tanto mage condignisssima Fastis.
Jamque ferox aderat confisus viribus hostis,
Confisus latebris (quamquam detecta paterent
Omnia, præcauto satis explorata labore;)
Cum Pater edictum turmas exponit in omnes;
Quem prior ediderit librata voce canorem,
Vocibus elatis miles respondeat omnis,
Securus prædæ, securus denique cædis.
Hostis adest; pactæ Præsul non immemor horæ,
Exigit ingentem pleno de pectore vocem,
Alleluia pium ternis concentibus urgens.
Cunctorum sequitur sublatus ad æthera clamor:
Pressius exceptum triplicant montana sonorem.
[101]
Sternitur infelix, animis marcentibus, hostis, [obtinuerit,]
[Col. 0240F] Seque super, vastas non tantum incumbere rupes,
Quin etiam metuit superum convexa polorum.
Quod restat, solumque putant superesse saluti,
Committunt pedibus trepidæ commercia vitæ.
Non hæc sufficiunt celeres ad munia plantæ;
Et quamquam volucres plaudant fugientibus alæ,
Omnia pigra putant, nec sunt fugientibus alæ:
Fundunt arma procul, gaudentes corpora tantum
Subduxisse neci: consumptos flumine plures
Accipimus: cuicumque leve est incumbere leto,
Dummodo contingat duras impune sequentum
Evasisse manus. Cælestibus ultio flabris
Acta furit, nec fert requiem trepidantibus ullam.
Stat victor, cumulatque novo rem carmine, miles,
Ultoremque sui pangit per cantica Christum.
Incubat hinc spoliis felici numine partis,
Nil sibi, cuncta Deo reputansque ferensque potenti.
Plaudunt Pontifices tanti splendore triumphi:
Auspiciis confecta novis, & sanguine nullo,
Hostibus exultat felix victoria fusis.
Rebus compositis, celerem pro posse regressum
Cura gregis proprii semper propensa monebat: [Ut rediens, cives tributorum insolentia depressos invenerit.]
Invitat pelagus, Christo moderante, paratum;
Mensque favet, meritis non casso conscia pulchris;
Martyr & Albanus precibus comitatur euntes,
Sedibus optato donec potiantur amicis.
Læta revertentes exultat Gallia Patres:
Nascitur ecclesiis optatæ gratia lucis;
Contra dæmonibus duri tortura doloris.
[Col. 0241B] Germanus notam tandem delatus ad urbem,
Ambitur duplici pastor pietate suorum;
Obvia turba ruit, luctu testata dolorem,
Plausu lætitiam; mixtis in utrumque feruntur
Agmina tanta modis: lacrymis at gaudia cedunt.
Presserat in miseros clavum fortuna trabalem a,
Dum Pater almus abest: causas tamen ordine discit;
Oppressos dudum censoris pondere cives
Acrius insolitis rem contrivisse tributis.
Ingemit ærumnis; pietatis viscera pandit;
Rimatur, quanam miseros a clade levare
Arte queat: magnisque caput sudoribus ille
Voverat, omnigenum patiens sine more laborum.
Urget cura Virum; nec jam suffragia differt.
Fessus adhuc pelagi, rursum terrestria tentat;
Ingrediturque viam, longum qua Gallia vergens
Pandit iter; sanctoque ferens in pectore Christum,
Progreditur, modico contentus ad omnia sumptu.
[103]
Carpebat gressu Præsul per aperta modesto
Rura viam, vesperque diem condebat in undis, [Ut equum abductum]
Obruerat totum pluvio qui frigore cælum:
Confectus macie, confectus sordibus, ecce,
Addit se comitem perverso pectore quidam,
Nudus ad usque pedes. Pepulit miseratio cunctos.
[Col. 0241C] Jungitur hospitio prætextus paupere prædo,
Interque innocuos cubitum dat mebra ministros:
Hos sopor, hunc urget sævæ meditatio fraudis.
Proficuum sceleri gnarus conducere tempus,
Surgit, & addictum sancti Senioris in usus
Abducit stabulis incesta fraude jumentum *.
Redditus utque dies, noti jactura vehicli
Noscitur; at furti jam se subduxerat auctor.
Neve Sacerdoti præsens evectio deesset,
Clericus obsequium Sancto dependere suetus,
In peditem mutatur eques: sic exigit ordo.
Dumque iter accelerant, liquido perfusa sereno
Clara Viri facies sobrio moderamine fulsit;
Sed præter solitum lætæ spiramina mentis
Fronte premit. Videre sui; cunctisque viritim
Attonitis, audax pauloque expromptior unus,
Quænam tanta, rogat, læti sit gratia vultus.
[104]
Ille sub hæc, Modicum, socii, subsistite, dixit, [receperit.]
Et ridendus & infelici sorte dolendus
Jam vestris oculis miser objectabitur ille,
Quem mox torquebit fœdi mens conscia facti.
Dixit; & in partem porrectis visibus, ecce,
Eminus inspiciunt peditem, loroque manuque
[Col. 0241D] Raptum animal post se pudibunda fronte trahentem.
Dumque ille accelerat, dumque hi non multa morantur,
Consequiturque brevi, seque ad vestigia sternit,
Ordine commissum fassus per singula crimen,
Seque ita totius implexum * tempore noctis,
Ut nullo quoquam posset divertere pacto;
Ni mox quadrupedem vovisset reddere captum.
Tum Sacer indoluit, mollique affamine mulcens:
En, tibi quod nudo deerat, si forte dedissem,
Patrandi sceleris impulsio nulla fuisset.
Nunc cape cujus eges: quod nostrum est, reddito, dixit.
Sic reus indultam revehit cum munere pacem.
[105]
Secreti cupidus sancto Vir numine plenus,
Non magis externos doctus vitare favores, [De occursu populorum.]
Quamque * ministrorum solatia crebra suorum,
Voto detulerat latebramque fovere perennem,
Immunemque auræ, quam longa est, ducere vitam.
Inconvulsa manet magni sed sponsio Jesu,
Montibus impositam non abdi visibus urbem:
[Col. 0241E] Quemque tegit meritis absistens gloria pulchris,
Indicat egregiis illustrans gratia signis;
Et quaqua tulerat facilem per compita gressum,
Urbibus & vicis raptim promiscua sese
Obvia turba dabat, præclaris excita factis,
Et, quamquam longi, facile secura laboris.
[106]
Te quoque, Cæsareis fatalis Alesia castris,
Haud jure abnuerem calamis committere nostris; [De stramine,]
Quæ, quod alas proprios præpingui pane colonos b,
Nominis adjectu quondam signata putaris.
Te fines Heduos & limina summa tuentem
Aggressus quondam sævo certamine Cæsar,
Pene tulit Latias non æquo Marte phalangas,
Expertus, patriis quid Gallia posset in armis:
Nunc restant veteris tantum vestigia castri.
Presbyter extiterat claris natalibus illic,
Clarior ingenio, cui tum gentile Senator
Nomen erat. Vita meritoque simillima conjunx
Æquabat studiis casti decreta jugalis.
Ambo provecti, macti successibus ambo.
[107]
His Præsul sancti, qui commendatur, amoris [in quo Alesiæ inscius cubitavit.]
Fœdere junctus erat. Hos tum cum forte petisset,
Excipiunt, quanto consensit copia, cultu.
Hic matrona piam struxit sub Præsule fraudem,
[Col. 0241F] Stramine subjecto; quo nescius incubitavit;
Telluris solitus alias incumbere tergo.
Impulit utque novo terras afflamine Titan,
Urget iter; gaudetque domus, gaudentque ministri,
Sese illustratos noti solamine Patris.
Relliquias matrona toro collegit, & omni
Compositas studio, causis vitalibus * abdit.
Post soles aliquot, natali lampade quidam
Splendidus, & multa rerum ditione superbus,
Dæmone perflatur: suberant suffragia nulla,
Quodque absens Germanus erat, spes cesserat omnis.
Præsumpsit matrona fidem, Christoque vocato,
Servato miseri circumdat stramine corpus.
Absentis merito, cessit res ardua voto.
Nocte miser, magno tamquam vallatus ab igni,
Æstuat, & replico Germanum nomine frendens,
Abripitur sævi tandem de fauce leonis,
In reliquum sospes, collato munere, tempus.
[108]
In Lugdunenses æquis processibus arces
Vexit Arar, Rhodano sese sub mœnibus abdens. [Ut Lugdunenses doctrina & signis illustraverit.]
Lugduno celebrant Gallorum famine nomen
Impositum quondam, quod sit mons lucidus idem c.
[Pagina 242]
[Col. 0242A] Exceptum studiis plebes amplectitur æquis:
Ætas cuncta ruit: sexus concurrit uterque.
Tangere nec tantum; juvat aspexisse frequenter.
Procedit cunctis benedicto plena salutis;
Tum relevat grato cunctorum pectora verbo;
Et quamquam festinus eat, sitientia certe,
Quod satis est, relevat vivaci dogmate corda.
[109]
Jam, dudum gravibus quamquam dilatio votis [Ut Arelati]
Obstiterat, miro tandem raptatur amore
Obvia Germano, fusis quacumque catervis,
Urbs Arelas. Fundatoris cognomine primi
Hoc duxisse ferunt incerto tempore nomen d.
Hic tunc Hilarius, hinc usque ad sidera notus,
Præsulis officium verboque manuque gerebat:
Igneus ille fide, cælesti famine torrens,
Præceptis operam dabat indefesse beatis *;
Hic, ut apostolicum præclari temporis instar,
Excipiens, prona Sanctum pietate colebat,
Affectu patrem, meriti splendore magistrum.
Frænabat rigidam præfecti nomine gentem
Auxiliaris item; geminis cui grandia votis
[Col. 0242B] Adventu magni fulserunt gaudia Patris;
Ille viri dudum pleno flagrabat amore,
Visendi cupidus, tum quod quartana jugalem
Torrebat longo jam dudum tempore lampas.
[110]
Intranti longum princeps rapit obvius agmen, [exceptus sit.]
Excipit, oblectat, refovet, veneratur, adorat;
Tum totum facili metitur lumine corpus.
Impulit attonitam trepida formidine mentem,
Digna Viro facies, & plenum numine pectus,
Sermonis gravitas, illustris gloria vultus,
Fama minor meritis, magni præstantia cordis.
Exin præcipuis effundit munera gazis,
Oblatisque manum dignetur pandere, poscit.
Uxoris post hæc supplex incommoda jungit.
Annuit Antistes fidei, nec præmia differt:
Ingreditur; manifesta salus comitatur euntem:
Discutit ingrediens ægro de corpore pestem,
Et tremor & febris puncto delentur eodem.
Sic capit optatum felix matrona levamen.
Adventus post hæc exponens ordine causas
Perfruitur sobriis *, obtento principe, votis.
Civibus oppressis revehit vexilla quietis;
Summa salus toti quamvis existeret urbi
Reddita Pastoris tantum præsentia magni.
Clavus trabalis, adhibitus olim fuisse creditur ad supplicium & cruciatum inferendum. Hinc de Fortuna Horatius lib. 1. carm. Ode 35.
Te semper anteit sæva necessitas,
Clavos trabales, & cuneos manu
gestans ahena &c.
Nescius immunem sudoris inire quietem,
Arvemas quondam Præsul progressus in oras, [Ut ei Dominus diem passionis Juliani martyris]
In Brivatensem flexit vestigia vicum.
Hic, martyr Juliane, tibi pro nomine summo
Millia pœnarum truculento tempore passo,
Haud impune bonis semper obnixa vetustas,
Detraxit celsi passim monumenta triumphi:
Et quamquam clarus famoso nomine Martyr
[Col. 0242E] Solis ab occasu jam tum ferreris in ortum;
Hoc certe quiddam fueras obscurior ipso,
Semper honorandi quod plebs oblita diei,
Haud tibi certa dabat celebri solemnia ritu.
Non tulit errorem longis inolescere seclis
Germanus veniens; ac primum, tempore quonam
Sacra ferant Sancto, fatu perquirit amico.
Indoctum vulgus sese nescire fatentur.
[111]
Tum Pater, E summis poscendum sedibus, inquit, [revelaverit.]
Quod potis humanæ non est expendere menti.
Nox ruit, inque suam cœtu cessere soluto
Quisque domum: Præsul sacra pernoctat in æde.
Luteaque in roseis rutilans aurora capillis,
Vix matutino rubefecerat æthera curru;
Præsul adest; causamne Deus patefecerit ulli,
Ultro perquirens. Expertes esse negoti,
Sese testantur. Mox hæc in verba Sacerdos:
Mensis legitimum subeat quam septimus annum,
Hoc scitote prius mundo clarescere festum
Quatuor ante dies *; hæc sunt natali Sancti,
His Martyr factus felici sorte Kalendis,
Inditus est Superis fuso pro sanguine castris:
Res comperta mihi monitis cælestibus hæc est.
Dixit; & ingentem perfundunt gaudia plebem.
[Col. 0242F] Martyris ex illo celebratur tempore pompa,
Gallia qua partes late spatiatur in omnes;
[112]
Rursus bella moves; spiras incendia rursus, [Ut Pelagiana hæresis recruduisse nuntiatur.]
Desecto nequior * consurgens bellua collo?
Tela quidem forti nuper prostrata duello
Non pudet in miseros iterum conflare Britannos?
Parce tibi, jam parce, precor; quo sæpius atrum
Extuleris virosa caput, jaculabere * certe,
Et repetita dabunt celerem commenta ruinam:
Quod semel insanum est, iteratum insanius horret,
Majoremque ferunt bis vulnera rupta dolorem.
Vix Præsul positis humeros subduxerat armis,
Immensum fessus, propriamque reviserat urbem;
Ecce, ferebantur precibus mandata coactis
Cunctorum, quiqui fuerant, ex parte piorum,
In miseros iterum pestem recidisse Britannos
Dogmatis insani, nec spem restare salutis,
Ni prius obtentam pulchro certamine causam
Tutetur solito. Suberat spes certa triumphi
Pro miseris movisse manus; nec gloria velis
Iret prima suis, si non suprema subiret
[Pagina 243]
[Col. 0243A] Infectis imposta manus a. His vocibus iras
Excitat, impatiensque moræ mox arma reposcit,
Arma celer; notisque artus inducitur armis.
Voverat ille suum fidei pro nomine pectus,
In quamcumque daret casus incumbere mortem:
Ibat paciferis perlustrans gressibus orbem,
Semina sancta ferens; & pulchro dogmate pandens,
Præmia Christicolis quæ & quanta parentur in astris;
Contra, quæ reprobos ineant * post funera pœnæ.
[113]
Tuque iterum celebris priscum, Lutetia, nomen [Ut Parisius veniens,]
Carmine conde meo; mihi certe mentio constat
Semper grata tui, quod te nunc ossibus ornat
Sponsa * mei Domini, quondam celeberrima signis.
Huc tunc ingressus præsul Germanus, amore
Excipitur miro. Pronam benedictio plebem
Confovet: ingenti persultant omnia plausu.
Depositi memor ille sui, quinam Genovefam
Casus agat, studio mox percunctatur amico.
[Col. 0243B] Cælitus attigerant animum discrimina, credo,
Plurima, quæ tempus fuerat perpessa per illud:
Ut solet obloquiis pietas succumbere duris.
Parque * fuit nigræ virus deprehendere mentis,
Cum concepta semel furialis semina flammæ
Nec, sancto præsente Viro, plebs livida pressit;
Cui tamen illa suo melius quam nota parenti est.
[114]
Exin virgineæ secedit in abdita cellæ,
Conseptus populo: prodit mox obvia virgo; [Genovefam visitaverit.]
Quam Pater ingenti magnus pietate salutat;
Numinis ut templum veneratum jure putares.
Hinc spectans plebem, dextraque silentia mandans,
Virginis auspiciis repetit præconia primis:
Ut sacrum Christo felix infantia corpus
Aptarit, nullo temerandum in secula pacto:
Se quoque virginei semper mansisse pudoris,
Abjuncto quamquam secretum corpore, testem.
Utque, ait, indubias statuat sententia mentes,
Argumenta rei veris perdiscite signis.
Dixit, & infectam lacrymarum flumine terram,
Virgo orans recubos qua se flectebat in artus,
Ostentat digito. Rabies hinc pulsa, furentes
Leniit; incepti cunctos piguisse videres.
[Col. 0243C] Consensu socio cunctis decernitur insons;
Insontem cuncti conserta laude fatentur:
Componit rabidos assertio vera tumultus,
Deque animis atri pellit contagia fellis.
Exin Parisias celebris Genovefa per oras,
Obtinuit meritæ passim præconia palmæ.
[115]
Singula gestorum, clarissima virgo, tuorum
Committi calamis fuerat devotio nostris; [Allocutio.]
Grandia multivolum revocant sed cœpta poëtam.
Ne tamen hos justo fundam sine fœnore versus,
Supplicis esto memor, precibusque tuere fidelem;
Quasque tuo nosti dotes accedere Sponso,
Accessisse tibi, collata sorte, putato:
Jamque vale, conjuncta Deo, seclique memento.
[116]
Hinc mare conscendunt; concurrunt omnia votis; [De adventu ejus per dæmones nuntiato.]
Puppis in obsequium componunt flamina cursum;
Fluctibus infestas videas cessisse procellas;
Vivida vi virtus ventorum verbera vicit.
[Col. 0243D] Tuque ferox aberas, dæmon, non ausus adesse;
Quod necdum, pelago fueris quæ passus in ipso,
Exciderant animo. Sed mens tibi livida quamquam,
Antiqui populos emergere fauce draconis,
Æternum doleat; virtus sanctissima certe
Impulit invitum populis prædicere vatem
Præsulis adventum. Necdum contingere terram
Quiverat; insula Germanum jam tota fremebat.
Forte loci princeps Helaphius, indice nullo,
Occursum properat; tam certum est credere vati.
Filius huic primis curvo damnatus ab annis
Poplite, marcentis tulerat dispendia cruris.
Exhibet hunc secum: sequitur provincia tota,
Turba sacerdotum, concursus inscia plebes.
Ordine summissis prodit benedictio cunctis:
Hinc doctrina fluens sermonibus irrigat omnes.
Agnoscit populos fidei tunc usque tenaces;
Auctores sceleris compertum existere paucos:
Quæruntur; vindexque reos sententia plectit.
[117]
Irrumpit densas Helaphius ipse catervas,
Objectans claudo deformem corpore natum. [Ut Helaphii filium curaverit.]
Nec verbis opus est; allegant plurima causam,
Ætas, debilitas, lacrymæ super omnia patris.
[Col. 0243E] Elicit ingentem compassio justa dolorem
Cunctorum ex animis: flexus quam maxime Præsul,
Sese præsidiis confert ex more supernis;
Tum juvenem residere jubet; mox arte magistra
Explicuit medicam doctus succurrere dextram,
Attrectans siccos leni palpamine nervos.
Mox, tamquam digitis flueret medicina salubris,
Consequitur festina salus; rapit arida succum
Compages refluum; remeant in pristina nervi,
Atque interdictum repetunt vestigia flexum,
Multorumque oculis fulserunt dona salutis *;
Cum pater incolumem recipit post tempora natum,
Natus plaudentem recipit per gaudia patrem.
Sic tua, Christe, modis inolent præconia miris,
Et fidei capiunt invictum pectora robur.
Hinc sacer ad plebem sermo convertitur omnem
De lapsu, seu quæ reparent impendia lapsum.
Obtinet immotis columen fundata columnis
Tuta fides; fidei pugnant pro fœdere cuncti.
Perpauci suberant detectæ fraudis alumni;
Sistuntur coram *; cunctis eadem sententia perstat,
[Col. 0243F] Exilio multare jugi. Sic insula felix
Tartarea tum peste carens, insignibus almæ
Nunc quoque nunc fidei casto splendore coruscat.
Pace locis parta, spoliis percomptus opimis,
Alite felici notam remeavit in urbem
Germanus, superis merito gratissimis astris.
[118]
Tuque o, cui toto discretos orbe Britannos [Epilogus.]
Bis penetrate datum, bis intima cernere magni
Monstra maris, positis huc tandem flectere velis;
Votaque servatus solvens in littore nautes,
Qua ratione potes, genium curare memento;
Teque para (rerum fors est incera) futuro;
Ut, si quis subeat, possis par esse labori.
[Col. 0244A] Dives Dædalon olim
Multa laude peritum,
Quondam qui fugiens Minoëia palatia, [Poëta Icari fabulam considerans,]
Ceris nexuit alas,
Pennis præpetibus vacuum ratus aëra
Tuto posse meari.
Ascivit comitem levitas temeraria
Lævo fœdere gnatum,
In patrisque latus subit aliger Icarus,
Patrissare coactus.
Tum videre poli duo quadrupedantia
Primum monstra volare.
Arctos ad gelidas pater impiger evolat,
Tutus frigore lævo:
Tandem Chalcidicis superastitit arcibus;
Hæc primum attigit arva:
[Col. 0244B] Hic templum tibi nobile, Phœbe, dicavit, &
Fessas exuit alas.
Natus, Dædaleis minus integer artibus,
Incautusque pericli,
Plus justo
Mox pennis resolutis,
Cognomen pelago dedit Icarus obvio,
Sævis obrutus undis.
[119]
Hæc te monstra petunt, tibi fabula competit [Christum invocat, ne illa possit de se vere narrari.]
Hæc, ignare poëta:
Jam tu Dedaleo nimis ocyor Icaro,
Terrarum infima linquis;
Dum te materies nimium rapit ardua
Cælo intendere pennas.
Atque o dulcicanum rapereris in alitem,
Manarentque canoro
Plumæ per digitos humerosque volatili!
Tum te per liquidum æthera
Nectentem modulis bene dissona limmata *
Vivax penna bearet.
Ah! te ne subigant temeraria ludicta,
Dum sublimia tentas.
Ah! ne præcipitem penetralia fulmina
Sæva in tartara pellant:
[Col. 0244E] Quando extat vetitum nimis ardua persequi,
Nec transcendere vires.
His tu, Christe, potes medicarier unice,
Hæc eludere tela:
Et cui posse fuit dare talia fieri *;
Non te posse negarim
Casto vela quidem dare commoda carmini;
Nec spes deviat usquam.
Defesso pelagi glebæ natalis in oras
Vix remeare datum, cum protinus obvia longo [Ut Armoricanam legationem exceperit;]
Procurrit tractu tensis legatio palmis,
Prætolata diu repetentem patria Sanctum.
Gens inter geminos notissima clauditur amnes a,
Armoricana prius veteri cognomine dicta;
Torva, ferox, ventosa, procax, incauta, rebellis,
Inconstans, disparque sibi novitatis amore,
Prodiga verborum; sed non & prodiga facti:
Dicere plus, fecisse minus, taxatur honestum.
Regibus hanc fidei numquam servasse tenorem,
Sæpius expertum. Quare, quo principe felix
Tunc quoque florebat titulis respublica priscis,
Magna salus patriæ (nomen fuit Ætius illi)
Pertæsus tumidæ mores & crimina gentis,
Vastandam rigidis tandem permisit Alanis.
Rex erat his Eochar, belua crudelior omni.
[Col. 0244E] Quid cædes memorem, & furialia facta tyranni?
Expertus late totis in partibus orbis.
Ergo exoptatæ permissa licentia cædi
Instigat rabidas gentis in funera fauces;
Barbara mens inhiat jugulis; factura periclum,
Quid possit feritas: sævum rapit improbus agmen,
Ardens optatæ quamprimum incumbere prædæ.
[121]
Percellit miseram dira expectatio gentem, [& descriptio ejusdem gentiis.]
Et metus impatiens, & rerum plurimus horror:
Nec vero simplex urget præcordia terror:
[Col. 0244F] Non conferre manum, non fines hoste tueri,
Non saltem tentare fugam sententia surgit.
Fingit quisque sibi varii discrimina leti,
Solaque suspectæ torquet dilatio mortis.
Una subest miseris ratio servata salutis;
Si se dignetur gladiis opponere Præsul.
Legatis hæc summa fuit. Quid nunc quoque, Sancte,
Quid facturus eris? Si te subducere tentes,
Nosti, quid capto sit viscera claudere fratri:
Sive juvare velis; terrent quam multa volentem?
Rex ferus, horrendæ rabies incognita gentis,
Et lingua & mores, torvæque protervia frontis;
Tum quod perpetui defessum mole laboris
Destituant tenues ineuntem grandia vires.
Fide Deo; fraterna feret dilectio palmam.
Posse dabit, qui velle dedit: res ardua quamquam,
Concedet justis lævo mox numine votis.
[122]
Ergo iter invadit. Aderat gens perfida, fines [Ut regem barbarum]
Jam transgressa suos; faciem telluris apertæ
[Pagina 245]
[Col. 0245A] Implerat ferratus eques; rex agminis atri
Barbarus in medio, trucibus horrendus in armis,
Optatæ spe cædis hiat. Mox præduce fidens
Germanus Domino, medios irrumpit in hostes,
Armatoque duci sese (mirabile dictu!)
Ingerit intrepidus; medioque interprete, primum
Exorat, seseque preces effundit in omnes.
Ille, manus indocta pati ceu bestia quondam *,
Orantem refugit. Præsul cunctamina sævi
Pectoris increpitat. Nihilo minus abnuit ille.
Antistes cœptis tandem persistere certus,
Injecitque manum, frænique invasit habenas.
Immensum stupuere omnes. Sistuntur eodem
Agmina fixa loco; nec cedit copia cuiquam
Vel mutare locum, vel quoquam flectere gressum.
Tanto sidereæ perfudit gratia lucis
Pontificem radio: par vultibus ille Moijsis,
Cornutam faciem Domini referentis ab ore,
Terruit immanes frontis splendore phalanges,
Non ausas niti, non ausas tendere contra.
[123]
Rex ferus indomitam jussus deponere mentem, [aggressus sit.]
[Col. 0245B] Miratur potius; stupidum miracula terrent:
Quæ tam magnanimem faciat constantia Sanctum;
Quanta Seni virtus, quanta est reverentia vultus,
Millibus ut potior seu constet fortior unus.
Bellicus ad pacem extemplo deponitur ardor;
Concedunt humana Deo; violenta furoris
Conditio positis tractat civilia bellis;
Qualiter id fiat, fieri quod jure Sacerdos
Decernit, non quod rabidus præfixerat ardor.
Postquam cædis amor & vis compressa furoris,
Componunt animos; tum pacis munia tutæ
Collatis ineunt robusto fœdere dextris;
Castra dehinc repetunt. Merito sic Præsulis almi
Deponit trepidum gens Armoricana timorem,
Emergens tandem trucium de fauce ferarum;
Hac ratione tamen, partæ per fœdera paci
Romanus stipulam si præbeat induperator.
[124]
Hæc quorsum tendant, satis est edicere promptum.
Te, Pater, hæc rursum, te certe hæc talia spectant: [Apostrophe ad Sanctum.]
Jam te sidereus, jam dudum poscit Olympus,
Teque olim miseris mordacius invidet arvis.
At non terrigenis fas est excedere castris,
Ipse quoad Latias gressum deflexus in oras,
[Col. 0245C] Hic quoque cælestem facias flavescere messem.
Forsan & hæc superis fertur sententia fastis;
Ut, consummato magnorum fine laborum,
Victor in Italia capias insigne superbum,
Quæsitam meritis, partam virtute coronam,
Distinctum pulchris rutilum diaderna beryllis.
O Pater! O magnis pelagi defuncte periclis!
Te sed adhuc subeunda manent quam plurima terris:
Quo tecumque feret fortuna, audentior ito.
O graviora tamen crebro discrimina passe,
His quandoque feret felix constantia finem.
[125]
Nec mora (Quas etenim flammis cælestibus ardens [Ut proficiscens in Italiam, presbyterum Senatorem denuo visitaverit.]
Posset habere moras?) patriis digressus ab oris,
Alpinas celerem gressum detorquet in arces;
Teque iterum gradiens studio pietatis avitæ,
Care petit meritis & relligione Senator,
Hospitii grato pensurus fœnore dotem.
Constitit ante oculos subito producta puella,
Omnimodi sermonis inops, quam longa coævi
Cardine bis deno carpebant damna silenti.
Comminus admotam miro dignamine Præsul
[Col. 0245D] Suscipit; inde manu faciem perlustrat amica,
Os, frontem, & totum permulcens unguine vultum;
Tresque dehinc panis vino permiscuit offas;
Inque os attonitæ componens virginis unam,
Imperat, acceptum præeat benedictio panem.
Illa Sacerdotis parens ad singula verbis,
Edicit pleno, Præsul quod jusserat, ore.
Sic exorta novo manans facundia ritu,
Ætatis reliquos exin duravit in annos.
[126]
Inde profecturus, præterquam forte solebat, [Ut eidem excessum prædixerit suum.]
Artius unanimem complexibus urget amicum;
Interque amplexus quam molli famine mulcens,
Æternum valeas, frater carissime, dixit,
Indiscreta meæ per secula portio mentis.
Annuat Omnipotens, rebus cum fine supremo
Venerit extremam districtus ponere metam,
Vultibus ut læti nos contueamur opacis b:
Nam donec hujus * solvatur sarcina carnis.
Alterno vetitum posthac concurrere visu.
Hæc Pater effudit digressu dicta supremo,
Hisque salutatum discedens liquit amicum.
[Col. 0245E] Dicat, quisque velit, decessus tempora Sanctum
Ignorasse sui, propriam cum linqueret urbem c.
Continuabat iter, paucis ex more ministris;
Obvia sed populis stipabat turba coactis:
His Pater æterni fundebat semina verbi.
Idque juvat meminisse magis, quod siqua locorum
Aut orans, aut forte docens, lustraverat olim,
Persistunt hodieque sacris notissima cellis,
Aut crucis elatum fulget venerabile signum.
[127]
Perlustrans Hedui posthæc confinia pagi.
Mitibus officiis summi pietate favoris [Ut ab Heduis exceptus sit.]
Excipitur solito: fervent examina vulgi;
Omnis adest ætas; sexus concurrit uterque;
Nec vacat, & nimium est fragili committere pennæ,
Quantus erat Sancti cunctorum mentibus ardor,
Affectu quanto, quanta pietate colebant,
Quem norant summum summæ Deitatis amicum.
[128]
Forte, pererratis totius mœnibus urbis,
Relligione calens sacras dum circuit ædes, [Ut S. Cassianum]
Devenit, quo Cassiani venerabile corpus
Quondam pontificis tumulo recubabat honesto:
In quo virtutis radiabant signa supernæ,
Militis eximii clarum testata triumphum.
Marmor erat Parium, miro candore decorum:
[Col. 0245F] Hoc claudebantur sacri tum septa sepulcri.
Cælitus at rubri species diversa coloris
Pressit vivificum, variato marmore, signum;
Ut nova forma crucis, manibus distincta supernis,
Cassianum meritis etiam post funera claris
Vivere monstraret. Pater id Germanus adactis
Inspectans oculis, multumque diuque retractat,
Quam sit munificus servis in secula Christus.
[129]
Mox fusis precibus, Quid tu, clarissime, dixit, [in sepulchro fuerit allocutus.]
Quid nunc, frater, agis? Tumuloque refertur ab imo
Vox audita viri: Felici sede locatus,
Optatæ potior tranquillo munere lucis,
Venturum spectans * patrio cum numine Christum.
Ergo, ait Antistes, longum, gratissime frater,
Sedibus augustis accepta sorte quiesce:
Utque salutaris reduces post funera clangor
Impleat æthereis quondam concentibus aures,
Pro nobis, proque hoc populo, propensius ora.
O meritum sublime Viri, quem gratia summi
Hactenus evexit virtutum culmine Christi,
[Pagina 246]
[Col. 0246A] Omnia cui parent, respondent omnia votis,
Subsidant imis quamquam sopita sepulchris!
Nec mirum, civem potuit si noscere civis
Conregnans Christo tractantem terrea mundo,
In portu residens pontumque æstusque secantem:
Da paulum spatii: modica removebitur hora,
Hactenus innocuos siquid dispescit amicos.
[130]
Interea coram, fletu quatiente, parentes
Comminus accedunt, artusque in pulvere ponunt. [Ut manum puellæ direxerit.]
Nubilis hos sequitur demissa fronte puella,
Olim cognatæ patiens & conscia pœnæ:
Fuderat hanc uterus, vitiato germine, matris
In palmam digitis, nervo marcente, recurvis:
Temporis addiderant sævum incrementa dolorem:
Creverunt nimiis duri progressibus ungues,
Atque intus teneram laniabant spicula carnem;
Quotque manum digiti, tot vulnera dira tenebant;
Et jam perfossam penetrarant ulcera palmam,
Ossibus exceptum si non cessisset acumen.
Attrectat Præsul tactus medicamine dextram,
[Col. 0246B] Atque levans digitos leni moderamine cunctos,
Infuso nervis vitalis munere succi,
Ordine flexibilem miro revocavit in usum.
Redditur officio manuum lætissima virgo:
Nec jam se capiunt votorum festa suorum.
Adjecit Sancti pietas memorabile quiddam:
Correxitque manum, dempsitque superflua quæque,
Progressos nimiis resecans excessibus ungues;
Id sanctis manibus non effecisse gravatus.
Gallica permensus signis comitantibus arva,
Hinc subit aërias meritis sublimior Alpes:
Limes hic Ausonias Gallis disterminat oras, [Ut Alpes conscenderit; earumque descriptio.]
Æternis nivibus, æterno frigore torpens;
Humano generi non ante meabilis umquam,
Hannibal Hispana remeans quam victor ab ora,
Diduxit scopulos, & montem rupit aceto a.
Cum tamen insolito pulsatus frigore Pœnus,
Torpuit, & regem spoliatum milite liquit;
Ille quidem alterius damno confectus ocelli,
Propellat Pœnos ut nix Alpina tepores
Sensit, Maura ducem veheret cum bellua * luscum.
Hic nactus meritum præsul Germanus honorem,
Obtinuit clari monumenque * decusque triumphi.
[132]
Jam sol oceano rubros tingebat amictus;
Artifices, operis sumpta mercede diurni,
Sub noctem proprias pariter referuntur in ædes: [Ut claudum humeris devexerit.]
His Pater obnixo rupis per devia gressu
Collatum carpebat iter; miserique malignis
Fascibus opressi gemitu montana subibant.
Obvius extabat devexa per ardua torrens,
[Col. 0246D] Immanem rabiem violento vertice torquens
Molibus undisonis; hoc tardabantur euntes;
Quod non fida tumens caperet vestigia gurges.
Confectus senio, confectus denique morbo
Unus erat; moles miserum duplicata premebat;
Vixque ferens tremulos plantis titubantibus artus,
Anxius imposito durum sub fasce gemebat.
Antistes solito miserans claudumque senemque,
Attollit proprias miseri gestamen in ulnas,
Transque tulit pelagus: non secius *, amne remenso,
Squalentem & tremulo marcentem corpore demum
Supposta cervice subit, mediasque per undas
Evehit, & tuto trajectum littore ponit.
[133]
Inter dicta feror medius dicendaque vates: [Libratio facti præcedentis.]
Hæc revocant; ast illa vocant: debetur utrisque.
Hic mecum subsiste tamen, quocumque locorum
Digredior: stupidum percellent plurima sensum.
Omnia mira; novis emergunt cuncta figuris;
[Col. 0246E] At non se speciem ratio defixit in ullam:
Pressius obruitur rerum sub pondere pectus;
Pectus libratis impellunt singula verbis.
Germanus miserum collo trans æquora vexit.
Germanus miserum. Si te persona fatigat;
Inclytus & nulli generis splendore secundus,
Dignatur humeris miserum sustollere pulchris:
Quod non quis faceret nostri vel infimus ævi.
Quære gradum: toto Præsul notissimus orbe.
Da, qui se tantum malit summittere præsul.
Ætatem poscis? Senior plenusque dierum:
Oblitum proprii non mendax dixeris ævi.
Quanta valetudo, quod robur, quærere pergis?
Squalidus, æterno jejuni fœdere siccus,
Viscera cui macies, pallor confecerat ora,
Aspera post septem recreabant hordea soles,
Defesso pausam telluris terga ferebant,
Vix artus, vix ille ferens, vix ossibus hærens,
Concipit ingentem pietatis pectore flammam,
Pondere non fractus, refugus non plane pericli,
Exhaustumque senem, senio confectus & ipse,
Fasce prius misso, tremulis transvexit in ulnis.
Magnus in æthereo merito reputaris Olympo,
Juncte Deo Præsul, cui tot holocausta piorum
Concessum est operum Regi mactare polorum.
[134]
Ulteriora petens claram defertur in urbem,
Quam Mediolanum fertur dixisse vetustas. [Ut Mediolanum venerit; & descriptio nominis ejus.]
Fama serit (quamquam famæ non creditur omni)
Quondam intestinis flagrans quod Gallia bellis,
[Col. 0246F] Expulerit proprios violento Marte colonos
Sedibus e propriis, Latio qui forte coacti,
Hanc extruxerunt collatis stipibus urbem;
Dicentes Medio-, facti de nomine, -Lanum,
Quod, cum prima novis struerent fundamina muris,
Lanea sus media perhibetur parte reperta b.
Huc Præsul veniens, auras vitabat inanes,
Obnixus solitis sese velare latebris;
Delituit non ille tamen, quin protinus omni,
Quis quantusve foret, liquido claresceret urbi.
[135]
Solemnis tum forte dies contraxerat illuc
Plures pontificum, sacramque geruntur ad aram [Ut per dæmonem publicatus,]
Divini, quis Christicolæ vegetantur, honores.
Ingreditur placidam præsul Germanus in aulam
Ignotus, humilis abjectæ tegmine vestis.
Extemplo quidam, nexu quem vinxerat hostis
Dæmonico, vacuas implet clamoribus auras:
Cur nos Italicis urges, Germane, sub oris?
Quid tantum miseri de te meruisse putamur?
Heu feritas! Heu crudelis violentia rerum!
Nec pelago locus est, ipis excludimur arvis.
[Pagina 247]
[Col. 0247A] Nuper Gallorum pulsi concessimus oris;
Præbuit oceanus pelagi inter vasta latebram:
Hinc quoque detrusos precibus, Germane, fugasti.
Omnia quid penetras? Orbis quid devia lustras?
Desine, & optatam fessis permitte quietem.
Obstupuere animis; exangues implicat artus
Conceptus hac voce tremor: fit quæstio passim,
Quis Germanus erat, quem vox audita petebat.
[136]
Compertus tandem est præclari schemate
vultus; [eumdem expulerit.]
Cetera plebeium referunt insignia cultum.
Consultus, non sane gradum, non ille negavit.
Cernua pontificum veneratur concio Sanctum;
Viseret utque sui latorem * nominis, omnes,
Collatis precibus, votis communibus instant.
Parendum sanctis Præsul pro tempore ducens,
Secretos subiit, misero comitante, recessus.
Conceptis non multa fuit dilatio votis:
Prodiit, & fœda purgatum peste reducens,
Incolumen populis pulchra virtute reformat.
Hoc Pater, hoc primum Latiis innotuit arvis
Auspicio. Mox diversis e partibus omnes
[Col. 0247B] Concurrunt populi, pervulgatæque frequentant
Munus opis. Tum consertis ad dogmata signis c,
Sic probris animas, sic corpora clade levabat.
[137]
Exin multiflua Præsul digressus ab urbe,
Susceptum provehebat * iter felicibus oris: [De fraude pauperibus per diæconem facta.]
Occurrit mendica manus, stipemque petebat,
Docta & sufficiens aliena vivere quadra.
Consulit Antistes sumptus ratione * ministrum.
Conscius ille sibi, ternum superesse nomisma,
Amplius haud quicquam sumptus, respondit, in omnes.
Mox jubet indiguis largiri cuncta misellis.
Victuros hodie nos unde, diaconus inquit,
Sancte, putas? Non fas Christo diffidere, dixit;
Pascet at ille suos (nil nunc vereamur) egenos:
Tu modo, quod potis est, inopes curare memento.
Venturi cautus, quamquam non jure, minister,
Largiturque duos, unumque in postera servat.
Non lucri tantum, damni, vir provide, quantum
Hac vice struxisti, temnens præcepta Magistri:
Lucratusque parum, meruisti perdere multum.
[Col. 0247C] Sic vindicta sequax, sic votum lusit avarum.
[138]
Dumque iter expediunt; rapido fervore citatis,
Ecce, viri cernuntur equis post terga meantum: [Ut legatos Leporii]
Desiluere brevi; sanctisque in pulvere fusi
Procumbunt pedibus; tum sic in verba feruntur:
Haud procul hinc dominum spectatæ nobilitatis,
Fortunæ celebris, præcelsi juris, habemus;
Quem sævis urget jactura domestica nodis:
Cum famulis, omnique domo (miserabile dictu!)
Decubat, innumeris addictus denique morbis:
Sic certe, sic ille sua, sic ille suorum
Clade gemens, miseram quamprimum abrumpere vitam
Quærit, & invisos letho finire labores;
Comperit at postquam, nostras vos ire per oras,
Ambiguis animis spes est relapsa * salutis.
Ejus nunc ad vos ferimus lacrymasque precesque:
Si poterit dignum Pietas id ducere vestra,
Visite languentem; summisso pectore poscit:
Seu violenta preces absumunt * seria nostras,
Nec potis est itiner quoquam desistere cœptum;
At precibus justis benedictio juncta salubris
Compenset vultus oblectamenta negati:
Uno donetur, si non mereatur utroque.
[139]
Tum Pater ammirans fidei venerabile pignus,
Indoluit, strinxitque animum pietatis imago;
Et quamquam cœpti stimularet cura laboris
Non differre diem, via rectior illa putatur, [exceperit.]
Qua merces operi servatur debita justo.
Nec mora; divertit. Comites obsistere contra;
Legati contra connixis viribus instant:
Dumque hi, dumque illi *; fit concertatio longa.
Indiguis magis ille favet; per secula, dicens,
Nil prius esse sibi, quam jussa facessere Christi,
Bisque mori propter Domini præcepta paratum.
O Patrem summo splendoris culmine dignum!
O, sibi qui propriam refugit dependere vitam,
Quique Deo vivens, immo cui vivere Christus,
Fraternis animam mavult opponere lucris!
Ergo memento piis, Pater o, persistere cœptis.
Non deerit sancto bravium, mihi crede, labori.
[140]
Legatos hilares subit exultatio digna:
Quodque suis votis dignatur cedere Præsul, [Ut diaconem pro fraude increpaverit.]
Bis centum promunt instructo munere soldos d,
Dona Viro. Præsul non tantum munere lætus,
Pignore quam fidei, commendat cuncta ministro;
[Col. 0247E] Hæc cape nunc, dicens, ac te succumbere noxæ
Disce; quod in miseros fraudem meditatus egenos,
Malueris esse tenax: nam si, quod tradere jussi,
Cessisses, solito Christo tribuente, resusos
Tercentum caperes hodierno fœnore soldos.
Invadit formido hominem, secreta reatus
Germano patuisse sui. Non sane putato
Hoc mirum, bone vir, tanto quod clausa Prophetæ
Cordis hiant: plenus sancti qui numine Flatus,
Jam Deus est, jam divinos sortitur honores.
[141]
Neve opis indiguos dilatio multa gravaret, [Ut Leporium cum suis visitaverit.]
Accelerat, raptoque gradu, quo vota requirunt,
Præstaturus adest, missis * comitantibus isdem.
Mox, tamquam manifesta salus ingressa subisset,
Expectata Patris relevat præsentia cunctos.
Hic artes Medicum notas efferre videres:
Hinc pietas, illinc perfecta peritia claret.
Sternitur, & Christum solito prostratus adorat,
Tunc magis alta petens, fieret cum pronior arvis:
Auribus hinc superis oratio fusa salubris;
Cui lacrymæ fecere viam super astra volanti,
Gaudia multorum mercantur flumina quarum.
[Col. 0247F] Invisit dominos, invisit denique servos:
Certanti studio indiscreta cubilia lustrat:
Omnibus æthereas impertit jure medelas.
Unius spatio res est confecta diei;
Una dies cunctis fudit fomenta salutis.
Post hinc digreditur: dominus comitatur euntem
Ipse domus: gaudent reparatis viribus omnes:
Plausus ubique sonat, pulchræ & modulatio laudis:
Christum cuncta boant; Germanum cuncta resultant.
Gloria sic Domino, sic crescit opinio Servo,
Dispergens lepidum, quaqua pergebat, odorem.
Innatus subigit cunctorum pectora fervor
Nosse Virum, mira meritorum luce coruscum.
Multa quidem suberant clarum gignentia nomen;
Dogma, labor, comitas, mores, constantia, fervor;
Quodque est præcipuum, dilectio plurima fratrum;
Qua grave quicquid erat, terraque marique serebat.
142 Quid tu, quid gressum raptas per devia, fodes? [Epilogus.]
[Pagina 248]
[Col. 0248A] Quid cancellato flectis compendia ductu?
Ire brevi poteras, qua te per longa fatigas.
Ravennam certe melius via regia ducit.
Non ab re tulerim, quod diverticula quæris:
Immo ego (sic animus, sic denique ferre videtur)
Ravennam subtriste aliquid portendere, credo,
Quod vel exitio, vel possit cedere damno;
Contiguis quod tam succedere mœnibus horres.
Quicquid id est; subsiste parum; flatuque recepto,
Obnixis animis, superest quodcumque, subibis.
[Col. 0248A] Expensas operis claudit pulcherrimus
Lector amice, vides.
Cujus si causas & mystica symbola quæras; [Acta Sancti sex libris poeta describit;]
Impiger ediderim.
Exemplar, solidum facturus Conditor orbem,
Hoc sibi proposuit:
[Col. 0248B] Namque opus omne suum numero discrevit eodem; ut
Pagina sacra refert:
Quamvis & simul & semel omnia condita, verax
Theologia canat;
Perfectum sed opus numeri perfectio signat,
Partibus apta suis.
Cardinis hunc primi si per theoremata ducas b,
Eminet egregius:
Namque sua solus sese regione coërcet,
Gnarus habere modum:
Nec summam minuit, nec vult transcendere summam,
Partibus explicitus c:
Unum sexta quidem est; duo tertia; dimidium tres;
Sex ea restituunt.
[144]
Visne, aliud referam, mage quod mirabere, lector?
Huc ades, idque refer. [ut illorum perfectio ex numeri senarii perfectione elucescat.]
Partibus in versum * ductis, iisdemque remixtis,
Instruit hic
Pars est sexta
Primitus illa subit:
Tertia namque
Fons paritatis ea est:
Dimidiumque
Hinc fluit imparitas:
Cum sexta medium,
His fluit alma
Tertia cum medio
Partes omnimodæ digesta sorte refusæ,
[Col. 0248D]
Cum sexta totus parit
Hanc sterilem perhibent m:
Tertia cum toto creat
Vivere post cineres o;
Totus cum medio, numeraliter
Is triplicat
[Col. 0248E] His superacta
Proficit in decaden *.
Sic operis meritum merces mansura sequetur,
Quam
Tam manet hoc verum, quam qui super omnia sol est;
Nec ratio titubat.
Anne tibi videor senaria symbola, lector,
Elicuisse parum?
Si potes, ede alium * simili ratione cluentem;
Cedat & iste loco.
Quod si non potis est; perfectos disce triumphos
Præsulis esse mei,
Quos cohibet numerus, quem tu jam rite
Dixeris esse Dei q.
[145]
Oratu melius, super est quodcumque laboris, [Exinde SS. Trinitatem invocat.]
Expedies modico.
O clemens Trinitas, nostræ quoque fons trinitatis.
[Col. 0248F] Nam tribus omne subest:
Quis sine, nulla
Est etiam trinitas animæ contermina nostræ,
Qua fit imago Dei:
Hanc quoque tu tribuis.
Ergo age, & optatas largire attingere metas,
Summe Deus, Trinitas.
Nequa tamen subeant exhaustam tædia mentem;
Te duce progredimur.
Prævia fama ruens Latium conciverat orbem,
Digressum patriis Germanum nuper ab oris,
Ravennam certa celerem ratione subire: [Ut Ravennæ desideratus exceptusque sit.]
Compertum id populi vario sermone ferebant;
Urbibus, & vicis, per compita, perque plateas
Hoc vir, hoc mulier hoc tunc infansque senexque
Hoc juvenis, medium & siquid juvenemque senemque
Dispescit; validæ quatiebant omnia voces;
Omnia fervebant; instabant omnia votis:
Germanum dives, Germanum denique pauper
Venturum, resono passim clamore fremebant.
Tantus amor Sancto, tanta est instantia vulgo
Visere Pontificem certamque referre salutem:
Et quamquam sumpti respectu plane * laboris
Impatiens urgeret iter; sed plurimus ardor
Obstantes ægre nexusque morasque ferebat,
Increpitans segnem mordaci pectore gressum.
Sic desideriis semper dilatio fertur
Accumulare sitim: quæ si dilata residunt,
[Col. 0249E] Non desideria * certe, non illa fuerunt.
Tandem susciperis, mundo gratissime Præsul,
Expectate diu; quamquam non sorte cupita a:
More quidem solito nocturna silentia captans.
Non tamen excubias illic vitare sagaces
Posse fuit; nec fraus cupidos concepta fefellit,
Quin & conspicerent, & conspecto fruerentur.
Principis ecclesiæ meritoque & nomine pollens
Petrus * apostolicum dicta servabat in urbe
Forte gregem, vir præcelso splendoris aviti
[Col. 0249F] Stemmate conspicuus, multa & probitate coruscus.
[147]
Tum quoque jam juvenis cum matre Valentinianus [Ut Valentinianus cum matre tunc imperarit; & de exceptione ejus.]
Romula sceptra gerens, rerum flectebat habenas,
Maximus imperio, factis & nomine magnus b.
Catholicæ fidei genitrix Placidia cultu
Insignem tenero puerum formarat ab ungui,
Stemmate condignum quondam sceptrisque paternis.
Cumque potestatis præcelleret ordine cunctos,
(Quippe pater patriæ, magni moderator & orbis;)
Religionis amor complerat pectora tantus,
Ut Christi famulis diversa in parte locatis,
Cum genitrice pia plenum deferret honoris
Officiique modum. Patrii sic sceptra decoris
Ornabat sobriæ * jam tum virtutis amator.
Germanum magnæ subeuntem mœnibus urbis,
Qua tantum pietate Patrem tractare decebat,
Excipiunt. Rerum conversa sorte, videres,
Ut prompæ refugum studio certante premebat
Vulgi pompa sequax: edicto principis omnes
Occurrunt proceres; properat promiscua plebes;
[Pagina 250]
[Col. 0250A] Tum sacer ecclesiæ denso ruit agmine clerus:
Laudibus hi plaudunt, persultant plausibus illi,
Et commune decus parili pietate salutant.
[148]
Plurimus augustos animi perflaverat ardor,
Obsequiis cumulare Virum. Cautissima rerum [Ut regina & Episcopus vicissim sibi fercula miserint.]
Vas amplum regina struens regalibus escis,
Non tamen ullius mixta pinguedine carnis,
Mittit Pontifici. Suscepto munere tali,
Partitur propriis obsonia cuncta ministris:
Vindicat argentum, miseris fracturus egenis.
Exin conspicuum compensat munere munus;
Et vili & modico suppletur lignea pane,
Quam Præsul parcos patinam promebat in usus:
Mittitur augustæ. Donum complexa verenter
Suscipit, & tamquam caperet cælestia, condit;
Munere læta dato, sed lætior illa recepto.
Quam fuerit carum manans a Præsule donum,
Mox liquido patuit; quod & auro claudere lignum
Jusserit, & variis panem servare medelis.
O res æternis certe dignissima fastis!
[Col. 0250B] O, quæ sublimes inclinas gratia mentes,
Et Christo subigis mundani colla tumoris!
O regina, pium venerans in Præsule numen!
O, cui jam defert Romana potentia, Preæsul!
Nec * aberit multo, quin ocyus astra sequenti
Deferat ætherius Superis cum millibus axis.
[149]
Forte die quadam, populo stipante, plateam [Ut reos de carcere]
Ingreditur, placido perlustrans omnia gressu,
Devenitque locum, misera quo sorte nocentum
Publica damnarant tenebris ergastula turbam,
Quique immersa cavo stricti vestigia ligno,
Incertum, optarentne magis, potuisne timerent
Suppliciis finire diem: spes cetera torpet.
Ne trepidate, viri, neu vos addicite morti:
Non omnis absumpta salus: qua nulla putatur,
Advehet optatum, subducta clade, levamen.
Compertus miseris utque est transire Sacerdos,
Elatas pariter tollunt ad sidera voces.
Agnoscit causas, populo referente, doloris:
Indolet, ac facilem stringit compassio mentem:
Carceris immites blanda pietate ministros
Advocat. Abducunt Sancti se visibus illi,
Solvere quod nulla poterant ratione nocentes,
Quos aulæ proceres horrendæ mergere morti
Decreto tulerant. Quo te nunc vertere demum,
[Col. 0250C] Quo poteris, pietas? Vereor, persistere cœpto
Ne non sufficias; aut, si persistere mens est,
Indecorem subeas, tentata sorte, repulsam.
En, feritas refugitque preces, spernitque precantem.
Præstat divinum magis explorare favorem;
Quodque negant homines, a majestate precari:
Cetera sic quondam, sic tu superare solebas.
[150]
Præsul pœnales gressum deflectit in ædes:
Membra solo sternit: Deitatem cernuus orat: [oratione solverit.]
Nec pietas frustrata Virum; patuitque repente
Gratia, qua gratum Christus perflarat Alumnum.
Mox fundamentis carcer concussus ab imis,
Solvitur, & rigidi summittunt vincula postes;
Ferrea, laxatis immani pondere claustris,
Porta patet; duros mirum languescere nexus,
Et triplices videas usum abjurasse catenas.
Exonerata gravi relevantur pondere colla,
Colla, manusque, pedes, & quicquid vis truculenta
Artarat rigido miserorum in corpore ferro;
Absolvit pietas, rabies quod vinxerat atra.
O semper robusta fides! cui subjacet omne,
Quod natura negat, certis quam legibus uti
[Col. 0250D] Omnipotens prohibet, fieri siquando perurget,
Esse quod insolitum, natura teste, probatur;
Proruit exemptis miserorum concio vinclis,
Squalida, pigra, horrens, miserabilis, hispida, marcens;
Præque ferens vacuos facili gestamine nexus,
Quis prius implicitos feritas obduxerat artus.
Linquitur innocuus tandem post tempora carcer,
Immunemque necis pandit subeuntibus aulam.
Ecclesiæ gremio, pacis præeunte triumpho,
Germanus reducem mira pietate cohortem
Inserit. Illa novo persultans carmine plaudit.
[151]
Ibat in immensum meritis instructa beatis
Fama Patris magni; signorum gloria nec non [De incremento signorum & gloriæ ejus.]
Clara comes populos ad dogmata sancta ciebat
E cunctis properare locis, quibus ardua virtus
Jam dudum comperta foret. Facundia quamquam
Nunc mihi suppeteret, soliti quam carmine vates
Gutture centicano, totidemque exposcere linguis;
Singula nec modicis possem perstringere verbis,
[Col. 0250E] Quæ Pater Ausoniis miracula gesserit oris,
Amplificante Deo dilectæ munera dotis.
Quis non quæsitam membrisve animisve medelæ
Hausit opem? Cui non faverunt vota petenti?
Quis non munificum cumulandus munere sensit?
Doctorem stolidus, patrem persensit egenus,
Summissum minimi, venerandum denique summi;
Utque docet Paulus, sic omnibus omnia factus,
Divinis omnes studuit transfundere lucris.
[152]
Hæc tamen angelico non impar vita colori [Ut ei sex pontifices jugiter assidebant.]
Ne sine teste foret, sex assedisse feruntur
Sancto pontifices, meritoque & nomine clari
Tempore continuo; seu cum miracula mundo
Ederet, aut crucibus corpusque artusque domaret.
Hi testes operum multis mansere diebus.
[153]
Huc pede difficili quamquam decurrimus usque; [Materiei futuræ trepidatio.]
At nunc ulterius tentans intendere gressum,
Materiæ novitate premor; tum pondere fessus *,
Ire quidem nequeo; pudor est deponere fascem.
Atque utinam, rebus cælum crescentibus usque,
Crescere verba dares, nasci qui verba dedisti!
Eligerem * sub fasce mori, quam cedere cœptis.
Sed quid ago? Priscumne sinam periisse laborem?
[Col. 0250F] Cuique datum pelagi pene * contingere litus,
Unius objectu & trepida formidine saxi
Lintea retrodare, & patiar succumbere noxæ?
Huc, Pater, aspires votis ingentibus, oro,
Spesque procul fusas in pectoris antra refundas;
Vitalem functis animam cui reddere membris
Quondam posse fuit cœnosa mole gravato.
Argumenta tui capiam tamen inde favoris,
Si modo, quod memini, rite percurrere dones.
Volusianus erat præcelso nomine quidam,
Urbis patricio, toti dilectus & urbi,
Atque a cancellis prisco de more minister. [Ut Volusiani filium]
Filius huic primis impense gratus in annis,
Iam promulgandæ spem posteritatis alebat;
Is tamen immodicæ pulsatus verbere febris,
Tabuit infelix; furit ossibus intima pestis,
Quin etiam liquidas jam depopulata medullas;
Torrebat vicibus miserum frigusque calorque
Pestifer, insanus, miserabilis, immoderatus;
Pertæsumque cibi, pertæsum denique potus,
Ferreus in mortem perstabat trudere somnus.
Jam cedunt medici; spes est sublata salutis;
[Col. 0251B] Percellunt trepidos tantum lamenta parentes,
Lurida in æternam clausuros lumina mortem.
Vota sed ad Sanctum prope sera tulistis, amici.
Prævertit cita mors, nulli quæ parcere novit.
Ille tamen properat, cœtu comitante piorum.
Nuntius interea cœpto deterret euntes,
Nec fore, qua sese Præsul ratione fatiget,
Quod puer extremæ jussus concedere sorti,
Sparserit in tenues usum spiraminis auras.
[155]
Tum vero precibus subigunt communibus omnes [a morte]
Officio perstare pio; nec distulit ille.
Inveniunt rigidos, fibris marcentibus, artus,
Et jam concretum letali frigore pectus:
Utque est Christicolis ritusque & cura salubris,
Functam muneribus violenta sorte caducis
Commendant animam, cui vivunt omnia, Regi.
Hinc remeare parant. Tum luctus tollitur ingens,
Permixtusque ferit populorum sidera plangor,
Confundens lugubres diris clamoribus ædes.
Pontifices manibus defigunt oscula sanctis;
Orant, lugentum miseresceret ille parentum,
Defunctumque imo precibus revocaret averno.
Obstitit ille diu sancti ratione pudoris,
Virtutem temere fassus non esse petendam,
[Col. 0251C] Nec, possis quantum, fieri debere periclum.
Imperiis fidei tandem concedere doctus,
Annuit; hinc pulchris mentem præcingitur armis,
Commoda militiæ quæ noverat esse supernæ:
Hæc Heros vibrat, turbasque facessere mandat:
Sternitur hinc arvis *, tanto vicinior astris;
Fletibus implet humum, gemitu percellit Olympum,
Et Christum lacrymis, & Christum planctibus orat.
[156]
Audiit Omnipotens, nec differt vota Fidelis: [reduxerit.]
Elicitamque imis animam remeare cavernis,
Qua virtute potest, detexta retexere jussit.
Extemplo recalent, motis compagibus, artus,
Et sensim prisci * repetunt collegia * sensus;
Sanguine concepto, socius calor ossa revisit:
Quæ sopor urgebat, lucem jam lumina spirant;
Jamque micant digiti; jam quærit lingua moveri:
Omnia vitales exercent membra figuras.
Nec prius Antistes artus e pulvere tollit,
Comminus adnixus; donec consurgit uterque,
Et puer, & Præsul; hic leto, fletibus ille:
Germanus juvenem sævo de funere raptum
[Col. 0251D] Erigit; erectum turbis gaudentibus insert.
Procedit de morte novus, flatuque reducto,
Respirat, residet, refovetur, respicit, horret,
Seque stupet superesse sibi: mox viribus actis,
Exiit in solidum connixo pectore robur.
Læta rei facies luctus elusit acerbos,
Et percepta diem pepererunt gaudia festum
Vocibus elatis: contingit sidera virtus
Magnificata Dei. Sic tu, sic, Christe, futuro
Mox tecum Famulo cumulas præconia laudum.
Gloria summa tibi, mortis qui victor acerbæ:
Præcipis electis succumbere tartara servis.
[157]
Regalis princeps hac tempestate cubilis,
Et servator opum perhibetur forte fuisse [Ut Accolii puerum dæmone purgarit.]
Accolius, claro famosus nomine spado.
Nobilis hic damno tum torquebatur alumni,
Jam juvenis, jam qua velles, ex arte periti:
Repserat in miserum rabies horrenda furoris.
Dæmonis afflatu, propria qui peste nocivus,
Allidit captas fœdo discrimine mentes,
Menstrua deciduos cum luna recolligit ignes.
Reginæ precibus, miserantis talia, Sancto
Offertur, longa tandem de clade prandus.
[Col. 0251E] Suscipit; atque die purgandum distulit illo;
Cum tamen iminanes, præmisso famine tantum,
Trudere mos esset quoquam de corpore pestes:
Namque adeo miserum cæcus penetraverat hostis,
Intimaque & fluidas persederat usque medullas,
Acsi certa domus, seu vas speciale malignis
Usibus addictum captiva sorte fuisset.
Hunc Pater, hunc secum sub noctem claudere jussit.
Mox quasi tormentis dæmon compulsus amaris,
Prorumpit cæcis verbi virtute latebris,
Seque infelicem teneris rapuisse sub annis
Indicat; esse sui, placeat si cedere, juris,
Quod sibi constaret tantis servisse diebus.
Non tulit ista Pater; procul at discedere jussit,
Nec post divini specimen tentare decoris.
Effugit, & tenues exhalat pulsus in auras.
Purgatus juvenis plaudenti redditur aulæ.
[158]
Venerat ille quidem, poscentibus Armoricanis, [Ut causam Armoricanorum ad præsens quidem obtinuerit.]
Pacturus veniam scævæ a pro crimine gentis.
Cessit res votis; mox annuit induperator;
Arbitrio Patris constarunt * cuncta beati.
Et foret illa quidem firmissima cautio pacis;
Mobilis at priscæ revomens contagia fraudis
Natio, pestiferum solito meditata duellum,
Ausa est Romanas in sese armare secures.
[Col. 0251F] Hoc & Pontificis fuit intercessio cassa,
Et si quid feritas præfixerat imperialis,
Conflatum in miseros atroci sorte pependit.
[159]
Dum per mirificos Germani volvimur actus, [Præparatio futuræ narrationis sacri transitus ejus.]
Dum juvat insignes calamo signare labores,
Quodque est innumerum, numero comprehendere; tamquam
(Dicere quod scelus est) sic rara peregerit ille,
Ut nostris merito possint succumbere verbis,
Pars rerum melior densa caligine torpet,
Perniciem trepido certe latura poëtæ.
Et te permagni fraudatum munere fructus,
Questuque & lacrymis quondam causabere, lector,
Si summam cœpto detrecter musa labori
Imposuisse manum; cum sit hæc * summa laboris,
Qualiter ad vitam per mortis limina victor
Germanus subiit, liquida percurrere canna.
Esto: funereos sed mens præfaga doloris
Horret inire modos. O res condigna taceri!
Pugnantem placido juvit committere plectro;
[Pagina 252]
[Col. 0252A] Victorem refugis rutilo pompare triumpho?
Exul gratus erat; regnans non gratior extet?
Dicere si metuis mortali corpore functum;
Ast immortalem cumulata laude frequenta.
Vere immortalis, vere per secula vivit,
Vivit, & empyrias auget splendore cohortes,
Conjunctus Domino, conformis denique Christo,
Quodque magis stupeas, unitus & unificatus
Inque Deum transfusus homo, factusque
[160]
Solverat umbrivaga mersas caligine terras
Gnarus, & ignigenas cælo subducere stellas: [Ut sacrum transitum suum]
Germanusque pater, solemni laude peracta,
Quæ matutinos exercet carmine somnos,
Mutua præsulibus de relligione beatis
Verba dabat, nitido Doctor clarissimus ore.
Auribus explicitis, collectis sensibus, omnes
Indebant animo felicia dicta capaci.
Quid, facunde Pater, quid per diversa moraris?
Dic, quod dicendum; quamquam sit dicere triste,
Triste, minax, querulum, lacrymabile, prodigiosum.
[Col. 0252B] Tandem, dilecti Germano fœdere fratres,
Accipite hæc, & rem penitus defigite, dixit:
Viximus, & jussas ævi decurrimus oras;
Nunc, quia certa manet generi sententia nostro,
Quæque creata vigent, labefacta senescere constat,
Jam suprema vocant; vocat, inquam, Christus; eundum est:
Solvi vult animus pœnali carcere trusus;
Jamque memor generis, contagia pigra recusat;
Æthra * libens repetit, qui germen ab æthere traxit.
Ergo resolvendus Superumque ad lumen * iturus,
Me, finemque meum vobis committere curo.
[161]
Nocte quidem placidum caperem cum forte soporem, [Christo revelante, prædixerit.]
Visa mihi facies, generosi numinis instar,
Fassa Deum; nec vox hominem nec verba sonabant:
Christus erat, solet ille suos hac visere forma.
Admotaque mihi blando conamine dextra,
Arrisit, rutiloque hæc insuper addidit ore:
Care, peregrinas itiner subiturus in oras,
Excipe cælestem, provisa viatica, stipem,
Adjumenta viæ. Tali tum famine motus,
Quærebam causamque viæ, causamque laboris.
[Col. 0252C] Non, inquit, metuas: patriam revocaris in altam;
Et civem egregium jam jamque reposcit Olympus,
Quo mox perpetuam capies sine fine quietem;
Quo sine nocte dies, sine tempore tempora currunt:
Et pax, & requies, & lux, & gloria perpes.
Dixit, & æthereas sese libravit in auras.
Sic Pater occiduæ sortis suprema canebat.
Pontifices alio somni portenta trahebant,
Credere nec poterant, contingere quod metuebant:
Sustulerat timor ipse fidem. Sed Præsul anhelus
In patriæ remeare sinum, studiosius instat
Omnibus extremi causam mandare diei;
Sat sibi compertum, sat se pernoscere dicens,
Quam patriam famulis Regnator spondeat orbis.
Vix soles aliquot, spatio cedente, mearant;
Effectusque celer sequitur præsagia Vatis: [Ut languore correptus sit.]
Carpuntur facili sanctissima membra dolore,
Invadit tenues penetralis flamma medullas;
Jamque pedes torpent, jam nutant mollia crura,
Elanguent oculi moribundo in corpore sicci;
Cuncta labant; mens sola Deum cernitque capitque
[163]
Ast, ubi progressu cœpit crudescere morbus, [Ut, ingravescente incommodo, civitas turbata sit.]
Urbs trepidare metu, luctuque incendere cælum:
Heu sors terrigenis olim conflata colonis!
[Col. 0252E] Cernere vix licuit; jam nos, Pater optime, linquis?
Nec patitur Christus carum per secla Clientem
Vel torquere diu, partove absistere regno,
Martyrium cui vita fuit; quin mole laborum
Defessum nimia ter denos circiter annos,
Invitat superas rerum Moderator in arces.
[164]
Augustas inter, quas umquam protulit o bis, [Ut ab augustæ visitatus, referri se in patriam postularit.]
Fastu seposito felix Placidia regni
Visitat infirmum, refovet, complectitur, ambit;
Docta caput rigidum divis summittere jussis,
Suggerit, edicat, siquid mens anxia captat:
Nec mora præstandi, ni desit cura petendi.
Mox Patris animum * patriæ perstrinxit imago,
Digrediens mœstam Pastor quam liquerat olim,
Dum se fraternis mavult impendere causis;
Nescia quæ rerum, sortisque ignara futuræ,
Præsulis ad reditum voto pendebat inermi.
[165]
Quid tu, quid gravidis oneras cælestia votis, [Apostrophe ad urbem.]
O plebs, o patria? Quid adhuc spes pascis inertes?
Fata parant aliud, nec rerum maximus Auctor
Hac vice prosequitur solita pietati volentes.
[Col. 0252F] Quod præstat, quodque est satius, præponderat ille.
Tempus adest, meritum capiat sine fine triumphum
Germanus, liquidi scandens Capitolia cæli;
Nec circumscribi, brevibusve insidere muris
Candida pompa sinit; Latias mage fusa per oras
Edere quadrifido quærit spectacula mundo.
Spectabunt alii; spectato tu potiere;
Et gremio capies, & molli fronde fovebis.
Non tuus est prisci Præsul oblitus amoris;
Defunctusque docet, quantum te vivus amarit:
Te repetit; repetita, dabis pia thura sepulto.
Hoc speciale quidem reginam poscere munus
Instituit; numquam illa magis invita petenti
Concessit; sensitque, Viro non esse negandum,
Quod secus ac vellet, numquam contingere possit.
Ter benedicte Pater, ter splendide, ter venerande,
Omnigenas tibi post Christum dependimus odas
Grex populusque tuus, cui viscera tot pietatis,
Gaudia tot mentis, spes tantas, commoda tanta,
Te redeunte, refers; cum quo sunt omnia dextra
[Pagina 253]
[Col. 0253A] Quo sine nulla forent, ni frivola, cæca, sinistra.
[166]
Quid referam Latio populos ex orbe ruentes
[Concursus populorum ad infirmum.] Quo languet medicus? Ardor manet omnibus idem
Visere, & obsequiis Sancto concurrere dignis:
Et faciunt, ut quisque potest, ut postulat ordo:
Omne choris tempus psallentibus immodulatur;
Pro lacrymis laudes, pro luctu personat hymnus,
Invitans Superas Patris ad suprema cohortes.
[167]
Septimus afflarat rapido terrestria curru
Phœbus, ab occiduis remeans illustrior undis: [Ut sancta anima carne soluta sit.]
Spiritus at coïcis a ardens emergere vinclis,
Emicat, & liquidas liber transfertur in auras,
Hymnizante polo lætumque alalagma b canente:
Sepserunt comites miro splendore Superni,
Victoremque ferunt trans ignea sidera lætum,
Et sistunt solio summi per secula Regis.
[168]
Miratur placidi sublimia culmina regni,
Ignotum certe lumen miratur Olympi; [Descriptio gloriæ ejus in cælos translati.]
Et jam sub pedibus nubes & sidera cernit;
Despectat rosei candentia lumina solis;
Despectat gelidæ rorantia sidera lunæ,
[Col. 0253B] Et quæcumque vagos exercet stella recursus,
Telluris molem, circumfusasque tenebras,
Pneumata * ventorum, tempestatumque tumorem:
Cur ver tranquillum, cur torrida prodeat æstas;
Autumnus uvis fœtetur, bruma pruinis:
Et quicquid mundi volvit structura triquadri,
Et quicquid physicis perhibent succumbere causis;
Siqua vigent numeris, mensuris, ponderibusve;
Si qua latent, & si qua patent in cardine rerum,
Puro cunctorum speculatur lumine causam:
Omnia se subter, Christum super omnia cernit.
Ridet quin etiam pompas & culmina secli,
Reges horrendos, diademata, sceptra, tyrannos,
Et multo gazas scelerum fervore petitas,
Illusas auro tenui discrimine vestes,
Et quicquid mundana potest variare supellex;
Ridet præterea vanæ
Gaudia, spesque novas, iras, atrosque timores,
Fumificasque faces, solitus quas spargere livor:
Proterit hæc pedibus, hæc Victor denique calcat;
Quin & pestiferi, subigens venena, draconis
Conterit ille caput, cristasque & sibila colla
[Col. 0253C] Deprimit; ille jacet, non ausus tollere contra.
[169]
Interea Christus triplici caput ipse corona
Cingit: quæ prima est, ter deno iaspide vernat; [Ut a Christo sit tripliciter coronatus.]
Proxima quæ surgit, stat sexies acta * decemplex;
Tertia centeno rutilat pulcherrima versu c.
O decus! o magni pernobilis Incola cœli!
Orbis deliciæ, Præsul, per secula salve,
Terque quarterque juvat, vel millies addere; salve:
Et salve, & valeas, & aveto, & summe valeto.
[170]
Quod superest; valida inter partes lite coorta,
Præsulis induvias certatim quisque reposcunt; [Ut certatim defuncti exuvias diripuerint.]
His inhiant, has quisque sibi rapuisse laborant:
Acrior ex opibus nusquam contentio summis
Emersisse solet: modica ditescere præda
Est votum cunctis, nequeat cum cedere cunctis.
Promitur in medium, partem sed vindicat aula,
Partem pontifices, collata sorte, capessunt.
Sanctorum gerulam divo pro munere capsam
Impatiens regina capit; mox pignoris almi
Petrus ovat spolio, præsul sanctissimus urbis,
Ciliciumque rapit, sacram rapit ipse cucullam;
Cetera pontifices certant disrumpere seni,
Atque unus cinglum prævindicat, alter amictum;
[Col. 0253D] Cumque duo tunicam, sagulum duo diripuere.
Hæc, Pater, Ausonias linquis monumenta per oras;
Cæsaris edicto notam referendus ad urbem,
His Ravenna tibi meritos dependit honores.
[171]
Funeris impensas animis communibus urgent, [De apparatu funeris ejus.]
Quod non parva Viro debetur gloria tanto.
Accolius solido pollinxit aromate corpus;
Vestibus, & molli regina Placidia fulcro
Extulit, & sanctos texit propensius artus;
Hinc iter, & comites, expensas, atque vehicla,
Suppetiasque viæ, seu commoda cuncta meandi
Instruit augustus, lectosque hac sorte ministros
Prosequitur largis regali munere * donis,
Pontifices ea cura penes quam maxime fervet
Et præsens struere obsequium, & vigilare futuro.
Tum quicquid poscit præstantia relligionis,
Funeris omnimodos unde unde aptantur in usus.
Agmine præcipuo sic informantur ad oras,
Gallia (plaude) tuas, Antistite læta recepto.
[172]
Nec te divinis exortem duxero donis,
Italicis non infœcunda Placentia glebis, [Ut Placentiam veniens paralyticam reformaverit.]
Cui mox dignatur sanctum succedere funus;
Quodque intra ecclesiæ noctu secreta locatum
Dum vigili pietas hymnoque & lumine servat,
[Col. 0253E] Forte loci matrona subit, qui passio dudum,
Dicta paralysis, miseros labefecerat artus:
Jam nervis fluidum * laxa compage solutis
Cernere erat miseram defunctis vivere membris.
Hæc sancto subdi poscit benefida feretro.
Subditur; & tota, quam longa est, nocte recumbens,
Haurit cælestes, Christo vegetante, medelas:
Stringitur in solidum; nervis in prisca reductis,
Exceptat placidum, sopita peste, vigorem.
Lux redit, & cœptum repetunt insistere callem:
Elato capulo, mulier sanissima surgit,
Munere Defuncti vitam sortita salubrem.
Miratur populus, genuinis vadere plantis,
Hactenus officii fuerat quæ totius impos.
Nec numerum referunt, nec stringi carmine possunt
Cetera, lustratas quæ tum patrata per oras.
Quin & bis triplicem nodo compescere funem d
Cogimur, & raptis stadium componere metis.
[Col. 0253F] Lecta dabunt alias devotæ symbola mentis.
[173]
Æthereo monitu divisque exercita jussis
Gallia, Penninas agmen contendit in Alpes, [Ut Gallia omnis funeri occurrerit.]
Exceptura suum duplici pietate Parentem;
Quod proprius, quod longinqua regione relatus:
Urget amor cives, urget reverentia certe;
Quodque verentur, amant; quod amant id nempe verentur:
Felices; utroque tamen si perpete voto
Et metuant & ament metuendum & semper amandum.
[174]
Omne genus hominum diversa ad munia [Descriptio, & officia occurentium.]
Ergo vias alii, disjectis molibus, æquant;
Pontibus instructis conducunt littora quidam;
Hi psalmis reboant; plaudunt concentibus illi;
Succollant alii; jactant impendia multi;
Qui possunt, oneri vicibus succedere gaudent;
Id qui non possunt, quod solum denique possunt,
Deducunt oculis, oculis & voce sequuntur:
Lumina multiplici rerum constructa paratu
Obnubunt rutilos phœbeæ lampadis ignes.
Tanta datur cineri si rerum pompa caduco;
Quanta animam superis insignit gloria castris?
Quanta polo; si tanta solo? Te dante, Redemptor,
[Pagina 254]
[Col. 0254A] Sanctorum semper mors est pretiosa tuorum.
Hoc splendore, Pater, Latiis evectus ab oris,
Ordine magnifico dilectæ redderis urbi,
Nobile qua servat sanctissima membra sepulchrum.
Spiritus at perpes meritorum lampade vernans,
Vivit, & æternis attollit secula signis.
Nunc tibi nunc meritos, Jesu, sacramus honores,
Subnixus solio flectis qui cuncta paterno, [Conclusio]
Verbum cuncta creans, ructatum pectore Patris,
Rex, & principium, pax, & de lumine lumen,
Ars, & consilium, lex, & concordia rerum,
Causaque causarum, sed & ignee fons animarum,
Idem principium, medium idem, terminus idem;
Qui numquam non es, numquam non esse tulisti;
Semper habes esse, qui præstas omnibus esse;
Essentum pura ac simplex essentia rerum;
Artubus infusus, percurrens omnia mundi,
Totus per totum, nec pars te distinet una.
Te Patris radium, te Patri, Christe, coævum,
Te colimus casta post hæc de Virgine natum
Pneumatis accessu, supera manantis ab arce
Decreto
Sic Verbum caro fit, carnem quod fecerat olim;
Ut caro conversim fieret mirabile Verbum.
Sic te
Vera Dei proles, hominis verissima proles;
[Col. 0254C] Verus homo atque Deus; hinc conditus, inde Creator:
Sic duplicata
Tu pius humanæ per secula gentis amator,
Sanguine perfusum tersisti crimine mundum;
Demissus stygias vitæ reparator ad umbras,
Ut tandem, spoliis prostrato ex hoste receptis,
Splendibus
Quo te suscipiunt Seraphim oculosa, canoro
Carmine multiplicem modulantia
Et senas pandunt blandis applausibus alas,
Ardentes summo summæ Deitatis amore.
Hic tu stelligero dispensans omnia sceptro,
Partiris propriis polyformia munera servis.
Iste talentorum sortitus fœnora quinque,
Naviter activis exercet tempora causis;
Hic scitu melior, compensat dogmata factis,
Testatus geminum sese retulisse talentum:
Est, cui doctrinæ succedit copia tantum;
Debitor unius reputabitur iste talenti.
Atque utinam tenebras non ille redactus in atras,
Eluat æterno mercis dispendia luctu!
[Col. 0254D] 176 Nec me gazarum merito, Rex magne, tuarum [operis]
Exortem faxim: sunt & mihi pensa talenti
Cauta mei: stant cuique suæ compendia mercis;
In luteis specubus defossa pecunia quamquam
Et furti & fraudis servum condemnet inertem.
Cumque dies reducem te fecerit ultimus arvis,
Atque inter famulos discrimina duxeris æqua,
Hic referet macti grates & præmia fisci,
Admissus superi in sedes & gaudia regni;
Ille luet meritis neglecta porismata * pœnis,
Extrusus placidæ pulchris e mœnibus aulæ.
Id reputans animo, metuensque immane pericli,
Qua possem tantæ memet subducere noxæ,
Sedulus instabam: volventem plurima tandem
Impulit huc (nec certum habeo, casusne, Deusne)
Germanum melicis illustrem reddere musis,
Hoc venam ingenii primum tentare periclo,
Hoc intemptatæ rudimen * pulsare poësis:
Multa dabant animos; amor & reverentia Sancti,
Plurima materies, tum præter cetera, quod me
Et debere Viro & nimium debere monebat
[Col. 0254E] Conscia mens rerum. Septennem ferme puellum
Sancti servitiis me transscripsere parentes
Et sensus inopem, & cautæ rationis inermem.
Suscepit tenerum blande miseratus alumnum;
Pane aluit; tegmenta dedit; fomenta paravit;
Corpore provexit; tum sensibus amplificavit,
Vivax difficilem pectus largitus in artem;
Languores pepulit; discrimina cuncta subegit;
Absentem precibus, præsentem numine juvit;
Contulit omne bonum; compescuit omne sinistrum.
Carminibus nostris hic illaudatus abiret?
[177]
Talia volventem terrebant plurima contra; [cum gratiarum]
Materiæ gravitas, siccæ jejunia linguæ,
Tum species operis, vilis persona poëtæ,
Quodque Dei laus est labiis incompta scelestis.
Subvenit trepido præsens fiducia vati;
Quod posses lubrici plectrum vegetare palati,
Cui mutis facilem mos est reparare loquelam.
Inque preces validas memet connixus adegi,
Sic reputans, sic te, rerum Moderator adorans:
Si tua sunt, quæ posco, Deus; si, te tribuente,
Germanus hæc posse tulit, tu rite petenti
Munera fer linguæ, cujus sunt munera linguæ:
Gratia velle dedit; concedat gratia posse.
[Col. 0254F] Audisti, & siquid potui, tu posse dedisti.
Hinc tua laus nostro semper concrescat in ore,
Rex regum, Pater alme hominum, spes clara tuorum,
Quem sua collatis jubilat plasmatio bombis,
Astra, poli, nubes, & machina cuncta polorum,
Solque, sororque *, nives, lymphæque, & spiritus omnis,
Cauma, geluque, dies, & densæ nubila noctis,
Aridaque, & montes, colles, & cærula ponti,
Fluminaque, & fontes, exin viventia cuncta,
Quæque vehit tellus, aër quæ provehit altus,
Quæ vehit æquoreus diversos gurges in usus.
[178]
Ergo age, & oblatis præsens illabere votis, [actione.]
Quodque dare placuit, placeat captare libenter;
Ut quondam minimo viduam quadrante beasti;
Ignoscensque, meæ disrumpito vincula culpæ:
Multa namque premor formidine suppliciorum.
En, vitam miseram jam trina decennia versant,
Additur his annus, ævo gliscente, secundus a;
Meque boni quicquam numquam gessisse, recordor:
[Pagina 255]
[Col. 0255A] Hinc curæ stimulant, & mentis ad intima mordent.
Jam lapsum releva; jam purga sorde, Creator;
Exue præteritis, præsentibus atque tuere,
Præcautumque satis a culpis redde futuris.
Da meminisse tui, sicut meminisse necesse est,
Vitta prius rupto quam diffluat aurea ductu,
Effundat liquidas funisve argenteus undas,
Et cisterna rotam, fons influus atterat urnam:
Tum, quandoque * meæ tenuis substantia vitæ
Liquerit hos artus, & conclamata jacebit
Materies cineris, tu clemens parce Redemptor,
Ne me tartarei rapiat vis ulla ministri,
Neu voret hanc animam truculentæ flamma gehennaæ.
Cumque & quadrifidum finis absumpserit * orbem,
Affuerisque tui judex in numine Patris,
[Col. 0255D] Judicium libris tecumque sedebit apertis,
Heu! quis me instanti tum defensabit ab ira?
Subnixum trabea, præsul Germane, perenni
Tunc inter proceres te cernere credo supernos:
Ergo tui tum, sancte Pater, miserescito vatis;
Cumque olidis vinctum * despexeris eminus hædis
(Id mihi nam spondent scelerum monumenta meorum)
Tum Regem precibus pulsare memento benignis.
Flectetur certe, dicet flexusque ministro:
Germanus poscit; non fas sprevisse precantem;
Hunc hædum niveos quamprimum transfer in
agnos:
Agnus eat dexter, decoretur vellere pulchro.
Vitam & Miracula apostolicæ memoriæ summaque cum reverentia nominandi domni Germani episcopi, [Acta S. Germani] absque ullis litterarum præsidiis inoperoso, vel potius profano, diutius, quam fuit æquum, latuisse silentio, consulta diligentius magistra rerum testatur antiquitas. Constat namque ad sancti Censurii episcopi tempora, qui quartus post beatissimum Germanum rexit ecclesiam Autissiodorensem, intentatum omnibus id perstitisse negotium, dum per successus temporum juniores quique simplici seniorum relatione contenti, numquam hæc arbitrabantur a memoria posse obsolescere; quandoquidem vulgaris [Col. 0255C] inurbanitas tum se optime credit diuturnitati prospicere, cum illustria quæque & maxima, succidua solum narratione ad posteros fecerit emanare. Res ista non insana minus quam improvida, perniciosa Sanctorum præconiis interdum peperit detrimenta, quod qui imperitæ rusticitati fidem astruat, rarum quemque reperias; dum ea, quæ afferunt, partim fabulosa, inepta partim & ridicula, perque hoc literarum sacrariis æstimantur indigna. Ita factum est, ut quædam ignorata penitus, alia ad succedentium notitiam insincere manantia, multorum & magnorum Sanctorum præcelsas memorias inofficiosissime obscurarint.
[2] Quod si cuiquam forte curioso rerum, ea quæ in Gestis de tanto feruntur Antistite, [annis 40 post ejus obitum,] minus rata, minus plena, minus denique veritate subnixa videantur, quod prius, quam hæc ederentur, aliquot temporum dicuntur interfluxisse curricula; hunc inspecta ratione diligentius, quod non probe sentiat, adhibitæ vetustatis patrocinio [Col. 0255E] castigamus. Siquidem, ut in nostræ archivis ecclesiæ annotatum reperitur, beatissimo Germano rebus exempto humanis, in episcopatum suffectus Alodius, triginta ferme annis pontificatus sui functionem explevit. Hoc vita defuncto, ob rabiem emergentium intra Gallias barbarorum, ecclesiasticæ libertatis mersa privilegia, dignitas obruta, splendor obtusus, vim Christiani roboris cunctam perdiderunt: itaque civitas episcopo vidua decem permansit annis, quibus transactis, Fraternus, a beato Germano tertius pontificatui [Col. 0255F] subrogatur. Is qua die ordinatus, eadem quoque ab eisdem barbaris interemptus, martyrio coronatus est. Huic prænominatus Censurius quarto substituitur loco. Ab excessu itaque beatissimi Germani ad hunc usque Censurium plus minus quadraginta colliguntur anni suprataxato ordine decurrentes a.
[3] [cum superessent oculati rerum testes,] Is cum ecclesiastici primatus polleret dignitate, Constantius Lugduni impense doctissimus, impulsu vel precibus sancti Patientis, ejus tunc urbis episcopi, librum de vita & virtutibus beatissimi Germani mira sententiarum elegantia, copiosoque delectu verborum excellentissime edidit; cum per ora cunctorum Sancti recens adhuc spiraret memoria, pluresque, qui eum degentem seculo viderant, superessent; quorum indubitata relatio, sanctitatis ejus magnalia pura adhuc, & necdum varietatis labem perpessa, ferebat. Nec vero abnuerim sex illorum pontificum, qui sancto Viro in Italia commoranti jugiter assederunt, aliquos tunc quoque rebus interfuisse humanis; qui juxta fidem ejusdem historiographi, testes operum illius multis extitere temporibus.
[4] [Col. 0256A] Ea tempestate Lugdunensium civitas, prima ac præcipua Galliarum, professione quoque scientiæ, artiumque disciplina inter omnes extulerat caput: offensa namque sapientia, quæ propter seipsam tantum appetenda est, [scripsit Constantius, presbyter Lugdunensis,] quorumdam lucris turpibus, multorum indisciplinata vita, omnium postremo tepide se appetentium inhonesta desidia, præceptorum inopia intercedente, priorumque studiis pene collapsis, hujus nostræ exitialiter perosa regionis, Lugduni sibi aliquamdiu familiare consistorium collocavit. Ibi, quas dicunt, disciplinarum liberalium peritia, quasque ordine currere hoc tempore fabula tantum est, eo usque convaluit; ut quantum ad scholas, publicum appellaretur citramarini orbis gymnasium. Et, ut aliquid rationis afferre videar, eo id argumento colligimus, quod quisque * artium profitendarum afficeretur studio, non ante professis inscribi merebatur, quam huc explorata diligentia examinatus abiret. Cui rei Satyricus quoque astipulatur; qui, ut exempli circumstantia res eluceat, primo sui operis libro acriter diuque in impudicos invectus, refert, eos conscientia frequentati [Col. 0256B] sceleris perinde pallescere, Ut Lugdunensem rhetor dicturus ad aram b. Ita claret, hanc sapientibus & palmas & nomina olim fuisse largitam.
[5] Hæc brevi perstrinximus, ut advertas, ad beati Germani retractanda miracula e tanta urbe non imperitum quemque, [eleganter & accuratissime; sed multa se fassus omisisse.] verum eloquentissimum, ascitum sui industria pontificis, accessisse. Qui etsi, ut subjecti operis testatur præsentia, facundia conspicuus, modicis & absolutis sententiis efferendus, brevitatis amantissimus, fastidii denique evitandi plus æquo studiosus extitit; præsumptionis tamen se reum coarguens, non absque pudoris cunctamine tantæ se difficultatis operas insumpsisse fatetur, ex suæ omnino humilitatis abjectu justificandus, &, præterquam quod sciens plura præteriit, multifaria laude dignissimus. Opus sane confectum, operosaque apud se diu repexum diligentia, obtentu prænominati sancti Censurii Autissiodorensi postmodum direxit ecclesiæ, ipso auctore longius promulgandum. Ubi quoniam veritate, cui minime grati existimus, testatur Deum conscium secretorum, se plura de domni Germani factis agnita & probata tacuisse (ex quo reum se quoque denunciat, [Col. 0256C] supprimendo, quod mirabiliter ad profectum omnium divina virtus operata est c;) diu est, quod religioni concinnum, saluti conducibile, ædificationi certe proficuum existere, animo induxi meo; si horum aliqua, quæ omissa sunt, quæve notitia consequi potuit, ab aliquo peritiorum litteris allegari contigisset.
[6] Quod quia ineffectum hactenus est, constatque certissime, hæc, ut non impune præteriri, ita non infructuose attingi; [Horum aliqua proferet Hericus; tum ad posteriora miracula descendet.] quamquam nulla, nisi per divinum adjutorium, hujus possibilitatis conscientia, non mihi quidem meique similibus, scilicet imperitis, attentandum, verum devotionis in Deum, affectionisque in Sanctum plenum opus aggredior; eo magis in spem ductus, quod is, qui totius creaturæ universaliter laudatur officio, si homines sua præconia suppresserint, lapides asserit clamaturos. Suscepti negotii eam ducimus dispositionem constare ratissimam, si eorum, quæ ante gloriosum ejus transitum per eum patrata, relatione satis asserta feruntur, aliqua præmittentes, ad illa, quæ post ad sacram ejus memoriam & fieri vidimus, & facta didicimus, ordine provehamur. Verum, ne [Col. 0256D] succincto operi succenseat præfatum prolixius *, animante Domino, ad propositum accedamus.
[Col. 0256E] Itinera sancti Viri cælestibus semper claruisse miraculis & Gestorum auctoritas, & eorum, [De Michomere,] quos peragravit, fatentur notissima monumenta locorum: neque enim mundanis tenebris lucernam fas erat obnubi sideream, quam ad errorum discutiendam caliginem suaviter cuncta disponens Deus candelabro locaverat in sublimi. Ut ergo ecclesiasticis ex animo utilitatibus proprium devoverat caput, certi ratione negotii contigit, eum cum delectis comitibus iter necessarium aggredi. Jamque eo aliquantum progresso, unus discipulorum ejus, qui sanctum Virum de Hibernia fuerat prosecutus a, cui Michomeri vocabulum fuit, ad hanc ipsam delectus expeditionem, quod cum ipso exire nequiverat, post Magistri vestigia profectus est; qui cum ad castrum, cui Tharnodori b nomen est, distatque ab urbe * fere decem & octo millibus, pervenisset, languore interceptus, ibidem decubuit; paucisque interjectis diebus vita defunctus, atque in clivo ejusdem rupis a fidelibus [Col. 0256F] sepulturæ mandatus est.
[8] [monacho & discipulo ejus.] Contigit, beatissimum Germanum post dies
aliquot, remenso itinere, ad eumdem devenisse
locum (credo excessum discipuli, præmonente
eum Spiritu, didicisse:) accedensque ad locum,
quo fuerat tumulatus, oratione præmissa, jussit
revelli sepulchrum. Michomeres vocatus ex nomine,
vitali resumpto usu, resedisse fertur: a
quo sanctissimus Pontifex, quid ageret, aut si
quiete frueretur, curiosius percontatus, hoc confirmatur
accepisse responsi; Gratias, inquit, Pater
sanctissime, præcipuis meritis tuis & ago &
habeo, quoniam obtentu beatitudinis tuæ, nihil
molestum, triste nihil pertuli; cuncta mihi
placida, salubria constant universa. Cui Pontifex;
Vis, ait, mecum adhuc in prædicationis
officio desudare; an, ut cœperas, quiescere?
Tum ille; Dummodo, inquit, tuæ non grave
sit sanctitati, peregrinari a Christo ulterius necesse
non habeo, cui, ut cœpi, adhærere optimum
mihi est; oroque, unde modo avocatus
sum, tuis quam citissime precibus revocari. Quo
prædicto c annuente Pontifice, caput iterum deposuit,
cunctisque mirantibus, in pace quievit.
Fidenter dixerim, eum tunc habitasse in Germano,
[Pagina 257]
[Col. 0257A] qui quondam quatriduanum Lazarum clauso
jam vocavit e tumulo. Hoc miraculum & tunc
late patuit, & adhuc celeberrimum volvitur per
ora cunctorum: nam & beato Michomeri ipso in
loco deinceps oratorium est constructum, ubi Sanctum
Dei digne venerantibus divina hodieque beneficia
cumulantur.
[9] Illud sane, quod apud urbem Aquilisimam, sive, [De altaris dedicatione mirabili.] ut usus frequentior Egolismam d cognominat, perpetratum ferunt, eo robustius creditur, quo ejus indicia oculis subjecta monstrantur. Quo cum itineris esset continuatione delatus, digna, & quæ sane virum decebat apostolicum, exceptione honoratus, ut novum ecclesiæ senioris altare honori Apostolorum Principis consecrans dedicaret, obnixe postulatus est; rogantibus caritaris officio morem gessit. Cumque id solemni ritu perageret, innocentia puritasque sanctarum ejus manuum cælesti mox miraculo declaratur. Ubicumque enim, & quoties per altaris cornua mediumque, crucis effigiem sanctificati unguinis liquore signavit; ita marmor impressione pollicis liquefactum subterfugit, ut ad impulsum digiti niveam [Col. 0257B] putares cessisse mollitiem. Extat idem marmor altari hodieque superpositum & spectaculo & venerationi, quod sancti Viri benedictione sacratum, singularem ejus attestatur gratiam meritorum.
[10] In suburbio Aurelianensi ecclesia est ejus nomine dedicata, [Quod ei revertenti ad urbem suam sanctus Anianus per spiritum instructus occurrerit.] meritis frequentius illustrata; cui construendæ hanc fuisse memorant primariam rationem: cum, compositis ecclesiasticis negotiis, quibus quam maxime urgebatur, alacriter ad propria remeans, Aurelianensi urbi jam proximus immineret; extemplo signa basilicæ senioris, nemine impellente, concussa, concentu ultroneo (quod est dictu mirabile) adventus ejus cœperunt esse prænuntia. Tunc eidem civitati sanctus erat Anianus episcopus e, vir sanctitate & miraculis & ipse gloriosus, qui interna spiritus edoctus revelatione, universis cleri plebisque undecumque coactis agminibus, extra urbem beatissimo Germano obviam prodiit, excepit, veneratus est, tantoque confectum ex itinere, quanta decuit obsequiorum diligentia, refovit. O quantis illa dies exacta lætitiis! Quantum honoris, thesauri quantum urbs illa ferebat, duabus apostolicis fulta columnis, olivis geminis impinguata, candelabris splendidissimis illustrata! Eo [Col. 0257C] itaque loci, quo se mutuis Sacerdotes amplexibus solemniter exceperunt, ecclesia postmodum beati Germani nomine constructa, divinorum impensa beneficiorum memorabile ejus meritis præbet testimonium.
[11] Postquam itaque spirituali suavitate in Christo pariter epulati, [De mortuo in itinere suscitato.] jocundissimis se virtutum dapibus alterne expleverunt; Germanum sanctissimum, id, quod restabat, itineris peracturum vir æque meritis egregius Anianus in secundum fere ab urbe lapidem germanæ benevolentiæ affectu prosecutus est. Quibus iter carpentibus, ecce, mulier vidua, unici cadaver filii tumulandum ferens, pedibus provoluta Sanctorum, ut sui misererentur, orabat instantius; non casu, verum dispositione cælesti eorum sibi oblatam præsentiam; incunctanter se credere, amborum meritis maternæ solitudini posse filium reformari. Diu inter duos dubitatum est, longe de re tentanda pertinaciter concertatum; dum & hic beato Aniano, quod sua esset diœcesis, de miraculo judicat præsumendum; & ille a Germano sanctissimo, si quid erat faciendum, celerius obtineri posse [Col. 0257D] confirmat. Cedens itaque partim maternis lacrymis, partim instantiæ præsulis, omnia sufferenti præfisus caritati, orationi solito incumbit more Germanus beatissimus, defunctique vitam lacrymis mercatus uberrimis, ingenti universorum gaudio, lugenti matri filium a funere revocavit incolumem. Ecclesia sanctitati ejus eodem constructa loco, innumeris deinceps virtutibus claruit; in qua monstratur hodieque tumulus hominis suscitati, qui postmodum, decurso vitæ legitimo spatio, ob miraculi perennem memoriam, honestam ibidem meruit sepulturam. Locus quoque cespitis, cui Sanctus in oratione prostratus incubuit, magnæ adhuc omnibus extat venerationi, cancello ligneo opposito, atque a permeantium pedibus sacratæ terræ loculum defendente
[12] Idem territorium in publico aggere vicum continet quemdam, qui ex antiquo Basilicas nuncupatus, [Quod ruens paries,] patrati apud se dudum miraculi famosam adhuc ostentat evidentiam. Quidam namque ejus loci incola, genere conspicuus, copiis opulentus, ingentem in fundo suo conductis artificibus extruebat ecclesiam; cujus mole aliquatenus jam [Col. 0257E] in sublime porrecta, cum ad consummandum id, quod restabat operis, anxia structorum instaret diligentia, die quadam in ejusdem ædificii culmine stantibus, opusque mire properantibus architectis, paries, cui insistebatur, a summo ad ima fundamenti ita perruptus dissectusque est, ut nutantibus partibus sibi ruinam, superstantibus vero proximum e vestigio minaretur interitum Cæmentariorum imperitia collapsum opus, an dispensatione res humanas ordinabiliter digerente *, patrando fuerit materies oblata miraculo, id vero non facile discreverim.
[13] [objectu signi salutaris restiterit.] Casu Germanus sanctissimus ex adverso publica incedens via, periculum ut conspexit, manum in sublime extulit, crucisque expresso signaculo, jamjamque vergenti ac pendulo lapsum parieti interdixit. Objectu manus sanctissimæ paries restitit, ac tamquam validissimo exceptus fulcro, in sui se status rectitudinem recepit. Ita unius effectu virtutis, & ruinæ parietem, & homines morti subduxit. Quo quidem peracto, magnisque excellentium declaratus præconiis meritorum, propositum, ut cœperat, continuavit iter. Post tempus aliquod explicito tandem opere templique fabrica consummata, cum jam de consecratione tractaretur, operis dominus prudenti tactus sententia; [Col. 0257F] Nemo, inquit, hanc suo competentius illustrabit nomine, quam Germanus sanctissimus, cujus sublimibus meritis jam dudum initiata cognoscitur. Perstat hodieque ecclesia hæc, beatissimi Germani titulo clarissima, miraculorum exhibitione frequentissima, ostentans adhuc eumdem parietem rimosa cicatrice notabilem, præferentemque in se apostolicæ testimonia sanctitatis f.
[14] Raro usquam aut mansit, aut docuit, quo
non suæ singularis excellentiæ magnifica monumenta
perdurent: [De corylo humi defixa.] piis animis de Deo sentientibus
satisfaciet e multis paucitas annotata. Hæc
sane eo referuntur tutius, quo noscuntur certius,
conspiciuntur præsentius. Per pagum Tullensem
iter carpens, obvia populorum exceptus multitudine,
quodam resedit loco, occurrentemque turbam
verbi salutaris exhortatione formaturus, colurnam,
quam forte manu gestabat, virgam humi
defixit. Explicita prædicatione (mirum quod
fuit visu, mirum quod est & dictu) ramusculos
jam frondesque produxerat. Hæc in ejus testimonium
sanctitatis in corylum roboris immensi convaluit,
atque usque hodie ingenti ab omnibus
[Pagina 258]
[Col. 0258A] cautela veneratur, ne aut ramum quis ex ea decerpere,
aut indecens quidpiam sub illa, aut
circa illam, audeat perpetrare. Is locus nunc quoque
vulgariter, Ad cambuttam g S. Germani,
dicitur.
[15] In pago quoque Vastinensi h, in vicinia Gajaci monasterii, [De fago singularis magnitudinis.] interjecto Odonna flumine, fagus est mirandæ magnitudinis, stipite procera, ramorum ambitu vastissima, densitate opaca; quæ similiter sancti virtute Pontificis coaluisse incunctanter asseritur, dum post sermonem eo loci ad populum habitum, bacillum, quo seniles regebat artus, telluri altius defixisset. Hæc pro insolenti magnitudine ad sui spectaculum multos e contiguis adscivit regionibus. Ecclesia secus arborem est ejus insignis nomine; locusque idem, Ad fagum S. Germani, populariter nuncupatur.
[16] Quod sane venerabilium Martyrum busta pontificatus ejus tempore comperta claruerunt, [De corporibus Martyrum præsulatus ejus tempore revelatis.] quis jure a miraculis excipiendum judicet? Sanctæ igitur illius multitudinis, quam cum beato Prisco i apud locum Cotiacum Aurelianæ persecutionis trucidavit immanitas, sacratissima corpora propter sævientem rabiem clam subducta, in [Col. 0258B] cisterna quadam vastissima a Christianis, qui tum existebant rarissimi, passim congesta sunt. Horum memoria longo labentium temporum obscurata defluxu, ad tempus usque Germani sanctissimi cunctis ignota delituit: quo præsule, Deus, in cujus conspectu suorum semper est mors pretiosa Sanctorum, disponens illorum patrocinio populis subvenire, veneranda eorum corpora declaravit; caput quoque beatissimi Prisci martyris eidem miris revelans modis: cui recondendo quatuor ab urbe millibus ecclesiam construens consecravit; quam signorum copia continue affluens populorum concursibus facit esse celebrem. Hoc non aliunde commentatum; verum ex relatione passionis eorum sincera relatione insertum est.
Id quoque, quod in ecclesiis ab ipso dedicatis potiorem divinæ virtutis evidentiam in exhibendis miraculis nemo fere ambigit declarari, [De revelatione perspicua in basilica Albani martyris] a salutaribus meritorum ejus præconiis abjudicari inhumanissimum inopportunumque putatur. Quod ut fiat perspicuum, uno tantum, eodemque non incelebri, nitemur exemplo. Reversus ex Britanniis, reliquias antiquissimi pretiosique Albani martyris secum detulit, atque infra muros Autissiodori basilicam eis condendis exædificans, præfati [Col. 0258E] Martyris nomine dedicavit; in qua ferunt, quemdam anxie religiosum deservisse presbyterum, qui inter cetera probitatis studia id sibi familiare effecerat, ut signo basilicæ senioris increpante, corpus e lecto corripiens, ad ecclesiam quam celerrime properaret: dumque ejusmodi erga divinum servitium instaret vigilantia, una noctium, cum a propria egrederetur domo, quæ supradictæ basilicæ adhærebat, angelicum audivit chorum, harmonica concinentem consonantia, Alleluia, cum Psalmo CXLVIII, qui inscribitur, Laudate Dominum de cælis, ad finem usque Psalterii. Qui attonitis auribus ad ostium oratorii auscultans diligentius, eamdem memoriter didicit modulationem.
[17] [declarata.] Erat autem Alleluia, quod nostra ecclesia Septuagesimæ tantum die Dominico, cum supra memorato Psalmo modulari consuevit, quod in primo versu semel, in secundo bis, in tertio tribus reciprocatum vicibus, in quarto demum reiteratur a capite: quantum autem reor, in honorem sanctæ & individuæ Trinitatis competenter canitur. Id cum teneret memoria, convocatis post solemne matutinum Fratribus, traditaque, quam perceperat, revelatione, ut res foret testatior, [Col. 0258F] modulationem quoque compertam eos edocuit: cujus omnis suavitas protinus a mente illius ita elapsa est, ut non nisi vocabuli solummodo deinceps reminisci potuerit. Quod ei jure contigisse putatur; ut is, qui intimata sibi secreta cælestia putatur; ut is, qui intimata sibi secreta cælestia incosulte prodidit, aliis id ad laudem Dei retinentibus, sua solius * ignorantia puniretur. Quod Paulus Apostolus se metuere significans, fatetur, se audisse arcana verba, quæ non licet homini loqui. Et Joanni præcipitur, ne signet a, quæ locuta sunt septem tonitrua. Animæ quoque divina speculanti jubetur: Audi, Israël, & tace b. Multa apud idem oratorium recensentur collata beneficia, cum in expulsione dæmonum, tum in illuminatione cæcorum; in his vero quam maxime, qui diversa febrium accessione vexati, ad locum se, Sanctorum imploratis patrociniis, contulerunt.
[19] Ecclesiam, cui præsul erat, non spiritualibus
modo, [Quod suæ sedis ecclesiam multimoda, largitate] verum & temporalibus copiosissime
extulit incrementis. Cujus in possessionibus facultas
ante ipsum quam fuerit perexilis, facile colligi
potest; si, qualibus eam copiis auctam reliquit,
æquis rationibus inspectetur: nam quia
[Pagina 259]
[Col. 0259A] quantum ad natales, nobilissimus fuit nobilium;
quantum ad fortunam, in possessionibus & prædiis
ditissimorum ditissimus; omnium, quæ ei
ex jure paterno cesserant, in vita sua heredem fecit
ecclesiam, quam ejus ex parte maxima patrimoniis
hodieque constare cognoscimus. Sunt autem
prædia hæc numero perplura, quantitate permaxima,
finibus spatiosa, sibique contermina,
situs qualitate jucundissima, reddituum ubertate
præclara c. Horum in uno, cui Epponiacus ex
vetustate nomen est, venerabilis genitor ejus,
Rusticus nuncupatus, cum genitrice, Germanilla
nomine, in ecclesia Apostolorum Principis nomine
dedicata d, aris eorum capitibus superpositis
e, decenter conditi requiescunt.
[20] O virum, cui semper summa debentur; qui amore vitæ æternæ voluntariam amplexus pauperiem, [ditaverit.] totum Christo dedit, sibi nihil retinuit! Quis animi ejus facilem, & sane ingenuo dignum in hac parte possit explicare candorem? Quis bona, quibus nunc Ecclesia Christi per ipsum fruitur, relatu comprehendere? Unde nunc episcopi ditantur, victualia clerici consequuntur, sustentantur [Col. 0259B] monachi, recreantur egeni, hujus fuit, ex ejus ad hos fœcundissima largitate profusum est. Quanta ad nos virtutum sanctitatisque ejus exempla manaverunt? Quanto latiora hinc potuissent confici monumenta, compingi volumina, si ei degenti in seculo curiosus adhæsisset aliquis, qui verba ejus, ut singula ab ore fluebant, exciperet, actus ejus omnes curiosius observaret, miracula denique, semper ei in promptu assistentia, tenaci memoriæ commendaret? Quandoquidem luculentus ille gestorum ejus breviator (ut non dixerim explanator, quod numquam absque scrupulo vel legerim, vel legi audiverim) si itinera ejus cuncta percurreret, si universa commemoraret, paraturum se contestatur lecturis congesta prolixitate fastidium f.
[21] Et quoniam gloria Patris in suorum clarescit moderamine filiorum, e multis, quos in Christo filios, [Succincta mentio Patricii, per beatum Germanum in Hiberniam destinati.] in religione creditur habuisse discipulos, unius tantum, ejusdemque famosissimi, castigata brevitate sufficiet inseri mentionem. Patricius, ut Gestorum ejus series prodit, Hibernicæ peculiaris apostolus regionis, sanctissimo ei discipulatui octodecim addictus annis g, non mediocrem e tanti vena fontis in Scripturis cælestibus [Col. 0259C] hausit eruditionem: quemque in religione magnanimem, in virtutibus excellentem, in doctrina strenuum, divinissimus consideravit Pontifex; ineptumque ducens, robustissimum agricolam in dominicæ segetis torpere cultura, ad sanctum Cælestinum urbis Romæ Papam per Segetium, presbyterum suum, eum direxit; qui viro præstantissimo probitatis ecclesiasticæ testimonium apud Sedem ferret Apostolicam. Cujus judicio approbatus, auctoritate fultus, benedictione denique roboratus, Hiberniæ partes expetiit, gentique illi proprie datus apostolus, tum quidem eam doctrina & miraculis, nunc quoque, & in perpetuum mirificis apostolatus sui illustrat privilegiis.
[22] Singularis meritorum ejus potentia hoc se tuetur argumento, quod per omnes aggeres itineris sui, [De cellula, crucibus illius familiariter conscia.] ubicumque aut oravit, aut docuit, usque in hodiernum diem oratoriæ cellæ, & signa Crucis elata præfulgent; monstratur hodieque in monasterio, quod ipse construxit, oratorium, postea ejus consecratum nomine; ubi incunctanter novimus, esse cellulam h afflictionum ejus & cruciatuum consciam; cui, nescio, ostiolum, an [Col. 0259D] fenestram dixerim, tanta erat humilitate perexiguum; ut nemo, quamvis quantilli corporis, nisi pronus per id inrepere potuerit. Quid ibi gemituum, quid fusum est lacrymarum; quantæ Viro ad contemplandum Deum divinissimo revelationes allatæ, angelicæ consolationes adhibitæ; postremo quam crebra confluentibus eo populis animarum corporumque percepta remedia; multum est dicere. Quis saltem efficaciter sufficiat pensitare, quæ, quanta, & quam frequentia fuerint? Quia soli constat Deo. Postquam inceptum negotium paucis promovimus, ad eorum, quæ gloriosum ejus transitum subsecuta sunt, partem quantulam explicandam, invocato Domino, accedam.
[23] Splendidissimus, orbique in tenebris agenti lumen inextinguibile datus domnus Germanus episcopus, post inimitabilem in seculo vitam, [Recapitulatio gloriosi transitus ejus.] post Gallias, Britanniasque, ipsam denique Italiam doctrina & miraculis respersas, a Christo Domino vocatus, salutiferoque confortatus Viatico, apud Ravennam Italiæ civitatem Spiritu sancto plenus obiit, Valentiniano juniore, Constantii [Col. 0259E] filio, cum matre Placidia orbis terrarum obtinente monarchiam; a quibus ibidem pro admiratione sanctitatis, atque assiduitate miraculorum, ut liber Gestorum ejus satius explicat, honorifice susceptus, Domino Christo sibi apparente, obitus sui prænoscens diem, multa licet cum difficultate obtinuit, ut gleba sui corporis propriæ redderetur civitati.
[24] Causa præterea profectionis ejus Ravennam quam non incerta vel fortuita fuerit, [Quod non fortuitu Ravennam perrexerit,] Vitæ ejus textus declarat: quodque hic recapitulatum, erit fortasse non inofficiosum. Vir magnificus Aëtius ea tempestate reipublicæ patricius ac rector datus, Armoricani provocatus insolentia populi (cujus leves & indisciplinati animi raro umquam erga principes fidei servavere constantiam) Eochari Alanorum regi ferocissimo regionem illam pro rebellionis ultione invadendam, subjugandam, vastandamque permiserat. Quam cum barbarus crudelissime invasisset, non tam prædæ congerie, quam cæde allectus & sanguine; beatissimus Germanus, jam ei progresso armatoque inter hostiles impetus occurrens, mirabili auctoritatis constantia (quodque universis ab eo patratis miraculis æstimo præferendum) animum compulit ferocem [Col. 0259F] deponere, exercitum revocare, a provinciæ vastatione desistere; ea conditione tamen, ut venia, quam barbarus præstiterat, ab imperatore, vel ab Aëtio peteretur. Ut ergo cœptum misericordiæ compleret officium, decursis Gallicanis, vel Italicis civitatibus, multisque ipso in itinere declaratus miraculis, Ravennam, quo tunc imperator cum matre augusta agebat, diu licet expectatus, pervenit; ibique ad arbitrium suum, pro quibus petebat, pacem & securitatem obtinuit.
[25] [& causa profectionis ejus.] Verum, quia mobilis animi perfidia indisciplinatum
populum ad rebellionem pristinam
revocavit, non multo post ejus excessum, tyrannica,
quam ipse in vita sua compresserat, gravius
in infelices emersit immanitas, Alanis, Gothis
& Wandalis ab Hispaniis in Africam, hinc in
Gallias progressis, universaque ferro, flammis
& vastitate proterentibus; necdum supra memoratus
sanctissimus Anianus excesserat; adhuc reverentissimus
collega ejus Lupas, Trecassinorum
antistes, cælestem in terris agebat vitam; quique
plebem suam a barbarica ferocitate precibus protegens,
sicut in hymno festivitatis ejus, Beda teste,
[Pagina 260]
[Col. 0260A] canitur, Dum bella cuncta perderent, orando
Trecas muniit i. Quæ cum ita se habeant,
divina profecto gratia beatissimo Germano provisum
hoc quoque nemo dubitaverit; ut qui divinæ
legis insuperabilis existens causidicus, pro
Christo legatione functus in mundo fuerat, in
sanctæ pacis confirmatione temporalis vitæ finem
caperet, pro qua inter Deum & homines reparanda
mortem voluntariam Auctor vitæ pertulisset.
Quo enim decentius ordine agonis sui cursum
consummare potuit, quam ut in eo animam poneret,
cui & pro quo consequendo in tam longo
hujus vitæ stadio cucurrisset?
[26] Siquem sane improba ludit cogitatio, beatum Virum ignorantia imminentis decessus tantæ expeditionis molem subisse; [Quod etiam, cum proficisceretur, imminentem excessum non ignoraverit.] qui si vitæ suæ terminum, ut e vestigio instabat, agnosceret, ne pedem quidem ab urbe sua longius efferre pateretur; hunc ad librum de vita ejus editum dirigimus, quo & repræsentata veritate, errorem exuat, & vicini sui transitus quam non improvidus fuerit, etiam cum proficisceretur, vel instructus [Col. 0260B] agnoscat. Nam cum propter supra memoratum negotium petiturus Italiam, familiarem suum Senatorem presbyterum præteriens, ex consuetudine visitasset; profecturus ab eo, solito affectuosius in amicum irruit, ac post amplexus multiplices & oscula prædulcia, hujusmodi verbis salutatum reliquit: Vale in æternum, frater carissime; vale, animæ meæ portio: tribuat Deus, ut nos in die judicii sine confusione videamus: ceterum in hac luce mutuo numquam fruemur aspectu k. Quod quia ita contigisse manifestum est, cui de præscientia sui transitus liceat ambigere, qui de se tanta, tamque evidentia prædicere potuit? Ita vero Sanctus & caritate anxius & jamjamque imminentis obitus non ignarus, nihil prius duxit, quam Domini præcepta complere, seque ipsum circa finem pro ovium Christi relevatione impendere. His ita locatis, proposita repetamus.
[27] In apparatu defuncti sua certatim omnes studia contulerunt: [De nobilissimo sacri funeris apparatu.] Acolius, regalis præpositus cubiculi, cujus dudum puerum ab atrocissimi dæmonis peste curaverat, venerabile corpus multiformi aromatum compositione confecit. Augusta ut vivo obsecuta fuerat, mortuo quoque ex animo [Col. 0260C] deferre desiderans, sacri glebam cadaveris operosis ac valde subtilibus cumulavit indumentis, ad id devehendum conservandumque ex cypresso mundissima loculo l coaptato. Quibus ita compositis, ne quid Sancti deesset officiis, anxie præcavit imperator, iter instruxit, evectiones necessarias præbuit, ministros, comitesque deducendo funeri destinavit, quos expensarum & totius humanitatis impendiis copiose prosecutus est. Episcopis ea fuit cura permaxima, ne sacris exequiis vel ad horam deessent officia religionis, quæ ipsi & in præsenti instruunt, & ne processu itineris deficiant, ordinatione præmittunt. Ita funus satis ambitiose instructum, magno prosequentium agmine promovetur ad Gallias.
Quam robusti meriti, quam excellentis gloriæ,
quam denique summi apud Christum
loci fuerit, cujus erant, [De ecclesia] quibus publici aggeres
illustrabantur, exequiæ, pertinuit ad divinitatem
signorum affluentia declarare. Vulgi ore feruntur
quam plurima, quibus eo fides detrahitur, quod
varie indigesteque feruntur. Nobile illud pretiosumque
est, quod cum memoria dignissimum,
tum æque litteris ex antiquo inditum, & fidem
astruit, & ædificationi conducit. Expeditione superius
memorata, a venerabili Eusebio a, Vercellensium
[Pagina 261]
[Col. 0261A] pontifice, decenter exceptus, omnibusque
humanitatis officiis, ut par erat, relevatus
est: is ipse Eusebius post longa contra antiquum
hostem certamina, post hæreticorum, a quibus
multa passus est, convulsa molimina, post illud
denique clarissimum Phrygiæ exilium, a quo post
quadriennium remeavit, longo jam confectus senio,
rebusque pace reddita, novam tunc in urbe
sua miles jam emeritus condebat ecclesiam.
Hanc ut Germanus beatissimus, Ravenna rediens,
dedicaret, obnixe deprecatus est: quod se devotius
impleturum serio repromisit.
[29] Actum est, ut, beatissimi Confessoris comperto decessu, [per mortuum] ad suæ consecrationem basilicæ, ut mos fert ecclesiasticus, præfatus pontifex se appararet; quod * cum solemniter ingressurus, pharos ex more compositas jussisset accendi (mirum dictu quod est) admota flamma nullis lychnorum excipi potuit alimentis; quamquam id non semel nec simplici tentatum arte, frustra persistentium manus eluserit ministrorum. Cumque per dies aliquot casso iteratus labor perstantibus perturbaretur [Col. 0261B] obstaculis, insolito negotii percitus interceptu, a re proposita desistendum judicavit episcopus; quod sibi cunctisque constaret evidentissimum, impediri encænii functionem, aut in diversum differendam tempus, aut pontificis alterius officio reservari. Interea venerandi funeris adesse pompam, famæ præcurrentis nuntiatur indicio; cui prosequendo quis non emergeret; quem propriæ salutis incuria non urgeret? Congestum undique rapit agmen episcopus; impensæque devotionis officiis exceptum corpus intra jam dictæ basilicæ ambitum introduxit. Quod ubi primas ædium partes attigit, ita universa luminum congeries cælitus inflammata perfulsit, ut palam fieret, ad sacri exequias corporis hic quoque non defuisse divinæ præsentiam majestatis; dum quæ humanis non cesserant ingeniis, divinis facile nutibus deserviebant.
[30] Tum sanctissimus Eusebius voti sui conscius, promissionisque a Sancto perceptæ non immemor, [Vercellis mirabiliter dedicata.] re altius expensa, quodque cælestibus erat confectum auspiciis, humanis ineptum ducens ministeriis retentari; Sanctissimus, ait, Germanus pactæ memor sponsionis, ne voti nostri imperfectione torqueremur, quod vivens promiserat, mortuus implere non distulit: quapropter [Col. 0261C] susceptis tam evidentibus, tam præcelsis, tam denique singularibus sanctitatis ejus testimoniis, ad exigendum, quod divinis superest mysteriis, implorato Domino, accingamur. Ita fatus, ad altare se contulit, & Gloria in excelsis Deo, quanto potuit canore, persultans, festum populis indixit diem. Sacris episcopaliter celebratis, ac de splendore miraculi agitato sermone, diutius quod superfuit horarum, religiosis circa sacrum funus mancipavit excubiis. O justorum suavis & semper indefecta memoria! O suorum in conspectu Domini mors perpetuo pretiosa Sanctorum! Quid loci apud Dominum meruerit, nemini de cetero licuit dubitare; ante cujus exuvias honorandas * in externis quoque regionibus tantus signorum splendor emicuit: quod fortasse soli constaret Deo; nisi mirabilium frequentia id generi declarasset humano.
[31] Quibus ita exactis, viæ redditur, novusque obsequiorum ardor, [De fervore instantissimo occurrentium populorum.] cunctorum innatus mentibus, erga sancti funeris munia cumulatur. Crescebat ingens undecumque concurrentium numerositas populorum, dum & novus locis singulis comitatus accederet, & prosequentes quosque itineris [Col. 0261D] continuatio non tæderet. Vectandi successus corporis cunctis, quamquam sese violenter ingererent, provenire non potuit: quibus tamen accedendi fuit copia, vicibus cessit: at quos irruens frequentia cominus id tractare prohibuit, officii genus erat oculis deducere, ac vocibus intimo devotionis fonte manantibus personare. Plurima per iter totum, tum ecclesiis ejus nomine dedicatis, tum titulis sparsim affixis, beatitudinis ejus monumenta monstrantur: quocumque locorum aut pernoctavit, aut pausam duxit, sanctitatis ejus adhuc notabiliter florente memoria.
[32] Pretium deputabitur operæ, id intactum non excedere; [Qualiter sancti excessus Saturno innotuerit.] qualiter sancti excessum Pontificis cunctis semper consulens divina providentia, plebi quoque suæ orbitatem propriam adhuc ignoranti compertam fore voluerit. Saturnus b erat beatissimi Germani presbyter & discipulus, vita æque probatissimus, ac sancto Viro familiariter dilectus. Is, eo profecto in Italiam, jussu ejus in urbe remanserat. Qua ergo nocte gloriosus Domini Confessor & Pontifex apud Ravennam felici [Col. 0261E] migravit excessu, is quoque Autissiodori positus, splendidissimum ejus transitum, angelo pandente, cognovit, ac divina instructus revelatione, populis denuntiavit; quorum ingenti secum coacta multitudine, ad Alpium juga properat; ubi excipiunt Galliæ Patronum proprium, tanto ejus funeri propensius servituræ, quanto potiorem famulatum reverentiæ mixtus amoris extorquebat affectus. Hoc non commentitium est, nec vena ingenii prurientis extusum; verum vetustissimo insculptum marmori, scriptura quoque ipsa antiquitatis repræsentante characterem, apud nos hodieque servatur.
[33] Crediderim sane, nonnullos a Ravenna, sanctitatis ejus expertissimos, [De quinque sororibus sacrum corpus ardentissime prosecutis.] cum sacri gleba corporis peregrinationem sibi ultroneam indixisse, ac per hoc infatigatis animis, quamquam esset via longior, funus venerabile prosecutos. In quibus & ex quibus quinque feruntur famosissimæ proposito virgines, natu germanæ c, quarum nomina vel merita celebrem in nostra provincia ex longo obtinuere memoriam. Harum tres, his vocabulis Magnentia, Palladia, atque Camilla d, ut singulæ ipso in itinere divinitus evocatæ diem clausere novissimum e, in publico aggere nobilem accepere sepulturam, ecclesiis superstructis, earumque [Col. 0261F] sanctitati dedicatis; quæ hodieque ob miraculorum evidentiam & famosissimæ constant, & ingenti populorum studio frequentantur. Duarum, quibus sacri tumulationem corporis est videre concessum, altera, cui Maximæ vocabulum fuit, circa eamdem basilicam condi promeruit; quam tamen postmodum ambitus fabricæ majoris inclusit: altera, Porcaria dicta, nono fere ab urbe milliario in ecclesia suis præclara meritis requiescit.
[34] Ex pridie Kalendarum Augustarum die,
qua Consessor eximius sarcina levatus carnis, [De sacri exceptione corporis & splendidissinio sepulcri apparatu.] cælestibus
est insinuatus sacrariis, tertius & quinquagesimus
volvebatur dies f, cum sacri thesaurus
corporis propriæ refufus urbi, solenni obsequio
populorum excipitur, atque intra principalis,
cui sederat, ecclesiæ g ambitum collocatur.
Ibi per decem continuos dies h ingentibus officiorum
impensis excolitur; donec omnibus, quæ
ad jus sepulcri pertinent, officiosissime apparatis,
non parva humani generis congesta multitudine,
ut Virum decebat apostolicum, sepulturæ
traderetur. Verum, quia in rebus singulis pro
captu impune cuique opinari licitum est, non temere
[Pagina 262]
[Col. 0262A] dixerim, tantorum intercessu dierum non
funeris solummodo provisum apparatui; verum
sacerdotibus ac populis e remotis terrarum undecumque
occursuris, quique, si Sancti defuissent
exequiis, id vero ferrent ægerrime, fuit hac tumulandi
Pontificis dilatione consultum.
[35] Quod ergo sacri tui corporis præsentia fruimur, quod Viri post Apostolos splendidissimi gloriosa memoria illustramur, [Quid muneris in relatione sacri corporis collatum putetur; per apostrophen.] quod denique certissimum, quo se nostra fragilitas conferat, periculorum omnium præsidium obtinemus, præmisso ineffabili sanctæ & individuæ Trinitatis præconio, tibi, Pater sacratissime, grates omnimodas & habemus & agimus: te amatorem patriæ, tutorem gregis, tuorumque prædicamus patrem clementissimum filiorum; qui cum in augustis imperii sedibus ipsorum componi posses manibus augustorum, tantoque apicem locare sublimius, quanto est Romana excellentia Gallicana mediocritate provectior; utque Roma Apostolis, Ravenna quoque Germano perstaret insignis: vicerunt tamen paterna ac materna viscera; vicit desolatorum amor & affectio filiorum, quos qualiter [Col. 0262B] vivens, quamque impense dilexeras, mortuus declarasti. Ita certe, ita tuam decebat, Pater æquissime, sanctitatem; ut qui pro externorum commodis te frequenter impenderas, terras ac maria peragraveras, aspera postremo cuncta pertuleras, domesticam non negligeres plebem, cui te Rector rerum maximus specialem contulit præesse pastorem. O quam bene de illa meritus, quam sinceris es obsequiis excolendus, cujus orbitati acerbissimæ, tam præsens, tam præcipuum, tam denique familiare suffragium providisti, quo non modo præsentibus consuleres, verum ipsis posteris quoque subvenires! Urbem nostram rerum natura dispositrix siccis locavit in rupibus, nullis opibus fultam, nulla situs artisve qualitate munitam: hæc ne nomine quidem digna existeret, si tui thesauro corporis caruisset: quo quia illustrari mirifice meruit, eo inter ceteras hinc gloriosius emicat, quo post Apostolos nulla alia margaritum pretiosius servat.
[36] Jam vero de supradictæ exceptionis qualitate quid sentiam, [Retractatio exceptionis supradictæ.] ad plenum efferre non sufficio; quoniam diu mecum multumque retractans, nec ipsa animi satis hanc perspicacitate discerno. Diem namque illam gaudii dixerim, an mœroris, id [Col. 0262C] vero in ancipiti est: sed & si alterum sine altero prædicem, tantorum tamque religiosorum civium tum pietati tum prudentiæ vereor derogare. Cujus enim fletibus ora vacarent, quem ovilis pastore destituti orbitas admoneret? In qua id putabatur gravissimum, quod peregre obeuntis excessui devotissimos filios ne concessum quidem fuerat interesse. Illud vero gaudium, quam fuit ineffabile; quam puris affectibus conflata lætitia? Recipiebant Patrem filii, Tutorem pupilli, desperati consilium, trepidi firmamentum. O diem festivam, tantis uberem lacrymis, tantis gravidam gaudiis; cui quisque * non interfuit, spectaculorum parte quam maxima caruit; qua nec urbem tristior, nec orbem afflavit hilarior.
[37] Rite omnibus præparatis, cum & confluentium nulla esset requies, & qui convenerant, vix jam regionis amplitudine caperentur, [Ut sacrum corpus sepulturæ traditum sit, & de loco sepulcri.] die Kalendarum Octobrium intra sepulcri abdita thesaurus cælestis deponitur, tanto orbis terrarum officio, tanta humani generis pietate, ut luce clarius constaret omnibus, hunc summi in cælo esse meriti, cujus in terris tanta providebantur honori. Locus sepulcri hujus tum quidem perexiguum [Col. 0262D] erat oratorium, in suo ipsius prædio, martyris Mauritii meritis dedicatum i, quod Vir splendidissimus supra memorato quondam Saturno delegaverat, ut sub professione sacerdotalis tituli Martyrum memoriis inibi deserviret. Necdum immanitas ethnicæ superstitionis obsoleverat; adhuc Christianitas arctis obsessa finibus angebatur, fanisque per orbem usquequaque vigentibus, Christi ecclesiis extruendis modicus ambitus, exiguus impendebatur & cultus: nondum se circa talia fidelium ardor effuderat; quorum in his regionibus ante Germanum sanctissimum ingens quoque raritas existebat. Cum enim ipse in urbe sua septimus ordine ecclesiam rexerit, claret profecto, quod hi, qui ante ipsum extitere pontifices, obluctante sibi sævientium rabie paganorum, minus libere, minus plene religionis fundavere primordia; cui tamen hic, cujus nobilitati, virtuti ac sapientiæ passim obniti non poterat *, multimoda suo tempore contulit incrementa.
[38] Progressu temporum sacræ fidei circumquaque prolatis insignibus, cum & ipsi quoque Francorum proceres edictis colla cælestibus summisissent, venerabilis & monumentis condigna perennibus Crotechildis a regina, [De extructione basilicæ beatissimi Germani.] magni principis Clodovei uxor, spiritu tacta divino, supra sancti tumulum Pontificis ingentis fabricæ atque operosæ amplitudinis extruxit basilicam, confidens se suosque ejus non parum provehi posse precibus, cujus [Col. 0263D] tanta tamque mirifica extabant insignia sanctitatis. Ac ipsa tempestate, cum præfata augusta sanctus Lupus episcopus venit de superioris Burgundiæ partibus b; quique non multo post ad XVI. Kal. Julii c, die functus supremo, ex reginæ placito in eadem ecclesia decenter ac religiose compositus requiescit; quod Pario penes nos impressum marmori cuique legere cupienti scriptura prodit antiquior.
[39] Exinde major Clotharius, prænominatæ Crotechildis filius, regni sublimatus in solio, [De ornatu sacræ memoriæ ejus.] maternæque devotionis fidissimus executor & heres, post genitricis excessum super adorandam beatissimi Germani memoriam per manus sancti Desiderii, ejusdem tunc urbis episcopi d, regalibus expensis fredam e composuit; quæ auro argentoque elegantissime decorata, in nostram quoque duravit ætatem, auctorem ministrumque operis insculptarum sibi designans suffragio litterarum. Quin etiam memorabilis ejusdem Clotharii conjux, Ingundis nomine, cum religione famosissima, tum etiam largitatis & diligentiæ erga ecclesias singularis, sepulcro beati Germani per [Col. 0263E] idem tempus plurima vasorum palliorumque obtulit ornamenta; inter quæ calicem egregium auro splendidissimo gemmisque compactum vidimus, pretiosis reginæ memoriam insertis litteris præferentem, quæ munus hoc per manus supra nominati Desiderii pontificis beato Germano devota contulerat.
[40] Locum sane illum, ob sacri privilegium corporis, miraculorum gloria semper extitisse frequentissimum, [Quod locus idem miraculorum semper dote floruerit.] nemo impune dubitaverit. Ea quoniam nec numero colligi f, nec personarum, in quibus patrata sunt, nomina poterant retineri (ut solent cito data ac supperentia quæque vilescere) incuriæ pariter & oblivionis squalloribus obducta torpuerunt: quæ tamen extitisse perplurima, ex eo saltem colligere possumus, quod nonnulli adhuc seniorum superstitem agunt vitam, qui se ante fores sacri hujus templi innumera patratorum signorum appensa vidisse confirmant insignia, quæ ab energumenis, debilibus, surdisque ac mutis revalescentibus loco deposita, divinorum erga infirmos beneficiorum utilem diu repræsentavere memoriam.
[41] Denique & Gregorius, Turonorum antistes,
miraculorum curiosus indagator ac studiosissimus
editor, [Quid Gregorius Turonicus in miraculorum libris.] nonnulla ad hujus & per hujus
beatissimi Patris memoriam patrata commemorat;
quæ suis, quam nostris, verbis intimanda maluimus,
[Col. 0263F] ne rei absque pretio operæ permutatæ
quiddam fidei detrahamus.
Germanus, inquit, gloriosus confessor in urbe
Ravenna g obiit; inde vero levatus, post dies
sexaginta ad civitatem Autissiodorum delatus,
sepulturæ mandatus est. Tempore autem Teudechildæ
reginæ h Nonninus quidam tribunus ex
Arverno, de Francia, post reddita reginæ tributa,
revertens, Autissiodorensem urbem adiit,
causa tantum religionis; provolutusque ad beatissimi
Germani sepulcrum, cum diutissime orasset,
extracto de vagina tigre i, lapidem, qui
super venerabile sepulcrum habebatur, nemine
vidente, percussit; de quo excussa particula
modica, tamquam æneus diriguit; ita ut nullum
membrum posset ullatenus vindicare k, aut vocem
emittere. Videntes autem eum pucri sic humi
jacere, nesciebant, quid ei evenisset: accedens
vero unus eorum, cum eum interpellasset,
nullum ab eodem responsum accepit. Tum ille,
ut erat rigidus, in corde suo intelligens se damnatum,
[Pagina 264]
[Col. 0264A] votum vovit, dicens: Scio, me præsumptuosum
extitisse, beatissime Confessor; sed
devotio exegit, ut præsumerem; & ideo, si me
dignaris absolvere, & ad propria cum tua gratia
redire permiseris, in basilica has reliquias condens,
festivitatem tuam devotissime annis singulis
celebrare curabo. Cujus clausum murmur Vir
sanctus intelligens, eum absolvit & abire permisit
incolumem. Qui veniens, reliquias illas in ecclesia
posuit, & Sancti festa per singulos annos
fideliter celebravit.
[42] Quodam autem tempore ad supradictam basilicam, [Quid evidentiæ in eadem basilica declaratum sit: ex verbis ejusdem Gregorii.] in qua reliquiæ conditæ sunt, cum Avito, avunculo meo, Arvernorum antistite l, accessimus. Ubi cum sanctus pontifex jejunus ingressus fuisset hora quasi decima, omnes qui cum eo intravimus, odorem liliorum rosarumque natibus hausimus; quod nobis Beati Germani præstitum merito, non ambigimus: erat enim mensis nonus. Actum vico Musciacas m. De his Gregorius ita. Quibus præmissis ad ea, quæ nostræ vel propinquaverunt, vel accesserunt ætati, styli seriem transferamus. Verum, quoniam spiritalibus spiritalia seminantur, dignitasque Domini in [Col. 0264B] servorum probitate perpenditur, rationi proximum judico, brevi ostendere, tanti Patris meritis divinum erga loci incolas favorem in fine maxime claruisse.
[43] Esopo vocabulum cuidam puerulo fuit, qui cum vix quinque annorum infantiam contigisset, [De Esopo puero ab angelis visitato.] sancto Ordini a parentibus mancipatus, prout tenera ætas pati poterat, primis litterarum characteribus ludo quam serio n formabatur. Is dysenteria correptus, ingentis languoris molestias angusto in corpore tolerabat. Marutini cujusdam dihiculo a seniorum uno, qualiter se ageret, percontatus, cuncta sibi respondit constare salubria; lectionis suæ tenorem se paulo: ante ex memoria reddidisse; quæ causa alacritatis ei securitatisque plurimum contulisset. De qualitate ejus lectionis interrogatus, centesimi decimi septimi Psalmi primum versum ultra ejus ætatis tenaciam proferens, Confitemini, ait, Domino, quoniam bonus, quoniam in seculum misericordia ejus. Cum id nec scripto discere, nec per ætatem vel usum memoriæ insinuare potuerit; a quo rem didicerit, postulatus; Non videtis, ait, parvulos scalæ hujus excellentissimæ connisos gradibus ad cælestia contendentes? Non plura effatus, ut finem verbis, [Col. 0264C] vitæ quoque terminum fixit. Certissimum est, angelicos spiritus habitudine puerorum ejus innocentiæ Deo placitæ demonstratos; animam quoque fragilitatis exemptam compede suscepisse. Aliis ipsam quoque imminentis decessus horam novimus revelatam; adeo ut & lavacra & vestium mutationes, prout mortuis exhibenda erant, ipsi adhuc viventes ultro prævenerint. Nonnullis ejusdem beatissimi Patris persona vultu venustissimo, reverenda canitie, pontificali dignitate conspecta, & consolationis plurimum & securitatis non parum exhibuit. Hoc e multis non extraordinarie fortasse tetigerimus; ut palam liqueat, hunc devote sibi obsequentium anxie curam gerere famulorum. Hinc ad reliqua transeamus.
[44] Immoderata gulæ appetentia, ob quam omnes peccato mortique succumbimus, [De eo qui pomum furto ablegit.] leve putatur & ludicrum; sed quo cavetur minus, eo atrocius perimit. Hanc Vir sanctus cum in semetipso extingueret, tum quod in aliis quoque sibi displiceat, studuit commendare. Ut fidelibus mos est devotionem suam, quibus possunt, modulis declarare; ante sacri sepulcrum corporis strata [Col. 0264D] jacebant poma autumnali viriditate vernantia; quæ ut diversa genere, odore quoque gratissima, geminam accedentibus aspectus olfactusque sui gratiam ministrarent: interea, populis ad beati festum Præsulis ex more fluentibus, quibusque permittebatur accedere, sacri pavimentum lecti religiosa veneratione deosculantibus, e rure, cui Nantilla vocabulum est, distatque ab urbe non plurimum, rusticorum quemdam contigit interesse. Is oculorum gulæque captus illecebra, manu sacris injecta, pomum clanculo rapuit, ac tamquam eo voluptati morem gesturus, abscessit. Hujus temeritatem e vestigio comes ultio castigavit: nam, ut esu pomi illicito satisfecit desiderio, interdicto loquendi usu, mutus effectus, reum se criminis miser agnovit. Huic calamitati finem annus imposuit; cum solemnitatis ejusdem annuo remeante spectaculo, Sancti sepulcrum repetens, fletu reatum diluit, votisque addictus quamplurimis, loquelam pariter & veniam reportavit. Hoc prius compertum non est, donec is, in quo peractum fuerat, rei gestæ seriem indicaret. Id actum est ea, quæ Kalendis Octobribus evenit, [Col. 0264E] festivitate, quamque ob sacri ejus depositionem corporis splendidiorem ceteris prisca veterum commendavit auctoritas.
[45] Rus quoddam nobile Vastinensis pagi Corbilias dicitur, [De adolescente debilitate damnato.] e cujus incolis quidam annis pubertatem inducentibus infausta genuum debilitate mulctatus, ad præfatæ concurrens festivitatis gaudia, naturali reformatus rectitudini, cujus quam maxime crat indigus, optatæ secum retulit munia sospitatis.
[46] Institutione Apostolorum Principis informamur, contra veternosas maligni hostis astutias, [De eo, qui bibens noctu,] spiritales & indefectas constanter exercere vigilias, qui tamquam leo dominicis semper infestus ovilibus, incautum quemque & negligentem excipit, laniat, intercludit. Hujus decipulas, quam subdolas, tam subtiles, subducto cavere monemur exemplo. Quemdam Senonici ruris incolam, pecualis curæ diligentia rem familiarem non segniter exercentem, contigit proprium filium providendis pascendisque suibus præfecisse. Hunc antelucano diei cujusdam, ut familiare talibus est, a somno experrectum, sues in pascua ducere cum præcepisset, puer siti correptus vehementissima, raptim se ad situlam contulit, haustumque [Col. 0264F] laticem absque salutaris præmissione signaculi incunctanter absumpsit: ita vis ardoris (instigante, ut liquet, dæmone) medullas adolescentis invaserat. Lugendum dictu! uno miser eodemque haustu & pestem glutivit & poculum: confestim namque allisus a dæmone, tortusque diutissime, catenis addicitur, claustrisque validissimis cohibetur.
[47] [correptus est a dæmone.] Cumque per tempus aliquod inrequieta miseria
urgeretur, salubriore parentes afflati consilio,
ad famosissimam B. Germani memoriam deducendum
decreverunt; credentes quam verissime,
immundos spiritus sacri corporis præsentiæ
cedere, cujus virtutem & merita constabat
eos frequentius expavisse. Id cum fecissent, applicitum
solo puerum ante sepulcrum venerabile
porrexerunt, votorum summam ubertate orationis
& fletuum obnixius prosequentes. Fratres,
quorum erat officii religiosis locum excubiis observare,
& cruciatu pueri & parentum devotione
permoti, accedunt cominus; adhibitisque ecclesiasticis
exorcismis, levamen misero per sacri virtutem
Præsulis deprecantur. Permodico horæ interveniente
curriculo, surgit incolumis; lætisque
[Pagina 265]
[Col. 0265A] parentibus perceptæ secum retulit gaudia sanitatis.
Supersunt hodieque quamplurimi, qui
se rei gestæ interfuisse, satis subnixa relatione fatentur.
[48] Rem & omnino cavendam & plurimis incunctanter expertam præterire injurium duxerim; [Quod in perjuros quoque evidentem exerat ultionem.] cum constet, in rebus quoque minimis maximam interdum eminere divinæ virtutis evidentiam. Cum enim sacrosancti memoriam Confessoris continuis intro extroque palam sit radiare miraculis, in perjuros quoque non segnis probatur ultor existere; ut liquido emineat, Sanctorum pignora humanis interdum ausibus non impune lacessiri: nam si quis aut cupiditatis illectu, aut animi pertinacis impulsu, mendacio patrocinari definiens, saltem in armilla januæ o jusjurandum explere præsumpserit, hunc quod sit reus perjurii, tum rei familiaris dispendio, tum corporæ damno valetudinis, absque dilatione, pedissequa corripit ultio, durisque implexum nexibus, aut cita satisfactione liberum, aut proximo interitu efficit condemnatum. Id non integri solum corporis præsentia meruit; verumetiam ubicumque locorum sanctitatis [Col. 0265B] ejus memoria colitur, reverentiæ tantum obtinuit; ut in basilica, Germani consecrata nomine, nemo fere, tametsi immanissimus, audeat pejerare.
[49] Jam vero circa ipsius septa sepulcri quanta se virtute præsentem exhibeat, [Quanta virtus sanctissimo sepulcro adsit.] hi maxime & evidenter experti sunt, quibus ejusdem, ut vere dicam, sancti sanctorum specialis est deputata custodia. Frequenter namque oleum lampadis ante sacrum tumulum dependentis excrevisse deprehensum est; cum quindecim ferme diebus totidemque noctibus inextinctum manens, nihil imminutionis pateretur.
[50] Illud quoque non negligenter excesserim, quantam locus sacer obsequiorum exigat diligentiam; [Quid diligentiæ a sacri custodibus corporis exigatur.] adeo ut, si lucernam, quæ proprie sanctissimo deservit corpori, per noctem extingui contigerit, nulla indulgeatur custodibus requies, nulla potiendi somno facultas, donec defecti impensa luminis accuratius reparetur. Interdum tamquam cujusdam manus impulsu molestius impetuntur; ut nemini impune dubitare liceat, debita loco servitia non inepte nec segniter exercenda. Quid memorem, nonnullos ante hujus reverendi aram sepulcri in oratione secretius procumbentes, loci concussu precum efficaciam, cælestisque [Col. 0265C] respectum facilitatis persensisse? Omitto, sacri hujus nominis invocationem multis quoque absentibus ac periculo proximis præsentissime subvenisse.
[51] De pane vero ejusdem cœnobii multa & mira languentibus remedia provenire, [De virtute panis ejus nomine insigniti.] pervulgatissimum est; adeo ut, si quis, quamquam decumbens validissime, hujus afficiatur desiderio, efficacissimum esse reducis putetur indicium sospitatis. Hoc non incolarum asscribimus sanctitati; verum & devote postulantium fides obtinere talia, & beatissimi Germani meritum, cujus nomine panis inscribitur, multo valet præstare majora. Tua hæc sunt munera, Christe, qui in tuorum mirabilis es virtute Sanctorum; dumque hos miraculis clarificas, ad eorum nos imitationem inflammas. Hæc de his, quæ circa sacrum ejus corpus aut gesta sunt, aut geruntur, excerpta quam verissime, fastidii fortassis evasere nauseam patrocinio brevitatis. Hinc paucula de illis locis, in quibus ejus venerantur reliquiæ p, perstringentes, ad libelli finem ocyus properamus.
Vindicare; ita codex Lugdunensis, at Valcellensis & Ms. Chiffletianum vendicare, quod eodem redit. Est aut vindicare seu vendicare, aliquid suum facere, ad suos usus convertere, ut
[Pagina 266]
[Col. 0266A] eo possis uti pro arbitrio tuo; quod sane melius est, quam quod in edito Gregorio legitur, judicare, vel in Herici editione Labbeana, indicare.
[52] In cœnobio Meleredensi a major ecclesia hujus præcellentissimi Patris nomine dedicata cognoscitur. Id cœnobium genti Britonum Romam infatigabiliter expetenti & pervium & familiare est: [De surdo inter dormiendum curato.] horum in collegio surdus quidam advenerat; cui cum aliud non suppeteret hospitium, noctu ante [Col. 0266C] fores ecclesiæ, lapide capiti supposito, cubitavit: die reddito somnum exuit; moxque, se beatissimi Germani obtentu damno caruisse aurium, impendio lætatus est. Lapis, ejus subjectus capiti, receptæ tulit testimonium sanitati, quod, eo surgente, cruore perfusus apparuit. Pro recuperata salute votivas egit gratias, maturantesque iter socios incunctanter prosecutus est. Huic rei multorum adhuc, qui id inspexere, superstitum præsentia suffragatur.
[53] In pago Laticensi, qui Lingonicæ * defert Diœcesi, [De ecclesia Ladriaci fundi.] fundus est notissimus, Ladriacus nomine, apud quem ecclesia est hujus pretiosissimi Præsulis sacrata pignoribus, quæ montano sita in culmine, aliquantum a villa longius distat. Quamobrem nonnulli Lingonicæ præsules civitatis hanc diruere, & aliam pro ea intra villæ ambitum instaurare conati basilicam, frustra consumpsere operam, cum id non semel, nec bis fuerit attentatum: nam quotiescumque sacrum altaris lapidem ob reliquias elevandas amovere tentarunt, [Col. 0266D] tanto fixus pondere perseveravit immobilis, ut facile adverteres, antiquum loco cultum avertere divinæ non esse permissum providentiæ. Quo in loco cum semper mira patrentur & maxima; in splendidissima tamen festivitate Kalendarum Octobrium divina copiosius beneficia devote confluentibus ingeruntur.
[54] Quodam itaque tempore, cum ad præfatæ celebritatis annuum diem populus ex more conflueret; [De muliere cæca inibi curata.] ex villa, cui Marcenniacus vocabulum est, distatque a loco supradicto non plurimum, mulierem captam oculis contigit interesse. Hæc ingressa basilicam, precibus ac votis uberrimis suæ cæcitati remedium flagitabat; cumque sacræ a fidelibus vigiliæ debitis agerentur officiis, universo id spectante conventu, cœpit ex ejus oculis guttatim cruor effluere. Intra horas brevissimas omnimoda discussa caligine, redeuntis diei jubar cernere, & clare omnia videre promeruit; diem illam gratiis exegit & laudibus; peractisque suæ reparationis salutaribus, votorum plena remeavit [Col. 0266E] ad propria.
[55] Annus sequens ejusdem gaudia festivitatis revexerat, [De invalidi cujusdam reparatione.] interque turbas properantium quemdam ex familia sancti Mammetis b, ejusdem colonum villæ, invalidum totoque corpore reptilem, contigit advenisse. Is, dum se ex animo ad Deum contulit, beati obtentu Præsulis nativæ rectitudinis columen multorum in præsentia recuperavit. Quotidiani, tertiani, quartanive typhi * assidue percepta remedia, perenni febricitantium concursu locum frequentantissimum reddidere; quorum nemo levaminis expers rediit, quisquis ad sancta limina fide plenus accessit.
[56] Loco sane illi, rebusque ad eum pertinentibus, violentiam non inferendam, [De equo in pratum ecclesiæ violenter admisso.] temerarii quique experti sunt. Quodam namque cum suis iter continuante comitibus, unus eorum, cui id genus officii incumbebat, equos, quibus in ipso utebantur itinere, prato ecclesiæ inducere nitebatur: cui cum a quodam rusticorum dictum fuisset, beati Germani esse pratum, tantique nominis respectu ab ejus invasione parcendum; ille verba sibi tantum dari existimans, equos nihilominus introduxit. Primus qui ingressus est, mox ut herbam dentibus carpsit, damnabili deformitate mulctatus est, in effigiem X litteræ faucibus per transversum distortis. Equorum custos, inspecto negotio, reliquos quam celerrime abigens, proventum rei Domino nuntiat. Is offensæ pœnitens, candelam ad modum equinæ longitudinis [Col. 0266F] pro piaculo detulit; sanctoque satisfaciens Germano, vehiculi * reparationem obtinuit. E multis pauca perstrinximus, ne locum tantis insignem privilegiis præterisse videremur.
[57] [De miraculis,] Hinc Pauliacum, villam ruris Senonici,
vel compendiosius memorare, non tam vicinitate
loci, quam dignitate compellimur. Fundus ille
ad beati Germani pertinens potestatem, ecclesiam
quoque habet & nomine ejus celebrem,
& virtutibus præcellentem; quas quoniam vel
difficile vel impossibile est aut numero, aut ordine
explicari, omissis iis, quæ veteravit antiquitas,
pauca ex illis quam succincte contingimus,
de quibus si incidat dubietas, multitudine testium
obruemur.
Autissiodorensis pagi accola, Petrus cognomine,
contractione genuum amiserat naturalem commeandi
usum. Vota concepit; ad sancta limina
reptabundus accessit; mox debilitati subtractus,
beati Germani patrocinio se promeruisse gavisus
est solidam gressuum functionem. Scabella dudum
[Pagina 267]
[Col. 0267A] familiaria suspensa pro foribus, rei gestæ argumento
fuere diutius.
Ex vicino fundo, cui Blariacus vocabulum est,
mulier, Nonnula nomine, contractu totius corporis
penitus inofficiosa, ad eamdem basilicam
gestatorio se contulit; moxque beati Germani merito
officiis restituta decentibus, & salutis & gaudii
plena recessit.
[58] Altera ejusdem villæ mulier, Alda ex parentibus
nuncupata, [apud ecclesiam] nihilominus contracti corporis
damna deplorans, gestatorio se illuc ferri
atque, præsentis suffragio medicinæ membris
in priscum cedentibus, valens ac læta discessit.
Ex agro Autissiodorensi, Pratilis dicto, item
alia mulier, Berlindis nomine, artubus ipsa quoque
contractis, prædictæ basilicæ vehiculo delata
successit; orationi se dedit; vota apud Sanctum
deposuit: moxque præsentem experta Deum,
naturalibus organis restituta convaluit.
Ex villa Lusciniaco mulierem toto contractam
corpore, Teduisam nomine, fama huc miraculorum
[Col. 0267B] adduxerat. Hæc, beati Patris suffragante
merito, membrorum decus cum rectitudine consecuta,
consciam se hujus beneficii plurium dierum
servitio
declaravit.
Hujus sane loci non esse simplicem majestatem,
plurimi quoque, diversa febrium accessione vexati,
sæpius probaverunt. Alcharium quemdam,
quartano impetu desperabiliter tabescentem, illuc
contigit advenisse: ecclesiam subiit; excubias
egit;
seque potentissima beati Patris ope quam
celerrime sospitati redditum, ingentibus præconiis
declaravit.
Agius, ejusdem loci presbyter, tertianam diu
passus inertiam; ut se devote ad Deum contulit,
obtentu beati Præsulis celeri donatus beneficio,
importunam mox pestem excessit.
Beatus, ipsius basilicæ clericus, quotidiana
inquietudine acriter fatigatus, divinas per beatum
Germanum medicinas expetiit; seque repente inrequieta
molestia exemptum sensit.
[59] Si universos apud hunc locum nostra tempestate
hujusmodi ereptos incommodo memorare
velim, [Pauliaci] parabit, credo, tædium numerositas
occurrentium personarum. Parcendum itaque talibus,
atque ad reliqua ædificationi proficua concedendum.
[Col. 0267C] Ejusdem loci mulier, Doda nomine, sacras
ferias negligentius tractans, ipsam quoque diei
Dominicæ majestatem, Christianis omnibus propensius
observabilem, ausa est lanificio usuali violare.
Temeritatem operis excepit continuo severitas
ultionis: manus ad illicita consuetæ, necessariis
mox destituuntur officiis; actumque est,
ut nec naturæ possent satisfacere, quæ Auctorem
naturæ in profanatione suæ diei non timuerant provocare.
Tandem misera reatum agnoscens, ad
beati Germani se suffragia contulit; ne talia deinceps
iteraret, voto se interposito obligavit; clementissimi
Patris facilitate misericordiam consecuta,
sub multorum conspectu & sanitatem manuum
& criminis veniam reportavit.
Ejusdem impiatione diei Nonnula * mulier manibus
itidem contrahi meruit. Criminis conscia
ecclesiam adiit; vota multiplicavit; beati Patris
interventu incolumitatem cum emendatione vitii
domum revexit.
Item alia, Fredegardis nomine, simili pro crimine
eodem mulctata est supplicio; & facti pœnitens,
& de misericordia non desperans, ad præfatum
locum se contulit; faciem lacrymis, cælum
[Col. 0267D] gemitu oneravit; sacerdos loci pro recuperatione
infelicis publicam orationem adhibuit;
beato interveniente Germano, & facinori veniam
& manibus promeruit sospitatem.
[60] [gestis.] Quæ vero ad locum hunc pertinent, sacra
esse, nec in usus ceteros perperam transferenda,
frequenti præsumptorum castigatione patefactum
est. Loci ejus sacerdos (ut solet insipientium
animus circa talia fore incautus) ex fune;
quo signum ecclesiæ dudum pulsari consueverat,
capistrum equo imposuit. Mox liquido claruit,
rem semel sacram, domesticis usibus non decuisse
conduci: ut enim equino capiti inductum est,
cuncta, quæ funis complexus fuerat, ita derepente
absumpta sunt, ut universa caro cum pilis
& cute ossium tenus ferro putaretur decisa. Sic
equus ille innoxius, temeritatis alienæ de cetero
servavit indicia; quippe qui nec carnis plenæ,
nec cutis solidæ, nec pilorum deinceps recipere
meruit recrementa.
Ex rure, cui Villaris nomen est, mulier, Maria
nomine, ad locum hunc sub prætextu orationis
[Col. 0267E] accessit, nactaque opportunitatem sacrilegii,
linteum de ambone subduxit, domumque cum
furto regressa, profanos renes sacro tegumento
præcinxit. Illico totis artubus dissoluta, cum detrimento
corporis sensit præsentiam ultionis. Mox
facti pœnitens, reatum agnovit, seque ad locum,
quo male prius accesserat, reportari petiit; publice
confessa delictum, sacrilegii nefas lacrymis
expiavit. Sic sacerdotis & populi interventu clementiam
meruit; ac deinceps, beato miserante
Germano, cum incolumis, tum etiam castigata
recessit. His & similibus locus ille frequens privilegiis,
facile sibi famosum reverentiæ titulum vindicavit.
[61] Præterea in pago Rotomagensi regius fiscus est, quem incolæ, ob palatii antiquitatem, [De puella muta,] Veterem domum nuncupant: capella palatio contigua, beatissimi Germani famosa nomine, illustris merito; signorum dote summam sibi facile venerationem obtinuit. Unum erit propositæ sufficiens brevitati; quod eo memorare compellimur, quo publicum scimus. Rex Carolus c huc fortasse devenerat, cum Herispogio duce Britonum placitaturus, ac seria quæque de regni negotiis tractaturus: illuc, ut in tanto conventu [Col. 0267F] assolet, immodica turba pauperum undecumque confluxit; inter quos puella quoque muta adfuit, familiaris inopiæ malum quæritandæ stipis artificio docta temperare. Ea, quod hospitii facultatem non reperit, intra capellæ ambitum concessit. Circa noctem mediam vigilanti Germanus sanctissimus astitit, placidoque hanc alloquio mulcens; Jus, inquit, hospitii negatum tibi ab hominibus *, humanitate, qua potero, compensabo. Ita fatus, mentum mutæ blanda subrigens manu, in os ejus expuit; moxque visibilem suæ ostensionis præsentiam subtraxit. Virtute medicaminis intima faucium rupta, sanguinis ejecere quamplurimum; adeo ut tota planities pavimenti eo superfusa videretur.
[62] [generalis conventus testimonio curata.] Umbris cedentibus, superis reducta dies
necdum noti proventum miraculi perspicuis declaravi
claravit indiciis: nam & puella loquendi recepto
usu, quod secum actum fuerat, ordine prosecuta
est; & is, qui ab ore loquentis rivatim fluxerat,
cruor, adhuc in pavimento recentissimus,
patratæ rei argumentum præsentissimum afferebat.
Interea a nonnullis curiosius percontata, in qua
sibi beatus Germanus apparuisset effigie, personam
se vidisse testabatur vultus dignitate splendidissimam,
[Pagina 268]
[Col. 0268A] statura mediocrem, capilli qualitate
decoram, mixta tamen canitie reverendam. Hæc
& alia dixit se in eo notasse signa, quæ nonnulli
eorum, qui sacrum ejus corpus, cum transferretur,
quondam tractare meruerunt, quam simillime
se asserunt perspexisse. Huic miraculo tot extitere
testes, quot ad hujus generalis conventus
spectaculum e cunctis regni partibus occurrere
potuerunt.
[63] Sanctissimus & in optimis quibusque præclarus Remigius, Remorum pontifex pretiosus, honore Germani beatissimi in loco, [De oratorio beati Remigii manibus, in ejus honorem extructo.] quo sepeliri decreverat, quique ab urbe Remensi milliario ferme distat, propria manu, ut vetustissima Testamenti ejus pandit auctoritas, extruxit basilicam. Hæc ut antiquitate longæva, ita quoque miraculorum perstat splendore clarissima. Horum autem duorum festa Pontificum Kalendis Octobribus mundo pariter illuxisse, vulgo quoque notissimum est. Ad hæc solito celebranda spectaculo ad locum supradictum, quo scilicet sanctissimi Remigii corpus [Col. 0268C] quiescit venerabile, populus ex more confluxerat. Factum est, ut Officiis vespertinis exactis, generaliter, ut in cœnobiis mos est, universa vulgi concio a septis ecclesiæ custodum instantia pelleretur. Contractum quemdam amici vehiculo detulerant, quem a beati Remigii expulsum templo, in præfatam sancti Germani basilicam, quod pro foribus consisteret, intulerunt. Ibi per noctem aliquantisper excubans, beatissimi Germani meritis sospitati redditus, naturalibus gressuum officiis de cetero perfrui meruit. Ita Vir apostolici culminis etiam suæ commendavit sublimia dignitatis, ostendens, se in ejus celebritate diei locum obtinere præcipuum, quam clarificare voluit suorum quoque privilegiis meritorum. Loca hæc, quorum huic opusculo mentionem inseruimus, virtutibus pollent pene continuis; verum nos ea tantum attingere decrevimus, quæ pervulgata omnibus, ambiguitatis scrupulum eluctari meruerunt
[64] In suburbio Suessionico B. Germani ecclesia eminet, [De basilica,] quam opinio conscia vetustatis a duodecim [Col. 0268D] famosissimis negotiatoribus orbis olim perhibet esse constructam; qui quoniam de regnis ad regna sedule permeantes, prope ripam Axonæ crebrius fixere tentoria, id suæ frequentiæ decreverunt eo loco statuere monumentum; ut collatis expensis beato Germano ædificarent basilicam, cujus merito ac precibus inter terrarum marisque discrimina se præcipue posse protegi, confidebant. De sanctitate ejus loci sunt nobis comperta quamplurima, quæ opusculi brevitas explicare non patitur: pauca perstringere animus suggerit, quæ per sacerdotem ejus basilicæ fideliter comperta tenemus. Hic ipse ad revisendos agros ecclesiæ die quadam se ferebat esse profectum: dolo vicini cujusdam agrorum terminos immutatos, ac non absque suæ partis detrimento reperit esse confusos; adhibitaque denuo legitima cum testibus mentione, lapidem in terminis composuit; atque pro causa solicitus; Sancte, ait, Germane, siqua tui sacerdotis te detinet cura, hos agri tui terminos a pervadentium tuero calumnia. His dictis, domum repetit.
[65] [Sacssionis] Vicinus interea, cupiditatis acrimonia perurgente, [Col. 0268E] noctu ad campum accedens, convulsum a terminis lapidem longe semovit, sua amplificans, aliena perperam coangustans. Die reddito, presbyter revertitur; violatos terminos aspicit; atque iteratæ temeritatis impatiens, felle commoto; Nonne, ait, sancte Germane, tuæ fidei ista commiseram? Vix iste in campo verba compleverat, & jam sacrilegum intra domesticos parietes ultrix pœna plectebat; subitis doloribus corripitur; & totis contractus membris, virium adminiculo destituitur. Mox temeritatis reminiscens, amicos advocat; consilium salutare implorat; ad presbyterum per amicos causa defertur; ut misero pie consulat, humiliter flagitatur. Ille nullum præsentius remedium se scire asserit, quam ut, votis sumptis, ad ejus se ecclesiam conferat, cujus offensa eum talia pertulisse constabat. Gestatorio delatus, accessit; perque dies aliquot peracta ibi pœnitentia, clementiam meruit; sospitati deinde reformatus abscessit; non magis ipse correctus, quam ceteris, ne tale quidpiam deinceps admittere audeant, exemplo futurus.
[66] [ejus honore] Idem ipse presbyter, dum quadam nocte dominica in ecclesia solemne celebraret Officium, levi sopore subductus, sensit, se superventu cujusdam personæ impulsum, atque, ut festinus domum [Col. 0268F] suam ingrederetur, admonitum. Illico surrexit; & rapto cereo, domum ingressus, latrones intra cubiculum reperit, stramenta lecti, & si quid vestimentorum repererant, sarcinantes. Quos custodiæ mancipans, in ecclesiam rediit, & residuum Officii diligenter explevit. Liquet, beatum Germanum basilicæ suæ consuluisse ministro; ne, dum divinæ laudi insisteret, rei familiaris damna subiret.
[67] [constructam] Minus est audita depromere, nisi & aliqua
oculis percepta subdantur. Pridie Kalendarum Augusti
beati Germani transitus apud urbem Suessionicam
fervido celebrabatur obsequio; cumque
die in vesperam proniore divinæ laudis celebritas,
cum in urbanis, tum etiam in suburbanis
ecclesiis ac monasteriis esset explicita, solicita
mihi cogitatio incidit, Axona transmeato, ad
præfatam properare basilicam, ne forte (quod
animo reputabam) abscessu presbyteri vespertina
loco deessent Officia. Sumptis itaque aliquot fratribus,
anxie properabam. Jamque nobis ecclesiæ
atrium subeuntibus, signa solitum dedere clangorem.
Concitato acrius cursu, ad ostium accessimus;
[Pagina 269]
[Col. 0269A] quod clausum quidem, sed minime obseratum
invenimus. Vix nos pedem posueramus
in limine, & jam signa pulsari desierant. Huc illucque
oculos circumferentes, neminem in ecclesia
vidimus. Ostium, per quod elabi posset aliquis,
nullum erat. Domum sacerdotis summa
celeritate ingressi, diligenter perscrutantes omnia,
personam nullam, vacua cuncta conspeximus.
Presbyter cum suis omnibus, ut postea professus
est, relicta domo vacua, jamdudum in urbem
pransurus abscesserat. Cumque rem mecum tacitus
volverem, conjectum est ab omnibus, beato
Germano divina vespere non defuisse obsequia,
quæ ab hominibus palam videbantur esse neglecta.
Consummato Officio, alacres discessimus, luminaribus
in noctem compositis, & ostiis ecclesiæ
diligentius communitis. Et quamquam mens miraculi
conscia in interioris hominis penetralibus
plauderet; malui tamen, cæleste portentum aliis
prædicantibus publicari; ne cui forte suspectus
efficerer, quod, cum sim beati Germani peculiare
mancipium, multiplicandi favoris gratia
[Col. 0269B] voluerim majora ex minoribus affectare.
[68] Pagus Cinomannicus a beatissimi Germani meritis devotus specialiter, [De temeritate Viviani principis apud Cadriacum in Falconibus punita.] infinita apud se diversis locis ejus miracula prædicat, quæ si litteris mandarentur omnia, maximi per se possent corpus implere voluminis. Est in ipso pago Cadriacus villa, habens ecclesiam ejus virtutibus gloriosam: is locus quoniam ex longo signorum claret affluentia, ardentissimo populorum indefesse confluentium studio frequentatur. Testantur, qui videre sæpissime totius basilicæ parietes intra extraque pallis b ac linteis coopertos, quæ fidelium devotio, ob percepta sanitatum dona cælestium, sacro suspendit loco. Ea, quod arcto constructa ambitu, concurrentium impar erat conventui populorum, a loci incolis hinc inde ligneis est ambita porticibus. Huc vice quadam Vivianus princeps c deveniens, qui tum eidem dominabatur fundo, instructum sessurus ad prandium, capos d, quos vulgo falcones nuncupant, qui secum delati fuerant, per basilicæ porticus componi præcepit. Hoc facto, convivio sese indulsit: a quo cum surrexisset, falcones universos mortuos reperit, iisdem, quibus implexi fuerant, pedicis dependentes. Temeritas principis punita damno gratissimæ voluptatis, ipsi quidem tristitiam, reliquis intulit admirationem. Germanus sanctissimus [Col. 0269C] suo reverentiam vindicans loco, quam sibi displicuerit sæva rapacitas, evidenter admonuit, cujus vitium etiam in avibus raptu victitantibus tam districte persecutus est.
[69] In perjuros quoque tantus existit ultor; ut in altari ejus basilicæ nemo audeat, [Quod hic quoque perjurii temeritas puniatur.] ne verum quidem, juramento peragere. At si qui saltem in ecclesiæ janua jurare tentarunt, inevitabili mox ultione perculsi expiraverunt alii; alii imbecilles effecti, perpetuo profanis ausibus pœnas dedere præcipites. Cæci ipso in loco lumen recuperavere quamplurimi, claudi gressum, leprosi pollutæ cutis munditiam, frigoritici * sospitatem. Hæc compendio tetigimus; ne locus quotidianis illuster * beneficiis, excipiatur ab officio nostræ commemorationis. Ceterum in locis Cinomannicis, Andegavinis quoque, ac Baiocasinis e certissime asserunt, beatissimi Germani gloriam pene copiosius ab omni populo venerari, quam (si dici liceat) quo sancta ejus membra recubant tumulata; adeo ut infinita miracula, per eum in his patrata regionibus, ne verbis quidem attingi, nedum paginis inseri valeant.
[70] [Col. 0269D] Nec temere prætereundum, quod portiunculæ ex loculo sacri corporis pro reliquiis datæ, cælestibus interdum claruere miraculis: namque illustri cuidam viro, beati Germani reliquias postulanti, astulam f ex cupresso, qua quondam sacrum tegebatur corpus, [De cujusdam puellæ mirabili restauratione.] ab archiclavo * ecclesiæ meminimus fuisse concessam. Ille summa cum devotione suscepit; & in superioribus partibus Autissiodorensis pagi in patrimonio suo, quod Heldinnus dicitur, oratorium sancti Præsulis honore construxit. Huc se quadam die puella quædam reptilis contulit, quam ita horrendæ vis debilitatis affecerat, ut cruribus contractis, & pedibus retro distortis, universam incessus ei penitus abjuraverit facultatem. Hæc aliquamdiu intra oratorium commorata, cum se orationi expromptius implicasset, ita derepente juncturarum ac nervorum ejus compages dissiluerunt, ut confractum aliquid in frusta cessisse putares; ipsa quoque articulorum ossa trans corii densitatem adeo violenter cum sanguine proruperunt, ac si admotis totidem spiculis miseram cutem cerneres [Col. 0269E] perforari: ac tum quidem exanimis pene facta, paulo post receptis officiis, huc illucque deambulans, ingens longe lateque præconium miraculo dedicavit. Exin locus ille & virtutibus frequens & conventibus celeber, specialem apud se quoque reverentiam divino cultui vindicavit.
[71] Morvennicos saltus g hujusmodi oratoriis esse refertos nemini, nisi locorum inscio, [De locis] incognitum est; quippe quæ constat adeo esse famosa, ut cuncta itinerum ambiguitas, quæ per silvestria potest incidere, horum notione locorum, quasi quodam lapideo milliario, declaretur. Ita Germanus beatissimus felici patrocinio prævioque ducatu itinera dirigit, vias componit, gradientibus subvenit, nec solum errore exuit, verum etiam a periculorum incursione communit. Novimus his in locis nonnullas ejus honore basilicas, in quibus olei crebro manare pinguedinem, & miraculi frequentia, & multorum testimonio confirmatur. De febribus pellendis memorare aliquid superfluum ducimus; quando hoc beneficium quotidianum non jam miraculo ducitur. Alias quoque scimus per ejusdem solitudinis vasta diffusas, quibus quanto minor ab homine cultus impenditur, tanto in eis divinitatis præsentia potior declaratur.
[72] [Morvennicice] Nam & luminaria si aut tardius accendi contigerit, [Col. 0269F] aut accensa extingui, sæpenumero deprehensa sunt illic cælitus inflammari; signa quoque ecclesiæ interdum, nullo pulsante, sonantia periculosam custodum negligentiam erga divinas Horas spontaneo officio increpare. Ut palam emineat, cessante diligentia hominum, non abesse loco custodiam angelorum. Nec vero aspernandum est, si magnis Dei beneficiis etiam minima inserantur: tanta etenim auctoritate beatus Germanus res ad se pertinentes etiam a bestiis protegit; ut, si forte vulpes (ut se habent silvestria) gallinam sacerdotis invaserit, rapto potiri nulla ratione sinatur; quin potius loco defixa, nec fugiendi copiam, nec lædendi habeat facultatem; donec superventu hominum cum prædone pariter præda capiatur. Agit hoc dignanter in minimis, qui maxima quæque potenter operatur in magnis, quique universalis naturæ & conditor & moderator, ne unum quidem passerem casso perire permittit.
Falconis montem a ex antiquo vocatum non jure præterierim; ne locum nobilem frequentemque virtutibus, [De reverentia] tam negligenter, quam obliviose videar suppressisse. Id cœnobium beatissimi Germani præcelsum meritis, ut illustratur nomine, ita virtutibus exornatur; multa ibi signorum gloria, multa mortalibus e cælo conferuntur beneficia; ibi visum cæcitas, debilitas reparationem, auditum surdus frequenter emeruit, frigoriticis quam multa ex improviso percepta remedia; [Col. 0270C] his quam maxime, qui quartano decumbentes incommodo, acriora febrium concitamenta sensere. Illud non reticendum, quanta in pervasores loci vindicta desæviat; quibus in loco temere perpetrasse aliquid, mortem sibi conscivisse fuit: nam si quis inibi aut dominari per tyrannidem, aut cum cœnobii familia sævius agere, aut rerum ecclesiasticarum pervasor esse tentaverit, huic non in longum differtur ultio; verum quam citissimo raptatus interitu, sacrilegæ temeritatis e vestigio pœnas luit. Id apud cunctos loci incolas certissimum, expertumque est; & tamquam naturale versatur in ore proverbium, eum, qui sancto non timuerit violentus esse Germano, aut trucibus luporum dentibus conteri, aut Mosæ fluminis rapido gurgite incunctanter absumi. Hac justi Judicis dispensatione mirabili, & piis in Sanctum Domini amoris affectio, & improbis quibusque in resecandis ausibus timoris ingeritur magnitudo. Audiant talia seculi potestates; discantque, damnum ecclesiis non inferendum, scientes certissime, Deum in suorum injuriis vindicem esse servorum.
[74] Quidam præterea fur ecclesiarum effractionibus assuetus, [cœnobii,] præfatam beati Patris basilicam, [Col. 0270D] fraudis opportunitate captata, subintrans, coronam argenteam ante altare pendentem demisso fune deposuit; quam ut profanis manibus comprehendit, ita divinitus loco defixus est, ut nec pedem subducere, nec manus temerarias ad se posset ullo modo revocare; donec sacri loci remeante custode, sacrilegus cum furto pariter teneretur. Castellum quoddam Adriani dicitur ad supradicti cœnobii pertinens potestatem. Id arduo situ in prærupti montis fastigio collocatum, beati nihilominus Germani ecclesiam præfert, cui frequens virtutum copia & reverentiæ & honoris plurimum acquisivit. Cæcus igitur quidam ea in regione notissimus, profectus a villa, cui ad Leones vocabulum est, quamque ad radices ejusdem montis locavit antiquitas, spe recuperandi luminis per convexa rupis ad præfatam basilicam properabat; sed cum ascensus difficultate gravatus, montis altitudinem superare non posset, imbecillitate pariter & labore decumbens, fessos artus sopori permisit. Dormienti clementissimus Germanus adfuit, blandaque miserum pietate demulcens, ut labori parceret jussit; tum veteris spinæ [Col. 0270E] truncum in parte montis ostendens, ut baculo terram foderet, ac de unda mergentis * laticis oculos ablueret, imperavit. Sopori subductus, duce puero, locum expetit; terram baculo subigit; eventum miraculi præstolatur. Fons largissimus exilit; eo oculos fovet aliquamdiu; mox decussa caligine, novo fruitur die. Votis urgentibus, montis verticem scandit; miraculum publicat; Reparatori suo multiformes grates accumulat. Fons ille remediorum fœcundissimus, e remotis quoque locis a pluribus frequentatus, & lavacro relevat, & potu jucundat.
[75] [quod] Ejusdem loci vice-dominus quadam die discutiendis
negotiis data singulari opera, ecclesiasticam
familiam iniquis imperiis opprimebat. Reclamantibus
cunctis, & apertam violentiam tumultuosa
vociferatione testantibus, unum eorum,
qui inter ceteros honoratior videbatur, ligatum
stipiti, virgis mulctandum præcepit. Hac omnes
crudelitate permoti, pedibus provolvuntur, atque
ut facultatis oppositione indignitatem verberum
removeret, obnixius supplicant: quæ res sævitiam
hominis non solum non leniit, verum acerbius
provocavit. Cumque jam miserum ad supplicia
[Col. 0270F] violenta raptarent, beati Germani præsidium
anxiis cœpit vocibus inclamare. Judex felle commoto;
Etsi sanctus, ait, Germanus hac tibi vice
mox subvenerit, quid possint verbera tuo ipsius
experiere supplicio. Vix ista compleverat; &
in partem conversus, gravissime cortuit, ac temeritatem
verborum crurifragio compensavit. Ita
beatus Germanus, se fuisse præsentissimum declaravit;
dum & miserum absolutione donavit,
& contumacem merita contritione perdomuit.
Cumque rem gestam celer ubique fama dispergeret,
matrona quædam ex illustribus, hujusmodi
negotio relatione comperto, in tumorem crigitur;
ac frivolum animum incendens levitate
verborum, in hujusmodi querelam effertur: Non,
inquit, docuerat sanctum Germanum in hac parte
ita facilem extitisse, ut hominem sua quætentem
tanta crudelitate conficeret. Blasphemos sermones
ultio repentina corripuit; nam ut ista furens
protulit, & in verbo vestigia torsit; ita pedem
ejus dextrum vindex pœna contrivit; ut pene
exanimis ancillarum manibus in cubiculum referretur.
Igitur quæ paulo ante de alterius causabatur
incommodo, jam nunc propriæ calamitatis
remedium anxia quæritabat; quemque injustum
[Pagina 271]
[Col. 0271A] in superbi hominis punitione notaverat, justum
jam per omnia in suam potius contritionem prædicabat:
amicis & parentibus adscitis negotium
profitetur; animi in se levitatem increpat; oris
facilitatem objurgat; & votis tandem & muneribus
onerata, ecclesiam expetit; scelus lacrymis
expiat; a beatissimo Germano veniam cum sanitate
reposcit; nec multo interjectu temporis misericordem
sensit, quem dudum fuerat experta
severum. Sospitati reddita, in domum suam castigata
recessit, parcendumque sermonibus immodestis
modernæ ultionis exemplo perdocuit.
[76] Consimile quiddam in villa Altissiodorensis pagi, [Mons-falconis] cui Abundiacus nomen est, patratum meminimus; in qua vir quidam illuster & pene toti notissimus regioni, quemdam ex loci incolis sævis verberibus profligari præceperat; illoque pretiosi Patris suffragium inclamante, non modo flexus non est, verum etiam maturari crudele negotium imperans, equum festinato conscendit: ac prius, quam portam excederet, equus in sublime tollitur; sessorem dorso excutit; coxaque transversum fracta, misera allisione prosternit. [Col. 0271B] Nec prius sospitatem meruit, quam beato Germano, cujus nomen spreverat, debita pœnitudine satisfecit. Hoc propter facti similitudinem ita inserto, ad locum b, quem omisimus, seriem referamus c.
[77] Supradicti castelli dominus cupiditati nefariæ morem gerens, [dicitur.] res ad ecclesiam pertinentes ausu temerario abdicavit. Quo comperto, Remensis episcopus, ad cujus diœcesim locus ille pertinere cognoscitur, evocato presbytero, ne sacrilego homini Missæ officium impenderet, interdixit. Nec multo post ille superveniens, consueti officii celebritatem a presbytero exigebat; quod postquam a pontifice comperit interdictum, ejusdem loci villico advocato, quod ecclesiæ abstractum fuerat, datis vadibus reddi jussit. Ita Missæ potitus officio, sinistræ voluntatis stimulo perurgente, quod paulo ante reddi jusserat, violata fidei interpositione, denuo præcipit abdicari. Nec longum lætatus est, quin sacrilegum pœna corriperet: vix namque domum remeaverat; & maligno pervasus spiritu, infeliciter torquebatur. Uxor temeritatis conscia, pro salute viri ad ecclesiam cereos & vota direxit; e quibus ne unus quidem accendi potuit, perseverante erga infelicem [Col. 0271C] divinæ indignationis indicio, quam semel in se provocare non timuerat sacrilegæ cupiditatis exemplo. Cui immanissimæ calamitati tum demum superna miseratio finem dedit, cum conjugis & parentum consilio persuasus, & quod prius abstulerat ecclesiæ reddidit, & ex legitimo patrimonio tantumdem aliud condonavit. Eamdem basilicam fur nocturnus ingrediens universa ad altaris ornatum pertinentia sacrilegis manibus exportavit. Cumque se in pedes solito conjecisset, ita eum vis divina implicuit; ut ab atrio ecclesiæ nullo pacto digredi potuerit: itaque totam noctem ambulans, sequentis auroræ diluculo in porticu basilicæ repertus est & conscientia trepidus, & furto onustus. Ita prædo confunditur; præda recipitur; beatus Germanus suo in loco liberaliter agere argumentis evidentibus declaratur.
De locis planis & habitabilibus nulla sunt, quæ dicimus; si non montana quæque & ardua, ac per hoc humanis pene inaccessa gressibus, Germani virtutibus esse pervia, declaremus d.
[Col. 0271E] Juga Penninarum Alpium, non plus candore nivium, quam ejus illustrari meritis, eo certius, [De oratorio ejus inter alpium summa constructo.] quo expertius est: nam in monte, qui Minoris Jovis a dicitur, ejus ecclesia est ambitu modica, virtutibus magna; quæ ob sacri repausationem corporis, cum Ravenna referretur, eo loco constructa fuisse cognoscitur. Hæc Romam pergentibus, indeque remeantibus inevitabiliter pervia est; quod publicus agger, in quo consistit, propter itineris angustias omnem divertendi ab ea denegat facultatem. Illuc innumera divinæ largitatis subinde clarent beneficia, quæ loci asperitatem ac solitudinem copiosa remediorum fertilitate compensant; ut jure fatearis, cælestis munificentiæ majestatem siccis etiam rupibus non deesse. Iter agentes quosque, quos noctis horror irruens, aut fatigationis difficultas impediens, aut infirmitatis sarcina prægravans, sub tectum ecclesiæ transite compellit, sanitatum ibi dona percipere, luce clarius inde colligitur, quod [Col. 0271F] presbyter, ad cujus curam locus pertinet, in remota planitie frequentius habitans, si quando sacris morem gesturus, montana conscendit, multa ibi revalescentium argumenta conspicit infirmerum; nam & mutorum tabellæ, quarum concussu stipem postulant; repentium quoque gestamina contractorum ibi frequenter inventa; interdum & sanguine pavimentum madens; sed & votiva in diversis munusculis relicta bellaria noctu patratis in loco fidem astruxere miraculis.
[79] Familiare quondam sancto Viro fuerat secretum
& abjectionem oculi quærere, [Quod in patrandis miraculis secretum semper prætulerit.] res a se
gestas mirabiliter secretalibus umbris tradere,
quantumque in ipso fuit, omnes virtutes suas perennis
ignorantiæ latebris obscurare: hinc certe
est, quod cum multa illius miracula mundo innotuerint,
nec potuerint locorum obscuritate celari,
cum virtutibus proderetur; innumera tamen
sunt, quæ jactantiæ refugus in hominum non
passus est venire notitiam; quippe qui humanæ
possibilitatis modulum supergressus, angelis consciis
& cælo teste fruebatur. Hunc hodieque morem
Pater servat egregius, qui cum incomparabilis
existat apud Deum meriti, plura interdum
[Pagina 272]
[Col. 0272A] in locellis obscurioribus, suo tantum titulatis nomine,
visibilium præbet ostenta signorum, quam
quo semper adorandi ejus corporis sacram veneramur
præsentiam. Verum, quia infidelibus quibusque,
& qui ex visibilibus tantum invisibilia
metiuntur, familiare est signa cum Judæis quærere,
& præsentibus solum commodis oblectari;
mihi certe, cujus jam fides in robur convaluit,
cui ad vitam ingredi propositum est, qui denique
corporibus animas, quantum immortalia mortalibus,
perituris mansura, incomparabiliter præstare
non ambigo, carius hæc constabunt semper
beneficia, quæ interiorem hominem spiritaliter
& perpetuo beant, quam quæ exteriorem corporaliter
& transitorie relevant: hæc diebus, hæc
noctibus e Germani tumulo ubertim manare, nemo
sani capitis jure dubitaverit.
[80] Dum per mediterranea circumvecti loca, singula curiose disquirimus, [De Britannis sancto Germano speciali cultu obnoxiis;] pene fuit, ut Oceanum, extima mundi mirabiliter cingentem, ab excellentissimi Patris nostri privilegiis exciperemus; quibus cum totus redundet orbis, uberius tamen his Britannia gloriatur, insula inter omnes vel prima, vel maxima; de qua ut * fert [Col. 0272B] auctoritas: Finis erat orbis ora Gallici littoris; nisi Britannia insula singulari amplitudine nomen pene orbis alterius mereretur b. Hæc beato Germano peculiari devotione submissa, multis se beneficiorum impendiis sanctitati ejus esse testatur obnoxiam; quod scilicet ejus doctrinis illuminata, quod per eum non semel est a sordibus hæresum expurgata, quod denique multiplici miraculorum lampade illustrata. Quæ quoniam doctorum nobilium studio litteris sunt aliquatenus commendata, iteratione non indigent. Fertur unum famosum inter cetera, cujus ad nos notitia per sanctum senem Marcum, ejusdem gentis episcopum decucurrit: qui natione quidem Brito, educatus vero in Hibernia, post longa pontificalis sanctitatis exercitia, ultroneam sibi peregrinationem indixit. Sic traductus in Franciam, piissimique regis Caroli munificentia illectus, apud beatorum Medardi & Sebastiani cœnobium c anachoreticam exercet vitam, singularis nostro tempore unicæ philosophus sanctitatis. Hic multis coram sæpius referre solitus erat, Germanum sanctissimum (ut ipsius utar verbis) suæ nationis [Col. 0272C] apostolum, vice quadam, dum Britannias permearet, regis palatium cum suis discipulis introisse. Erat tum hiems horrida, nec hominibus solum, verum etiam ipsis bestiis vehementer infesta. Itaque directo ad regem internuntio, superventuræ nocti hospitium postulavit. Rex abnuit, atque, ut erat & gente & animo barbarus, negotium floccipendit. Interea Germanus cum discipulis sub divo persistens, cæli inclementiam infractis animis tolerabat.
[81] Jamque die in vesperam coacto, subulcus regis regressus a pascuis, [deque subulci hospitio,] pensum quotidiani salarii acceptum ex palatio ad proprium tugurium referebat. Is ubi Germanum beatissimum conspexit brumali horrore cum discipulis tabescentem, appropinquans cominus, orat humiliter, ut, quis esset, quave ex causa inter algores nimios illic moraretur, ediceret. Cumque nihil certitudinis ex responso percepisset, personæ dignitate permotus; Oro, ait, quisquis es Domine, ut parcas corpori, servique tui succedere digneris hospitio, ac demum, siqua paupertati meæ suppetunt officia, receptare: non parum enim interesse video, imminentis noctis angustias quantumlibet vili domicilio temperare. Non aspernatus personæ [Col. 0272D] qualitatem, successit hospitio; & quæ sibi a paupere impendebantur, obsequia libens excepit. Erat illi in peculio vacca tantum & vitulus: conversusque ad uxorem; Et non intelligis, ait, quantum susceperis hospitem: accingere itaque, & unicum, qui nobis est, vitulum mactans, cœnaturis appone. Dicto illa incunctanter paruit, coctumque vitulum in mensa componit. Episcopus solito abstinens, ceteris esum indicit. Cœna explicita, beatus Germanus mulierem evocat, imperatque, ut ossa vituli collecta diligentius super pelliculam ejus ante matrem in præsepio componat. Quo facto (mirum dictu quod est) vitulus absque mora surrexit, matrique coadstans, pabulum carpere cœpit. Tum ad utrosque conversus Antistes; Salvo, inquit, præmio caritatis, jura hospitii tali interim beneficio compensata recipite. Proventum rei mirabilem collato omnes præconio sustulerunt.
[82] [& rege abjecto.] In crastinum Pontifex palatium repetit, regisque ad publicum præstolatur egressum. Illum ab intimis procedentem Germanus excipit, atque potenti objurgatione verborum, cur sibi pridie [Col. 0272E] hospitium negaverit, severus exquirit. Rex stupore defixus intorpuit, Virique constantia attonitus, a responso defecit. Tum Germanus auctoritate mirabili; Egredere, inquit, & sceptra regni meliori permitte. Illo hæsitante, Germanus baculo cunctantem impellens; Egredieris, ait; & sicut definitum constat a Domino, nequaquam deinceps in æternum potestate regia abuteris. Barbarus auctoritatem cælestem in Præsule reformidans, cum conjuge & liberis indifferenter * egreditur, palatii fores retentare nulla posthac ratione conatus. Tum Germanus, uno ex discipulis directo, subulcum cum conjuge evocat; atque universo stupente palatio, in regni culmen componit. Ex eo tempore in hodiernum reges ex subulci genere prodeuntes, nationi Britonum dominantur, Deo per beatum Germanum res humanas mirabiliter ordinante. Hæc ita apud Britanniam catholicis literis contineri, prædictus mihi episcopus jurisjurandi interpositione firmabat; cujus probitatem quisque expertus est, verbis illius fidem cedere nullo modo dubitabit d. O Virum inter mortalium agmina singularem! O Hominem ipsius jam divinitatis symbola præferentem! [Col. 0272F] Necdum luteam molem deposuit; & jam cum Christo de mundo decernit, potestates ordinat, regna disponit. Insanum te palam pronuntio, quisquis Germani merito provehi populos ad regna cælestia posse desperas, quem terrenos adhuc vehentem artus tanta potuisse consideras.
Prioris libelli serie pro captu ingenii utcumque decursa, secundus, qui superest, privatas poscit operas, [Affectus Herici erga Sanctum; & propositum hujus libri.] nunc quidem instanter incipiendus, sed non etiam consequenter omnifariam consummandus: expensis namque his, quæ præ manibus versantur, si qua deinceps apostolici Patris nostri merito se fortassis ingesserint, impiger exequar; quæque Divinitati præstare placuerit, ea indifferenter * schedis indere non gravabor a. Libens vero huic astringar debito, nec eo me velim eximi umquam; quodque solvendo, & numquam persolvendo, utinam vinculis emicem [Col. 0273B] corporis, perseverante erga Germani memoriam summæ & perantiquæ privilegio sanctitatis. Habet ille plures tanto negotio aptiores, cui si deessent propria, externa certe ad votum ultro famularentur obsequia: verum, dum quondam tractaret secularia, noverat auro bibere, noverat interdum & fictilibus prandere; cumque pocula suppeterent gemmea principi, non tamen horrebat pro tempore in multiplicis usum ministerii etiam ligneis uti. Non aspernabitur, credo, sua præconia per infimum & elinguem digeri; cujus tanta est meritorum gloria, ut mutis quoque ipsis copiam de se loquendi sufficiat largiri: eritque dignitatis genus, modica de modicis sumere, cui posse subest ingentia quæque de maximis receptare. Jam dudum proponenti dicere multa se certatim ingerunt, quorum nil prius, nil competentius libelli vestibulo præfigendum reor, quam illud, quo pacto munificentissimus Pater noster nostra quidem memoria suo subveniendum decrevit loco. Ei rei talem fuisse consequentiam, subjecta relatione declaratur.
[84] Chuonradus princeps famosissimus, collega regum, [Commemoratio Chuonradi majoris,] & inter primates aulicos apprime inclytus, per id temporis regia munificentia maximis, & sua condignis nobilitate fulgebat honoribus a. Conjunx illi erat Adheleidh nomine, primorum & ipsa natalium perinde titulis gloriosa; [Col. 0273D] quippe quæ avita antiquorum procerum oriunda propagine, splendorem generis augustissimæ æquiparabat stemmate dignitatis b. Junxerat hos cum conjugii caritas tum socialis gratia probitatis, fortunarum amplitudinem religionis in Deum, moderationis in seculum cultibus exæquantes. Mira in personis secularibus officiositas, ingens devotio, inexplicabilis fidei magnitudo; ut difficile judicare sufficeres, uter eorum in religionem pronior, in Sanctos ferventior, in pauperum diligentiam * copiosior appareret; ita se pietatis certabant officiis prævenire, cum fastigio dignitatis, tum etiam virtutis æmulandæ studio omnibus potiores.
[85] [& de munificentia ejus.] Cumque plurimos & secularium hoc tempore videas ambitionis fovendæ gratia ecclesiasticas prælationes inhiare; hos nostra tempestate vel primos vel solos extitisse, pace cunctorum dixerim, qui sacrorum locorum suscepta potestate, non magis præesse c voluerint, quam prodesse; nec æstuanti avaritiæ servorum Dei oppressione satisfacere, verum obrepentes illis indigentias propriis opibus aut penitus excludere, aut tolerabiliter [Col. 0273E] temperare. Hoc, me tacente, ubique terrarum diversæ conclamant ecclesiæ, horum devotione incomparabili, vel rerum copiis auctæ, vel ornamentorum competentium gloria notabiliter insignitæ. Locus id noster vel maxime contestatur, qui eorumdem multiplicibus auctus donariis, ordinabili Divinitatis providentia hujusmodi cœpit exordio insigniri.
[86] Memoratus princeps cum in dies magnificis honorum profectibus singularis attolleret apicem potestatis, contigit, [De lumine principis] secundas res illius extemporaliter irruentis incommodi molestia interturbari: ita namque unius oculorum clades immane confecerat, ut accedente tempore, crassi superductu glaucomatis pupilla deficiens, cum damno luminis intolerandi quotidie coacervaret augmenta doloris. Turba medicorum e palatio cunctisque regni partibus coacta confluxerat, multiformem artis industriam, collatis peritiæ viribus, in principem expensura. Diu multumque absque operæ pretio laboratum; quidquid humanæ fuit experientiæ, frustra consumptum est: ita adulta pestis visque morbida sensim crudescens, quamvis spectatissimorum, & vota & manus eluserat medicorum. Itaque quod artis est vel [Col. 0273F] maximum, vel supremum, ferro cauterioque agendum, quod supererat, decreverunt. Princeps urgere factum; quandoquidem eo sanitas desperabatur infecto. Tentando negotio dictus dies pie impias medicorum provocabat instantius officinas *.
[87] [reparato.] Jamque aderat; cum ille inter spem metumque
satis anxius, ut noctem fere totam insomnem
exegerat, antelucandum d credidit; cælestes
prius quæsiturus precibus medicinas, ad sepulcrum
Germani beatissimi votorum plenus accessit;
fratribusque nocturnam stationem ex more
peragentibus, diu totius strage corporis in oratione
procubuit. Interea dolor sævire acrius;
ille tamen nihilo minus cœpto persistere. Locus
herbis erat consitus e: his ille injecta manu, captandi
gratia refrigerii, oculum fovit aliquamdiu.
Horæ paululo interjecto, manum fronti detrahit,
herbisque summotis, omnimodam cum dolore
miratus est cessisse caliginem. Ita beati Germani
meritis principi consultum devotissimo, ut unius
usura diluculi & minaces medicorum terrores exueret,
& integra sopiti reparatione luminis de
cetero frueretur. Laudes in Deum, grates in Sanctum
[Pagina 274]
[Col. 0274A] funduntur inexplebiles; collatumque beneficium
duplici gratulatione suscipitur, quod & repentinum
accessit, & impacatæ valetudinis inevitabilem
necessitatem, ultra quam votis aspirari
poterat, circumscripsit. Quodque tunc quidem
præ manibus inventum est, armillas aureas sacro
sepulcro obtulit. Devotionis vero tantum & benevolentiæ
erga Sanctum concepit locum, quantum
postea rerum ingens probavit effectus. His
ita explicitis, in sui juris recessit latifundia.
[88] Exin vero quotidianis processibus intimus crescebat ardor, [De prima orientalis fabricæ conceptione.] novum perindeque decens aliquid moliri, quod & suæ par devotioni & beati Confessoris commodum existeret dignitati. Piis de Deo cogitatibus felicem non deesse exitum, hujus quoque proventu rei declaratum est: excellentis memoriæ conjugem advocat; communicatoque cum ea negotio, quid sibi sederet animo, quidve faciendum decerneret, evidentius intimavit. Ea, quod esset ingenii singularis, & cum summo loco nata, tum ingenitæ quoque prudentiæ dote præcipua, rem illico pervidit acutissime: ex ore principis verbum rapuit; quodque erat inspiratum [Col. 0274B] divinitus, accelerandum quam posset maxime persuasit; se totius molem negotii subituram libentissime: siqua viderentur difficilia, justis facile cessura desideriis; futurum, ut res, quamquam ardua, brevi cupitæ perfectionis fastigium obtineret. Talibus animata, maturandum credidit; omnisque moræ impatiens, ad beati Germani cœnobium ex jussu principis profecta pervenit; ac primum loci positione perspecta diligentius, postquam suo vidit cuncta respondere proposito, dici non potest, quanto se fervore addixerit cœptis insistere; dummodo Divinitas religionis flexa dispositionibus, quod velle dederat, posse donaret.
[89] Erat locus naturali quodam situ commodissimus; atque a parte Orientali, [De opportunitate] clivo montis paulatim lentescente, competenter adcline pendulus, ultro se cujusdam ingentis fabricæ conceptionibus ingerebat. Ad artifices talium experientissimos res confertur: horum industria ad loci opportunitatem accedente, concepti operis exemplar conficitur, & quasi quodam præludio futuræ moles magnitudinis ceris brevibus informatur ea pulcritudine, ea subtilitate, quæ digna angelorum hominumque rege, quæ Sanctorum collegio, quæ ipsius etiam loci majestate esset. Expensis competentibus [Col. 0274C] præparatis, exactores magistrique operum deliguntur; quorum inrequieto studio, summaque instantia immensum opus incredibili celeritate peragitur, tanta facilitate rerum, tanta alacritate animorum; ut in promptu esset omnibus, divinum negotio concurrisse favorem. De cujus qualitate fabricæ multa forent, quæ ad laudem operis jure litteris mandarentur; verum quia & oculis subjecta est, & fere omnibus circumquaque notissima, parcendum in talibus paginæ per magis necessaria posterius dilatandæ.
[90] Robusta diligentia confectum opus; multisque, opitulante Deo, [ac positione] seculis duraturum Chuonrado principi ejusque jugali benignissimæ immortalem de cetero feret memoriam meritorum; quorum pronam & incomparabilem in nos locumque nostrum ex animo benevolentiam, posteritatis quoque illorum hereditaria devotio comprobavit; filii f scilicet æquissimorum parentum & probitati & pietati quam simillime respondentes; quibus ultra omne, quod humanum est, idem locus & animo sedit & indicibili amore carissimus evidenter apparuit; quos, quia jam dudum incipientis [Col. 0274D] felicitatis nostræ successibus torquebaris, acerbo præventos occasu, sors, seculorum provectui semper invida, sustulisti. Ne tamen nos omnimoda præsidiorum spe interceptos, ut cœperas, usquequaque prosterneres, infrænes conatus tuos & dira molimina rerum prudentissimus Moderator elucit, hunc, qui cælo propitio, superstes adhuc, vitales carpit auras, nostræ primum saluti, multorum dehinc usui, cunctorum postremo profectui reservando.
[91] [loci.] Is est Hugo, ut absque assentationis fuco verum fatear, & nomine & officio Abbas; de quo quidquid dixero, longe infra meritum ipsius est; præstatque de eo silere per omnia, quam parum dicere: neque enim quidquam nunc de eo tractandum suscepi; nisi quod eximia proles, egregiis manans genitoribus, hos quam simillime tum dignitate, tum moribus repræsentat. Eo factum est, ut paternis, annuente Deo, suffectus honoribus, avitæ memor gloriæ, & potestatis & probitatis patriæ robustissimus heres existat, beato protegente Germano, votis nostris cunctorumque fidelium ad sanctæ decus Ecclesiæ & diutissime [Col. 0274E] & feliciter floriturus. Sed memoriam illius viri, omnes anni excipient consequentes. Rebus sane suavi lapsu decurrentibus jucundum fuerat * immorari; nisi res ordine secuturæ pronos in voluptatem animos avocarent.
[92] Operi magnifice elaborato, siqua ornatui fore poterant, instantissime parabantur; [De fratrum] & quoniam in nostra provincia marmorum copia minime suppetebat, in remotis hæc quærenda regionibus decreverunt. Hac de causa quidam fratrum periculosæ expeditionis bis aggressi difficultatem, interque vastos Rhodani gurgister iter plenum discriminis subeuntes, Arelatum, ac deinde Massiliam, quæ est Galliarum ultima, perrexerunt. Quibus ea fuit animi conditio, ut omnes acerbitates, cunctas rerum insolentias, extrema certe omnia ferrent non solum fortiter, verum etiam libenter. Ibi ingentibus congressi periculis, multa astu, multa ausu, callide audaces, audacter callidi superarunt, magna omnia magno constare, audentesque fortuna juvari, non immemores. Eruderatis itaque ædificiorum veterum circumquaque ruinis, ingentem marmorum pretiosorum copiam obtentu partim, partim pretio congregarunt; oneratisque navibus præda præoptabili, victorioso successu cœptorum audacium memorabilem [Col. 0274F] bis duxere triumphum. Per iter horribile divinum eis non defuisse favorem, incunctanter dixerim; quod & minacis tumorem pelagi, & infidæ gentis ferociam infracti animis, infessi viribus, excesserunt. Sæpenumero B. Germani præsentissimum sensere patrocinium; cum, ejus invocato nomine, fatalibus exempti casibus, emirati sunt, se subito secundis adversa mutasse.
[93] [profectione] Vel illud, quale, quamque evidens fuit,
quod e multis unum decretæ sufficiens credimus
brevitati? Expletis, pro quibus perrexerant, regressum
instantissime maturantes, rapaci Rhodano
se committunt: die quadam conscensuros navim
falsa spe diurnæ tranquillitatis matutina, ut
solent, serena deceperant; at subito coorta tempestas
naturalem pelagi rabiem accedentis procellæ
concursibus efferavit. Ingens universos terror impulit,
pertæsos fluctuum, pavidos periculorum:
ac primum nauclero faciem elementorum diligentius
exploranti, visum est, quam posset celerrime,
subeundum littus, cedendum discrimini,
atque inceptæ tunc quidem navigationi parcendum;
quod vehementius solito commotus aër,
[Pagina 275]
[Col. 0275A] vix intra sequens triduum, placidum patefaceret
in fluctibus commeatum. Porrectis itaque in longum
obtutibus, ecclesia cernitur; quam contra
subeuntes, optatæ relluris tuta tenuerunt. Egressos
curandorum corporum acrior urgebat instantia:
ad id procurandum diversis diversa expetentibus,
compertum est a loci incolis, ecclesiam
illam, beati Germani nomine & meritis sacram,
tantum apud universos reverentiæ vindicasse; ut
nemo de rebus ad locum pertinentibus quidquam
præsumere nemo vel surculum e circumjectis
sepibus audeat usurpare; totam insuper ruris circumpositi
viciniam majestate loci adeo tutam existere,
ut diebus vel noctibus integris vestimenta
sua passim tum sepibus, tum arboribus suspensa
relinquentes, absque furis metu vel periculo
propriis domibus residerent. Ita beatissimi Germani
fide in tuto degunt omnia; genusque miraculi
est, res discrimini expositas secus periculum
non perire.
[94] Hoc ita comperto, animos angoribus relevant; locum alacres expetunt; [in Provinciam,] peculiaris nomen Patris notis affectibus complectuntur; orationi devotius incumbentes, pro præteritis gratias [Col. 0275B] referunt, pro futuris vota concipiunt. Sic se suaque omnia per gloriosi Protectoris meritum Deo familiarius commendantes, littoris repetunt stationem; cum subito visibus circumquaque directis, longo prospectu cernunt, universam aëris inclementiam, ultra quam sperari poterat, procubuisse; ventos, elementaque omnia, perniciosa feritate deposita, in priscam mansuevisse temperiem. Nec mora, alacres iter repetunt desperatum, expromptisque ad fortia viribus, secundos pelago exigunt cursus, semel hausta fiducia securi casuum, & quidquid emergentium obsistere poterat procellarum, respectu conciliati per Germanum Numinis, contemptores. Straverat ille quondam sinistram Oceano Britannico legionem, cum hunc ad pereuntium instaurationem populorum tendere virulenta antiqui hostis pervicacia invideret. Nunc quoque quis dubitet, ejus virtutis, ejus extitisse meriti, quod, post fluctuum repentina discrimina, conclamata serenitatis gaudia reluxerunt?
[95] Miraculo proximum judico, quod, perductis ad locum destinatum marmoribus, [marmorum causa.] quidquid columnarum devectum est, tanta universis [Col. 0275C] fabricæ partibus habitudine convenerunt, ac si indiscrepanter, &, ut dicunt, in unguem eisdem ipsis deformatæ lineis, proposito responderint exemplari. In quarum collocatione quid inter cetera mirum vel evidens claruerit, æstimo non tacendum. Harum unam non contemnendæ magnitudinis basi impositam, aggregata robustorum manu, superne ducto fornici, collatis viribus, inserebant; cunctisque summa ope nitentibus, cum jam pene erecta consisteret, vicit molis immanitas impellentes, jamque elapsa manibus, suo ipsius in ruinam pondere ferebatur. Metu periculi cesserant universi, frustatim mox conterendi marmoris lapsum non absque doloris intimi scrupulo præstolantes. Præsente Deo, res contra opinatum cessit; quodque humana manus exequi nequiverat, divinæ virtutis occursu multo gratius, multoque facilius confectum est; quantoque prius impetu deorsum ruisse, tanto mox visa est, absque visibili præsidio, mole sua superna reposcere. Ita loco fixa, inconvulsam perennis miraculi memoriam ingerit speciosam.
[96] Perfecto opere, cunctisque decorem prætendentibus
consummatis, [De transmutatione] sanctissimum & toto
orbe venerandum corpus B Germani in cryptam
tanto condignam thesauro, magna ambitione apparatus,
ingenti obsequiprum genere translatum
est a. Jamdudum quidem ante annos aliquot b jussu
cæsarum Caroli ac Ludovici c ab Heriboldo d,
venerabili pontifice, fuerat transmutatum; cum
a tempore sui transitus, ex quo Ravenna relatum
est, per annos circiter CCCC in eadem ecclesia,
quo loco primariæ sepulturæ traditum fuerat,
[Pagina 276]
[Col. 0276A] quievisset. Adfuerunt tunc quoque meritorum ejus
argumenta præcipua, non absque miraculorum
privilegiis solemnius commendata. Pretiosi
denique sepulcri intimis patefactis, ita demum
corpus venerabile cum omni cultu vestium integrum,
intemeratum, atque omni incorruptionis
genera speciosum apparuit; ut cuilibet ignaro rerum
facile persuaderi potuerit, recens defunctum,
recens tumulo abditum, recentibus indumentorum
apparatibus circumseptum. Accessit huc publici
splendor miraculi, pro sui magnitudine non
tacendi.
[97] Infelicem quemdam, cui Heleno vocabulum fuit, [sacri corporis,] adeo vis horrenda confecerat, ut præter linguæ & aurium infausta dispendia, atri quoque dæmonis violentia per diuturnum tempus misere torqueretur. Jamque ejus calamitatem Creatore propitio miserante, contigit, eum translationis supradictæ spectaculo interesse. Is referebat postea, quod ecclesiam ter conatus egredi, personæ cujusdam gravis & venerabilis occursu ter fuerit in ecclesiam revocatus. Verisimile est, inter malignum benignumque spiritum de salvando [Col. 0276B] vel non salvando homine, iis egressus regressusque vicibus, aliquamdiu concertatum; dum & huic vas olim possessum linquere, & illi superni facturam Artificis ab inimico teneri diutius inhumanissimum putabatur. Regressu tandem tertio, tamquam impulsu quodam adactus violentius, in pavimentum ruit; moxque ore, auribus, ac naribus prævalida cruoris effusione perfluxit *. Ita per obtentum ejus, cujus sacra transferebantur pignora, sospitati redditus, & peste dæmonis caruit, & necessariorum sensuum rediviva ministeria in pristinos recepit usus.
[98] Ad fidem miraculi, diebus postea superstes quamplurimis, [& commemoratio primariæ translationis.] beneficii percepti non immemorem conscientiam obsequiis suæ tenuitati competentibus apud beati Germani memoriam declaravit. Actum est hoc anno Dei hominis facti DCCCXLI, regnante jam piissimo Carolo, cæsaris Ludovici filio; postquam a civili prælio e regressus victor, extra omnes fratres suos regiæ apicem extulit potestatis. At anno ejusdem Verbi incarnati DCCCLIX, qui est regis Caroli nonus & decimus, amplificata eadem basilica, cryptarumque, ut supra digestum est, pulcritudine decorata, [Col. 0276C] sæpe dicti sæpiusque dicendi Patris nostri sanctissimum mausoleum a loco primariæ translationis denuo summotum est, ad conditorium suprascriptum, nova operosaque præparatum diligentia, publicis cultibus tranferendum. Ea res (ut cunctis pene notissimum est) hoc ordine decucurrit.
[99] Hludovicus Germaniæ rex, a trans-Rhenanis partibus violentus emergens, [Commemoratio perduellii] fraternæ sortis regnum, sanctissimo jurisjurandi interventu, olim Francorum judicio confirmatum f absque ullo respectu icti fœderis, temerarius inhiavit g. Egerant hoc infidæ perduellium factiones, quibus mens quidem quietis impatiens, ferina vero rabies & inquietudo bestialis audendi quidlibet, quamvis immanissimum, vires & animum suggerebant: quod genus hominum ad cædem & amentiam ultro proficiscens, impiam dexteram ad necem civium transtulerunt. Jamque universi pene regni proceres ab isto ad illum defecerant; æquitate nihil, viribus universa constabant; cæde, rapinis, incendiis cuncta ferebantur; non illos a cœptis immanibus Christianitatis titulus revocabat, non humani contemplatio fœderis, non ubique locorum præsentialiter plenus & pleniter præsens ac per hoc omnia desuper inspectans Deus, [Col. 0276D] non denique consideratio futuri, consummato orbe, judicii inter bene meritos & male conscios æquis lancibus expendendi.
[100] [inter reges.] Inter hæc mansuetissimus rex Carolus, belli pacisque artibus Davidicæ semper modestiæ comparandus, cum se fraternæ sævitiæ, in dies pertinaciter crudescenti, humanis copiis ex æquo non posse resistere pervidisset; vicibus omnia volvi non inscius, ferendisque fortiter casibus ac, Deo propitio, superandis a puero assuetus, cedendum tempori arbitratus est [potius], quam suo, ac reipublicæ dispendio, cæcis extraordinarie periculis incumbendum. Itaque salubriore, & quod tantum decebat principem, consilio animatus, posthabita spe temporalis adjutorii, ad divinum se præsidium contulit; satis perniciosum sciens, ut divinis diffidere, ita, quoque humanis viribus inconsultius niti. Atque inter spem metumque confinis, expeditione memorata beati Germani cœnobium Deo tactus adiit.
[101] Igitur loci ac temporis opportunitate captata, sacri translationem corporis absque dilatione perficiendam decrevit; [Qualiter præfatus rex idem corpus sacrum transtulerit.] quod & suæ reversionis incertus existeret, & conceptæ in Sanctum devotionis officiis plurimum sibi roboris acquiri posse, [Col. 0276E] non dubitaret. Sancto igitur Epiphaniorum die h solemniter omnibus præparatis, ad gloriosi corporis reverenter accessit memoriam: pauci admodum circumsistunt; episcopi scilicet venerabiles, & probatissimi sacerdotes, regem intra sanctorum sanctissima comitati: ceteros quidem ab intimis arcuit. Hymnos vero & psalmodiam infatigabiliter personantes, data opera in officio perseverare mandavit. Hinc maturans negotium plenum reverentiæ, sepulcrum aperuit. Membra pretiosissima, perinde ut pridem, integra supplicibus oculis conspicatus, congruo honore veneratus est. Quid votorum ibi conceperit, quid affectionis impenderit, quam pure se super aram ipsam spiritali contritione mactaverit, Deo constitit & constat soli; quique sibi id fuisse gratissimum, e vestigio declaravit. Post hæc corpus venerabile solis pontificum passus manibus contrectari, operosis denuo palliis decenter ambivit. Gratum præterea suæ odorem fidei multa balsami, multa thymiamatis impensa, per beatum Germanum, respicienti omnia porrigens Conditori, [Col. 0276F] thesaurum incomparabilem adorandi corporis ejus eo loci, quo nunc veneratur & excolitur, larga ambitione, ingenti gloria, principali denique reverentia transpositum collocavit. Locum regia largitate & donis magnifice cumulavit; diemque illam, festivis exactam apparatibus, succiduis seculis perpetuo celebrem indixit i.
[102] Mox itaque peractis suæ devotionis salutaribus, fortissimo Deo, qui dat salutem regibus, [Qualiter hostes, Deo se protegente, pepulerit.] interventu Germani beatissimi, voto supplici se committens, fidens animi, & tamquam de victoria jam obtenta securus, delectu facto, absque cunctamine hosti obviam properat, fide [magis], quam armis rem bellicam peracturus. Sicque duce Christo usus, hostiles copias sine sanguine pepulit, duplici donatus beneficio, quod & de hoste trophæum cepit, & homicidii, vel potius parricidii, reatum, Deo se in omnibus protegente, declinavit, in reliquum, largitore Deo, ac protegente beato Germano, rerum potiturus, & feliciter regnaturus k.
[103] Idoneum pietati, nobisque constabit salutiferum,
si ad beati honorem Pontificis subjungantur, [Abbreviatio]
siqua post hæc seriem temporis illustravere
miracula. Non multo dierum intermeante
[Pagina 277]
[Col. 0277A] curriculo, adolescens quidam poplitum damno
debilis pariter & deformis, templo beati Patris
adito, sedulis per aliquot dies excubiis necessarium
incessus recuperationem per sacri corporis
merita precabatur. Ea tum nox erat diei Dominicæ,
quæ sacræ quadragesimalis observantiæ dies
mediate cognoscitur. Cumque circa gallicinium
nocturnæ functionis officiositas a fratribus ageretur,
per merita Præsulis genuinæ rectitudini potentissime
reformatus, magnum astanti populo
spectaculum præbuit, & divinæ laudi per ora cunctorum
nobilem materiam ac memorabile incrementum.
Huic aliud eadem tempestate successit miraculum,
& ipsum quoque publice multorum sub oculis
celebratum. Quidam loquelæ privatus usu,
dum se robustæ fidei patrocinio ad Sanctum contulit,
damnosi latebram silentii suffragio recepti
sermonis excessit. Tabellæ tesserariæ, templi suspensæ
vestibulo, monumentum ei rei fuere.
[104] Sequentis declaratione miraculi DCCCLXIX annus incarnati Domini volvebatur: [miraculorum] Adalricus quidam, patria Senonicus, ipso suæ debilitatis [Col. 0277B] genere usquequaque notissimus, ita toto reptilis corpore trahebatur; ut debilitas deformitati addita, necessariora corporis officia homini detraxisse videretur. Non illum talem natura produxerat; sed extemporaliter irruens calamitas, Deo tantum causæ conscio, anno jam duodecimo trahebatur. Infelicitatis suæ levamen frequentes * ad Sanctorum memorias, anxie quidem, sed inefficaciter quæritabat. Certissime eminet, hunc beatissimi Patris nostri meritis reservatum. Igitur cum ad Kalendarum Octobrium solemnitatem publicis orbis terrarum gaudiis celebrandam numerosa populorum fluxisset ex more congeries, is quoque enisu, quo potuit, conventui interesse curavit; non tam receptandæ sospitatis, ut ipse post fatebatur, obtentu, quam ut collata coëuntium stipe juvaretur: verum artifex humanitatis Deus, cui familiare est non rogantibus quoque gratis multa præstare, unius expensa miraculi & dici gloriam, & misero, quam desperaverat, contulit medicinam. Emensa namque sacrarum vigiliarum parte fere media, cum alternantis chori vicibus Psalmus, qui inscribitur, Te decet Hymnus, Deus, in Sion, decantari cœpisset, tantus miseri revalescentis ecclesiam clamor implevit; ut non [Col. 0277C] vulgi modo frequentiam, verum & ipsos divini choros Officii medullitus tremebundus horror invaserit. Superventu salutis, nervorum labefactæ compages, membraque in priscos vigores remeantia, in clamores incompositos excitaverant infelicem. Ad vocem hinc inde certatim concurritur; collapsusque, corpore & membris pene emortuis, invenitur: paulo post resumptis viribus, usuque gressuum remeante, divinæ fermentum laudis præsentibus attulit, futuris transmisit. Ad hujus assertionem operis is ipse superstitem agit vitam, ac sacro corpori de se satis merito pro viribus debitum expendens obsequium, suæ secum circumfert indicia sospitatis.
[105] Sacri transitus ejus nox officiosis vigiliis solito ducebatur; [post secundam] & quemdam fratrum adeo religiosum intimus dolor vitalium misere fatigabat; & erat viro mœror inconsolabilis, luctus immodicus, non tam infirmitatis urgeri violentia, quam quod defectus viribus, debitis solemnitatis obsequiis non poterat interesse. Inter hæc fessis artubus sopor incumbit. Dormienti sanctus Germanus præsentem se exhibet; imperat, quid ageret, quidve pateretur, incunctanter edicat. Illo molestam [Col. 0277D] ægritudinem profitente, doloris loco placidam visus est admovisse manum. Vigoris plenus surrexit continuo; & ingenti cunctorum miraculo psallentium sese choris lætus inseruit. Dici non potest, universorum animis in laudem Dei fervoris quantum accesserit.
[106] [sacri corporis] Sanctissimi prædecessoris ejus Amatoris festus
dies * advenerat, & collectis episcopis, venerabile
corpus ejus principali transferebatur reverentia.
Ei spectaculo beati quoque Germani collegium
absistere, non tam esset indecens quam
nefarium. Reliquias sacri corporis accepturi nil
competentius postulandum decreverunt, quam
dextræ digitos manus, quibus quondam violentus
Germano crinem decerpserat. Id impetratum,
ambitiosa pompa, festivo gaudio referebant.
Cumque basilicam ingressi, remque divinam peracturi,
sacrum pignus ante sepulcrum beati Germani
deponerent, in promptu fuit agnoscere,
duo præcellentis menti lumina piis gaudiis, nova
gloria, concurrisse: nam quædam mulier gestatorio
delata, pro eo quod toto reptabunda corpore,
genitalibus artuum careret officiis; decenti
[Col. 0277E] mox reformata staturæ, amborum meritis plenæ
retulit gaudia sospitatis. Clerus laudibus, populares
clamoribus extulere factum, quo & dies
illustrata, & antiqua Pontificum sanctorum inter
se familiaritas argumentis perspicuis comprobata
videbatur.
Sacri quadragesimæ volvebantur dies; & surdam
e pago Senonico mulierem contigit advenisse.
Somnio præmonita fuerat, ut chordam signi * faceret,
atque ad beati Germani basilicam deferret.
Dicto paruit; funem attulit; signo applicitus est. Id
manu propria cum pulsasset, momento eodem æs
sonum edidit, mulier auditum recepit.
[107] [translationem.] Anno DCCCLXXIII Verbi inter homines humanati publica fidelium religiositas populorum diem Kalendarum Octobrium votivis gaudiis exigebat. Adfuit inter ceteros quidam pagi Andegavensis indigena ex vico, Basilicas nuncupato, Adalsadus nomine, triginta ferme & trium annorum curriculo contractorum genuum damna circumferens: inita igitur Missarum celebritate solemni, ingressus ecclesiam, ut ipse fert, immensis cœpit fervoribus æstuare; quibus mitigandis locum quærens, foras item egreditur. Mox calore cedente, tanto frigoris horrore correptus est; [Col. 0277F] ut pene se exanimandum crederet, nisi denuo ecclesiam introiret. Quo demum ingressus, priscis rursum caloribus inflammatur. Inter hæc genua dissiliunt; nervi laxantur; ecclesia clamore completur. Jamque in ambone responsorium cantabatur: ad sanctum sepulcrum cominus admovetur; sub oculis omnium compages olim mortuæ distenduntur; nervorum siccitas animatur; genua in priscam habitudinem diriguntur; ad laudem Dei fidelium cœtus accenditur; duplicaraque lætitia, ora vocibus, genæ lacrymis adimplentur; sermo ad populum de festivitatis splendore convertitur; beatus Germanus suo præsens adesse diei, evidenti beneficio comprobatur. Adhuc, de quo loquimur, superest, memoremque se accepti beneficii, qua potest, servitute fatetur. Et magnæ & multiplices, Christe, tibi suppetunt medicinæ, cumque sis universitatis conditor, res perperam stantes modis complacitis & instaurando ordinas & ordinando instauras.
[108] Summi & incomparabilis Patris nostri præconiis
eximendum vereor, quod, ejus gratia meritorum
interveniente, sanctorum quoque pignoribus
Martyrum ab urbe Roma locus idem meruit
[Pagina 278]
[Col. 0278A] cumulari. Jam id, credo, provida divinitas prætendebat,
cum inter cetera supra memorati operis
l instrumenta secretarium m quoque conditorii
ejus, nec uni, nec soli tantummodo parabatur:
venturos scilicet propediem alios alicunde
patronos, [Qualiter sanctorum pignora Martyrum, ab Urbe delata,] qui locum præsentia supplerent, meritis
protegerent, virtutibus illustrarent. Quod
quia silentio obducere immanissimum est, nusquam
opportunius video vel inserendum, vel inseri
potuisse.
[109] Anno itaque incarnati Dei DCCCLXII fratrum quidam mandatis pariter & epistolis regiis instructi, [locus idem meruerit.] urbem Romam expetunt, cum orationis gratia, tum etiam quarumdam ecclesiasticarum studio causarum; quas, Deo negotium procurante, & allegarunt strenue, & efficaciter expleverunt. Prudentissimus & maxima venerationis reverentia suspiciendus Nicolaus Papa n, Romanæ tum Cathedræ præsidens, vicem Apostolici culminis & dignitate & studio præferebat: qui, cum prænominatis legatariis ad cuncta, quæ vellent, per dies aliquot plenissime sui copiam fecisset, magna sui ministrorumque ejus gratia discessuris [Col. 0278B] sanctorum martyrum Urbani & Tiburtii reliquias o tradidit, & virtute pretiosas, & quantitate præcipuas. Sic Dei favore & obtentu regis Caroli, quod alias vel laboriosissimum, vel impossibile fuerat, facili negotio confecerunt.
[Col. 0278E] Quid pignoris, quid thesauri Romulea ferretur ab urbe, [De] virtutum consequentium crebritate cœptum est e vestigio declarari: remotis superfluis, siqua referenda sunt, compendio fient gratiora.
Urbem egressi, mansione prima in sancti Alexandri ecclesiam devenerunt. Ibi cum pernoctarent, candela prolixæ longitudinis, uno succensa capite, post paululum a parte alia flagrans, utrimque præluxisse visa est. Ingenti devotione complexi factum, duorum præcipuis Sanctorum memoriis, geminis de cetero serviendum luminaribus, adverterunt. Exin illuster vir Hlotharius, ejusdem comes expeditionis, febre correptus pervalida, candelam suo statui respondentem detulit, & ante sacras pernoctans reliquias, in crastinum se omnimoda languoris molestia levatum sensit. Actum Vulterris a.
Meginarius, ejusdem Hlotharii presbyter, non multum post febre succensus violentissima, candela Sanctis adhibita, quam excellenter, tam facile curatus est. Familiare deinceps omnibus effectum, irruentes sibi per totum iter imbecillitates, Sanctorum constanter imploratis patrociniis, [Col. 0278F] declinare.
[111] [patratis] Emensis Alpibus, ad sanctos Agaunenses
Martyres b diverterunt. Ibi ab Hueberto c, abbate
famosissimo, excepti quam familiariter, tanti fatigationem
itineris plena viri benevolentia, ingenti
religiosorum affectu, larga denique totius
liberalitatis indulgentia relevarunt. Dehinc oblatam
sibi negotii opportunitatem intentatam linquere
non sibi integrum fore arbitrantes, Sanctorum
Agaunensium reliquias a prænominato principe
poscendas decreverunt. Is, volente Deo,
quod postulabatur, excepit libentissime, quod
& viris esset familiarissimus, &, utpote secularia
meditans tantum, in Sanctorum largiendis patrociniis
non satis avarus. Quamobrem, sacrorum
corporum accito custode, pretiosi martyris
Mauritii complectendam reliquiarum partem cum
venerando capite sancti Innocentii, legionarii
quondam ejus, incunctanter largiri præcepit. Id
quamquam omnes ferrent ægerrime; obtinuit tamen
jussio principis indifferenter * fieri, quod
volebat. Votorum compotes, iter repetunt, justis
semper faventem dispositionibus impendio
glorificantes Deum.
Obsequiorum erga Sanctos splendor, signorumque
frequentia circumjectos passim populos
[Pagina 279]
[Col. 0279A] spectaculo aggregabat; cedentibus aliis, alii succedebant;
dum & hos nova perceptorum beneficiorum
gratia lætos in sua recedere, & illos percipiendorum
spes alacriter impelleret properare.
[112] Publice famosus & famose publicus locus
est, [miraculis] Orbam d vulgo cognominant. Eo cum venissent,
puella infantula ejus loci, Osanna nomine,
quam nativitas & mutam produxerat &
contractam, auditis psallentium populorum vocibus,
miris perveniendi ad Sanctos angebatur desideriis.
Id quia verbis non poterat, gestu corporis
& stridore faucium declarabat. Aridis tandem
nervis reptilem extorquens gradum, enisu, quo
potuit, pervenit. Mox tantæ fidei remunerata fructu,
ignotæ rectitudinis, universis mirantibus,
recepit usum. Hinc Sacris communicans, sacerdotis
jussu respondit. Amen. Ex eo pleni compos
eloquii, ad locum usque, qui Arlia dicitur, Sanctos
prosecuta est.
Dehinc in villam, cui Botgalia e nomen, cum
venissent, quidam ejus loci, caducus a puero, adeo
ut per dies singulos caducam non semel allisionem
pateretur, raptim ad Sanctos cucurrit; feretrum
[Col. 0279B] vexit; triduo prosecutus, nihil demum
mali passus est.
[113] Hinc ad Salinas f ventum. Pater parvulum
filium, [compendiosa] contractione artuum imbecillem, humeris
vectitans, sub feretrum composuit. Paulo post
cœpit erigi, & patrem anxie inclamare. Exciti
omnes vocibus, hinc inde concurrunt; incolumem
inveniunt: pater sub oculis omnium sanum recipiens
filium suum, immensum lætus revexit ad
propria. Actum in ecclesia sancti Joannis Baptistæ,
vico publico.
Saltum Mortkaliæ g ingressos novæ hilaritatis
afflavit accessus: namque inter ventorum impetus
& pluvias vehementes, duo cerei sacrorum
prævii pignorum, inextincto per diem totam lumine
perdurarunt. Ita Sanctorum gratia, quibus
deferebantur, evidentius contutati, indefesso officio
& imbres & flamina contempserunt.
In villam pagi Amausensis, quæ campus Vellii
h dicitur, cum venissent; mulier ab ipso materni
uteri muta progressu, fide plena concurrit;
precem fundit; effectum precis consecuta est. Illico
intima faucium negatæ dudum vocis cepere
canorem, promptaque verborum affluentia diuturni
[Col. 0279C] damna silentii compensarunt. Sic concessum
beneficium exercitio sermonis exaggerans, Ararim
i usque prosecuta est, misertum sui plasmatis
& affectu & vocibus collaudans Deum.
[114] Hinc illis pagum Oscarensem k permeantibus,
puella infans, [relatio.] honesto loco nata, quæ
& ipsa cognati patiebatur detrimenta silentii, de sinu
nutricis exiliens, cursu rapidissimo ad Sanctos
venit; amplexoque feretro, suos adesse Dominos,
etiam atque etiam inexplebilis inclamabat.
Sic linguæ vinculo resoluto, laudes aggerans laudibus,
ad castrum usque Divionem l comes individua
perduravit. Pater ejus & mater iter agentibus
postmodum competentia itineri munera destinarunt.
Alisiensem post hæc pertranseuntes pagum m,
in villa, quæ Fanum dicitur, noctem exigendam
decreverunt. Ecclesia ejus loci beati Germani
solemnis constat nomine. In hac pretiosa Sanctorum
pignora collocarunt. Puella fere duodennis
advenerat; quam deformitate damnabili colli
cervicisque contractio humerum complexa turpabat.
Hæc pervigilem in ecclesia noctem ducens,
& præoptatæ saluti & absolutæ pulcritudini restituta,
cælum ipsum votis & laudibus onerabat,
[Col. 0279D] Auctores beneficii Autissiodorum prosecuta, salutaribus
obsequiis integrum exegit annum.
In villam, Pompejacum dictam, venientes,
in ecclesia sancti Christophori nocturnæ stationis
excubias peregerunt. Puer bene natus, Herimbertus
nomine, immani febrium torquebatur accessu:
delatus a parentibus, incommodum exuit;
robustæ sospitatis optantibus gaudium cumulavit.
[115] Inde profectis solemnis Autissiodori parabatur
exceptio; [De celebri exceptione] quo tandem pridie Kalendarum
Novembrium pervenerunt, multa gloria, ingenti
pompa, inexplicabili rerum præstantia. Creverunt
ex eo miracula visibiliter corporalia, invisibiliter
spiritualia, quo magis subtilia, eo magis
utilia, indesinenter assidua, indubitanter proficua,
quantoque perennius duratura, tanto certius
profutura.
Folcoldus *, ex cœnobio sancti Juliani n clericus,
quartano incommodo per anni fere spatium
vexatus, ad Sanctos se humiliter contulit.
Mox fidei donatus præmio, sospitate reddita,
languorem excessit.
Non post multos dies, colonus quidam familiæ
[Col. 0279E] sancti Germani, ex rure, cui Sorgiacus vocabulum
est, comperta virtutum fama, eo gressum
tendere animum induxit. Erat sane paralysis violentia
totis artubus resolutus. Ea nocte, cujus postridie
profectionem parabat, dormienti ei vir,
habitu pontificis, speciosa canitie spectatus, apparuit;
seque Urbanum confessus, Ecce, inquit,
sanus factus, incommodum excessisti; verumtamen
recta perge, quo decreveras; ac pro
salute recepta congrua memento vota persolvere.
Jubentis edictum obedientia comes excepit; pergensque,
ut imperatum erat, quod secum actum
fuerat, palam explicuit.
[116] [Sanctorum.] Exin multis locum expetentibus innumera
præstitere; cunctis postremo rite supplicantibus
indubitata rerum evidentia sese exhibuere
præsentissimos: quodque gratum habeant, honesta
sibi in loco deferri servitia, plurimis expertum
modis, una tantum, eademque perbrevi admodum,
relatione constabit. Beati martyris Tiburtii
anniversarius passionis dies advenerat, &
pia fratrum devotio nocturnis vigiliis officiosius
insistebat. Inter hæc cuidam fratrum in oratione
secretius procumbenti, atque in divinæ contemplationis
[Col. 0279F] fastigium aliquatenus rapto, se videndum
exhibuit, ea formæ habitudine, ea pulcritudine
juventæ, qua expressius * in suæ Passionis
textu describitur. Visus est autem ante loculum
reliquiarum suarum, libratis in aëra gressibus, assistere,
& expansis ad orientem manibus, quarum
una virgam ferebat auream, pro totius salute populi
instantius supplicare. Is nobis hoc postmodum
cum lacrymis referebat. Id mire gratum omnibus,
& præsenti & futuræ devotioni conduxit.
Præterea anno Dominicæ Incarnationis DCCCLXV
merito suæ religionis venerabilis Herchenraus,
Catalaunorum episcopus, ad cœnobium
sancti Germani veniens, largitione fratrum reliquias
pretiosi Papæ & martyris Urbani obtinuit;
eisque susceptis, monasterium in pago Pertensi
ejus honore construxit. Quo loco tanta tamque
frequentia postmodum claruere miracula; ut, si
literis universa mandarentur, suo per se possent
suppeditare volumini o.
Sanctorum Roma delatorum commemorationi
paucis, ut puto, morem gessimus; nunc res exigit,
iis dilatis vel omissis, in reliqua proficisci.
[117] Postquam longe superius comprehensum
opus visum est & ecclesiastico decori congruum
[Pagina 280]
[Col. 0280A] & Sanctorum componendis pignoribus condignum,
exercitata sapientium sententia optimum
factu judicatum est, ut supra memoratæ Martyrum
reliquiæ, nec non & corpora beatorum pontificum
Altissiodorensium, [Qualiter Sanctorum corpora translata;] olim in ipsa ecclesia
tumulata, transferrentur in cryptas, & circa corpus
beatissimi Germani præcipua officii diligentia
conderentur: divina mente, probo consilio; ut
quos eadem cæli regia continet, ejusdem quoque
in terris habitaculi capacitas sociaret. Factum ita
est; & dextro quidem latere, id est a plaga Australi,
ossa beati Urbani Papæ cum capite sancti Innocentii
martyris eodem loculo composita sunt.
Hinc corpus venerabilis Alodii, successoris quondam
ejus p, ac trium deinde sanctorum pontificum,
Ursi, Romani, & Theodosii. A parte pedum,
id est plaga Orientali, secus aram, pretiosi
confessoris & præsulis Aunarii membra sacratissima
requiescunt. Sinistrum, id est Septentrionale latus,
gloriosi martyris Tiburtii pignora occuparunt,
subjunctis quinque pontificum corporibus
venerandis, hoc est Sancti Fraterni episcopi &
martyris, Censurii, Gregorii, Desiderii ac Lupi;
& extra hos, sancti Moderati pueri, quondam
[Col. 0280B] martyrio coronati. Horum quia nomina præmisimus,
si qua ex eis ad nostram manavere notitiam,
modesto compendio perstringamus.
[118] Ac primum Alodius, cujus vel meriti vel
dignitatis extiterit, [& pontificum] hinc colligi valet, quod,
beato Germano adhuc superstite, in monasterio
illius archimandrites præfuit, ipsoque post sublimato
ad cælestia, in pontificatus sortem ei succedere
meruit q. Is imitator & heres Magistri, postquam
Autissiodorensem per annos XXX, mensem
I, dies XII, rexit ecclesiam, optimorum locuples
stipendiis meritorum in pace decessit; atque
in eadem beati Germani basilica decenter sepultus
est. Eo decedente, mansit civitas absque episcopo
annis X, ut in proœmio quoque opusculi prænotavimus,
ob sævitiem scilicet vastantium Gallias
barbarorum; quibus explicitis, sanctus Fraternus
pontificali cathedræ subrogatur. Is, qua
die a fidelibus episcopus ordinatus, a barbaris est
martyrio coronatus die III Kalendarum Octobrium.
Hinc Censurius pontificatui suffectus est.
Is est, cujus tempore Constantius orator obtentu
[Col. 0280C] sancti Patientis, Lugdunensis episcopi, Vitam
Beati Germani mirabili stylo edidit, omnique
diligentia elaboratam ei postmodum habendam direxit.
Hic post administratum rite sacerdotium annis
triginta & octo, mens. III, diebus VI r, obiit
IV Idus Junii sanctitatis plenus, bonisque omnibus
copiosus. Sepultus est in ecclesia beatissimi
Germani.
Beatus vero Aunarius, quam excellentis privilegii
fuerit, relatio Gestorum ejus satis superque
declarat. Qui inter cetera suæ sanctitatis illustria,
basilicam quoque beati Germani magnificis prædiis
locupletavit; quod & natu splendidissimus,
& possessionum amplitudine fuerat copiosus. Hic
tam vivens, quam mortuus signorum gloria coruscavit;
functusque sacerdotio annis XLIII, mensibus
X, diebus XX, VII Kalendarum Octobrium
Sancto spiritu plenus decessit; & in basilica
beati Germani prope corpus ejus debita reverentia
appositus est ad patres suos.
[119] Quid beatum Desiderium memorem? Cujus etiam secularis dignitas tanta extitit; [Autissiedorensium,] ut ei nemo, quamvis potentissimus, ex æquo se conferre potuerit: fuit enim propinquus Brunechildi reginæ, filiisque ejus Francorum regibus; quorum & munificentia principali ingentem prædiorum [Col. 0280D] amplitudinem consequutus est. Hujus genitrix, Nectaria nomine, in monasterio S. Amantii, quod situm est in pago Petragorico s, sepulta requiescit; quod idem postea in matris memoriam honestis donariis & maxima fundorum dote perornavit; quemadmodum testamenti ejus pagina declarat. Quantum sane ex collatione temporum licuit perscrutari, beato Papæ Gregorio contemporalis fuit. Extant ejus ad illum epistolæ, celebritatem viri litteris quoque Apostolicis commendantes t. Is adeo fundorum dives extitit; ut nulla vel medianæ Burgundiæ u, vel Aquitanicæ provinciæ principalis ecclesia inveniatur, quam non rebus auxerit peropimis. Ecclesiam sane beati Stephani, cui sedit, miro decore ampliavit, ingenti testudine a parte Orientis applicita, auroque ac musivo splendidissime decorata, instar ejus, quam Siagrius, episcopus x Augustoduni fecisse agnoscitur. Altare quoque antiquum eo transponens, sub die Kalendarum Majarum XIII dedicavit. Eamdem quoque ecclesiam multis & magnis patrimoniis solemniter extulit, cum in [Col. 0280E] locis diversis, tum vel maxime in pago Sanctonico y.
[120] [qui ibidem sepulti sunt,] Beati præterea Germani basilicam, in qua post mortem requiescere disponebat, multis auxit rebus, viri liberalitatem pariter atque præstantiam hodieque contestantibus: vasa aurea atque argentea plurima contulit, quorum & operis speciem & ponderis per singula quantitatem, in talibus quoque diligentissimus, facto a se inseruit testamento. Basilicam sanctorum martyrum Gervasii & Protasii per manus Marini diaconi z sui construi jussit, suisque dotavit rebus. Idem Marinus in eadem ecclesia requiescit. Suorum heredem bonorum Christum & Ecclesiam qualiter substituerit, antiquissimi & bis superius memorati testamenti ejus pandit auctoritas, quodque in nostris adhuc conservatum archivis, multam viri dignitatem, largitatem plurimam, dispositiones cauta semper diligentia circumspectas, copiosius contestatur. De quo, quia plura suppeditant, quam suscepti operis brevitas sufficiat explicare, his omissis, cetera prosequamur. Vitæ peracto cursu, sexto Kalendarum Novembrium supremam sortitus diem, in ecclesia B. Germani debita veneratione translatus est.
[121] [succincta] Romanus cathedræ substituitur; de quo
[Col. 0280F] fertur, quod, cum esset vir sanctissimus, decisione
capitis martyrium consummarit pridie Nonarum
Octobrium, expleto functionis suæ tempore
annis III, diebus XV.
De beato Urso, fideli relatione vulgatur, quod
juxta sancti Amatoris basilicam reclusus, anachoreticam
duxerit vitam; ubi oratorium hodieque
est, ejus nominis memoria sacrum. Contigit eo
tempore, urbem repentino afflatam incendio conflagrasse.
Ad virum Dei cum sublatus in altum clamor
populi pervenisset, succurrendum periculo
ratus, familiarem illuc baculum destinavit: ipse
precibus obnixis, quam instanter incubuit. Eo
inter minaces flammas & quæ adhuc integra supererant,
constituto, dicto citius incendium omne
deflagravit. Hac occasione sancti viri merito
declarato, urbis decedente pontifice, vi extractum
præsulatui suffecere. Cella ejus in ecclesiam
cessit. Exegit sacerdotium annis VI, mensibus IIII:
moribusque & meritis pretiosus, tertio Kal. August.
fragilitatis excessit molem.
Theodosius episcopus, post gubernatam sedem
annis octo, diebus viginti quatuor, decimo sexto
Kal. Aug. diem excepit ultimum; proque suæ
[Pagina 281]
[Col. 0281A] merito sanctitatis nobilem in B. Germani ecclesia
sortitus est sepulturam.
[122] Gregorius, & ipse sanctus episcopus, præfuit
ecclesiæ annis duodecim, [commemoratio.] mensibus sex; exactoque
suæ vicis officio XIV Kalend. Januarias
humana deponens, in ecclesia beati Germani supremum
promeruit munus.
Lupus episcopus, ut in antiquissimo marmore
epitaphii ejus animadversum est, utque superiore
libello meminimus, cum Crotechilde, regina
venerabili, illuc devenit, quo tempore B. Germani
ædificabat basilicam; & suo præventus fine,
ibidem sepultus est. Requiescit in eadem basilica
sanctus Optatus episcopus cum duobus presbyteris,
Sanctino & Memorio; cum quibus primo
sepultus fuit in ecclesia sancti Christophori martyris,
quam ipse extruxerat; postmodum, annis
labentibus, translata sunt eorum corpora in
ecclesiam S. Germani tam officiose, tam solemniter;
ut in omnibus Martyrologiis, & maxime vetustis,
dies translationis eorum insertus habeatur
sexto Nonas tertii mensis *: transitus autem vel
[Col. 0281B] depositio illorum pridie Kalend. Septemb. annotatur.
Eodem sane sarcophago omnes pariter requiescunt.
De puero Moderato hoc tantummodo compertum
est, quod puer martyrio coronatus, in propria
basilica diu requieverit. Post clarescentibus
circa sepulcrum ejus miraculis, in ecclesiam beati
Germani transpositus est, cultu Officiorum &
impendiis luminum copiusius venerandus.
[Col. 0282A] Talibus, tamque magnificis locus illuster honoribus, mactus titulis, privilegiis gloriosus, cui non videatur majestatis suæ merito venerandus? [De dignitate loci tot Sanctorum memoriis cumulati.] Sancta quondam sanctorum verebantur Hebræi, quod ibi Arca Testamenti, intraque eam virga Aaron, & cæleste manna, ibi altare, quod dicebatur Thymiamatis, ibi Cherubin * aurea cum Propitiatorio, ceteraque symbola intellectualiter typica & typice intellectualia, ac per hoc futuræ olim veritatis conjecturam præferentia, tegebantur. Nonne tibi multo videtur impensius venerandum summæ sanctitatis habitaculum, tot Sanctorum splendidum memoriis, sublime [Col. 0282B] tropæis? Ea semel per annum & uni & soli pontifici pandebantur, pro suis totiusque populi excessibus rogaturo: hæc nostra, & re & nomine sancta, patent singulis, patent omnibus, quotidie facilia, facile quotidiana; quantoque se peccator ingesserit, tanto religiosæ importunitatis pretium uberius reportabit. Ad ea si quis externorum accederet, temeritatem morte luebat: ad hæc externi etiam omnes accedimus, ut mortis meritum immortalitatis stipendio compensemus. Ibi brutorum cruor animalium inferebatur in sancta per pontificem: hic summe boni Pontificis vitale Corpus, Sanguisque sanctissimus, cælestis usu mysterii, Christianis omnibus conficitur in salutem. Tanta inest loco dignitas, tanta principalis reverentiæ sanctitudo. Quem quotiescumque devotus intraveris, cernere est Christum Apostolis consedentem, Martyribus compugnantem, Confessoribus colloquentem, Virginibus collætantem, Sanctis postremo omnibus conregnantem. Tanta præterea ibi sunt orationum loca, tam crebra Sanctorum altaria; ut cum omnia peragraveris, singulis illacrymaveris, meliorem diei partem [Col. 0282C] in lucrum tibi cessisse læteris.
[124] Nec eos patienter accipiendos æstimo, qui Sanctorum animas vel in sinu Abrahæ, [Adversus eos, qui Sanctorum spiritus negant] vel in loco refrigerii, vel super aram Dei consedisse delirant; nec posse suis tumulis, & ubi voluerint, adesse præsentes. Absurdum omnino est, ut sacræ testatur interpres Historiæ a, Sanctis injicere vincula, ut usque ad diem judicii pœnali custodia teneantur, nec sint cum Domino suo, de quibus scriptum est: Sequuntur Agnum, quocumque ierit. Si Agnus ubique; ergo & hi qui cum agno sunt, ubique esse credendi sunt b: quique Deo cernente omnia, penetrante omnia, cognoscente omnia perfruuntur, nihil in naturæ multiplicis varietate constat, quod non ipsi quoque cernant, penetrent, & absque morosæ difficultatis oppositione cognoscant c. Itaque, quamvis Sanctorum animas nusquam & numquam a Deo abesse, ac per hoc, & semper & ubique jure se invocantibus adesse crediderim; nec facile dejici de sententia patiar d: cineres tamen suos amare & circumvolitare, eisque præsentes semper assistere, cum incunctanter animo feram, tum constanter voce efferam, ore proloquar, privatimque & publice, securus præjudicii, profitebor.
[125] Cumque ad Germani memoriam indignus
[Col. 0282D] accessero, hunc fidei oculis suspiciam; hujus angelicam
faciem, [suis corporibus esse præsentes.] ex consortio sermonis Dei frequentius
illustratam, ipsisque regibus tremendam,
aliquoties contemplabor; ejus animi gravitatem
comitate conditam, propositi constantiam, senectutis
reverentiam admirabor; procumbensque
sepulcro, ac sanctum deosculans lapidem, tamquam
meo imminentem vertici venerabor summissius.
Interdum vero, si copia conferatur, etiam
vestigia stringere; at, si id non dignetur, locum
certe, ubi steterunt pedes ejus, non cessabo fideliter
adorare. Quemque absenti etiam multa
præstitisse non ingratus memini, numquam eo
animum impulerim, ut diffidam, hunc quoque
rite veneratum, præsenti & sedulo multo magis
affuturum.
Ex propositi occasione negotii confectum quiddam
est, quo & temerariis scrupulum injectum,
& sinceris Sanctorum cultoribus conducibile reor
aliquid procuratum: quibus gratandum omnino
percenseo, quod, ruant licet venti, procellæ
sæviant, flumina intumescant, domus certe Dei,
cujus & cultores & ministri sunt, intitubatam,
[Col. 0282E] immobilem, inviolatamque sui roboris æternum
obtineat firmitatem, quæ non fluidis incumbens
arenis, verum columnis cælestibus subnixa, petræque
unita perenni, architectante Deo, in solidum
robur evaserit.
[126] Agite itaque, spiritalis tirocinii prosessores, excellentis propositi complices, [Commonitorium] summæ philosophi sanctitatis, quos sacro Ordini consuescere, in Religione consenescere, virtutibus immori, præsaga rerum gratia præelegit, voluntas exercuit, pudica parentum devotio mancipavit: date operam, præstate diligentiam, librate cautelam, ne pectoris vestri domicilium spiritus malignus inficiat, ne sensibus admixtus intimis incestet animæ sanctitatem, splendidissimumque illum divini theorematis oculum illecebra subornatæ persuasionis obnubilet. Liceat in vos semel conceptam materiem non per omnia contemnendi auctoris e & sententia & lineis explicare. Serpit antiqui malum hostis per omnes aditus sensuales; dat se figuris; accommodat coloribus; adhæret sonis; odoribus se subjicit; infundit saporibus; ac tenebrosis affectionibus, tamquam quibusdam [Col. 0282F] nebulis, implet omnes meatus intelligentiæ, per quos pandere lumen rationis mentis radius solet. In hoc Deus, in hoc voluntas innoxia, in hoc recte facti meritum relucet: Deus ubique præsens est; tunc autem unicuique nostrum simul est, cum mentis nostræ illibata puritas in ejus præsentia patuerit. Ut enim visus oculorum si fuerit vitiatus, quidquid videre non potuerit, adesse non putat (frustra enim circumstat oculos præsens imago rerum, si oculis desit integritas:) ita etiam Deus, qui nusquam deest, frustra pollutis animis præsens est, quem videre mentis cæcitas non potest. Non meum est, quod dixi, non mihi assero, non ascribo (nec enim fortissimo cuique clavam de manu facile extorqueri posse præsumo) quod quidem de mente mundanda ad videndum Deum paganus scripsit. Verum eo ipso Christiano, & baptizato, & mortuo, quod semel probe dixerat, ineptum fuit obsolescere. Quorsum ista tam alto petita principio? Videlicet ut recolatis scriptum: Adversarius vester diabolus, tamquam leo rugiens, circuit, quærens, quem devoret. Et: beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. Quorum alterum cautelæ proficit, alterum divinæ contemplationi conducit.
[127] [Col. 0283A] Facite vicissim memineritis, propter vos Christum mortuum; [sanctis] ut qui vivitis, non jam vobis vivatis; sed ei, qui pro vobis mortuus est; neve adversus Deum ex ejus munere inflemini. Accipite item scriptum: Elegit nos in ipso ante mundi constitutionem: non quia eramus sancti & immaculati, aut quia futuri eramus sancti & immaculati (alioqui non tam prærogatio gratiæ, quam vicissitudo, vel relatio meriti putaretur;) sed elegit nos, ut essemus sancti & immaculati, id est eligendo præstitit, ut essemus sancti & immaculati; qui nisi vellet, ne ulli quidem esse possemus. Ei caput submittite; nec de vestra, sed de ejus bonitate præsumite; sub potentissima manu ejus humiliamini. Tutum capietis in ejus pietate perfugium, qui semper paratus est parcere subjectis & debellare superbos. Athletæ Dei estis, in stadio spiritali decernitis: legitime certandum est, ut ad bravium pertingatur. Spectaculum huic mundo facti estis; in vos omnium oculi diriguntur; conversatio vestra tamquam in speculo constituta, magistra est publicæ disciplinæ: quidquid egeritis, id sibi omnes faciendum putant. Cavete committere, quod vel reprehensoribus pateat, [Col. 0283B] vel imitatores in ruinam compellat. Propositi hujus principes æmula vobis pietate proponite, quorum veracem doctrinam & sancta opera imitantes, ad cælestis regni pascua properate. Mortem horis omnibus impendentem indefecte meditamini; scientes, nihil esse diuturnum, in quo potest esse aliquid extremum; moriendumque omnibus, & id incertum, an eo ipso die. Cumque ad id ventum fuerit, tum illud quidquid præteriit, effluxit; tantum remanet, quod virtute & recte factis consecutus sis. Voluntatibus renitimini; voluptatibus repugnate, ne & vos eorum subjaceatis excidio, de quibus Propheta conquestus, quod transierint in affectum cordis, imaginem illorum in civitate Dei ad nihilum redigendam imprecatur.
[128] Si quid Deo vovistis, incunctanter absolvite, memores, [fratribus.] ruinam esse homini post vota tractare f. Præstatque non vovere, quam vota non reddere. Nec procul, nec extra sunt votorum nostrorum impendia; sed, ut Psalmista fatetur, In me sunt Deus vota, quæ reddam, laudationes tibi. In his indefesse persistite; has interdiu, has [Col. 0283C] noctibus concinnate; in his, quidquid sobrie potestis, adjicite; quoniam, cum laude nostra non egeat; grata tamen ei est suæ devotio creaturæ: vestra laude nec parum proficit; pio tamen studio facitis, ut ea vos plurimum proficiatis. Aliis belligerantibus, agricolantibus aliis, tertius ordo estis, quos in partem privatæ sortis allegit, quanto rebus extrinsecis vacuos, tanto suæ servitutis functionibus occupandos. Utque alii pro vobis duras conditiones subeunt vel militiæ, vel laboris; itidem vos illis obnoxii persistitis, ut eos orationum & Officii instantia prosequamini. Atque ut aliud esse coarguam, quod naturæ consortibus; aliud, quod ipsi debetur Deo: illud ante omnia semper in oculis volvite, quod ipse vos fecerit; quod perditos reformarit; quod tam crebris, tam copiosis, tam denique proficuis provexerit beneficiis; ut hinc laudandi illum concepta materia, dum ei competentes gratias de perceptis & habetis & refertis muneribus, fiatis ad accipienda deinceps & plura & plurima digniores. Jam vero ut in summi præconio capitis membra quoque ejus inclyta non nihil constet habere commune, accipite & illud celeuma Davidicum in hæc proloquentis verba: Laudate Dominum in [Col. 0283D] Sanctis ejus; tamquam eamdem sententiam modo diverso explicans, dicat: Non satis consulte agitis, si ab invicti impetaroris gloria fidissimorum ejus militum triumphos & merita eximenda judicatis: summa igitur ope, summis viribus glorificate Deum, gratis vobis bona omnia tribuentem; veneramini beatum Germanum, ea vobis potentissimæ intercessionis suffragio promerentem; ceterosque, ei & templo consortes & merito, pia devotione prosequimini, anxiis affectibus implorate; ut quem locum eligere, suaque præsentia & sanctitate florentissimum esse voluerunt, hunc, universis hostium copiis terra marique superatis, ac truculenta dæmonum exclusa tyrannide, cladibus eximant, ruinis abducant, meritis fulciant, precibus protegant, atque ab omnifaria præsentium futurorumque discriminum immanitate defendant.
[Col. 0284A] Recolitis (dilectissimi) diem publicis Ecclesiæ gaudiis dedicatum; cujus splendorem etsi sermo taceat, [Hodie S. Germanus in cælum sublatus est;] religiosorum tamen conventus & devotio clamat: tam honestis enim studiis, tam conspirantibus votis, in hujus diei cultum & lætitiam conjurastis; ut festivitatis magnificentia suis per se titulis satis emineat, tametsi ab ejus laude officiositas præconis absistat. Tantorum igitur causas, & fomitem gaudiorum crebris, immo continuis lectionibus didicistis: vosque ea intentis excepisse animis, non obscuro indicio declarastis; dum miraculorum cælestium majestatem sacris paginis intonantem, internis suspiriis, & perspicuo ad singula honorastis affectu. Hodie enim pretiosus Germanus, ille quondam hujus ecclesiæ [Col. 0284B] antistes præcipuus, nunc autem totius quoque orbis apud Deum protector eximius, glorioso transitu terras deserens, cælos penetrans, præsentiæ Domini redditus est. Quod dico, quod terras deseruit, cujus (juxta Apostolum) conversatio semper in cælis fuit? Quid, quod præsentiæ Domini redditus est; qui cum Helia sanctissimo, conspectui Dei viventis perpetuo astitit indefessus? Dicam equidem de illo aliquid; etsi non satis proprie, at non nimis inepte; etsi minus audaciter, satis certe veraciter: dicam, inquam, hunc esse beatissimi Germani diem, non funebrem, sed celebrem; non lugubrem, sed salubrem; in quo longo finem imponens certamini, calcato mundo, prostrato diabolo, gloriosus victor emicuit; & tamquam alter Helias curru prævectus angelico, cæleste Capitolium athleta triumphalis ascendit.
[130] Jure enim huic, Heliæ triumphus asscribitur, cui omnibus sanctitatis, [sicut S. Elias, cui comparatur, in paradisum.] & virtutum insignibus ex æquo respondere probatur: nam, ut omittam cetera, in quibus se sancti Dei homines pia æmulatione, æmula pietate vicissim præveniunt; [Col. 0284C] in illo certe singularis vel abstinentiæ, vel continentiæ privilegio, alterum præferre alteri non satis lilberaliter audeo: utrumque enim sanctissimum, utrumque abstinentissimum non contemnenda testatur auctoritas. Quamquam nec illud mente excidit, quod Prophetæ famem panes mane, carnes vespere, corvis ministrantibus, temperabant b; Pontificis vero inediam post septimum plerumque diem panis tantum hordeaceus recreabat: in illo jejunii continuationem dies quadragesimus solvit; in isto abstinentiæ professionem annus tricesimus clausit: Helias subcinericii panis edulio confortatus, usque ad montem Dei Oreb jejunium traxit; Germanus omnipotentis Spiritus gratia roboratus, jejunando & orando arcem supernæ civitatis ascendit: in illo transacti laboris molestias, mulieris viduæ liberalitas relevavit; in isto familiares natalium divitiarum opulentias crux quotidiana consumpsit: Helias furores persequentium declinans, aliquamdiu inter bestias solitarius vixit; Germanus, cujus hic hodie memoria pascimur, favores obsequentium fugiens (quod non tam rarum, quam mirabile est) in populis eremita permansit. Atque, ut a laboribus ad laborum præmia veniamus, [Col. 0284D] Heliam curru raptum igneo, terrenus paradisus abduxit, suo tempore moriturum; Germanum angelico fultum cuneo, sidereus thronus excepit, ad judicandum quoque orbem cum Apostolis in gloria surrecturum.
[131] [Festum igitur hunc diem omnes agant;] Non immerito itaque mater Ecclesia hujus exultat triumphis, cujus singularibus ornatur exemplis. Et universaliter quidem in omnium commemoratione Sanctorum exultandum nobis, ratio persuadet; sed in hujus Patris excellentia copiosius merito gloriandum, qui nostra Pastor in urbe, toto Doctor in orbe, in corpore illo (cui caput Christus est) tantum dignitatis obtinuit; ut inter ejus membra præcipua & nomine & merito censeretur. Quamquam itaque ejus eximia sanctitas celebrem toto terrarum orbe promeruit claritatem; apud nos tamen, & a nobis est propensius venerandus, quos sacri corporis præsentia magnificat, beneficiis gratificat, intercessione conservat. Iste enim, iste est vir, per quem tibi lumen Euangelii, Gallia, coruscavit: in quo, & per quem sanctitatis & miraculorum tibi jubar effulsit. Hic tuus Pater, hic proprius Pastor est; qui rudem tuæ religionis infantiam verbo aluit, [Col. 0284E] exemplo formavit; protexit in adversis, provexit in prosperis; divina concilians, humana componens. Multa pro te pertulit: graves sibi terra marique expeditiones, gratia summi in te amoris indixit: non cessit laboribus, non pepercit sudoribus, oblitus imbecillitatis corporeæ, oblitus longævitatis annosæ. Pro salute tua principibus se opposuit; pro pace tua barbaris caput objecit; amori tuo post Deum nihil prætulit; pro quo, & in quo extrema certe omnia pati concessit.
[132] [Galli præsertim, quos Sanctus & olim vivens,] Et quamquam illum singulæ orbis partes certatim vicibus raperent (quippe in quo, & ex quo maxime, per id temporis, salus omnium & vota pendebant;) te tamen omnibus prætulit; utilitates tuas publicas & privatas paterno semper affectu curavit. Tu revertentem excipiebas, fessum fovebas; tu relevatio itineris, tu eras quies blanda laboris. Itaque etsi aliis non, tibi certe Apostolus est: signa enim apostolatus ejus nos sumus omnes in Domino. Postremo, illud quale est, quam vehemens caritatis indicium; quam memorabile paterni, vel potius materni pectoris argumentum? Longa jam fessum [Col. 0284F] militia vocatio cælestis urgebat: vicinam mortem præsenserat: ad æternæ remunerationis stipendium animus cum fine tendebat: pro relevandis miseris, molestam sibi peregrinationem imposuit, non veritus senex juga Alpium, non obvias moles torrentium; non denique (quod maximum est) peregre mori metuens; immo quicquid esse potest in morte gravissimum, parvipendens.
[133] [& nunc sepultus, tenerrime fovit ac fovet.] Sic equidem, ut reor, sic rerum ordo
poscebat; ut Bellatorem, Christe, tuum, quem
Gallia pugnantem aspexerat, Italia exciperet triumphantem.
Alibi ergo præliatur; alibi coronatur.
Diu præstolatum, tarde susceptum Italicus
orbis amplectitur; & per oblectamenta imperialia,
per sacerdotum obsequia blandas Viro innectit
moras. Interea Christus adest; præbet ituro
viaticum; ad angelorum epulas invitat Amicum.
Mixta luctibus gaudia indiscrete per ampla feruntur
palatia; dum & morituro lacrymas tribuunt,
& (quamquam frustra) de hereditando sacri funeris
pignore plaudunt. Et illi quidem conflabant
talia; verum immutabilis Arbiter præordinaverat
meliora. Germanus enim cælo spiritum refundebat,
& caris civibus salubria providebat. Itaque
[Pagina 285]
[Col. 0285A] pro tempore satisfactum utrisque est: Italiam moriens
illustravit; Gallias mortuus visitavit. Sed
post mortem non visitaret, nisi & mortuus viveret.
Vivit, inquam, mortuus, qui mortuos suscitaverat
vivus. Mortuus consecravit nobis diem
hodiernum, qui (si rite a nobis veneratur) obtinebit
æternum. Vide igitur, quam optime de
nobis est meritus, quibus tantopere voluit esse
patronus. Cui cum vos debitæ venerationis cultum
impenditis, usuram vobis multiplicem fructuoso
fœnore præparatis; quoniam per præsentiam sacri
ejus corporis plus accipitis, quam præstatis.
De cujus gloria quia nihil dignum dicere possumus,
jam nunc ad eum & voces, & vota vertamus:
sanctitatem ejus, summissis animis, fœcundis
precibus ambiamus.
[134] Memento (Pater splendidissime) memento tuorum per secula filiorum, [Supplex ad Patronum apostrophe.] nec obliviscatur gregis pervigil cura Pastoris. Credimus, te ad tribunal Altissimi incoinquinatum assistere; ne ergo abnuas, fragilitatem nostram immanium criminum squaloribus relevare. Potes equidem spatium nobis pœnitentiæ a mansuetissimo Judice impetrare, [Col. 0285B] qui dignus habitus es, in conspectu Agni canticum novum cantare: tantum, qui illi meruisti esse pedissequus, nobis digneris esse patronus. Orationum, quas ad sepulcrum tuum fundimus, interpres ante Deum esto fidissimus: qui nobis exstitisti strenuissimus prædicator, esto nihilominus pro nostris calamitatibus clementissimus suffragator. Posce correctionem moribus, tranquillitatem temporibus, cunctorum veniam peccaminum, æternorum compendia gaudiorum. Facile, quod poposceris, obtinebis; quandoquidem ita te tuo conjunctum credimus potentissimo Imperatori; ut nec possis velle, quod ille noluerit; nec velis quippiam deprecari, quo illum non cognoveris delectari, qui vivit, & regnat, & dominatur in omni gente, loco, & tempore, & per infinita secula seculorum. Amen.
Novi factum operis & leni falo b, quamvis imperite, memoriæ posterorum mandare studemus, [De silva] quod obtentum meritis Germani, apostolici viri, episcopi Autrici, credibile esse [Col. 0285D] debet omnimodis, sine hæsitatione veri. Unus fratrum cœnobii sancti Joannis Reomaënsis miraculum mirabile, quod oculis suis vidit, & manibus propriis tractavit, Hugo nomine (qui fuit nepos domni Heldrici, bonæ famæ abbatis hujus c, illiusque monasterii) patratum nuperrime narravit. Est quodam in loco, qui dicitur vulgariter Morvennus d, in pago Heduæ, ecclesia quædam constructa antiquitus in honore sancti Germani; sed incendio penitus deperiit. Quam isdem monachus cupide cupiens restaurare, & voluntarie dare operam ei erat studii; sed in faciendo videbatur esse difficultas: quia saltus, unde reædificaretur, deerat proprius. Dum ergo de hac re pro se hæsitando quæreret, & inquirendo anxiaretur, accessit ad eum quidam homo, obsitus plurimis annis, & cano capite floridus, dicens illi: Quid anxiaris, domine frater; vel quid tibi est faciendæ voluntatis?
[2] [recepta.] Ille infit: Incidit mihi velle hanc, quam cernis, ecclesiam ex toto collapsam restaurandi: sed silva deest, qua possit reformari. In quam ille: In hac re dixero consilium breve; sed tamen, [Col. 0285E] ut videtur, utile. Non est (ut tu arbitraris & metuis) hæc potestas sancti Joannis vacua & privata silva; sed incuria & pigritia desipientium provisorum est abolita & sublata a ditione potestatis vestræ. Accipito ergo nunc invectionem excommunicationis, & recita in ecclesia in auribus populi audientis, ne quis celet occulendo, qui novit esse index silvæ, quæ adjacet recte dominio sancti Joannis. Ego nempe novi; sed formido verum dicere, pressus formidine meorum dominorum, qui eam se sciunt diu possedisse injuste. Tunc monachus paret ovans: & sparsa in populum excommunicatione, omnes in commune protestantur, se non nosse. Illum solum senem præfatum objiciunt, proclamantes, hujus rei eum esse sciolum. Illico senex antiquus præcedit lætus; designat terminos illi fratri, &, qui aderant, famulis; demonstrat divisiones silvæ, positas antiquiore tempore. Prædictis duorum Confessorum e meritis nemo obstitit; sed, ut Propheta dicit, Non fuit, qui aperiret os, & moveret pennam, & ganniret. Absque disceptatione concertationis vel minima, recuperata est sancto Joanni saltus pars vel maxima.
[3] Tunc ergo mittunt cæsores lignorum; succidunt
quercus securibus; [De] quadrato opere poliuntur
[Col. 0285F] dolabra, quæ fierent ædificationi ecclesiæ
congrua. Una ergo dierum plaustrum ad devehendos
sectos fustes adducit; carrum onerat; ipsemet
pedes, cuculla succinctus, stimulo & leni
sibilo boves demulcet, quo accelerent iter. Illi
contenta cervice stridens trahunt plaustrum. Et
vix paululum processerant; duæ rotæ carri inferiores
ita subito confringuntur; ut eas recuperandi
nulla spes esset, & non viderentur fore aptæ,
nisi pabulo ignis. Condolens frater casu repentino,
adducit alias; plaustrum redintegrat.
Jam plusculum viæ, quam superius, confecerant,
cum repente totæ quatuor rotæ ita conquassantur
(ut * modioli, & cantæ *, & radii) sic conteruntur;
ut a nullo perito hujus carpentariæ
artis viderentur ullo ingenio posse consolidari.
At vero bonus vir ille, antea obedientia agilis
& celer, tam insperato calamitatis damno,
ira nimia (quæ est brevis furor) intimo dolore
cordis tactus (non solummodo enim sex rotæ;
sed & tota stabilitas carri contrita erat) stomacho
inardescente, furia invectus, in hæc injuriosa
prorupit verba, complosis manibus, & lacrymis
[Pagina 286]
[Col. 0286A] genis humidis: Eja, Germane; te huc usque
inter primos apostolici ordinis Sanctos, memoriam
tui penes me retinens, deputaveram; sed
amodo nec ultimum dignum esse ducam. Apparet
nunc in propatulo, quanta tua sanctitas extiterit,
dum morareris in mundo. Hanc nempe ecclesiam
inhianter restituere tibi gestiens, tui opem auxilii
indefesse implorabam, te adjutorem, te auxiliatorem
imprecans. Hei mihi! De quanta spe
decidi! Nusquam hactenus placeat Deo, ut quisquam
hujus tuæ ecclesiæ existat reformator; quia
tu desinis fieri ad construendum auxiliator.
[4] Hæc verba cachinnando, aduncis naribus nimium indulgens, [carro] progrediebatur, vacuos boves ante se stimulando agitans; cum, ecce, subitaneo clamore revocant famulorum voces duorum, qui carri dissipationem obstipo capite admirabantur, subito, & in momento oculi, & citius dicto in pristinum statum restitutum mirabiliter respiciunt (eorum vero unus Tetradus, alter Gaufredus vocitatur.) Dominum suum, ut retro redeat, taliter vocitando cum clamore deprecantur: Siste gradum, & ad nos retrogradum [Col. 0286B] verte gressum pedis; & cernes, mirabilem Germanum fecisse mirabiliter, quem tumido ore delitigando duriter convitiis lacessisti. Tum vero ille attonitis auribus audiens, restitit; & pernici cursu citissime advolans, accurrit; intuetur oculis; palpat manibus; miratur tam repentinum & mirabile opus; totus humi prosternitur; &, qui prius amaris lacrymis faciem rigaverat, nunc versa vice itidem dulcibus lacrymulis vultum hilarem irrigat, effundens dulciter hæc precabilia verba: Indulge, quæso, piissime Germane; & da veniam monacho, qui tibi mille convitia injecit ore nefario. O Deus! Quam citissime velocem Operarium! Cujus crates placidi & tranquilli pectoris, in quo fuit quies jugiter Spiritus sancti, & sapientia saporis, ejus sapidum pectus numquam pressit taretrum *, quo fieret foramen, quo conjungeretur plaustrum, rotundum: nec manus ejus callosa extitit dolabra bene incidenti; sed oleo sancto digne fuit lita, præparata ad sacrificanda sacrosancta Sacrificia, & benedictiones populo largiendas: licet flagello virgæ hordeum excusserit, & volubili rota triverit; ut temperaret inopiam voluntariæ famis. Nunc jam lætus instabo operi tuæ ecclesiæ; quod antea mœrens metuebam [Col. 0286C] non posse perfici ob penuriam contriti carri; quia tu, beatissime Confessor, modo factus es mihi velox auxiliator.
[5] Potuit hoc ille, ut puto, Patres conscripti f, celere impetrare ab aure proxima sibi Divinitatis, [separato.] qui vitulum, voratum a suis famulis, vivum reddidit, & calidum sumen matris sugere donavit, & vocem vaccæ matris mugientis recognoscere præstitit: insuper regem inhumanum & iniquum, hospitalitatem negantem sibi, potestative de regno deposuit; & subulcum hospitalem in sede regni imperiose constituit. Denique illud plaustrum divinitus fabricatum operi ecclesiæ fabricandæ, in vehendo lapides, ligna, quadratas trabes, & quidquid structuræ necessarium extitit, tam diu duravit, donec ad perfectum opus est ductum.
[6] Erat autem altare ipsius ecclesiæ sub divo positum, hiemali pluvia & glaciali frigore pene totum dissipatum: [De luminibus super altare divinitus apparentibus.] defluxerant enim lapides a lateribus, & cæmentum deciderat. Una ergo dierum præfatus frater, advesperascente die, dum Vesperas eundo iret persolvere, conspicit eminus cum suis, qui eum post * sequebantur, per quatuor cornua altaris quatuor candelas clarissimo lumine, [Col. 0286D] sed divino, succensas, & in medio quintam, ceteris eminentiorem. Corporeis ergo oculis divinum intuentes lumen, hærendo stupent; &, paulatim claritatis luce subducta, altari propius accedunt. Verum in ipsa nocte nec volendo possunt illud manu tangere. Sequenti vero die commonet operarios, dicens: Consideremus hoc altare, si erit possibile, ut non penitus destruatur; sed iisdem ipsis lapidibus reformetur, qui defluxerunt a lateribus. Igitur dum segregant lapides a cæmento, reperiunt quamdam bustillam g, interius ligneam, exterius cornu cervino tectam, sed pene putridam, continentem in se medium digitum manus cujusdam Sancti (ut creditur) nervis, & corio, & ungula adhuc compactum solide, cum tribus juncturis, aureum annulum habentem. Sed cujus Sancti nomen fuerit, nescitur; quia brevis * nequibat reperiri, carie consumptus. Reædificato ergo altari, reliquiæ conduntur infra cum annulo, ut prius fuerant.
[7] Excreverat autem juxta crepidinem altaris quædam arbuscula, quæ vulgo sacucus h dicitur; [De capris, a sacuco prohibitis.] quam capræ, ut fœtido ore carperent folliculos & frondes teneras, novo vere progenitas, scandere [Col. 0286E] erant solitæ. Mirareris, & vix a risu ora comprimeres, jocose videndo, si cerneres: quia velocius ad terram ruebant supinæ inferius, quam conscenderant salientes superius; intactos relinquentes ramusculos ab esu. Si ergo consideremus hoc perparvum mirabile, valemus intelligere, si provisor noster magnificus, Germanus, hanc inutilem arbusculam conservabat illæsam a putidis dentibus hædorum; quanta provisione & cum quanta diligentia conservat & custodit protegendo omnem suam familiam utriusque ordinis, qui ejus fideliter custodiendo conservant bona sine fraude malignitatis. Tria ergo bona opera est hic operata beati Germani virtus apostolica: silva restituitur perdita; carrum reformatur, ut dictum est, contritum; altare conspicitur cælesti igne illuminatum. Ferunt enim (ut est volitans fama) quod ipse rediens Roma, propria manu ipsam benedixerit ecclesiam.
[8] Sententia deterrens delinquentem ea est, quæ dicit, quoniam in eo membro corporis, [De] quo plus peccaverit quis, in eo magis durius punietur. Quod accidisse [dicitur], Dei vindicantis ultione, [Col. 0286F] Francorum cuidam reginæ, nobili germine ortæ, nomine Emmæ i, quæ fuit uxor regis Radulfi k, ejusdem Francorum gentis. Is denique fuit filius Richardi, Burgundiæ ducis, justi & æqui judicatoris l, & pugnatoris eximii. Præfatus vero rex, licet insignis gloria regali, & armis bellicis & audacia præferendus Hectori Trojano per omnia; eam sortitus uxorem, a lingua dolosa & cupiditate nimia, quæ in corde illius erat colligata, cohibere vix poterat: nam quamdam villam, quæ adjacet dominio sancti Germani, Patroni nostri hujus; quæ dicitur Quinciacus, & conjacet in pago Nivernensi, muliebri audacia invadendo pervaserat, & suis neotericis buteonibus m distribuendo ad possidendum distribuerat.
[9] [Emma] Sed repente inaudita calamitas, & visu horrenda
miseriæ plaga ab ira divina super eam descendit
graviter. Nam lingua ejus (quæ, ut Apostolus
dicit, est inquietum malum, plena veneno
mortifero) ab ejus nefario ore turpe & miserabiliter
progrediens, infra septa dentium, ut
naturæ humanæ se usus habet, recipi nec concludi
poterat; sed aperto ore hians, miserandum
spectaculum & plorabile omnibus se intuentibus
[Pagina 287]
[Col. 0287A] exhibebat. Verum aliquando tacta dolore cordis
intrinsecus, & quod inhoneste patiebatur extrinsecus,
sentiens, & in se rediens, ad monasterium
præcelsi pontificis Germani se cum multa
turba satellitum plangentium, indiciis manuum
potius, quam sono vocis fecit deduci; & duo
mira monilia, quæ collum & perversum ejus pectus
dependentia decorabant (quæ manu S. Eligii,
ut ipsum præclarum opus inspicientibus indicat,
[concinnata fuerant]) sancto Pontifici
dono, pro emendatione & redditione male invasæ
villæ, tradidit: propria enim manu ad frontem
pedis capsæ sancti Germani clavis ea defixit;
ut hodieque ab aspicientibus clare potest intueri.
[10] Illico divinæ misericordiæ respectus desuper affuit, [regina.] & oratio precum apostolici Germani eam humilem reginam, exorantem veniam pro commissis, ineffabiliter respexit. Continuo nempe lingua improbe ejecta a faucium intimis reflexionibus, meatum meruit: & paulatim dulce & naturale cymbalum vocis verborum facundam elocutionem promeruit: & quæ antea inflatis buccis, tumido ore insana verba delitigare consueverat; [Col. 0287B] deinceps verbere superno duriter & lene correpta, suavia & dulcia verba fari addidicit; & posthinc lenis, & suavis, & misericors extitit. De hoc vero rege Radulfo si quis nosse velit, quam fuerit illi vivida dextra bello, & quomodo Normannos, Franciam & Burgundiam devastantes depopulando, armis pepulerit, in miraculis beati Benedicti reperire poterit. Ejus nempe auxilio jutus, magnis præliis fusos effugavit n. Cujus regis corpus in basilica sanctæ Columbæ Senonas, medio in choro honorabiliter marmore pullo tectum, requiescit. Ejus quoque Richardi patris corpus in crypta S. Symphoriani ad dexteram altaris pausat tumulatum, eodem in monasterio. Is denique Richardus, cum moriens, pede limen mortis calcaret, & ab episcopis, qui cum circumsteterant, hortaretur, ut suam inclamaret culpam; quia sanguinem multorum fuderat; respondit; dicens: Pœnitet, me non plus fecisse; quia dum unum nequam peremi, centum salvavi: & unius latrunculi (pro interitu ejus) complures complices a malis patrandis suas continuerunt manus.
[Col. 0287F] [S. Germanus hospitem liberat ab illusionibus dæmonum:] Præter miracula, quæ producta sunt hactenus,
circumferuntur & alia quædam, non omnino
dissimulanda. Primum esto, quod in Actorum ejus
compendio habet codex noster membraneus ✠
Ms. 87 in hæc verba: Hospitatus (S. Germanus)
in quodam loco, cum post cœnam iterum mensa
pararetur, admiratus, interrogat, cui denuo
præpararent. Cui cum dicerent, quod bonis illis
mulieribus, quæ de nocte incedunt, præpararetur;
illa nocte statuit S. Germanus vigilare. Et,
ecce, videt multitudinem dæmonum in mensa in
forma hominum & mulierum venientem. Qui eis
præcipiens, ne abirent, cunctos de familia excitavit,
inquirens, si personas illas cognoscerent.
Qui cum omnes vicinos suos & vicinas esse, dicerent;
misit ad domos singulorum, dæmonibus
præcipiens, ne abirent. Et, ecce, omnes in suis
lectulis sunt inventi. Adjurati igitur, se dæmones
esse dixerunt, qui sic hominibus illudebant.
Idem habent in Sancti hujus Legenda Jacobus de
Voragine, Petrus de Natalibus, S. Antoninus
[Pagina 288]
[Col. 0288A] part. 2, tit. XI, cap. 18, § 5; & Breviarium
Autissiodorense anni 1571, aliudque vetustius;
quæ id contigisse addunt in quodam suæ diœcesis
vico. Atque hæc omnis est auctoritas, quam ad
hujus narrationis confirmationem potuimus assequi.
Est ea igitur, nisi monumenta proferantur antiquiora,
nostra quidem sententia non satis gravis;
cum ne codex quidem ille noster ante seculum XIII
videatur exaratus.
[2] Alterum reperit domnus Georgius Viole (qui & præcedens adoptat cap. 9) in Ms. nescio quo, [mendicum mortuum ad vitam revocat;] Autissiodorensi de Vita S. Germani; quod & ipse in ejusdem Vita Gallica cap. 17 ad hunc fere modum exponit: Sanctus Antistes cum ad conficiendum negotium Armoricanum cogitaret in Italiam, noluit ante proficisci, quam amicos, atque imprimis S. Lupum episcopum Tricassinum salutasset. Trecenses vero vix advenire jam illum intelligunt, cum extra muros in ejus occursum magno numero prodeunt, pauperes præsertim, quos ipse ut impensius diligere, ita fovere consueverat liberalius. Ex his duo ceteros anteverterant; quos inter maligno sane consilio, ut largiorem ab eo stipem obtinerent, ita convenerat, ut alter mortuum se tantisper fingeret; dum alter ad persolvenda [Col. 0288B] socio justa a prætereunte Episcopo eleemosynam flagitaret. Dum hæc agunt miseri, adest Sanctus; videtque & corpus extensum, ac re vera mortuum, & sodalis lacrymas, quas non magis amici defuncti desiderium, ut mentiebatur, quam egestas extunderet propria, quæ ne id sibi quidem reliquisset, unde ei posset exsequias qualescumque accurare. Commovit animum Præsulis utrumque spectaculum. Itaque mox positis humi genibus, Deo primum animam defuncti commendat; tum superstiti socio tantum effundi jubet pecuniæ, quantum & ad sumptum funeris, & ad inopiam propriam sublevandam sufficeret; atque ita progresso paulo longius Antistite, vafer ille prædam cum socio partiturus jam erat, cum mortuum omnino comperit, qui se mortuum simulaverat. Ergo & fictus modo dolor in verum commutatus, usqueadeo stimulavit hominem, ut citissimo cursu Episcopum assecutus, ad ejus sese pedes abjiceret, fateretur ultro flagitium, misericordiam opemque imploraret. Cedit Præsul; ad mortuum e vestigio redit, eumque, invocata sanctissima Trinitate, reducit ad vitam.
[3] [Col. 0288C] Ad perpetuam vero hujus prodigii memoriam, [quod utinam vetustioribus probetur monumentis!] ædificatam in ipso loco fuisse ecclesiam, idem ibi scriptor affirmat, tituloque S. Germani consecratam, & beneficiis ejus tam frequentibus illustratam identidem, ut pago ibidem condendo occasionem dederit, qui quidem, obsoleto veteri Villæ Lincuriæ nomine, nunc vulgo S. Germani nuncupetur, situsque in via regia, quæ ducit Autissiodorum, medio tantum ab urbe Tricassina lapide: in hac porro ecclesia historiam jam dictam loco non uno repræsentari, atque imprimis in altaris supremi tabula, & in alia, quæ ad ecclesiæ navim spectetur, vitrea; ubi eam ipse, inquit, magna voluptate contemplatus sum, cum ad locum illum ea tantummodo causa me contuli, hoc ipso anno MDCLV. Addit insuper, in antiquo Breviario Ms. ecclesiæ S. Renoberti Autissiodorensis casum quoque narrari similem, qui eidem sancto Germano acciderit, cum Dei verbum ad Venetensis atque Andegavensis episcopatuum confinia prædicaret. Simillimam & nos ad diem XV hujus mensis pag. 43 de S. Jacobo episcopo Nisibeno historiam ex Theodoreto dedimus; neque tamen hanc ideo S. Germano abjudicandam censemus. Verumenimvero [Col. 0288D] prodigium tam inusitatum, & quidem loco publico coram testibus bis ab eo patratum, monumentoque tam celebri, atque urbi Autissiodorensi tam vicino posteritati commendatum, & Constantii notitiam, & religiosam S. Herici diligentiam effugere, si verum est, potuisse, quis non mirabitur?
[4] [Asellum mortuum vitæ restituit;] Tertium haud paulo vulgatius, nihilo tamen minus mirandum, sic legitur: Sed nec illud omittendum videtur; non solum hominum, sed etiam animalium Famulo suo Dominum vivificationis gratiam contulisse, secundum illud propheticum; Homines & jumenta salvabis, Domine. Igitur cum pro studio religionis Placidia mater Imperii * beatum Germanum ad convivium evocasset; non ob hoc tantum * ut regiis dapibus uteretur, sed ut ex ejus benedictione refectionem haurirent, religiose & fideliter poscenti suam præsentiam non negavit. Et cum in loco * hospitii, procul a palatio resideret; seniles artus, jejunio vigiliisque confecti, asinulo deferente, palatio deportantur. At vero inter epulas unus ex ministris, reginæ in autem susurrat; animal, quo sanctus Pontifex fuerat advectus, repentina morte [Col. 0288E] sopitum. Reticeri hæc beato Antistiti jussit: anxia tamen, ne usitata evectione privatus, tristis a convivo remearet; in vice amissi animalis, miræ mansuetudinis sedendus equus Persa producitor. Quem intuens Vir Dei; Meus, inquit, mihi onager præsentetur; quia non alia me hinc evectio, quam quæ exhibuit, reportabit. Tum exanime atque distensum cadaver ostenditur. Ad quod accedens, ait: Surge, muscio; revertamur hospitio. Et baculo Sancti admonitus, contremiscit: statimque prosiliens, dorso & auribus concussis, nihil adversi se passum, alacri vigore testatur. Ita usque ad obitum beati antistitis Germani cum omni commoditate evectio suavis impenditur.
[5] [quod tamen nescimus quis primo narraverit.] Dixi, miraculum hoc prioribus esse vulgatius:
traditur enim a Viole in Vita Gallica cap. 21;
ab Hieronymo Rubeo in Vita S. Petri Chrysologi;
a Wernero Rolewink in Fasciculo temporum sub
anno Christi 434; a S. Antonio part. 2, tit.
XI, cap. 18, § 6, a Petro de Natalibus in Catalogo;
a Vincentio Bellovacensi in Speculo Hist. lib.
20 cap. 14, ut alios omittam quamplurimos etiam
in vetustis codicibus Mss. At enim si de certa
[Col. 0288F] antiquitate narrationis, aut ejus auctore quæritur;
neque hunc, neque illam nos assecutos hactenus
esse profitemur: nam in codice nostro ✠
Ms. 87 (quem secutus est Jacobus de Voragine &
ecclesia ipsa Autissiodorensis in Breviario veterrimæ
impressionis) auctor nullus adscribitur. In alio,
nescio quo, veteri codice, de quo nos monuit,
qui legerat, Alexander Wiltheimius noster, extra
ordinem adscripta seorsim erat ad finem Vitæ
S. Germani, metrice ab Herico compositæ; sic tamen
ut ad opus Herici nulla ratione pertinere videretur.
In membranis, quibus usus est Labbeus,
S. Herico tribuitur lib. I de Vita & miraculis S.
Germani, cap. 52; sed & contra fidem codicum
aliorum & adeo insulse; ut librarium perquam
hebetem fuisse oporteat, qui eam loco tam alieno
intruserit. Denique Chiffletius itidem noster eam reperit
in Sancti Vita per Constantium presbyterum
scripta, cujus erat in libro secundo caput XIX juxta
pervetustum codicem S. Lazari Æduensis, ex
quo nobis illam, uti jam exhibimus, descripsit.
Verum eatenus hic iterum codex ab omnibus, quos
viderimus, aliis dissidet; quamquam in hac re
similem exscripsit Mombritius. Antiquam ergo utcumque
[Pagina 289]
[Col. 0289A] fatemur esse; sed ex quo fonte, aut qua fide profluxerit, ignoramus.
[6] Jam de illo quid censebimus, quod in Vita Gallica cap. 26 refert Violius? [Sancti lipsanotheca, sine bajulo ducta per aërem.] Fit ibi mentio de corpore S. Martini episcopi Turonensis, ob grassantes seculo nono jam adulto Normannos Autissiodorum delato, & in ecclesia S. Germani deposito, donec post annos triginta & amplius, sublato metu, relatum inde solenni pompa Turonum est. Dicitur vero cum sacrum illud depositum ex æde S. Germani efferretur, ipsa quoque hujus lipsanotheca sponte sua mota de loco, ac nemine manus adhibente, usque ad ecclesiæ valvas quasi deduxisse hospitem discedentem, eoque jam egresso, locum suum cælesti vecta virtute repetiisse. Grande enimvero prodigium, inquit Viole; sed quanto est grandius, tanto est creditu difficilius, nisi testes idonei proferantur; quales non sunt, quos producit Violius, Nicolaus nempe Gilles in Historia Franciæ (quæ, teste Longo in sua Bibliotheca num. 7433, plena est fabulis exeunte seculo decimo quinto corrasis,) & Ms. Autissiodorense de Vita S. Germani idiomate vernaculo conceptum; & hoc quidem [Col. 0289B] a Gillio discrepans: narrat enim, thecam S. Germani, cum usque ad templi limen reliquias S. Martini esset comitata, substitisse; nec se prius ad locum suum ab Autissiodorensibus passam esse referri, quam corpus Sancti Martini usque ad suæ diœceseos limites iidem transtulissent. Horum vero omnium nihil est apud S. Odonem in Tranctatu de reversione B. Martini de Burgundia; ubi tamen hujus ejusdem translationis historiam cum adjunctis omnibus ex instituto describit.
[7] Melioris notæ miraculum est, quod in Historia episcoporum Autissiodorensium apud Labbeum Biblioth. Mss. libb. tom. I, pag. 448, accidisse scribitur Joanni episcopo Autissiodorensi, [Sanctus apparet episcopo moribundo, anno 998.] quem aliqui beatum nuncupant. Fuerat is S. Germani admodum studiosus; mense quoque Januario (anno 998) dolore tactus corporis, cœpit infirmari: qui deductus usque ad ultimum pene exhalationis spiritum, raptus in extasi, satis decoram visionem vidit. Qui protinus evocans virum clarissimum sibique amicissimum Achardum, tunc monasterii B. Germani præpositum, abbatem vero postmodum, ei hujusmodi visionem retulit, dicens: Modo, inquit, mihi apparuit Dominus meus Jesus Christus, simulque cum eo Germanus [Col. 0289C] beatissimus, aliique quamplures splendidissimi viri; quorum præsentia permaximum contulit mihi & mei doloris levamen & animi sospitatem: qui etiam mihi spoponderunt, Domino miserante, mox ut evocatus a corpore fuero, protinus in illorum adunari consortium. His dictis, orando summis labiis nomina Sanctorum depromens, crebrisque suspiriis ac lacrymosis oculis ad cælum respiciens, excessit a corpore XII Kal. Febr. Omitto aliud, quo circa idem tempus apparuisse Sanctus dicitur mulieri cuidam, quam paulo ante multis dæmonibus liberæverat; ut est in Actis S. Joannis abbatis Reomaënsis; quæ, si lubet, consule ad diem XXVIII Januarii, pag. 867, num. 10 & seq.
[8] Neque inferioris auctoritatis est, quod narrat Glaber Rodulphus, [Adversus regis Roberti vires] monachus aliquando Autissiodorensis (ut innuit ipse infra num. 13) in Historia sui temporis lib. 2, cap. 8, contigisse anno Christi 1004, quo ascendit, inquit, Rotbertus [Galliæ] rex in Burgundiam cum magno exercitu pugnatorum, ducens etiam secum Richardum, Rotomagorum Comitem cum triginta millibus Normannorum; quoniam Burgundiones ei [Col. 0289D] fuere rebelles .... Deveniens quoque rex primitus cum omni exercitu civitatem Autisioderum, eam obsidione circumdedit. Qui diu ibi crebris assultibus fatigatus residens, non adversus eam prævaluit... Relicta namque civitate, rex cum universo bellico apparatu convertit se ad castrum beati præsulis Germani expugnandum, quod munito aggere præpollens hæret civitati. Vallaverat enim illud Landrici Comitis [Autissiodorensis] exercitus, nec non ejusdem loci familiares viri, hostium siquidem metuentes sacri gregis direptionem. Occurrit interea furenti regi Odilo, venerabilis abbas Cluniacensis monasterii, cupiens intervenire partes utrasque .... Qui minus posse fieri cernens quod decreverat, hortabatur fratres octo tantummodo, qui ad Confessoris custodiam relicti fuerant (nam ceteros cum suo abbate, Hilderico nomine, jussio regis inde exire compulerat,) ut orationi instarent assidue, si forte Domini pietas eos, pariterque locum a tanta obsidione dignaretur eripere.
[9] [defendit castrum & ecclesiam suam.] Sexto igitur obsidionis die illucescente, nimio rex arreptus [est] furore, indutus lorica [Col. 0289E] simul & galea, omnemque exercitum dictis exacuens ... Regi in procinctu jam constituto occurrit supradictus abbas Odilo, illum increpans, ejusque primates redarguens, cum adversus tantum Dei pontificem, scilicet Germanum, hostili manu insurrexissent: cui specialiter, ut in Gestis illius invenitur, usui fuit Dei auxilio & bella compescere plurima, & regum ferocitati resistere. Cujus verbis minus auditum præbentes, quo tendebant, pervenerunt; cingentesque supradictum castrum in coronæ modum, certatim illud expugnaturi, prælium inierunt. Alternis quoque partibus diu multumque decertantibus, domus suæ parti Dei subito affuit præsens auxilium: nam ejusdem castri universa capacitas ita repleta est in hora prælii teterrima nebula; ut nemini hostium aforis pervius foret jaculandi aditus; cum ab intro repugnantibus cernerent, se gravi cæde prosterni. Sicque cum suorum, maxime Normannorum, concisione dimiserunt castrum incolume. Quos, licet tarde, pœnituit, adversus magni meriti locum arma sumpsisse. Contigit etiam, ut hora, qua regis exercitus adversus locum sacrum certamen inire cœpisset, vir religiosus Gislebertus, ejusdem loci monachus, super altare [Col. 0289F] B. Mariæ semper Virginis, quod decentius ceteris in vertice ejusdem constat ecclesiæ, quemadmodum hora diei tertia quotidie consueverat, Missarum sacramenta celebrare inciperet. Quod scilicet factum satis cælitus præstitæ congruit victoriæ. Idem narratur in Historia episcoporum Autissiod cap. 49, apud Labbeum Biblioth. Mss. libb. tom. 1. pag. 449, & in Gestis abbatum S. Germani Autissiod. cap. 1, ibidem pag. 572. Neque prorsus absimile est, quod multo posterius e Chronico Ms. ecclesiæ cathedralis Autissiod. describit Violius his verbis: Anno MLVIII clandestina irruptione captum est castrum S. Germani a militibus Roberti [Burgundiæ] ducis, & Theobaldi [Campaniæ] comitis. Qui ingressi, nutu divino territi, quantocyus exierunt intra venerabiles Quadragesimæ dies.
[10] [Miracula S. Germani] Ad Sanctum quoque nostrum referenda videntur,
quæ in eodem ejus cœnobio ad conciliandam
ecclesiæ reverentiam evenisse idem Glaber lib.
5, cap. 1 testatur. Mirifice tamen, inquit, apud
Autisiodorum in ecclesia B. Germani contigisse
meminimus. Erat ibidem frater, Gerardus nomine,
cui mos erat post solemnes Matutinales in oratorio.
[Pagina 290]
[Col. 0290A] remorari. Huic contigit quodam mane,
ut inter orationes obdormisceret. Qui protinus
gravi somno depressus, velut exanimis delatus est
foras monasterii; sed qualiter, aut a quibus,
huc usque nescitur. Qui expergefactus, reperit
se in claustro, extra monasterium, ejectum, admirans
indicibiliter quod factum de sese cernebat.
Simili quippe modo contigit cuidam presbytero, in eodem monasterio pernoctanti: dum in subterioribus cryptis, ubi multa Sanctorum requiescunt corpora, obdormiret, circa galli cantum reperit semet asportatum post chorum monachorum.
Namque de eadem ecclesia certa relatio constat, quoniam, si contigerit noctu luminare extingui, quousque reaccendatur, custodes ejusdem ecclesiæ nullam quietem posse * consequi.
[11] Præterea fuit quidam frater, qui solitus erat ad altare S. Mariæ, [ad conciliandam ecclesiæ suæ reverentiam.] quod excellentissime constat, frequenter orare, ac gemitus & compunctionis lacrymas fundere. Unum igitur ei erat, quod pene universis accidit, inter oratum frequenter spuere, ac delumbe (id est debiliter seu ex debilitate) salivam emittere. Contigit vero aliquando, [Col. 0290B] ut somno oppressus obdormiret. Apparuit ei stans juxta altare quidam candidis indumentis circumdatus, præferens in manibus pannum candidissimum, atque in hujusmodi erumpebat verba: Cur me, inquiens, sputis propriis verberando illinis? Nam ego, ut cernis, suscipio munus tuarum orationum, deferens illud ad conspectum misericordissimi Judicis. Qua visione correptus frater ille, & sese continuit, & ceteros, ut se, in quantum valerent, in sacris locis continerent, ammonere curavit.... Clarere igitur locum prædictum diutine meritis B. Germani, ac ceterorum Sanctorum ibidem quiescentium, signis & prodigiis tam in donis sanitatum, quam in ultionum vindictis ad se pertinentia diripientium, manifestum est. Siqui nempe de primatibus patriæ, hujusce loci rerum invasores seu diremptores increverunt, Deus exinde ultor ipsorum genus cum suis rebus in opprobrium, & pene ad nihilum redigere consuevit. Hujus enim testimonium inter cetera nostræ assertionis evidens extat ultio generis cujusdam Bavonis, nec non & filii ejus Alwalonis, creberrimaque confusio Silliniaci [Col. 0290C] sacrilegissimi castri.
[12] Præterea egomet quondam rogatus a conservis & fratribus nostris ejusdem loci, [Aliud, quod ipsi Glabro accidit eamdem ecclesiam exornanti;] ut altariorum titulos, qui a scholasticis (id est, litteratis) compositi olim fuerant, sed vetustate, ut pene cuncta, fatiscentes, minime comparebant, reformarem. Quod, ut competens erat, libenti animo, quomodo valebam, adimplere studui. Sed priusquam ad cœpti operis calcem opus perducerem, ex nimia corporis statione, ut reor, nocte quadam in strato conquiniscens, ita contractus sum membris omnibus hicterica passione, ut non erigere memet, neque in latus aliud vertere ullo modo valerem. Post triduum vero insecuta nocte nimiis detento angustiis apparuit mihi vir canitie venerandus; qui me in somnis per brachium erigens aiebat; Exple quantocyus quod cœpisti: dolere ultra ne paveas. Illico vero expergefactus, memet admirans, excutiensque a lectulo, cucurri ad altare victoriosorum Martyrum, Victoris videlicet, Apollinarisque, ac Georgii, quoniam illorum oratorium contiguum erat domui infirmorum: ibique universorum Deo humillimas grates referens, alacer Matutinales explevi solemnes. Die vero insecuta toto integerrime [Col. 0290D] valens corpore, eorum Martyrum nominibus propriis ibidem composui titulum.
[13] [& pœna monachi, opus illud ex invidia destruentis.] Ecclesiæ denique majoris (puta S. Germani) erant altaria numero viginti duo; quibus, ut decens erat, titulis sinopi de versibus hexametris convenienter digestis, Sanctorumque epitaphiis reparatis, religiosorum etiam virorum quorumdam tumulos itidem perornare curavi. Quod sanæ mentis hominibus admodum placabile fuit. Sed, ut pater Odilo sæpius plangere solitus fuerat, ita contigit: ... nam quidam a sui monasterii fratribus exosus discedens, venit ad nostros; a quibus, ut mos illorum semper fuit, devote susceptus est. Is autem veneno invidiæ infecit abbatem cum aliquibus monachis, compellens in tantum adversum me odium; ut præscriptos altariorum titulos destruerent universos. Sed protinus, Domino ultore, affuit illius vindex, qui incentor extiterat fraternæ discordiæ: multatus enim [est] illico domnabili oculorum cæcitate, oftendens pedibus irrecuperabiliter usque in finem vitæ suæ. Cujus denique rei eventus tam vicinis, quam longe positis non miniman præbuit admirationem. Hæc ille de loco, ubi sanctissimi Præsulis [Col. 0290E] corpus depositum servabatur; at nunc alium subjicimus, qui de solo Sancti digito in Angliam translato quam multa, tam mira memorabit.
[Auctor hæc scribit rogatus & jussus,] Dilectionis tuæ precibus infinitis, virorum
mihi carissime, quibus me historiographum
creare non desinis, plurima sunt, quæ me huc
usque parere vetuerunt. Talibus siquidem ac tantis
passim obedire rogatibus ætas immatura me vetuit,
parvitas imperita prohibuit, ignorantia tenebrosa
retraxit. Hæc sunt meæ obstinationis causæ
præcipuæ, hæ excusationes justæ silentii,
hæ
ad excusationem compulsiones violentæ. Ceterum
tua sagacitas quod amica simplicitate non valuit
impetrare per se, astuta calliditate pene violenter
extorsit per alium; quippe dum tuis precibus illius,
[Pagina 291]
[Col. 0291A] domni scilicet Prioris, imperia sociasti,
cujus jussionibus obviare nec patitur ratio, nec
sinit institutio regularis. sic conjunctis viribus,
tu precibus amicis invitas ad studium, ille imperiali
obedientia compellit ad obsequium: tibi
quippe, quia amicus es, resistere obstinate non
debeo; illi, quia dominus & pater est, obviare
nec volo, nec valeo.
[2] Negotium igitur curabo, quod imponitis; aggrediar hoc opus arduum hebes & inscius, vestra sane merita meis viribus anteponens, [ipse quidem juvenis; sed fide seniorum.] & plus in vestris orationibus, quam in mea possibilitate confidens; aggredior, inquam, opus egregium puer & parvulus, qualiterque ecclesia Selebiensis fundata sit, quæ causa, quis modus fundationis extitit, qui & fundatores fuerint, sicut ex ipsius domni Prioris ceterorumque seniorum relatione investigare potuero, Domini Dei nostri gratia adjuvante, litteris insinuare curabo. Precor autem omnes hujus opusculi nostri lectores, eorum vestigiis mente provolutus & animo, quatinus meam pusillitatem in caritate, quæ Deus est, supportantes, meæ infirmitati compatientes, [Col. 0291B] nec inordinate positis obloqui, nec pueriliter studeant derogare tractatis. Satis est, me meo proprio judicio judicari: præterea rusticitatis est & inclementiæ illum accusare vel obloqui, qui primitus accusator est sui. Præsumptionis autem calumniam obedientia regularis, quæ ad hoc opus me compulit, refrænabit, simplicitatemque calami agrestis, ætas tenella, quæ vix vicesimum secundum annum ingreditur, excusabit.
[3] Prima quidem lectione, de venerandi patris & patroni nostri Germani digito, [Qualiter monachus quidam] qui totius pene nostræ narrationis causa est & materia, qualiter eum de dextera Præsulis olim violenter quidam decerpserit, manifestare dignum duxi. Quod quidem tibi, lector, ideo prima lectionis fronte insinuare curavi; ut cum historicam narrationem inchoavero, sine digressionis habitu continuetur oratio, nec sit necesse de historia ad alia narranda digredi, cum, quod scire oportet de digito, tibi præcedenti relatione fuerit antea patefactum. Fuit in Autissiodorensi cœnobio, ubi beatissimi Germani corpusculum incorruptum requiescit & integrum, frater quidam, qui etiam inibi subsecretarii a fungebatur officio, qui in beatissimi Confessoris amorem specialis igne dilectionis [Col. 0291C] accensus extitit, in ejus laude continuus, in memoria sedulus, in obsequio studiosus. Hic, ut ei esset memoria Præsulis de frequenti frequentior, spes ex certa certior, cultus ex devoto devotior, nescio cujus spiritus suggestione concepit, ut aliquid monumenti de sanctissimo Sancti corpore furtivus invasor abstraheret.
[4] Hoc facile quidem crediderim, hunc animum sinistri spiritus persuasione conceptum; [digitum S. Germani decerpsit.] cum eum & amoris incendium ad culpam compulerit, & ad præsumptionis ausum simplex & pia intentio animaverit. Hujusmodi affectu mente concepro, ad effectum opus affectum perducere totis desideriis anhelabat; temporis opportunitatem expectat, horæ congruentiam prætolatur. Nec mora; nocturnum silentium monachorum, & custodum absentia, sociorum & custodum subtractio, ad conceptam animo rem exequendam horam congruam, constantem animum, silentii fidem contulerunt. Credebat homo latere debere rem factam sub tenebris, mortaliumque devitare notitiam, quod sub solius Dei perficeretur aspectu. Hac spe confirmatus in anima ad factum, locum, quo sanctissimi Præsulis corpus requiescit, [Col. 0291D] adivit; præmeditatusque, ut credo, quid eripere voluisset, digitum medium manus dexteræ sacrilegii reus vel morsu, vel abscissione destruxit.
[5] Vix se temerarius ab ausu præsumptuoso retraxerat, cum Confessoris offensi admirabilem & inauditam seculis in se præsensit ultionem, [Quam admirabilem ultionem] quæ tam admirabilis est, & plena stupore; ut difficile sit agnoscere, utrum in ea plus ira Præsulis, quam clementia; plus misericordia, quam judicium commendetur. Mox namque ut reatum reus admiserat, divinitatis quodam agitatus impulsu, virtuteque coactus, reum pectus infatigabiliter pugno tundere cœpit utroque, semper voce flebili, continua lamentatione declamans: Sancte Germane, miserere mei. Postea quamdiu supersuit, ab hoc mirabili satisfactionis genere cessare non potuit, nisi cum corpusculum aut soporis quiete foveret, aut ciborum perceptione reficeret. Respice, quæso, & mirare, mirabilem Germanum fecisse mirabiliter; respice & mirare, clementem Pontificem erga filium non immisericorditer injuria commoveri; & si commotus injuria, sat tamen clementer & paternæ * commotionis repressit incendium; dum non [Col. 0291E] ad salutis virtutisve dispendium, sed ad obtentum veniæ, ad satisfactionem offensæ, ad beatitudinis meritum ultionis exercuit disciplinam.
[6] [idem pertulit pro reatu.] Sic igitur dum se reus deprehensum a Divinitatis majestate sentiret, digitum super altare necessitate coactus reposuit, in satisfactione prænotata notata continua lamentatione perdurans. Nec intercessit dilatio, cum ad eum quosdam de fratribus conduxit fortuna: aspiciunt & mirantur miraculum omnibus seculis admirandum: non diu celari potuit res digna spectaculo; paucis primo præcognita, ad plurimorum notitiam in momento pervenit: accurrunt monachi, dumque passum accelerant singuli, in hora congregantur universi: in conventu publico reus de eventu conventus, causam edisserit; exposuit modum; confitetur admissum; ostenditur digitus in altari, quem rapuit; manifestatur sententia, quam ex rapina promeruit: plangunt monachi Præsulem tam vehementer offensum, plangunt errorem fratris immensum, plangunt filii Patris injuriam, plangunt fraterni reatus incuriam.
[7] [Col. 0291F] Communi subinde fratrum consilio corpus
Præsulis in tali loco reponitur, sic aptatur; ut sine
plurimorum consensu nec aspici valeat, [De sancti Præsulis corporis repositione & obsequii diligentia.] nec
adiri: circumcluditur siquidem usquequaque forti
muro sarcophagus, uno tantum ostio ferreo admittente
accessum ad requiescentis honorem: indeficienti
lumine lampas ibi perseverat accensa;
quæ ut illius, cujus deservit honori, circa sacri
sepulcri ambitum præsentiam commendaret,
visa quindecim diebus ferme totidemque noctibus,
dum semper arderet, nihil imminutionis
prætulisse. Nec illud silendum est, quod si fortuito
casu per noctem illam extingui contigit, sicut
in libro Miraculorum ejus scribitur b, nulla
indulgeatur custodibus requies, nulla potiendi
somno facultas, donec defecti luminis obsequium
reparetur: interdum cujusdam manus impulsu
molestius impetuntur; ut nemini impune dubitare
liceat, debita loco servitia non inepte,
non segniter exercenda. Digitus autem in eburnea
pyxide compositus, honorifice vice corporis
altario superpositus eminebat; qui ad incorrupti
corporis invincibile argumentum, ita carnis & cutis
integritate perseverat ornatus; ut pili etiam infra
mediam juncturam tam firmiter cuti adhæreant;
[Pagina 292]
[Col. 0292A] quod ad intuentium admirationem per eos
in sublime digitus possit & soleat elevari. Iis ita
digestis, ad hostoricæ narrationis accedamus exordium.
[8] Eodem ferme tempore, quo Angliam dux Normanniæ willelmus invaserat, [Qualiter Benedictus monachus effectus sit,] potentique dextera suo subjugavit imperio c, fuit in prædicto Autissiodorensi cœnobio frater quidam, nomine Benedictus; nec immerito sane tali nomine vocitatus; nam, tamquam de re nomen sortitus, habere meruit benedictionem a Domino & misericordiam a Deo salutari suo. Hic in eodem educatus cœnobio, loci illius abbati d sub seculari habitu diu multumque servierat; jamque tempus advenerat, quo & egregii juvenis obsequia, sua sibi præmia postulabant, & benignus Dominus non ejus ingratus obsequiis, illum honorifice remunerare parabat; & ne remuneratio juvenis animum vel votum offenderet, duarum illi rerum proposuit optionem; ut scilicet quod mallet e duobus eligeret, vel militiæ cingulum in seculo, vel militiam monachatus in monasterio.
[9] [Col. 0292B] Optionem ergo hujuscemodi proponente *, respondit abbati Benedictus, [& postea subsacrista.] Melior est, inquit, dies una in atriis tuis, Domine, super millia; elegi providus abjectus esse in domo Domini Dei mei magis, quam habitare in tabernaculis peccatorum; quia misericordiam & virtutem diligit Deus; gratiam & gloriam dabit Dominus. Infinita est in seculo militantium multitudo; verum, quod pudot est dicere, vitiis potius, quam virtutibus servientium: infamis est militia solo nomine militare, & dedecus indecens vitiis & inertiæ servire sub armis: ad hæc spiritalia castra me confero, ubi nec virtus præmio, nec honestas reverentiæ carebit honore: illi Domino militabo, qui suos milites virtute corroborat, quiete lætificat, gloria & honore coronat. Nec mora, monachicis disciplinis Benedictus injectus, litterisque appositus, ordinem monachorum & servitium in brevi didicit; quia in lege Domini voluntas ejus, & in mandatis ejus meditabatur die ac nocte. Sic ergo dum ambularet de virtute in virtutem, dum ascensiones in corde suo disponeret, dedit ei Dominus fungi sacerdotio, & habere laudem in nomine ipsius; ac deinde, tamquam moribus & genere fuerit levita, sacrorum secretorum custos & conscius, ejus pro vitæ merito, pro morum honestate, [Col. 0292C] prælatus.
[10] Quo officio dum tempore plurimo fungeretur, fidelisque servus & prudens in modico & in majori probaretur, [Qualiter S. Germanus tertio apparuit,] beatus Germanus ei nocturna visione apparuit, talibusque eum, tamquam alterum Abraham, est allocutus affatibus: Egredere, inquit, de terra tua, & de cognatione tua, & de hac domo Patris tui; & veni in terram, quam monstravero tibi. Est locus in Anglia, vocaturque Selebia, meo provisus honori, meæ laudis prædestinatus obsequiis, mei nominis titulis celebris futurus & gloria: qui super ripam Usæ * fluminis situs, non plurimum distat ab Eboraca civitate e. Hujus te loci providi & præelegi meo nomini fundatorem; fundabisque tibi * cellam in possessione regali, quæ scilicet prope * pertinet ad jus regis. Et ne tantam talemque peregrinationem solus formides arripere, meo, crede, comitatu consolaberis, meo consilio confirmaberis, mea protectione munieris. Digitum etiam meum, qui super altare est, in mei memoriam tecum asportabis; quem ut secure & sine amissionis periculo ferre valeas, brachium tuum inter cubitum & scapulam cultello aperies, & infra [Col. 0292D] illud digitum collocabis. Nec hoc facere trepides, quia nec effundes sanguinem, nec pœnam tolerabis.
[11] [& in Angliam ad Selebiam cum digito suo transfretari monuit.] Iis dictis, visio sacratissimi Confessoris ablata. Mane ergo facto, nolens Benedictus observare somnia, quæ multos multoties errare fecerunt, neglexit visionem, nec attendit. Cui se beatus Germanus iterata visione demonstrans, increpavit, cur neglexisset, quod viderat: imperavit, ut omnia quam citius implere satageret. Neglexit adhuc Benedictus visionem, sicut antea jam fecerat, nec aliquid de visionis executione cogitabat. Nec immemor suscepti negotii, tertio se monacho, sicut primo & secundo jam fecerat, beatus Confessor ostendit: quem solito severius affatus, taliter aspera ratione convenit: Heus, inquit, num tanti a te habitus sum; ut visionem meam digneris * implere? Jam tertio tibi frustra apparui, votum & velle meum aperui; nec tamen hactenus imperiis meis parere parasti. Prædico igitur, & in veritate pronuntio, quod, nisi citius jussionem meam adimpleveris, [Col. 0292E] inobedientiæ tuæ gravem excipies & perferes ultionem.
[Col. 0292F] Hac Benedictus voce perterritus, exinde cœpit
secum de profectione tractare. [Qualiter Benedictinus] Et quoniam
discessionem suam rationis & licentiæ libertate
munire volebat, ingressus capitulum, licentiam
petiit abeundi; causam tamen discessionis
miraculumque visionis omnino dissimulans. Nec
impetrare valens vice prima, quod petiit, patienter
suspendit negotium; dieque crastina licentiam
iterum satis avide postulabat; reclamant
singuli, resistunt universi, & in contumelias monachi
monachorum omnium voces una prosiliunt,
clamores perstrepunt, jurgia proferuntur,
Voces immites, convitia, jurgia, lites,
Lis creat, Ordo movet, fert furor, irafovet.
Contumeliosam itaque passus repulsam, necessitate
compulsus, clanculo discedere cogitabat;
digitum gloriosi Præsulis, sicut ei jusserat ipse,
nocturno silentio rapuit; apertoque brachio suo,
digitum infra reposuit. In quo solo facto miracula
plurima coruscant; quia nec vulnus invenit
sanguinem, nec vulneratus cruciatus incommodum:
accessit etiam ad hæc non inferioris prodigii
splendor & gloria, quia cum pretiosum pignus
ad brachium admovisset, ad illius susceptionem
[Pagina 293]
[Col. 0293A] continuo se vulnus hiatu citissimo sufficienter
aperuit, susceptoque digito iterum se recenti
reclusione recepit. Ligavit tamen ille vulnus linteolis,
ac si brachium cauterarium a haberet.
[13] Quo facto, factisque ceteris, quæ facere
compulit itineris apparatus, [ab Autissiodoro recessit,] Deo se commendans,
& sanctissimo patrono suo Germano; media
nocte monasterium egressus, iter ingreditur,
quod Gallicana ducebat ad littora. Jamque crastina
dies illuxerat, nec illius absentia diutius latere
valebat: primo quidem sociis & sacrorum custodibus,
ac deinde fratribus omnibus illius discessus
innotuit: quæritur in monasterio, nec invenitur:
inquiritur per civitatem, nec ulla de eo
certitudo cognoscitur: exploratur per ecclesiam
sat solicite, si salva sint omnia; si, illo discedente,
cuncta, quæ sub cura ejus fuerant, intacta
rem anserint. Dum ergo considerantur omnia,
singula pertractantur, ad extremum pretiofum
Præsulis digitum abesse compererunt. Tunc
clamor per ecclesiam oritur, & turbatio per monasterium
funditur; tunc gemitus & lamenta per
[Col. 0293B] civitatis ambitum elevantur;
Tunc doluit quivis, mulier; mas, advena, civis;
Hinc gemitus juvenum personat, inde senum:
Doctus, hebes, stultus; sensatus, parvus; adultus,
Femina, vir flebant, fletuque fluente madebant.
[14] Ad persequendum postremo monachum per
itinera plurima plurimi destinantur: [& in Angliam pervenit.]
Insequitur monachum monachorum turba furentum,
Atque minans cædes hinc eques, inde pedes.
Unum plurimi prosequuntur: unanimes persequentes
inveniunt, invenientes capiunt, capientes
clementer * arguunt, indignanter increpant,
vehementer objurgant; sacrilegii demum Benedictus
arguitur, de digito sacratissimo secrete palamque
convenitur: diffitetur imposita; constanti
ratione se nec sacrilegum nec sacrilegii conscium,
viva voce testatur: sed illi, quorum cor
induratum, quorum fuit manus extenta, nec ejus
excusationem accipiunt, nec ullam approbant
rationem. Ceterum vim & violentiam ingerentes,
manus injiciunt; vestibus eum expoliant; omnia
[Col. 0293C] perscrutantur incassum; tandem consummato labore,
quia scrutati sunt inique, dispendioso defecerunt
scrutantes scrutinio; nec super eum,
quod quærebant, reperire valentes, maxima perturbatione
confusi, Autissiodorum redierunt. Benedictus
autem ad mare perveniens, prospero &
felici cursu cum pretioso thesauro devenit in Angliam.
[15] Secundis itaque ventorum afflatibus Anglica
Benedictus ad littora pro Selebeia Salesbyriam b
cœpit inquirere; [Qualiter pro Selebia Salesbyriani adivit,] quam ab insulanis edoctus, ad
eam, quasi ad locum sibi divinitus prædestinatum,
festinabat;
Dum citus accelerat, ut, quod mens, pes quoque quærat,
Consummans breviter abbreviavit iter.
Fuit tunc temporis in Salesbyria civis quidam,
Edwardus nomine, vir omni morum honestate
præfulgens, & inter secularia vitam & morem
diffitens secularem; habitu tamen & specie specimen
in eo secularitatis apparebat; qui etiam
non minus census, quam sensus locupletatus honore,
propter diversarum opum affluentem congeriem
dives cognominabatur. Hic ergo Salesbyriam
advenientem Benedictum solemni suscepit
[Col. 0293D] officio, susceptum devoto relevavit obsequio, relevatum
fideli & amico consortavit consilio. Cumque
diebus paucis apud eum perendinaret Benedictus,
tam familiaris, tam amicus ei effectus
est; ut eum semper de reliquo, quamdiu superfuit
prædictus Edwardus, ut amicum coleret, ut
fratrem diligeret, ut patrem & dominum honoraret:
Hæc tria veridicum servant constanter amicum;
Usus in iis clamat; semper amicus amat.
[16] [& ab Edwardo suscepius] Testantur hoc illius non minus pretiosa, quam speciosa munuscula, quæ caritate ductus, ad decorem domus Domini, ad sanctissimi præsulis Germani reverentiam, Benedicto postea delegavit: siquidem ei contulit ad pretiosi digiti repositionem phylacterium quoddam aureum, rotundum, quantitate præcipuum, qualitate perspicuum, cælatura mirificum, opere pretiosum; quod usque hodie in monasterio Selebiensi conservatum, omnes se contemplantes non minus in sui ipsius laudem; quam admirationem pro antiqui operis accendit dignitate. Dedit ei etiam ad altare operimentum linteum quoddam, opere mirifico [Col. 0293E] decoratum, majestatis Domini cum Euangelistis quatuor, sed & crucifici * Domini, nec non etiam duodecim Apostolorum continens imagines opere plumario supertextas. Longum omnia retexere, quæ Benedicto contulit. Hæc tantum ad fidelis viri monimentum memorasse sufficiat, maxime cum usque hodie in monasterio conservetur utrumque.
[17] [& honoratus sit.] Cum igitur, ut dicere cœperam, ab hoc
viro perenni memoria digno Salesbyriam adveniens
Benedictus exciperetur hospitio, venerabili
hospiti suo cuncta, quæ sibi contigerant, seriatim
exposuit; gloriosi scilicet Præsulis apparitionem;
apparentis allocutionem, alloquentis jussionem,
jussionis executionem. Suspendit tamen aliqua,
nec plura de visionis jussione narravit,
quam vera & firma experientia certam * probaverat.
Summa totius narrationis hoc extitit, quod
eum beatus Germanus in Angliam ad Salesbyriam
delegaverat: sic quippe putabat dixisse Confessorem,
quia nomen Salesbyriæ percelebre fuit;
Selebiæ vero tunc temporis satis incognitum; &
quia Salesbyriam prius sæpe nominari Benedictus
audierat, illo se putabat a beato Germano transmissum.
Igitur ut fidem audientibus faceret, Benedictus
brachium suum ostendit, digitum Præsulis
[Col. 0293F] continens pretiosum. Grates summas & gratias
omnes Deo & beato Germano persolvunt; illum
bene venisse, proclamant; felicem fore locum
tam gloriosi Præsulis patrocinio profitentur.
Ac tum putabat Benedictus, se ad locum sibi a
Deo predestinatum pervenisse. Cum [vero] neque
civitatem Eboracam, neque Usam fluvium
in illis finibus esse deprehendit, tunc admodum
contristatus, cœpit intra se valde scandalizari,
& a fide deficere; maxime quia locum, quem
per visionem, ut putabat, audierat; sed loci signa
non invenisset; lætitiam tamen & gaudium
vultu præferens, anxietatem & scandalum, quod
patiebatur, callide dissimulabat,
Vultus lætitia mœstos simulata serenans,
Scandala dissimulat mentis amara viri.
[18] Jam exorto vespere, se tardior hora protraxerat,
& Benedictum itineris fatigatio, [Qualiter ei S. Germanus ibidem apparuit, & per visum ei Selebiant ostendit:] mentis
anxietas, cogitationum molestia ad refectionem,
ad soporem, ad requiem invitabant:
Cum labor, anxietas, vaga mens monuere soporem,
Dormit hono, valeat ut sic reparare vigorem.
[Pagina 294]
[Col. 0294A] Quem altius sopore depressum beatus Germanus
apparens subridensque paululum, talibus allocutus
affatibus, Quid, inquit, Benedictus *, tam
novus hospes & advena, tam abundanti tristitia,
subitoque mœrore confunderis?
Dic, quid agis, quid habes; dic, quæ tibi causa doloris?
Sunt * mala, quæ pateris intus, aperta foris.
Num tuæ habitationi locum congruum invenisti?
Si sedule petisses, solicite quæsisses, instanter
pulsasses; de acceptione certissima, de inventione
promptissima, de apertione & congauderes. Non
dixi tibi Salesbyriam; sed ut requireres Selebeiam.
Quod nomen beatus Germanus, septus syllabarum
producendo, repetens, Verum, inquit,
ne tibi rursus elapso loci nomine, error avertat
a pervio; jam tibi locum ipsum ostendam; ut,
cum ad illum iterato perveneris, cespitem scias,
quem elegi, cognoscere. Sic fatus, raptum hominem
(sive in corpore, sive extra corpus, nescio;
Deus scit) universum loci situm illi demonstrans,
Hæc, inquit, requies mea in seculum
[Col. 0294B] seculi; hic habitabo, quoniam elegi eam. His
dictis, visio disparuit Confessoris.
[19] Mane autem facto, quæ viderat, hospiti suo Benedictus exposuit; [qualiter perveniens Lumam, navem reperit,] interjectisque diebus non plurimis, accepto ab eodem hospite suo clerico quodam, Teobaldo nomine (qui scilicet interpres ejus esset) Lumam c Benedictus usque pervenit. Quo cum pervenisset, navem inibi reperit onerariam, quæ cursum Eboracam destinabat ad urbem. Verum inclementia demorata ventorum, quindecim dierum intercessu vel amplius illic oneraria jacuerat. Crediderim sane, nec immerito, ventorum hanc adversitatem cælitus commoveri; quatenus, sic rate retenta, Benedicto illuc advenienti non evectionis præsto deesset obsequium: quod ex ipsa aëris immutatione sat patenter datur intelligi; quia in secunda die, qua illo Benedictus advenerat, mox aëre mutato, ventorum opportunitas, auræ serenitas, æquoris tranquillitas ad navigationem provocabat ituros.
[20] Asserit se domnus Prior hæc apud Lumam a quadam matrona valde decrepita didicisse, [quæ 15 diebus illic onerata jacuerat.] quo * se juvenculam in domo patris sui Benedictum vidisse perhibuit hospitatum, &, cum eumdem Benedictum infirmitas fortasse coëgisset ut balneis uteretur, brachium suum dexterum, in quo digitus [Col. 0294C] gloriosus continebatur, jugiter ab aquis in sublime suspendens, præcavit summopere ne aquarum injuria digitus offenderetur; quod cum vidissent, qui aderant, &, cur hoc faceret, inquirerent, prius infirmitatem quamdam dixit se habere in brachio; sed postmodum rei veritatem & ordinem hospiti suo narravit, seque illo dixit advenisse, ut ibi navem conscendens, per aquarum fluxum locum sibi prædestinatum adiret.
[21] Igitur nautæ prædictæ navis, Benedicti voluntatem
cognoscentes, [Qualiter Selebiam in eadem navi perveniens, habitaculum Sancti construxit.] & se ad illius ingressum
benedici confidentes, illum cum maximo gaudio
in eam suscipiunt, omnia, quæ ei erant necessaria,
devote conferentes. Benedicto itaque eorum
aggregato consortio
Aura datur lenis; volat undis cymba serenis;
Transvolat alta ratis æquora sana satis.
Nil grave, nil triste monstrat mare, te duce, Christe:
Rector, ut optarat, æquora primus arat.
Sicque prospero ventorum impulsu mare pervolantes,
in Usam fluvium elapsi sunt. Nec mora;
loco, qui Selebeia dicitur, appropinquant: quem
eminus Benedictus intuitus, eumque continuo ex
[Col. 0294D] pristina visione recognoscens, Hic, inquit, hic
ad terras reducite; quia hic locus, quem elegit
Dominus. Sicque ad terram cum sociis demissus a
nautis, e vestigio super ripa fluminis ad honorem
Domini signum Crucis elevavit, ac deinde sub
quadam miræ magnitudinis quercu, quæ a patriotis
Strihac vocabatur, in regali possessione
frondibus & foliis parvulum construxit habitaculum,
anno circiter ab Incarnatione Domini millesimo
sexagesimo nono, qui est annus quartus
Willermi primi regis.
[22] Loci deinde situm universum usquequaque Benedictus explorando perlustrans, territorium, [Quam gaudenter locum illum emplexatus sit;] confinia, prædiorumque & possessionum metas & terminos perambulans, quid cuivis adjaceret dominio, diligenter addidicit; vidensque locum amœnissimum tam frequenti nemore consitum, tam abundanti diversoque flumine coronatum, tamquam terrenum quemdam paradisum, illum amplexatus, non minus de illius utili opportunitate, quam ex inventione celeri congaudebat. Ceterum quoniam se præbet occasio, specialius aliquid & apertius de loci situ vel qualitate dicendum est: cujus nomen Selebi * dicitur Anglice, [Col. 0294E] quod interpretatum Latine dicitur Marini vituli villa; quod vocabulum est sortitus, quia pisces hujusmodi frequenter ibi solebant capi antiquitus. Situs super ripam Usæ fluminis, ad australem scilicet plagam Eboracæ civitatis, ab eadem distans non plurimum, sed quasi spatio milliariorum decem, interjacente nemorum & sylvarum multiplici circumstantia ex omni parte coronatur, quæ amœno loco multum decoris conferunt, plus tamen utilitatis impendunt; inter quæ nemora plurima sunt quantitate, qualitate præcipua, quæ proprie ejusdem loci dominio adjacent & appendent.
[23] [& de ipsius loci situ.] Aquarum etiam tanta vicinitate fruitur, tot & tantis cursibus circumcinctus munitur; ut, exceptis lacubus & stagnis, quæ piscibus copiosa proxima sunt, quibus etiam molendina curantur, trium regalium fluviorum, Usæ scilicet, Derpente, & Air proximitate locus gaudeat, utilitate vigeat, copia sustentetur: sunt namque prædicti tres fluvii valde insignes, & omni genere piscium, qui in aquis dulcibus inveniuntur, abundantes. Harum igitur duarum rerum, nemorum [Col. 0294F] videlicet & aquarum, commoditate Selebia præpollens, tertiæ rei non minus utilis, lapidis scilicet insignissimi, copia ad omnem structuram nobilissimi, ad omnem cælaturam aptissimi præditatur. Quid plura? Habentur in eodem loco, vel in locis eidem loco pertinentibus, quæcumque, ut ita dixerim, ad regni gubernacula postulantur. Monasterium præterea tam pulcre, tam insigniter in illo suo secreto sedet recessu; ut ex omni parte per vias publicas a longe gradientibus ecclesiæ turris, & cetera quædam officinarum tecta, quæ aliquantulum in sublime consurgunt, appareant & ostendantur. Quidquid etiam ad Eboracum de transmarinis partibus, vel ex ullis Angliæ portubus advehitur navigio, vel ab illa deportatur, ante portas monasterii Selebiensis transire consuevit. Sed quoniam hæc de loci qualitate per digressum exponentes, aliquantulum ab incepta narratione recessimus, his omissis, ad ea prosequenda, quæ cœpimus, redeamus.
Cum itaque, sicuti prælibatum est, sibi parvulum tugurium, vel potius umbraculum, Benedictus construxisset, [Qualiter mutus, digito sacratissimi Præsulis consignatus,] illo, pretioso pignori, digito scilicet sacratissimo, continuas laudes persolvens, juges excubias amministrans, attendit summopere, ne umquam reliquiis venerandis divina deessent obsequia; exhibet officium sacris; satis officiose providet, obsequium ne desit eis [Col. 0295B] studiose. Verum, ne diutius illa pretiosa lucerna sub modio posita, in illa deserti solitudine lateret abscondita, sed potius in publico sublimata, lucensque quamplurimis, ab omnibus coleretur, ad habitaculum Benedicti mutum quemdam fortuna conduxerat; qui nutu annuens, benedictionem aliquam sibi fieri postulabat. Quod Benedictus intuitus, ibique materiam suæ demonstrationis & profectus intelligens, conversus ad Patronum benignissimum, En, inquit, beatissime Germane, in peregrinatione barbara positi non cognoscimur, in silvestri gremio demersi non videmur, in heremi solitudine detrusi ab omnibus ignoramur: ostende ergo super hunc miserum tuam misericordiam, ut videamur; exalta tuam potentiam, ne ulterius ignoremur.
[25] Sic fatus, digitum Præsulis pretiosum apprehendens,
super os muti salutare crucis signum
expressit. [loquelam promeruit.] Sicque, prædamnatæ linguæ retinaculis
dissolutis, in usum loquendi modo mirabili
oris officium relaxatur.
Os, sic dum tangit digitus, sua vincula frangit;
[Col. 0295C] Passio victa jacet, non mage lingua tacet;
Purgantur venæ; nocuo rumpuntur habenæ;
Os patet; affatur lingua; loquela datur.
Hoc deinde per regionis amplitudinem usquequaque
divulgato miraculo, non minus in Benedicti,
quam in beati Germani reverentiam & amorem,
omnium comprovincialium affectus accenduntur
& animi. Ingens etiam raritas monachorum, quæ
tunc temporis extitit, duplo ad Benedictum honorandum
& colendum studia cunctorum excitavit:
per totam enim Eboraci Siriam a, excepta
Dunelmensi congregatione b, nec monachus nec
monachorum locus aliquis in illis diebus facile
valuit reperiri.
[26] Contigit autem eodem tempore, ut vicecomes Eboracensis, [Qualiter Hugo vicecomes Benedictum visitavit,] Hugo scilicet, filius Baldrici, juxta Selebeiam evectus navigio pertransiret; qui cum super ripam fluminis crucis elevatum conspexisset signaculum, interrogavit, quam ob causam ibi crux emineret elata; cumque rem didicisset, continuo jussit ad terram navem reducere, ut Dei servum allocuturus exiret. Comitabatur autem eum non modica militiæ multitudo, quia bellicæ classis immanitate perdurante, non adhuc perfectæ pacis tranquillitas ab armis & acie militem absolverat. Fregit hoc in illis finibus [Col. 0295D] Anglorum indomita ferocitas & invicta constantia, qui semper ad vindictam suam in Gallos insurgentes ultra vires & posse, ubicumque sibi invicem obviabant, quis eorum plus posset in viribus, experiri nitebantur. Hac de causa tanta militum multitudine prædictus vicecomes constipatus incedebat.
[27] [& in familiaritatem & amicitiam suscepit.] Qui cum ad Benedicti cellulam pervenisset, reperit eum fortuitu ante sacras reliquias in oratione procumbentem; &, orationis fine præstolato, ab oratione surgentem monachum humiliter salutavit, illumque bene venisse, devotissime proclamavit. Quem Benedictus gratanter resalutans, adventus sui causam & modum illi seriatim exposuit; digitum sanctissimi præsulis Germani, quem attulerat, illis omnibus patenter ostendens, dicebat se advenam & peregrinum, nullum in illis regionibus notum habere, nullum præcognitum; se nullius, nisi solius Dei & beati Germani, adjutorio roborari. Quamobrem, inquit, tuæ protectioni me submittens, tuo consilio me committens, tuam suppliciter exoro clementiam, [Col. 0295E] ut ad id, quod cœpi, consummandum pro Dei amore, tuo me informes consilio, tuo me prosequaris auxilio, tua me solertia consoleris. Annuit illico vir fidelis, & ad preces servi Dei aurem inclinans benignissime, Faciam, inquit, libentissime, quæ precaris, quia, Deo mihi incolumitatem largiente, me habebis cooperatorem in quæstubus, fautorem in votis, cultorem in prosperis, & adjutorem in adversis.
[28] Hæc dicens, jussit mox tentorium suum extendere; ut hospitii vice digitum gloriosum exciperet, [Qualiter vicecomes tentorium suum extentum illic dereliquit, & capellam construere fecit.] & susceptionis honoraret obsequio: quod cum perfecisset, nec eum plus inibi demorari curæ suæ pateretur officium, tentorium, sicut erat extentum, hospiti, quem in eo susceperat, offerens dereliquit; asserens, inusitatum esse, remanente hospite, hospitium deportare, ac sic cum ceteris proceribus, qui latus ejus ambiebant, Benedicto vale dicens. Mox omnes conjugibus suis mandaverunt, ut carpentarios ad capellam construendam Benedicto delegarent, & omnia, quæ eis erant necessaria, ministrarent. Quod illæ mox devotissime prosequentes, missis carpentariis, [Col. 0295F] oratoriolum, in honore beati Germani in eodem scilicet loco, ubi usque huc capella villæ perseverat erecta, construere fecerunt.
[29] Vicecomes autem prædictæ promissionis suæ non immemor, Benedictum in omnibus, [Qualiter rex locum & licentiam fundandi monasterium & alias terras Benedicto dedit.] quæ poterat, secundum vires & posse suum promovere nitebatur; sed quoniam in regali possessione, rege nesciente, defixerat habitaculum, consilium habuit, ut quam citius valeret, regi se Benedictus ostenderet; ut illius auctoritate munitus, securius inchoata perficeret. Perductusque a vicecomite ante regem Willermum primum, cum adventus sui causam modumque regi narrasset, concessit ei rex benignissime, ut monasterium in sua possessione fundaret, dans ei de propria mensa fundationis locum, unam scilicet carrucatam terræ c, in qua monasterium & villa, quæ Selebeia dicitur, constructa sunt; & nemus quoddam, vocatum Flaxlei; & villam quamdam, vocatam Roupeclif; & aliam dimidiam carrucatam terræ in Braitum; & cum iis omnibus piscariam unam, quæ dicitur Witegiff.
[30] His acceptis a rege Willermo, reversus
cum pace Benedictus, officinas regulares circa
capellam suam institit ædificare. Cœperunt illico
sensim plurimi ad ejus se conferre consortium;
depositaque secularitatis imagine, suavi jugo Christi
[Pagina 296]
[Col. 0296A] sui cordis & corporis humiliare cervices; quos
Benedictus advenientes prudenter excipiens; sed
& alios, [Qualiter acceptis, quæ rex dederat, conventum S. Germani Benedictus congregavit.] maximeque illos, quos indole bona
pollere callebat, plurimis exhortationibus alliciens,
infra breve tempus conventum sibi fratrum
congregavit. Fuit namque vir bona sapientiæ dote
ditatus, & in sua lingua specialiter eloquens
& disertus, licet non satis artibus liberalibus esset
edoctus,
Cui mens, lingua, genæ, consulta, diserta, serenæ,
Præstant ad morem facienda, loquenda, decorem;
Tullius ore, Cato sed mente, Parisque decore,
Intus habens decoris munia, signa foris.
[31] Fuit autem eodem tempore quidam princeps latronum, [Qualiter latronis dextra, qui capellam volebat infringere, parieti adhæsit.] nomine Swam, filius Sigge; qui in vicinis nemoribus, cum adhærentibus sibi complicibus, assiduis discursibus vagabatur; ex cujus consortio quidam maledictus Benedicto invidens & insidians, nequam spiritus instigatione corruptus, ut ea, quæ habebat Benedictus, furtivus prædo diriperet, ad capellam nocturno silentio [Col. 0296B] violentus accessit; deinde vim & violentiam sacris ambiens inferre sacrilegus, ut ostium elevaret de cardine, manum temerariam incunctanter injecit. Nec distulit ulterius suam potentiam virtuosam potentemque virtutem ostendere beati Germani provocata benignitas: quippe mox ut contigit, maligna dextera ad capellæ parietem adhæsit tam firmiter; ut & vires amitteret, ne damnum perficeret; & posse perderet, ne se a scelere non offensus averteret. Sic is, qui aliena venerat tollere, nec cum semetipso tantum abire permissus, diei jubar [&] monachorum adventum tremulus & invitus expectabat. Demum inventus a monachis, crimenque confessus, voti etiam interpositione constringens, quod numquam illis male faciendo beatum Germanum offenderet, orantibus pro se monachis, vix promeruit, ut liber abire sineretur.
[32] Ex multis & magnis miraculis, quæ tunc temporis sæpissime refulsere, [Qualiter filius vicecomitis] pauca sunt admodum, quæ ad nostræ posteritatis potuerunt pervenire notitiam; unde cavendum summopere, ne aliquod irrelatum remaneat, quod ex illis veridica seniorum valuimus relatione cognoscere. Ab Ernissio Deburum, tunc Eboracensi Vicecomite, [Col. 0296C] centum marcas eo tempore Benedictus assumens, digitum ei pretioso * loco pignoris pro tanti pretii quantitate commisit d: & cum prædictum pondus argenti coram testibus erat suscepturus, pignus illud pretiosum de loculo producens, & per pilos, qui infra mediam juncturam cuti adhærebant, coram universis elevans in sublime, Quam, inquit ad vicecomitem, tibi arrham tradam in sacculo, diligenter attende, quod vel quale tuæ pecuniæ pignus suscipias, cujus est profecto sine æstimatione quantitas, sine diffinitione qualitas, sine pretio pretium, sine comparatione virtus & subsidium. Sicque digitum pretiosissimum reponens in loculo, vicecomitis commisit diligentiæ.
[33] Quem ille cum summa suscipiens reverentia, devotione tanta coluit, [a caduca gutta curatus per digitum sit.] honore tanto servavit; ut hinc & inde duo semper ardentia luminaria illius provideret & procuraret obsequio. Nec sine pietatis mercede tantæ venerationis reverentiam reliquiis insignis hujusmodi Confessoris exhibuit: recepit illico beneficium, quod fidei pietas, quod devotionis reverentia promeruerat: habebat siquidem filium ætatis satis acerbæ, Hugonem [Col. 0296D] nomine, qui lacrymabili infirmitatis genere prægravatus, caduca solebat passione vexari. Qui patris & jussu & monitu cum quadam nocte reliquiis devotas exsolvisset excubias, clementissimi Germani meritis tali salutis & incolumitatis dono ditatus est; ut totius passionis exemptus incommodo, numquam de reliquo illius passionis molestia gravaretur.... e.
[34] Post cujus f discessionem electus Durannus quidam, monachus sanctæ Mariæ Eboraci, [De aqua, quæ capellæ gradum transire nequivit.] qui novem annis præfuit monasterio; scilicet usque ad annum novissimum regis Henrici g. In cujus Duranni tempore res magna contigit & plena stupore; quæ ut paginis inserta præluceat, breviter hanc memorabo. Nivis & glaciei dissolutione mirabili Usa fluvius mirabiliter excrescens, ripas suas vehementer excesserat; cujus inundatio tam repentina fuerat & insolita; ut cum, Matutinorum signo pulsante, nihil appareret, antequam fratres Matutinas percantassent, per totum claustrum & officinas se aqua diffudisset. Tunc villæ capella, quæ fluminis alveo fuit contigua, tanto plus aquarum [Col. 0296E] impulsibus periclitata, quanto majori fluminis rigore concussa. Circa quam satis se præsentem ostendit beati Germani potens benignitas & benigna potestas; nam cum aqua per quindecim fere dies excrescens, se super capellæ parietes, qui virgultis contecti fuerant, quinque fere cubitis extulisset, numquam tamen valuit infra capellam unum gradum, qui ante altare fuit, excedere; quamvis, parietibus usquequaque carie consumptis, foramina per circuitum & plurima paterent & maxima. Visum ergo & diligentius exploratum; & inventa aqua duobus cubitis esse altior extra, quam intus. Hoc miraculum tam cognitum & divulgatum; ut adhuc etiam quasi proverbium evolitet per ora cunctorum. Dicunt etiam, in eadem capella luminaria ardentia sæpius visa fuisse; sæpe voces psallentium & cantantium auditas & intellectas; sed in diebus abbatis Duranni hoc, quod retulimus, contigit de aqua miraculum.... h.
Superioris exaratione voluminis jam ex utraque parte scheda decursa, præsentis opusculi proposueram finire laborem; [Scriptoris nostri modestia,] quod me facere dum non permittitis, facitis indiscrete; quia & meam tenuitatem tam immoderato labore vexatis, & invidorum, si qui sint, adversum me livorem excitatis; odiosum me facitis Chananæis & Pheresæis habitatoribus terræ hujus. Illis siquidem materiam [Col. 0297B] augetis invidiæ, dum honoris mihi causas administratis & gloriæ. Unde tremulus satis & dubius istud prosequor vestræ jussionis opusculum; quia timeo, quod futurum præsentio, ne scriptoris causa contemnatur pagina; ne occasione vilis historiographi pretiosa subsannetur & respuatur historia. Sunt enim quamplurimi in hoc tempore, qui non quod, sed quis dicas, attendunt: qui perversam metonymiam facientes, non personam ex dictis, sed ex persona dicta volunt approbare, Timeo, quod jam imminere video, ne ii tales, ob meam parvitatem, a me scriptam subsannent historiam, nec dedignentur * legere, quæ tam vilem personam cognoverint edidisse. Quamobrem ab hoc labore manum retrahere proposueram; sed vos, qui pene violenter hoc coëgistis incipere, violentius cogitis & implere: factus sum insipiens; vos me coëgistis; siquidem non veni voluntatem meam facere, sed ejus qui misit me: meis votis restiti, ut vestris satisfacerem; meam voluntatem adnihilo, dum vestram implere laboro. Neque iniquitas mea, neque peccatum meum; sine iniquitate cucurri, & direxi: invidorum insaniæ, scandalis pusillorum, quæ [Col. 0297C] ex hoc nostro studio fortasse contrahentur, vos arbitror in capite debere respicere *; quia vos hujus operis adjutores * estis, ego minister.
[36] Ceterum sunt aliqui, quibus respondendum; qui suam invidiam volentes palliare, quasi justa ratione hoc opusculum nostrum nitantur reprobare, [& fines.] dicentes, a nemine debere rem scribi, nisi a quo potuit & videri; nec aliquem debere credere rem ex auditu, quam probare non potuit ex visu. Quid ergo? Nonne fides ex auditu? Quanta audivimus, & cognovimus ea, quia patres nostri opera Dei & virtutes ejus narraverunt nobis, ne sint occultata a filiis eorum in generatione altera? Et tamen majorem historiæ partem, ab abbate scilicet Hugone a usque ad calcem, vidisse potius, quam audivisse me judico; quia illorum ore locutus sum, qui viderunt. Testem invoco conscium secretorum, me aliud non narrasse, quam ab illis audivi; qui etiam tales sunt, ut eorum maturitati discredere infidelitatis signum sit & nota perfidiæ. Hæc me paucis dixisse non sine magno cordis dolore livor & oblocutio compulit invidorum. Ceterum bene facient, si se ab hujusmodi vitio correxerint, qui sibi conscii se cognoverint hic notari: si autem peccator adiciat ad peccandum, ad nos illius non pertinebit excessus: [Col. 0297D] sit sanguis ejus super eum: nos Paulum habentes Apostolum, Christi bonus odor erimus, & in iis, qui salvi fiunt, & in iis, qui pereunt.... b.
[37] Contigit ergo in ejus tempore c, ut Henricus de Laci, qui ejusdem cognatus extitit, [De homine,] communicato cum eo consilio, in Selebio castellum elevaret. Nec præterivit hebdomada, cum hoc cognoscens Comes Willermus, ... cui fuit cum Henrico congressus, incœptum Castellum obsidere festinavit: villam ergo primum anxiis impetens & furibundis insultibus, cum diu pugnatorum repelleretur instantia, tandem aditum clandestinum per monachorum habuit officinas. Interea propter metum invadentium hostium, propter prædonum effrænem incursum, ad cœmeterii refugium, ad ecclesiæ præsidium, se cum sua supellectili quisque contulerat. Villam igitur hostium & prædonum ingressis agminibus, ad prædæ raptum, ad rapinæ congeriem singuli vires & studia conferebant. Sed cum domos rebus & habitatore vacuas & vacantes reperissent, plures ex eis ad invasionem ecclesiæ crudelitas rapacitatis attraxit; [Col. 0297E] quorum unus, ceteris in malum audacior, [ut] ecclesiæ fores de vectibus ejiceret, palum levatorium ostio submisit in limine. Tunc una vox omnium foris astantium in cælum defertur; ut seipsum defenderet, suam domum protegeret, suis inimicis resisteret beatus Germanus, postulatur.
[38] [qui ecclesiæ fores in guerra volebat effringere;] Nec plus in scelere processerat sceleratus ille sacrilegus; e vestigio divinitatis attritus judicio cecidit resupinus, edoctus procul dubio, non plus sapere quam oportuit, sed sapere ad sobrietatem. Cœpit illico tam vehementi tumore per omnes artus miser grossescere; ut ipsa sua inflammatione pene cutis extenta rumperetur; ac deinde, perseverante tumore, tam deformi nigredine obfuscari, ut Mauro simillimus, pice vel fuligine cacabatus d putaretur: denique levatus, & ad hospitium delatus a sociis, in doloris lecto collocatus, tunc, aliquantulum passione suspensa, doloreque laxato, in se reversus, nomine Benedictum monachum, qui operi præfuit, ut absolutus, res suas ei tribueret, fecit accersiri. Qui cum advenisset & illum vidisset, tam repentino horrore ac timore correptus [est], acsi dæmonem facie ad faciem conspexisset: rogatus autem, [Col. 0297F] ut res languentis ad operis usus acciperet, ita respondit: Oblationes, inquit, impiorum abominabiles Domino, quæ offeruntur ex scelere. Traditus hic totus Sathanæ, nec habet in eo partem Dominus desuper, aut hereditatem omnipotens de excelsis. Vix verba compleverat, & mox rediviva calamitas adeo miserum fatigabat, ut ei, præsente monacho, nescio qua divina virtute, protinus unum ex oculis vis doloris ejiceret. Tunc metu & horrore cogente, cum monachus festinasset exire, priusquam pervenissent ad ostium, oculus, qui misero remanserat, de capite, sicut prior, erupit: ad modum namque pruni præmaturi, quod, cum manu premitur, lapidem solet evomere, sic illius oculi passionis anxietate depressi, cum sanguinis constipatione migrarunt de suis sedibus, & eruperunt,
[39] Notandum, quod fortasse vitia, quæ in eo
percussa sunt, [& qualiter percussus sit.] ipsius percussionis qualitatibus sunt
notata; dum per tumorem corporis, mentis superbia;
per obfuscationem nigredinis, conscientiæ
malitia; per oculorum amissum, cordis cæcitas
ostensa. Ideo quippe, sicut dicit Gregorius,
fiunt exteriora miracula, ut mentes hominum
[Pagina 298]
[Col. 0298A] ad interiora perducantur; quatinus per hoc,
quod mirum visibiliter ostenditur, ea, quæ mirabiliora
sunt, invisibilia credantur. Volens ergo
Confessor eximius per unius interitum plurimos
ab offensa salvare, causas verberis denotavit in
verbere; ut hoc cognoscentes homines, vitia regnare
timerent in se, quæ tam districte puniri
cognovissent in alio. Vexatus itaque miser ille tantæ
passionis pœna, tanti cruciatus incommodo,
vix diem tertium in languore sustinuit, quin ei
sicut oculos, sic & animam cum magna cruciationis
anxietate valetudo passionis auferret; sicque
factum, ut plurimi a talibus ausis illius cohiberentur
interitu, nec aliquis beatum Germanum
auderet offendere, qui illius damnati vel vidisset
vel audisset admirabilem & infelicem eventum.
[40] Fuerunt tamen aliqui, qui eodem die, priusquam illius manifestaretur interitus, [De milite, qui equum de cœmeterio rapuit.] ad opus simile, licet ad non tam omnino temerarium, manus extenderent; quorum fortasse sacrilega potuisset latere præsumptio, si non eam ultio subsequens divina propalaret. Quidam namque ex militibus paganus, Foliot nomine, eodem die equum de cœmeterio rapuit & eduxit; sed non [Col. 0298B] impune, reverentia postposita Confessoris, hoc præsumpsit; cujus protinus indignationem pertulit, & expertus iram: ad vindictam quippe malefacti mox, antequam cœmeterium egredi potuisset, vulnus recepit letale, cujus irremediabili damnatus incommodo, & mentis & corporis salutem amisit: sicut enim corpus languorem ex vulnere, sic & animus amentiam contraxit ex languore. Sed hac in re hoc mirabile videbatur, quod, licet tam acerrimo fuisset vulnere saucius, qualiter tamen, vel a quo fuisset vulneratus, penitus ignoravit. Cum itaque perseveranti valetudine gravaretur, omnemque modum & mensuram accrescens languor excederet, intra dies paucos singulari calamitate viam universæ carnis ingrediens, præsentis vitæ miseriam terminavit.
[41] Equitem alium ad tantam amentiam aviditas rapinæ protraxerat; [De milite, qui de ecclesia quemdam rapuit & eduxit.] ut ex ipsa ecclesia vi & violentia quemdam abstraheret, abstractumque captivum deduceret. Cujus temeritatem, temporis postposita dilatione, comes ultio prosecuta. Divinitatis namque sententia contractis & conflexis artubus, membrorum & usu & officio privatus emarcuit. Qui percussus doluit, attritusque [Col. 0298C] suscepit disciplinam; quia tantum melius profecit ex verbere, quanto deterius affligebatur ex scelere. Donansque subinde libertate captivum, votique se promissione constringens, quod Confessorem, quem offendebat, satisfacturus ex offensa requireret, monachorum pro se intercedente conventu, pristinæ restitutus [est] sospitati.
[42] His ergo tribus prælibatis exemplis, diligenter, obsecro, [De eo quod nullus sine alicujus experientia flagelli potest evadere,] prudens lector, adverte, quam sui, quam suorum injuriæ districtus ultor beatus Germanus existat. Hoc in libro miraculorum ejus legimus, hoc exemplis inibi suppositis discimus, hoc in hostium nostrorum eventibus frequenter approbamus, hoc quasi vulgare proverbium habentes in ore asserunt nostri seniores, dicentes, aut vix, aut numquam aliquem se vidisse, qui beatum Germanum vel furto, vel fraude, vel alicujus rei ablatione provocasset, qui sine alicujus experientia flagelli potuisset evadere. Alii puniuntur inopia; alii valetudine & infirmitate flagellantur; quidam (quod durius) ante mortem integritate memoriæ; quidam sensus sanitate privantur; quod nos tanto liberius & indubitanter asserimus, quanto, inquam, plurimis, licet minores [Col. 0298D] simus, hoc viderimus approbatum.
[43] [qui S. Germanum quoquo modo offenderit.] Sed hæc peccatorum percussio utrum clementiæ Confessoris deputanda sit, an furori, non temere quisquam definire præsumat: percussionum quippe diversa sunt scelera *; & sunt aliqui, quos clementia judicis flagellis atterit, ut purget; quidam vero, quos furor affligit, ut damnet: omnis namque divina percussio, secundum Gregorium, aut in nobis purgatio præsentis vitæ est, aut initium pœnæ subsequentis: sed infeliciores sunt, quicumque sine pœna vel flagello punienda committunt; quia, juxta Augustinum, nihil infelicius felicitate peccantium, qua pœnalis nutritur impunitas, & mala consuetudo, velut hostis interior, roboratur. Verum, sicut beatus Germanus in sui vel suorum injurias ulciscendo districtus esse probatur, sic in subveniendo de se præsumentibus omnino clemens & benignissimus. Quod quidem satis evidenter miraculorum subsequens enarratio declarabit.
[44] Hostes namque postquam villam invaserant, invasamque rapacitatis violentia deprædati fuerant, [De capella, quæ inter incendia] tandem se de tam dissoluta diffusione congregantes in aciem collegerunt. Castellum autem, unius [Col. 0298E] Henrici tantummodo munitum præsidio, cum tota die conjunctis viribus oppugnassent, nihil proficientes, inani labore se diem illam exegisse doluerunt ad vesperam. Repulsam ergo suam alicubi vindicare studentes, accensis ignibus villam incendio damnaverunt. Ignis igitur alimentum ex omni parte reperiens, non acquievit accensus, donec totius pene villæ fabricam in unum redigeret quasi fornacis incendium. Tunc circa pretiosi præsulis Germani capellam, cujus superius in superiori libello meminimus, ostensum satis evidens & insigne miraculum: æstuantibus quippe circumcincta flammarum incendiis, permansit intacta; igniumque sævientium periclitata fulminibus, perseveravit illæsa; quamvis ei tanta proximitate hinc & inde domorum adhærerent ædificia; ut propinquiora cum accendisset incendium, ultra capellam quasi in unum crinem e diverso veniens se flamma colligere videretur. Quæ res ipsos etiam hostes adeo stupore replevit, ut mirantes loquerentur ad invicem: Si super hoc tugurium congereremus incendium, antea liquesceret, quia * arderet.
[45] [permansit illæsa.] Fidenter dixerim, illum clementem scilicet Germanum esse præsentem, illum hanc capellam [Col. 0298F] combustionis eripuisse discrimini, qui attriti pedis olim prægravatus incommodo, hospitium suum ab exustione protegens, a periculo salvavit incendii. Et hoc pro maximo habere debemus honore, pro summo tenere solatio, cum speciali devotione venerari, quod antiqua miracula, quæ gessit in corpore, quadam reiteratione dignatur apud nos clemens innovare patronus. Uno siquidem virtutis genere, eademque miraculi qualitate expavescens, illic flamma Præsulis hospitium, hic ecclesiam, utrobique præsentiam, transilivit, ultra citraque desæviens: & inter globos flammantis incendii incolume tabernaculum, quod inclusus habitator servabat, emicuit. Nec hoc præterire debemus, quod cum crux quædam, quæ in eadem adoratur capella, foris contra ignem fuisset allata, continuo se repressit incendium, & se in seipsum retorquens, crucem illam, ubicumque portaretur, quasi fugere conabatur.
Igitur cum prædictus Comes post dies aliquot castellum obtinuisset, Henrici milites inde dejiciens, suos intra constituit; [Quod milites nullum in guerra captivum tenere propter S. Germanum valebant.] qui rapinis vacantes & provinciæ deprædationibus insistentes, omnes opprimebant, quibus viribus prævalebant. Sed gravem in beatum Germanum * est crudelitas eorum sortita vicinum; qui eis in omne damnum imminere solebat: nam aut raro, aut numquam aliquem captivum, qui vel minimam in beatum Germanum fidem conceperat, retinere valebant, quin eum perderent ereptum piissimi clementia Confessoris; quod exemplis suppositis satis liquido comprobavimus.
[47] Pelliparium * quemdam ex Pontefracto crudelitas eorum infausta rapuerat; [De pellipario, qualiter S. Germanum invocans, a vinculis liberatus.] a quo cum pro redemptione pretium exigerent, quod dare nequivit, quasi votis eorum voluntatique contrarium, diu multumque diversis eum cruciatibus afflixerunt. Qui sibi deesse sentiens ad evadendi remedium humanum omne solatium, ad divinum se totis desideriis inclinavit auxilium: sanctum Germanum jugi lamentatione proclamat, assiduis gemitibus invocat, continua devotione requirit. Unde custodibus furore commotis, quadam die, [Col. 0299C] cum ad discursum omnes procederent, vinculis eum omnimodis, quam firmius potuerunt, arctantes, taliter illum ironica subsannatione deridebant: clama, inquit *; ne cesses; quasi tuba exalta vocem tuam; ne sileas, antequam vincula clamore dissolvas: si quid potest, adjuvet te misertus tui tuus sanctus Germanus ille, quem invocas. Sicque festinantes ad prædam, illum custodem hospitii reliquerunt, pondere gravatum catenarum. Post quorum egressum vix hora præteriit, cum ei manus, quæ post tergum vinciebantur, cœperunt repente dissolvi; quas ad se retrahens, & ad votum expandens, vincula gavisus [est] sui clamoris virtute dirupta. Cumque secum de facto cogitaret, vidit subito de lignis, quæ pedes ejus compresserant, clavos emergere; ligna ab invicem dissolvi; laxari vincula; seras amoveri. Pedes ergo satagens ad se retrahere, nullius obstaculi sensit retinaculum. Surgens itaque quam citius, quasi de sua salute solicitus, ad ecclesiæ se præsidium contulit, modo mirabili Confessoris adjutorio liberatus.
[48] Item filium parvulum quidam & * captivis obsidem pro sua redemptione cuidam militi [Col. 0299D] dereliquerat; qui parvulus edoctus sanctum invocare Germanum, eodem modo, quo superior, a vinculis meruit liberari. [De parvulo, qui S. Germani invocatione liberatus est.]
[49] Quædam mulier quoadusque vir suus debitum redderet, obsidem se pro eodem dederat inimicis; sed cum venisset terminus, quo novem marcas vir suus reddere constituerat, novem conjugi suæ denarios delegavit; quos cum illa militi, [De muliere, quæ se pro viro suo obsidem dederat; qualiter evasit.] cui debebantur, obtulisset, in indignationem illum vehementer commovit, & accendit in iram, quæ tam fuit effera, plenaque furore; ut mamillarum vel manuum abscissionem prænotatus eques ei minaretur. Tunc solito asperior hiems inhorruerat, quæ nimium & ventorum aspirata procellis, quemque felicem fecerat, qui sub tectorum præsidio meruit inveniri. Quod cernens miles, vel potius miser, ille (quia nihil miserabilius quam nescire misereri) mulierculam illam pene nudam tota nocte sub dio constituens, hiemalis rigoris totum sustinere coëgit horrorem. Namque manibus a tergo ligatis, pedibusque per medium parietem compedum & catenarum artatione [Col. 0299E] constrictis, duplicem miseram perferre fecit cruciatum; cum brumalis scilicet tempestatis incommodo nexuum & catenarum flebilem afflictionem. Unde totis visceribus ad clementem Germanum illa conversa, eo devotius, quo & opportunius adjutorium illius postulabat. Nec mora; manibus & pedibus divina virtute vinculis absolutis, ad ecclesiam nocte media, cum fratres matutinos hymnos cantassent, incolumis & læta pervenit.
[50] Item clericus quidam pro genitoris redemptione obses tenebatur in vinculis; [De clerico, qui pro patre obses tenebatur,] nec pater ejus debitum reddiderat. Jam præstitutus terminus præterierat, nec reddendi prælationem * expetierat. Cujus fidei falsitas fraudisque fallacia in detrimentum & supplicium innocentis filii tota redundabat: pro paternæ quippe transgressionis injuria nati punitur innocentia; qui pudore confunditur, opprobriis ejuratur, suppliciis atteritur, minis prædamnatur. Quadam namque die, cum manus miles pransurus ablueret, juvenis, ut manicas teneret abluentis, accessit. Quem ille cum indignationis rancore repellens, Quid, inquit, inter homines te, canis pessime, præsumis immergere? Fuge velocius; & hoc interim habeto solatium, quod non citius ea mensa tolletur e [Col. 0299F] gremio, quin de te dignam & gravem capiam ultionem.
[51] [qualiter meruit liberari.] Repulsus taliter, inter manducandum petita licentia, ex parte curiæ cum custode vinctus exivit, vidensque ecclesiam, O, inquit, sancte Germane, meæ miseriæ dignare misereri; experiar in me, quæso, quam clemens * erga alios tam benignam audivi sæpe clementiam. Vix hæc intra se verba compleverat; &, ecce, compedis annulum de pede subito sensit descendisse; quem manu sublevans, volucrique cursu per mediam domum exiliens, ad ecclesiam, quam citius potuit, properavit. Insequuntur eum ex omni parte quamplurimi; & licet eum attingere multi potuissent; nullus tamen in eum, ut retineretur, manus valebat injicere. Sicque beati Germani se protegente clementia, præsidium ecclesiæ nemine subivit obstante.
[52] Ex unius pagi consortio viri fuere septem,
qui sub una custodia simul in vinculis tenebantur
afflicti. [De viris 7, quos S. Germanus visibiliter apparens,] Ad quos servandos tanto processerat custodia
durior, cura solicitior, vigilantia cautior,
quanto de illis sperabatur redemptio ditior, census
profusior, pecunia major. Pedes ligna;
[Pagina 300]
[Col. 0300A] manus vincula constrinxerant: affligebantur tam
immenso catenarum pondere; ut eos potius ferrea
moles opprimeret, quam ambitus coarctaret.
Nec tamen milites securos reddidit hujusmodi
captivis illata captivitas; semper eos dubios &
suspectos fecerat solita miseratio Germani clementissimi,
& illum jugiter invocans mirabilis fides
& devotio captivorum, qui semper illum in corde
tenentes, & ore numquam ab illius invocatione
cessare volebant: unde custodibus ordinatis,
assiduam & indefessam eis custodiam militum solicitudo
providerat; ut, si eos vincula retinere
non possent, saltem vel custodum & vigilum sagacitas
a fuga prohiberet.
[53] Cum ergo nocte quadam egentes, angustiati, afflicti, [absolvit & eduxit.] miseri, gementes sederent, ex omni parte cum luminaribus custodes habentes; reserato subito ostio, quod seris artabatur, ingressa persona pulcherrima; quæ unum illorum talibus affata sermonibus; Quid, inquit, clamas ad me? Surge velociter; & ecclesiæ quam citius pete refugium. At ille cum lacrymis, O Domine, inquit, quomodo possem fugere, qui [Col. 0300B] tot vinculorum concatenatione prostratus, immobilis effectus sum? Et si vinculis absolverer, exire non possem, custodum istorum præsentia prædamnatus. Et persona; Nunc, inquit, videbis, quid facturus sim. Surgere ne differas; satagensque complere, quod moneo, ad munimen te transfer ecclesiæ. Tunc ille pedes satagens ad se retrahere, nullum impediens sensit obstaculum. Similiter ceteris vinculis absolutis, liberatum se comperit, & sensit expeditum. Vix absolutionis suæ sortem edixerat, cum se omnes similiter invenerunt absolutos: continuoque surgentes, obstante nemine, nullo retinente, præeunte persona, ad ecclesiam pervenerunt. Hæc omnia custodes videntes & intelligentes, taliter sunt divina virtute percussi; ut & motum perderent, & vocem, donec ad villæ medium fugitiva turba venisset.
[54] Cum ergo se taliter milites a Confessoris potentia conspexissent illudi, [De quodam Willermo, qui de summitate castelli] plus de pudoris immanitate, quam de damni magnitudine sunt confusi: unde Præsulis clementiæ quasi rebellare nitentes, consilium contra eum inierunt, ut vel unum ex captivis ab illius ereptione servando viderentur illius potentiæ suis viribus restitisse; & [Col. 0300C] in hoc ceterorum omnium captivorum admissum bene se vindicasse crederent, & tenerent, si vel unum ex ipsis, quasi fortiores, a beati Germani liberatione retinere valerent. Igitur ut hæc fierent, certatim singuli sua consilia contulerunt. Unum ergo, Willermum nomine, capientes, infra domum quamdam in castelli summitate recluserunt. De longinqua regione specialiter pro hac causa catenam miræ magnitudinis & horroris attulerant. Hanc a domus tecto, ubi eam cuidam asseri clavis affixerunt, dependentem collo circumdedere captivi. Alligabantur præterea pedes ejus in compedibus, & manus ejus in manicis ferreis. Tali custodia prædamnatus, doloris & anxietatis vulnere miser tabescebat, spem tamen suam in beato Germano collocaverat, cujus auxilium continua devotione postulabat.
[55] Nec incassum ejus adjutorium tam instanter petierat, [mirabiliter evasit.] quem sine dilatione temporis habere meruit adjutorem. Jam namque decursa hebdomada, Dominica dies illuxerat, qua milites omnes & famuli ad Missarum audienda solemnia de castello descenderant; janitor etiam ipse, qui captivi custos extiterat, obserato ostio domus, [Col. 0300D] tamquam citius reversurus exivit. Tunc intuens se captivus sine custode relictum, clementem Germanum obnoxius * invocabat. Nec mora; manuum & pedum solutionem meruit devotio fideliter postulantis: qui protinus manus extendens ad fortia, tectum cellulæ dissipavit, asseremque catenæ suæ adhærentem in humeris accipiens, per foramen evasit; sicque sepium & herciorum a hirsuta transcendens acumina, fossarum profunditates & abyssos (quomodo vel qualiter, nescivit) transiliens, populorum denique ab ecclesia redeuntium occursus præteriens, ad capellæ munimen, nemine perturbante, pervenit.
[56] [De rustico, qui S. Germanum invocans, nullius cruciatus scivit sentire supplicium.] Rusticum alium cum cepissent, nec se vellent ejus custodiæ milites diutius inquietare molestia; ut citius ab eo redemptionis pretium extorquerent, plurimis eum tormentis affecerunt. Sed cum piissimi nomen invocasset Germani, tale tantumque Præsulis erga se cognovit beneficium; ut, quasi munimine regio septus, nullius passionis incommodum, nullius cruciatus sentire sciret supplicium: unde cum tortoribus tormenta [Col. 0300E] deridens, omnes, quas ei hostes irrogare poterant, despexit injurias: mole namque loricarum aggravatum cum illum nunc per manus, nunc per pedes tyranni suspenderent, funem de fumo subterponentes, nihil ingerere valuere supplicii. Hiemalibus item mensibus cum eum mergerent, & nunc hac, nunc illac traherent chordis sub glacie; nihil passus injuriæ, locum quietis & refrigerii adeptum se fuisse gaudebat afflictus. Sicque Confessoris adjutorio protectus a pœnis, ab hostium mancipatione etiam confestim meruit liberari.
[Col. 0300F] Marcas quindecim duobus militibus nocturno silentio prædo furtivus abstulerat; [De Martino, qui hominem S. Germani volens calumniari,] cujus criminis reatum cuidam ex armigeris suis, cui Martinus fuit vocabulum, imponentes, illum furti facti vel auctorem, vel complicem esse dixerunt: quod cum ille viva voce negaret, quatinus ab eo rei confessionem extorquerent, multimodis & multis eum cruciatibus affecerunt. Qui in arcto positus, ut imminentes cruciatus vel evaderet, vel differret, quia veram nescivit confessionem, mendacem adversus semet ipse composuit. Dixit namque, se furatum fuisse pecuniam, & cuidam ex hominibus sancti Germani, Roberto nomine, totam commisisse. Ad monachos hac causa fit militum subinde concursus, unanimiter se de facto sibi damno conquerentium: cum eis etiam miser ille famulus eorum advenerat, hominem sancti Germani de furti participatione vel exceptione calumniaturus.
[58] [loqui non
valuit.] Quem iniqua plenum cogitatione quidam
ex monachis, Willermus scilicet Grandis, intelligens;
[Pagina 301]
[Col. 0301A] Ex parte, inquit, Dei & sancti Germani
prohibeo te, ne falsum super hunc hominem
clamorem emittas. Adhæsit misero lingua mox
faucibus; & interdicto sermonis officio, vis vocis
in gutture damnata defecit. Instant milites,
ut loquatur; ut modum rei, vel reatus edicat,
omnes hortantur; sed non prius a damnationis
vinculis solvi meruit, quam ab iniqua cogitatione,
qua virum innocentem calumniari proposuerat,
mentem omnino purgasset. Mutans ergo animum,
omnemque mentiendi voluntatem abjiciens,
usu recepto loquendi, tales prorupit in
voces: Oportet obedire Deo magis quam hominibus:
veritatem oportet dicere, cui mentiendi
est omnis ablata facultas: unde in veritate profiteor,
quod numquam iste, me sciente, de vestro
censu vel parvum vel magnum habuit aut cognovit.
[59] Quod ut milites audierunt, verecundo rubore suffusi, [Quomodo illum a militibus suspensum] pariter ad hospitia redierunt. Pœnis item acerrimis miser addicitur, suppliciis afficitur, cruciatibus examinatur. Qui tantæ passionis instantiam, sicut antea fecerat, aliquo cogitans [Col. 0301B] intervallo dirumpere; Jam, inquit militibus, quia nullum de evasione spei solatium est, bonum & verum vobis dabo de pecuniæ vestræ recuperatione consilium. Ad vivarium pergite, ibique quam citius inventuri saccellum quærite; quia inibi me fateor pecuniam abscondisse, demergendo sub flumine. Nec distulere milites hujusmodi, si verum esset, probare consilium. Rastris & uncis tota die gurgitis imum discerpunt; sed nihil ex optato reperire valentes, dispendioso labore defecere delusi.
[60] Unde vehementi furore repleti, ad illusionis tantæ vindictam omnes assurgunt. [S. Germanus a morte salvavit.] Uno animo concordique consilio famulum illum sumentes, in crastino in secreto nemoris recessu suspensione damnaverunt. Ad hospitium subinde reversi, cum jam, furore sedato, rationis lumen mentis tranquillitas admisisset, sic unus eorum ceteros affatus, Stultam, inquit, rem & inconsultam fecimus, qui hunc hominem sine judicialis definitione sententiæ, sine criminis alicujus approbatione damnare præsumpsimus; siquidem erga Dominum & erga homines justam damnationem promeruimus, qui istum injuste damnavimus. [Col. 0301C] Festinemus igitur, ut illum deponentes de stipite, alicujus artis industria temeritatem nostram palliemus. Ad locum itaque quo illum damnaverant, concite venientes, quem jam mortuum se reperturos putabant, salvum & incolumem invenerunt. Et cum illos ad se venire vidisset, Recedite, inquit, pro Dei amore, recedite; nec me ulterius inquietare velitis. Sanctus Germanus, quem invocavi sæpissime, ab omni me periculi salvavit discrimine. Ipse me suis manibus in cruce sustinuit, nec ullam laquei molestiam sentire permisit.
[61] Solutus tandem, & ad hospitium reductus, novis suppliciis iterato subjicitur. [Quomodo idem Martinus usque ad mortem vulneratus,] Quem hostium vesana crudelitas tam vehementer afflixit; ut abundantiori absorptus tristitia, eligeret potius vitam finiendo terminare supplicium, quam diutius subsistendo tanti discriminis tardius invenire remedium. Casu vestes juxta eum mulier consuërat; cujus ille forcipes audacter arripiens, & ab invicem in frusta detorquens, semetipsum in corde percussit, & quanta valuit virtute perfodit. Ruit ilico miser Elannus *, & manante jugiter madefactus sanguine, mortuo similis, jacebat immobilis. Clamor mox populi repentinus assurgit; [Col. 0301D] volat fama per villam; se ipsum occidisse Martinum, ferebatur per ora cunctorum. Quod audiens monachus ille, quem prænominavi, Willermus, cum ceteris & ille festinus accurrit, qui milites increpatione contumeliosa redargueret.
[62] [infra diem tertium restitutus sospitati.] Vos, inquit, hujus reatu criminis adstricti tenemini; quoniam ad hanc rem perpetrandam non tam fuit occasio, quam violenta compulsio, vestra crudelitas. Vel jam nunc illum, cum plus punire nequeat, cesset punire velle nostra * vesania. Mihi nunc illum ad honorem beati Germani donate; ut, si verum, quod illum in ligno sanctus Germanus a morte salvavit, nunc illum saluti pristinæ sua virtute restituat. Quod cum milites libenter annuissent, vulneratum illum & vix vitalem halitum in corpore habentem, ad monasterii cœmeterium monachus fecit afferri; protinusque faciens illi cum aquæ benedictæ, qua reliquias laverat, admixtione de virentis herbæ gramine potionem, infra diem tertium piissimi Præsulis auxilio pristinæ restituit sospitati. His igitur miraculis, quæ ad notitiam nostram multorum relatione [Col. 0301E] pervenerunt, breviter annotatis, ad prosecutionis historiæ seriem redeamus, si hoc tua prudentia, lector, agnoscat, plurima nos abbreviationis gratia præterisse, ne si circa singula, quæ audivimus, & vera probavimus, moraremur, generaret legentibus lectionis prolixitas congesta fastidium. ....
[63] Nec inserere lectioni tædeat miracula, quæ circa feretrum suum in peregrinatione prædicationis a beatus Germanus dignatus ostendere: [De cistellis, quæ in flumine ceciderant,] nam cum in supradicti abbatis Germani b temporibus aliquantulum in prædicationis gratia fratres cum feretro laborarent, se de suis curam habere quam maximam signis multis plurimisque prodigiis Confessor eximius frequenter ostendit. Ex quibus multa omittentes, hæc paucula dignum duximus mandare memoriæ, ne opera divina, quæ ad Sanctorum laudem & gloriam contigerunt, omnino videremur silentio præterisse. Cum namque tempore quodam iter agerent, flumen quoddam eos oportebat transire per pontem; cumque pertransissent, equum onerarium, qui cistellas ferebat, in fluminis medio, lapso pede, contigit cecidisse.
[64] [quomodo illa, quæ reliquias continebat, sicca inventa.] Clamor omnium in cælum sustollitur; beati Germani præsidium vox universorum una petebat. Monachus, cui nomen Benedictus, humo [Col. 0301F] prostratus, lacrymisque perfusus, de sanctuariorum madefactione [magis], quam de caballi periculo verebatur. Conjunctis tamen viribus, collatisque consiliis, cum magno labore caballum cum onere tandem ad terram pertraxerunt: ad aquarum eliciendam injuriam citius cistellas aperiunt; quarum altera vestimenta cum reliquiis; altera ceras, mappulas, cetera iter agentibus necessaria continebat; [hanc autem cum] aqua plenam reperissent, illam, quæ reliquiis conservandis serviebat, ita siccam & intactam invenerunt, ac si numquam illam laticis ullus contigisset excursus.
[65] Pagum quemdam alio tempore prætereuntes,
carrum sua supellectili oneratum ante se duci
fecerunt. [De puero bimo,] Infans bimus stans casu in tugurii cujusdam
ostiolo, cum citius metu carri voluisset aufugere,
repente cecidit, & usque ad viæ medium
volutatus est. Equi ductor id nesciens, cum
incunctanter cum carro progrederetur, una rota
vehiculi per ventrem jacentis transivit infantis:
quod cum vidissent, qui sequebantur, elevatis
vocibus, ut caveret, ut staret carri ductor, hortantur.
Quorum ille vocibus attonitus subito restitit,
[Pagina 302]
[Col. 0302A] equumque paululum cum habena recullans c,
rotam iterum per infantis pectus transire coëgit.
Mater pueri de tugurio repente prosiliens, cælum
gemitu, aërem clamore replevit; puerum
de solo sustulit extentum, exanimem, nihil indicii
vitalis habentem.
[66] Comitabatur tum feretrum domnus nunc Prior, [quem carri rota contrivit.] quo numquam aliquis in sanctum Germanum devotior: qui videns, quod factum fuerat, timensque, ne aliqua illis inde tribulatio nasceretur, dolore plenus ad pium Patronum conversus, veluti familiari vel parili, taliter loquebatur: Quid, sancte Germane, fecisti? Nos te prædicamus suscitasse defunctos; & tu e contrario viventes interficis. Nuntios, ut homicidas ad prætorium vis duci facere, judicis subiciendos sententiæ? Jam facito, quod volueris, quia non antea feretrum isto de loco movebitur, quam ab hac offensa nos liberos & immunes reddideris. Sic fatus, mox cum ceteris omnibus equo desiliens, orationem pro puero faciebat. Interim sub feretro mater tenebat infantem; qui oratione completa, [Col. 0302B] cum inter matris manus non convaluisset, ad terram sub sanctuariis, monacho jubente, depositus [est]; & mox ut terram tetigit, quasi indignans, quod super nudam humum poneretur, modo mirabili redivivus exurgit; &, veluti si nihil passus fuisset incommodi, sancti Germani virtute salvatus, aufugit exiliens.
[67] Inde progredientes, in ecclesia quadam pernoctaverunt; cujus parieti cellulam habebat quædam reclusa d contiguam; quæ cum ad fenestram suam eadem nocte sedens, [De reclusa, cui S. Germanus apparuit, & Selebiam per visum ostendit.] orando forsitan obdormivisset, sanctus ei confessor Germanus apparuit, eam hujusmodi ratione conveniens: Quid, inquit, sopore deprimeris; cum te magis conveniat vigilare? An ignoras, quam sancta, quam pretiosa sunt ista sanctuaria, quæ coram te cernis præsentia? Domum etiam meam, unde hæc sunt, eam tibi demonstrabo. Moxque eam per visum Selebiam adducens, universique loci situm, ecclesiam, monachos etiam in choro psallentes, cœmeterium, quod arboribus nuceis consitum, aperte demonstrans; Hæc, inquit, domus mea; ii monachi: horum fraternitatem, post finem tibi valde necessariam, die crastina ne obliviscaris expetere: clerico etiam, qui pro reliquiis ad populum loquitur, ex mea parte hoc dicito, quod nisi se a dissolutione levitateque compescat, infra [Col. 0302C] annum pudendam inobedientiæ suæ perferet ultionem. Mane igitur facto, se fidelis femina monachorum precibus benefactisque committens, universa, quæ per visum viderat, seriatim exposuit. Clerico autem, Radulpho nomine, quæ Confessor jusserat, cuncta narravit. Quæ cum ille non attendisset, eodem anno, sicut Confessor comminatus fuerat, magnum & pudore plenum incurrit infortunium.
[68] Nec huic visioni fuit illud dissimile, quod cum quædam femina, [De femina, quam S. Germanus per visum increpavit, cum famulos suos non attentius honorasset.] quæ eos hospitio susceperat, minus illis devote ministrasset, nocte sequenti sanctus ei Germanus apparuit; &, cur famulos suos & sanctuaria non attentius honorasset, aspera objurgatione quæsivit; præcepitque, ut in crastino, ubicumque essent in provincia, eos accersiret, & devotis eos obsequiis præveniendo digna satisfactione pristinam negligentiam emendaret. Quoddam etiam fidei commissum eadem mulier, cum esset juvencula, stolide fecerat, quod oblivioni tradens, omnimodo negligenter violaverat; quod ei beatus Germanus ad memoriam reducens, cui, quando, & ubi hoc fecerat, [Col. 0302D] manifeste declaravit; &, ut tanti reatus excessum humili satageret confessione corrigere, diligenter admonuit. Quæ omnia complens illa cum summa diligentia, precibus & orationibus in crastino se monachorum humiliter & devote commisit.
[69] Febrium adeo canonicus quartano vexabatur incommodo; [De canonico a quartano febrium incommodo ante feretrum liberato.] ut nullius adjutorio medicinæ valens liberari, sub mortis discrimine plus desperatione, quam morbo tabesceret. Hic ante feretrum cum summæ devotionis reverentia veniens, & auxilium piissimi Germani cum magna contritione cordis implorans, hausta, qua reliquiæ lotæ fuerant, aqua benedicta, omni valetudinis calamitate depulsa, pristinæ restitutus est sospitati.
Apud Donwicum muliercula quædam fuerat, quæ quindecim annis, ut aiebat, [De muliercula, quæ 15 annis infirmitate laboraverat, quomodo sanata.] valetudinë tanta laboraverat; ut numquam progredi sine duorum baculorum sustentatione valeret. Hæc, cum eo feretrum adveniret, cum ceteris & ipsa, sicut valebat, occurrit, & in ecclesiam sancti Joannis, ubi stationem acceperat, devotissime prosecuta. Cumque piissimi præsulis Germani clementiam diutius implorasset, turba plebium discedente, domicilium & ipsa repetiit. Mane facto tantum sibi virtutis accessisse persensit; ut unius ei baculi sustentatio bene sufficeret. Venit ad ecclesiam; fecit quod potuit; dedit quod habuit; [Col. 0302F] fragmen panis ad feretrum obtulit matrona fidelis. Monachus cum rem gestam cognovisset, Spem, inquit, habeto bonam in sancti Germani clementia: cras præsens aderis, tibique salutiferam de aqua benedicta conferam potionem. Annuit mulier; in crastino venit sine baculo, tantam se virtutem & incolumitatem habere protestans, quantam se numquam a nativitate meminit habuisse. Sicque poculum salutare degustans, Germani piissimi meritis profectum * suæ valetudinis meruit retinere remedium.
[71] Affuit ante feretrum die crastina non inferioris
fidei femina, [De parvulo contracto & sanato.] filiarum quatuor adhærentium
sibi circumcincta processu: aderat quintus puer
masculus, quinque annis a nativitate lacrymabili
contractionis damnatus incommodo: contractis
siquidem & conflexis nervis in poplite pedis
unius, & gressum & motum perdiderat. Pro illius
supplicaturæ salute candelas habentes in manibus
mater & sorores advenerant; cumque pro
parvuli sanitate diutius exorassent, accessit mater
ad monachum; &, ut cum reliquiis genu pueri
[Pagina 303]
[Col. 0303A] languidum tangeret, cum lacrymis postulavit.
Quod frater annuens, arreptis reliquiis, super
infantis genu posuit, Psalmum quinquagesimum
cum precibus & collecta decantans. Puer protinus
in lacrymis & clamore prorumpens, angustiari
cœpit, acsi totius cruris incisionem pateretur:
extendentes se nervi cœperunt crepere *, veluti
si corrigias quasdam aliquis ibi fregisset: sicque
Sanctorum meritis, quorum ibi reliquiæ ferebantur,
mater tristitiæ, puer infirmitatis miseria liberati,
domum cum summo gaudio redierunt.
[72] Ecclesiam quamdam, ut ibi cum feretro pernoctarent, [De puella morti proxima, quomodo sanitatem ante feretrum recepit.] intrare volentes, ostium invenerunt seris arctatum; clavem monachus allaturus, domum sacerdotis expetiit. Quo cum pervenisset, sororem presbyteri tanta reperit infirmitate gravari, ut nocte proxima deberet ad munimem exitus Chrismatis unctione liniri. Occupaverat adeo totam familiam fletus & gemitus; ut vix de negotio vel breve responsum ab eis monachus extorquere valeret. Tunc salutare consilium illis impertiens; Quid, inquit, vos ipsos lacrymis, infirmam [Col. 0303B] clamore confunditis? Candelam illi facite, quæ hac nocte reliquiarum nostrarum honori deserviat; & credo, quia, si fides vestra non obviat, cito circa eam divinæ videbitis operationis indicium. Et factum est, mater pro filia nocte cum candela sanctuariis vigilias devotas exsolvit. Mane facto, tanto se levamine perfusam sensit ægrota, ut e lecto prosiliens, amicorum manibus sustentata, veniret ad ecclesiam; ubi, cum Missas audiens, & orationibus insistens, ad horam usque nonam feretro ministrasset excubias, divina copiosius meliorata virtute, domum repedavit, nullius indigens sustentationis auxilio. Hinc ad ea, quæ hoc nostro tempore fieri vidimus, enucleanda procedat oratio.
[73] Anno, ut arbitror, ab Incarnatione Domini millesimo centesimo sexagesimo septimo, [De homine languido,] qui annus septimus abbatis Gilerberti; languidus quidam, Ketellus nomine, ab amicis in carro Selebiam deductus, in villula, quæ Gaiteford dicitur, ad sancti præsulis Germani solemnitatem descenderat. Nocte festivitatis in ecclesiam delatus a suis, inter chorum & altare cum luminari deponitur. Tunc, sicut mos languidis, ante curationem vehementius cœpit urgeri, tantoque durius languore vexari, quanto salvationis illius velocius [Col. 0303C] imminebat & tempus & hora. Institit sane tam miserabilibus vocibus, tam lacrymosis gemitibus, tam planctuosis suspiriis; ut nos omnes, qui in choro fuimus, sui doloris compassione plurimum promoveret *. Circa secundam nocturnum membra sua visceraque tanta sensit commotione turbari, acsi omnia ejus interiora quadam revolutione versarentur. Nausea subinde diu multumque laborans, sanitatis sibi tandem appropinquante remedio, quod pectus suum infecerat, valetudinis virus evomuit.
[74] Sicque paulisper sumpto sopore, cum evigilasset, infirmitatis exclusa molestia, [quomodo nocte S. Germani] perfectæ salutis sibi divina virtute sensit accessisse subsidium. Surgens ergo protinus, & oblationem suam faciens, nemini quicquam de suæ recuperatione salutis ostendens, domum pedetentim reversus. Nec tamen celari res potuit, quæ celari non debuit. Mittitur ergo totius consultu capituli fidelis frater, qui rei mirabilis eventum approbet, modum exquirat, veritatem exploret. Qui ad prædictum pagum veniens, loci seniores in ecclesiam convocavit: statuitur in medio, qui sanatus fuerat; de salutis suæ recuperatione convenitur. [Col. 0303D] Tunc ille, Ego, inquit, domine, per hos quinque annos, sicut præsentes omnes noverunt, tanto languore gravatus sum; ut numquam ad opus aliquod manus valerem extendere; numquam, quem non citius evomerem, cibum aliquem sumere; numquam vel ad ecclesiam progredi sin aliorum adjutorio prævalerem.
[75] [sanitati restitutus.] Cumque cum uxore sua omnes, qui præsentes fuerunt, unius acclamationis sententia hoc se vidisse, sic se rem habere, testarentur, adjecit ille: Hujuscemodi ergo, domine, damnatus incommodo, plurima Sanctorum loca visitavi; sed semper deterioratus, ex labore itineris infirmior redii, quam exivi: infortunio tanto tabescens, non exire, non progredi ultra disposui: cumque propositum illud bene tenerem, apparuit mihi nocte quadam vir pulcherrimus, dicens, se esse sanctum Germanum; &, cum obnoxius * illum pro salute mea deprecarer; Ad ecclesiam, inquit, meam in festivitatis meæ solemnio venies, si ab hac, qua laboras, molestia cupis liberari. Veni, sicut jusserat; & ab infirmitate [Col. 0303E] Dei gratia, sicut cernitis, liberatus sum. Reductus ergo a monacho, & in foro venalium die Dominica populo demonstratus, ecclesiæ sanctæ repræsentatur incolumis. Solemni eum processione suscepimus, & Te Dominum laudamus, quanta valuimus devotione, cantantes, nomen Domini benediximus, cui est honor & gloria in secula seculorum. Amen.
[76] In crastino festivitatis nostri Pontificis, beati Petri Apostolorum principis solemnitatem, [De homine vexato a dæmone,] quæ ad Vincula nominatur, per orbem celebrat universalis Ecclesia. Qua die joculatores, qui ad festivitatem nostram conveniunt, cereum festivum ad vesperas solent osserre. Quod cum in anno prænotato cum histrionum & saltantium lasciva jactantia, universo eos vulgo prosequente, fecissent; monachi cujusdam famulum, qui ad festivitatem venerat, intra ecclesiam dæmonium arripuit, & in terram projecit. Tanta protinus miser vexatus insania, tanto furore repletus; ut, si sineretur, semetipsum suis dentibus mordicus discerpsisset. Verum astantium populorum vi & virtute cohibitus, cum manibus diutius teneri bene non posset, quodam extentus & ligatus in assere, coram altari deponitur; beati Germani clementiæ commendatur, funibus usquequaque ligatus. [Col. 0303F] Cum sic coartaretur, ut nullum in eo membrum moveri potuisset, rotantibus & totis aspectibus furibundis, & indefessis vocibus, barbaris & inauditis sermonibus suam insaniam propalabat.
[77] [quomodo per reliquias mundatus sit.] Cum igitur eum fratres vehementer sine
cessatione vexari conspicerent, ejus miseriæ condolentes,
in aliquo misericordiæ opere subvenire
satagebant: orationem siquidem pro eo facientes,
sudarium sancti præsulis nostri Germani
super caput ejus; super pectus autem phylacterium,
carnem sanctæ virginis Agathæ cum ceteris
reliquiis continens, posuerunt. Inter tam
sancta sanctuaria perfidus invasor, malignus hostis
artatus quo fugeret, quo se verteret, non
habebat. Hoc unum sibi possibile reperit, ut invasum
hominem derelinquens, sanctuariorum
præsentiam repentino devitaret elapsu. Fœdas igitur
& fœtore plenas post se semitas derelinquens,
per os jacentis vomitu ejectus exiliit. Sicque Sanctorum
meritis homo liberatus, omnem in momento
vultus & animi ferocitatem abjecit, &, velut
agnus mansuetissimus, caput declinans, oculorum
palpebras in soporem deflexit. Insequenti
die post Missæ majoris Euangelium sanum illum
[Pagina 304]
[Col. 0304A] & incolumen cum signorum pulsatione, & festivo,
Te Dominum laudamus, suscepimus, Dominum
in donis suis, & Germanum sanctissimum
in omnibus operibus suis benedicentes, qui de
ecclesia sua curam se habere maximam tot virtutum
& miraculorum signis tam frequenter ostendit.
[78] Rusticus quidam in provincia, quæ Elmete a dicitur, [De rustico, cujus manibus vanga adhæsit.] anno subsequenti fuerat, qui reverentiam sancti Confessoris oblitus, ista festivitatis suæ die hortum operaturus intraverat. Verum tantæ tamque reverendæ solemnitatis die * non diutius operando violare permissus, reatum, quem ex tali præsumptione contraxerat, mox indice pœna cognovit. Cum namque tota virtute terram effoderet, adhæsit repente tam firmiter manibus suis vanga b, quam tenuit; ut nullo modo illis excuti posset, vel auferri. Nec antea meruit ab hujusmodi damnationis vinculo liberari, quam sacerdoti reatum confessus, voti se etiam promissione constringeret, quod ecclesiam sancti Germani cum oblatione sua requireret, & semper de reliquo, quamdiu viveret, diem illam solemniter [Col. 0304B] celebraret. Tunc demum clementissimi Germani clementia liberatus, Selebiam cum oblatione sua perveniens, & satisfactionem ex offensa faciens, discrimen quod temere incurrerat, & feliciter evaserat, nobis exposuit.
[79] Nec prætereundum, quod non solum apud nos, verum etiam omnibus in locis, ubicumque Præsulem nostrum tribulatus aliquis invocaverit, [De homine inflato,] & ecclesiam suam expetere se fideli mente promiserit, votorum suorum optatum consequi meretur effectum. Hoc nautarum & naufragorum ereptione sæpe didicimus, hoc infirmantium & male habentium salvatione frequenter experti sumus; & hoc quidem multo sæpius solet accidere, quam ut exemplis indigeat approbari. Hoc unum tamen antequam liber calce claudatur, referatur exemplum. Homo quidam ex pago, qui Dwigtum dicitur, in nemore, die quadam ante octavas sancti Germani laboraturus exierat; cumque cibum, quem secum attulerat, sine potu sumpsisset, tantam præ ardore solis nimio & laboris instantia incurrit sitim; ut nisi citius alicujus potus sedaretur ex haustu, animam exhalare [Col. 0304C] putares. Aquam igitur diu multumque quærens, nec usui aptam inveniens, pluvialem & patentem tandem reperit & assumpsit. Quam incredibili aviditate absorbens potius, quam ebibens, cum infelici poculo infeliciorem deglutivit & pestem. Mox siquidem ut potaverat, tanta cœpit inflatione grossescere; ut antequam domum pervenire valeret, per omnes ejus artus se tumor letalis effudisset.
[80] [Col. 0304D] Itaque collacatus in lectulo, cum per momenta
singula tumor cum languore succresceret, [quomodo S. Germanum invocans, sanatus sit.]
spe omni salutis exclusa, in moribundi sensibus
futuræ tantum mortis regnabat imago. In tanta
tribulatione laborantem consolantes vicini frequenter
cucurrerunt. Cum ceteris ad infirmum intravit
quædam matrona fidelis; quæ videns infirmum
valetudine tanta tabescere, inquit; Fili carissime,
si aliquam in sanctum Germanum fidem concipiens,
illum te requisiturum cum tua oblatione
fideli mente permitteret *, credo quod illius merito
cito reciperes sanitatem. Ad illius festivitatem
descenderam; & tot ibi languidos suæ salutis vidi
recuperare medelam; ut difficile crediderim,
aliquem in eum spem bonam habentem sui voti
non citius effectum promereri. Is * languidus in
devotionis arce levatus, votum vovens, se sancti
Germani mœnia *, si convaleret, expetiturum
cum oblatione promisit. Lichino c demum se metiens,
antequam hora præteriit, divino quodam
melioratus antidoto, vomitu totum, quod eum
infecerat, virus ejecit: sicque peste valetudinis
[Col. 0304E] totius elicita, infra diem tertium pristinæ restitutus
sospitati, votum suum deinde persolvens,
ad ecclesiam nostram usque pervenit, & quæ circa
se facta fuerant, nobis seriatim exposuit.
Actum autem hoc anno incarnati Verbi Dei,
millesimo centesimo septuagesimo quarto, fundationis
ecclesiæ nostræ centesimo sexto, abbatis
Gileberti decimoquarto; quo etiam anno hæc
scribere aggressi sumus, præveniente & prosequente
studium nostrum gratia Dei, qui vivit &
regnat trinus & unus, per omnia secula seculorum.
Amen.
Diu, ut verum fatear, multumque
dubius hæsi & incertus, utrum
Gosselinus, hic in titulo
præfixus, inter Sanctos locum
mereretur, an potius inter Prætermissos
rejiciendus esset; non
quod variæ nominis inflexiones, per Gunselini,
[Col. 0304F] Gosolini, Cosoloni, Consolini, Consoloni, [Quæsita diu argumenta] Ansalini
&c. dubiam quodammodo appellationem redderent,
sed quod nec in Martyrologiis classicis,
nec in aliis Fastis sacris, etiam ipsius Metensis
cathedralis ecclesiæ, ulla ejus memoria occurreret,
ne quidem apud Meurissium, qui de cetero episcopos
Metenses accuratissime recenset, non solitus
[Pagina 305]
[Col. 0305A] quidquam prætermittere quod ad ipsorum sanctitatem
demonstrandam, aut ad probandum cultum
vel minimum conducat. Sciebam equidem in Ferrarii
Catalogo Sanctorum generali hoc die signari
his verbis; Metis, S. Ansolini episcopi Metensis,
allegatis tabulis ecclesiæ, & Catalogis episcoporum
Metensium: at tabulas istas Metensis
ecclesiæ diu frustra quæsieram; in Catalogis vero
episcoporum, quos apud Warnefridum, Dominicium,
Democharem, Sammarthanos & alibi
legeram, nec unum fuit reperire, in quo Sancti
titulus, vel tenui vestigio, Gosselino appositus reperiretur.
[2] Succenturiabatur quidem Ferrario Saussayus in Supplemento Martyrologii sui Gallicani pagina 1153, [pro ejus cultu,] ubi eumdem more suo laudat grandi elogio, sed ita communi, ut singulis episcopis sanctis totum aptari posset, nisi episcopum Metensem nominasset; singulari eo parachronismo notandus, quod toto ferme seculo posteriorem faciat, dum ita scribit: Metis, depositio sancti Ansolini, alias Goselini episcopi & confessoris, qui sancto Agatimbro meritis suppar successit, annosque octodecim omni laude episcopali florens, hanc ecclesiam [Col. 0305B] direxit, Domini lucra, non commoda quærens. Atqui ex omnibus Catalogis, jam a nobis citatis, id satis certum videtur, totis tribus Agatimbro vetustiorem esse eum, quo de hic agimus, Gosselinum, utpote cui successerint Romanus in serie XIX, Freminius XX, Gramacius XXI, quos demum Agatimbrus secutus est, anno primum 520: unde ex eo etiam capite suspecta mihi reddebatur Saussayi, tam turpiter aberrantis, auctoritas, quam hic admittere etiam ausus non fuerit Castellanus, de Gosselino nostro altum silens, quantumvis cetera diligens Sanctorum refossor.
[3] Nihilominus tamen, cum muneris mei esse omnino existimem, [reperta sunt.] Sanctis in hac parte quantum licet favere, altius inquirendum censui, num forte, [Col. 0305D] si non in cathedralis ecclesiæ, saltem in alicujus alterius urbis istius Martyrologio aut Kalendario sancti hujus Gossolini seu Gunzolini commemorationem aliquam reperire liceret. Atque eccum opportunissime recurrit extractum ex Martyrologio Ms. ecclesiæ S. Petri Metensis civitatis, inter chartas nostras præfixum Vitæ sancti Livarii seu Libarii ad XXV Novembris (quo die is colitur) primum producendæ atque in lucem edendæ, in quo extracto inter alia hanc annuntiationem inveni disertissimis verbis hoc ipso die expressam; Metis, natale sancti Gunzolini episcopi & Confessoris; cujus Martyrologii antiquitatem tametsi omnino exploratam non habeam, satis vetustam putavi, ut Gunzolino isti quem nos cum Meurissio Gosselinum vocamus, locus in hoc opere inter Sanctos non immerito vindicaretur. Atque hæc de cultu satis: de cetero quod dicatur vix superest.
[4] [Multa passus supponitur.] Etenim de S. Gosselini gestis id solum habuit quod traderet Meurissius, præmissa paulo longiori de Attilæ grassationibus historia, iis vixisse temporibus bonum episcopum Gosselinum, ut a barbarorum incursionibus gravissimas angustias & calamitates [Col. 0305E] sit passus. Cetera in elogio suo, solita elegantia, sed adiaphora, supplevit Saussayus, dum jam dictis hæc superaddidit: Unde fideli villicatione exacta, servus fidelis in gaudium Domini sui admissus, talenta gratiæ, quæ sedula opera multiplicaverat, ipsi Domino retulit, & hinc adaucto munere, divitiis numquam perituris in cælesti regno pro meritis locupletatus est. Porro ad Sancti ætatem quod attinet, nec eam examinandam suscipio, nec vere unde examinem habeo: si recte temporum rationem inierit Meuressius, non septimus decimus ordine fuerit, ut notant Sammarthani, sed XVIII, episcopalem curam luctuosissima tempestate exorsus circa annum 443, qua per octodecim annos inter varias persecutiones strenue & sedulo exercita, ad laborum ærumnarumque præmium evocatus sit hac XXXI Julii anno 460.
Ut ut celebres censeri possint hi Martyres, in immani illa Severianorum, dicamus, an Dioscoritarum, certe Acephalorum prædatoria persecutione, connivente, vel forte instigante impio Imperatore Anastasio, [Rom. Marlio inserti sunt,] in Syria interempti, nulla tamen in ecclesiasticis tabulis, seu Græcis seu Latinis, eorum usquam memoria exstitit, donec eos Martyrologio Romano inseruit Baronius ad hunc diem, his verbis: In Syria, sanctorum trecentorum quinquaginta monachorum Martyrum, qui ob defensionem synodi Chalcedonensis ab hæreticis occisi sunt. In annotationibus suis nullum fontem assignare potuit, unde classem illam acceperit, præter celebrem epistolam archimandritarum quatuor & viginti plurimorumque aliorum ad Hormisdam Papam datam, modo in Conciliis notissimam, unde & illa desumpsit quæ de ingenti monachorum [Col. 0305F] strage fidem faciunt. Porro tragicæ illæ furentium nebulonum grassationes ab eodem Eminentissimo Annalista satis fuse describuntur ad annum 517 a num. 50: at cum modo vulgatissimæ sint, satis erit ad opportunam hic rei notitiam, si quæ de his contraxit Pagius, breviter decerpamus. Ita ille in Critica sua ad dictum annum num. 3 & 4.
[2] [eorumque historiam ex celebri epistola] Hoc & præcedenti seculo Maronitæ religionem
Catholicam egregie tuiti sunt, indeque in
Martyrologio Romano ad diem XXXI Julii habetur,
quod jam supra retulimus. Exstat de eorum
nece libellus viginti quatuor archimandritarum ad
Hormisdam Romanum Pontificem in quo legitur:
“Quoniam Christus Deus noster Principem pastorum,
& doctorem & medicum animarum constituit
Vos, & vestrum sanctum angelum; dignum
est, passiones quæ nobis contigerunt exponere,
& immisericordes ostendere lupos qui dissipant
gregem Christi. Qui autem sint isti, &
[Pagina 306]
[Col. 0306A] qui adversus nos armaverint, audistis utique,
Beatissime, Severus ille & Petrus, qui numquam
in Christiano numero reputati sunt, qui
per singulos dies sanctam Chalcedonensem synodum,
sanctissimum ac beatissimum Patrem nostrum
Leonem publico anathemate impetentes, qui judicium
Dei nihil æstimantes, & colendos canones
SS. Patrum conculcantes, episcopos quidem
principali potentia facientes exhiberi, & cogentes
illudere prædictam sanctam Synodum, suppliciis
inæstimabilibus affligentes, euntibus nobis
ad mandram domini Simeonis pro causa Ecclesiæ,
insidiati sunt nobis in itinere perditi, coinquinati,
& supervenientes occiderunt ex nobis CCCL,
quosdam autem vulneraverunt, alios vero qui
potuerant ad colenda altaria fugere, ibidem peremerunt,
& monasteria incenderunt.”
[3] In supplicatione vero eorumdem monachorum ad Joannem patriarcham Constantinopolitanum, [paucis prosequitur Pagius.] & ad quintam generalem synodum præfati [Col. 0306D] monachi Maronitæ ajunt: “Dirum spectaculum fuerunt jacentes viri, qui religiosis certaminibus usque ad canitiem certaverunt nudi, & insepulti jactati, ultra trecentos existentes ex secunda Syrorum provincia nati, canibus & avibus lacerandi projecti.” Et in alio præfatorum libello ad Menam patriarcham: “Et eorum canitiem non veriti, opus gladii in ipsos fecerunt, circa trecentos quinquaginta numero existentes, eorumque membra instrata disperserunt.” Atque hæc de sanctis, qui hoc die coluntur, Martyribus satis dicta sint. Quæ deinceps de admirandis monachorum Maronitarum, pro tuenda Catholica religione facinoribus subjiciuntur, huc proprie non spectant; alibi fortasse locum suum inventura. Videant curiosi lectores quæ de his fusius disputavit Faustus Naironus in dissertatione de origine, nomine, ac religione Maronitarum, Romæ impressa anno 1679, ubi a pag. 11 totam hanc persecutionum historiam fusius prosequitur.
QuodImiterius, alias Ymiterius seu Ymitherius (Gallice Ityere) hoc die inter Sanctos referatur, id omnino deberi fatemur, toties a nobis laudato Sanctorum, præcipue Gallorum, impigro refossori Claudio Castellano, [Notitia a Castellano accepta,] quo nempe solo duce, ejus notitiam assecuti sumus, tacentibus ceteris omnibus tabulis ecclesiasticis seu Martyrologiis, tum antiquis, tum recentioribus, etiam Saussayo. At enim vaga ejus annuntiato hoc die in Martyrologio suo universali, principio haud multum placuit, quod ita nude scripsisset; In comitatu Burgundiæ (en Franchecomte) S. Imiterii confessoris, absque ulla determinati loci, conditionis aut ætatis assignato vestigio. Neque vero hanc reperit usquam, ast in Supplemento addendum monuit; [Col. 0306C] monachi ad S. Andreæ Jurensis, dicti postmodum S. Eugendi, ac demum S. Claudii; ut id postremum intellexerimus, quærendum Sanctum qualemcumque inter monachos antiquissimi monasterii Jurensis seu Condatescensis, cujus præcipui fundatores censentur SS. Romanus, Lupicinus atque Eugendus, ac demum restaurator celeberrimus S. Claudius, ex episcopo Vesontionensi, ibidem abbas.
[2] Prævia hac luce, ad jam dicti S. Claudii Acta processum est; ipsa illa nimirum quæ ad VI Junii illustrata sunt, [inde ex monumentis Juvensibus,] ubi Chiffletii nostri scripta, Parisiis accepta recensens notavit Papebrochius tomo 1 pag. 646 obiter alicubi agi de sanctis Ymiterio & Mauro, alibi prorsus incognitis. Eo demum rediit tota isthic suggesta notitia, quod post tædiosam investigationem, Chiffletii ipsius manu, cap. 7 de Romano monasterio in diœcesi Lausanensi, scriptum repererim, quod hic subjicio: In his monasteriis Jurensibus, vel quæ ex Jurensibus derivata sunt, inter alios complures sanctitate illustres viros floruerunt, ut opinor, Ymiterius & Maurus, de quibus hæc reperio in Martyrologio S. Eugendi Jurensis; Pridie Kalendas Augusti, [Col. 0306E] commemoratio S. Ymiterii monachi, tum deinde VIII Kalendas Novembris, In territorio Vesontionensi, natale S. Mauri confessoris. De hoc S. Mauro agetur suo loco & tempore; huc proprie spectant quæ de hodierno Sancto in annexa charta ab eodem Chiffletio observata invenio.
[3] [maxime ex Chiffletio] Sancti Ymitherii nomine fuisse olim abbatiam dixit Severtius in Brendnico XVIII episcopo Matisconensi, sed fidem dictis non fecit. Monachus tantum nuncupatur in Martyrologio Jurensi; ejus vero antiqua sedes, in qua vitam exegisse creditur, & in qua sepultus est, Cellulæ dumtaxat appellatione designatur a Karolo Calvo in diplomate, quo eam Cellulam Matiscensi S. Vincentii ecclesiæ restituit, cui nempe jam olim nonas & decimas annuatim pendere solita erat, in [Col. 0306F] argumentum subjectionis post omnem memoriam; ut merito dubium supersit, num S. Ymitherius ad primorum patrum Jurensium ætatem pertineat. Ceterum adscriptum est nomen ejus in Martyrologio proprio Jurensium, ut supra monuimus, pridie Kalendas Augusti, ac eadem die, Julii mensis XXXI colitur in ecclesia Matisconensi, sub officio de communi confessoris non pontificis. Sed & memoratur surdus ex annis decem, cum ad ejus ecclesiam tenderet, in itinere persanatus: & alia quamplurima, eo invocato, contingere miracula, constans est fama: unde & mandatum prodiit, ut, servata juris forma, de illis quæstio institueretur.
[4] [confirmatus est cultus.] Jam dictum diploma describi curavit atque
eruditis notis illustravit laudatus Chiffletius, verum
ex iis omnibus ad Sanctum nostrum id unice
attinet, quod Cellula S. Imiterii, ibi commemoretur,
Reginardo cuidam, falsos titulos prætexenti,
a Carolo Calvo concessa, quæ inde ad Raculfum
dilapsa sit, demum ab episcopo Matisconensi, utpote
ad ecclesiam S. Vincentii antiquo jure spectans,
postliminio revendicata. Id, inquam, huc solum
facit, quod Cellula ista S. Imiterii nomine indigitata,
[Pagina 307]
[Col. 0307A] seu mavis, insignita fuerit; cujus rei non
video rationem aliam, saltem verisimilem, adduci
posse, quam quod ipsam illam Cellulam Sanctus
olim incoluerit, sive ut superior sive ut subditus.
Ceterum qua ætate aut quam diu vixerit,
quibus muneribus functus sit; quibus præfulserit
[Col. 0307D] virtutibus, nusquam memoriæ traditum reperi:
neque de ejus signis aut miraculis quidquam superest,
præter paucula illa quæ ex Chiffletio modo retulimus:
ut recte supra notaverimus, de solo S. I.
miterii cultu hic a nobis quæstionem institui.
Jam in tabula Prætermissorum mensis hujus diei XXVI præfixa, alterum ex his sanctis Fratribus, nempe Beatum eo die recoli observavimus in Usuardis Coloniensibus, atque item in Molani auctariis; nihilominus tamen huc remittendum fuisse, [De S. Beati] [Col. 0307B] quod amborum Fratrum solennitas hoc die una celebretur in Proprio Trevirensi, ut ex lectione infra subjicienda patebit. De cultu itaque, licet non antiquissimo, utpote classicis Martyrologiis incognito, dubitandi locus non est; sic S. Beatus annuntiatur dicta die XXVI Julii in Florario nostro Sanctorum Ms. Apud Treverim, natale S. Beati confessoris, viri sanctissimi, ex suo nomine vitam demonstrantis. Edit. Lubeco-Col. ita loquitur: In territorio Treverensi, circa Confluentiam in monte, natale S. Beati presbyteri confessoris. In Greveno simplicius; Treveris, S. Beati presbyteri & confessoris. Hunc textum secutus est Molanus in prima sua editione; verum aliis plusculum adjunxit: In Cartusia prope Confluentiam, sancti Beati presbyteri Trevirensis & confessoris. Ex his facile colligis, utrumque Sanctum verosimillime Treviris depositum fuisse, unde S. Beatus ad dictum montem apud Confluentiam translatus fuerit, quemadmodum infra distinctius explicabitur.
[2] Jam vero de S. Banto ita hoc die legit Usuardus Abdinghoffensis: [& S. Banti cultu] Treveris, S. Bantonis confessoris Christi, quæ ipsissima verba Molanus [Col. 0307C] auctariis suis inseruit. Sive autem Bantonis, sive Pantonis aut Panthonis dixeris, ad eumdem referenda sunt omnia. Sic habet Edit. Lubeco-Col., Treveris, S. Banti confessoris: Grevenus vero, Treveris, Panthonis (alias Banti) presbyteri & confessoris. His paulo antiquius citatum Florarium Sanctorum Ms. hoc die scripsit: Apud Treverim civitatem, natale S. Sabini episcopi, & Banti presbyteri & confessoris. Quid sibi velit ista combinatio S. Sabini episcopi, Trevirensibus plane ignoti, cum S. Banto, non facile divinaveris; si S. Basinum scripsisset, aliquid diceret ad Trevirenses spectans; ast is colitur IV Martii, quo ipso die in eodem Florario rectissime signatus est. Accedat reliquis Saussayus qui etiam hoc die Bantonem annuntiat. Atque hæc ex Martyrologiis, tametsi recentioribus adducta, ambos sanctissimos Fratres satis celebres demonstrant, Bantum Treveris præcipue, Beatum vero in Cartusia Confluentina, de qua non nulla subjiciam, ubi breve elogium utriusque ex Proprio Trevirensi descripsero.
[3] Ita isthic legitur ad XXXI diem Julii; Sanctorum Beati & Banti presbyterorum & confessorum Trevirensium. [certa testimonia.] Lect. III: Beatus & Bantus duo clarissima urbis Trevericæ lumina, tempore Modoaldi episcopi finitimum Treveris Vogesum insederunt. Qui sanguinis vicissitudine atque amore pariter fraterno sic vitæ beatioris ac cælestis haud dispari sorte, ambo germani, ambo sacerdotes, ac vastæ solitudinis incolæ, arduum uterque iter virtutis emensi, abstinentiæ laboribus & integritate longe conspicui; postremo eximia relicta sanctitatis fama, hinc migrarunt [Col. 0307E] ad Superos. Et Beati corpus in divæ Genitricis ad Martyres æde, decenti sepultura sub marmore conditum, expertæ quondam sospitatis remedium febricitantibus attulit. Cujus inde translatione mons prope Confluentes nomen sortitus, quem nunc Cartusiani inhabitant, miraculis quoque inclarescit. Bantus vero in oratorio ædis metropolitanæ propinquo repositus est.
[4] [De eorum gestis in Vita S. Magnerici] Præter hæc Vitam aliquam S. Beati ex jam dicta Cartusia Confluentina ad Majores nostros olim misit laudatissimus nobis semper P. Joannes Gamans; ast ea quantumvis brevis, ex Ebrewinianis Actis corrasa, media sui parte non magis ad Sanctos nostros fratres spectat, quam ad sanctos Paulum, Ingobertum, Disibodum, Wolfilaicum aliosque, de quibus, ut synchronis, multa miscet Vita S. Magnerici expensa ad XXV Julii, ex illa satis erit paucula hæc decerpere: Erant in urbe Treverica duo sacerdotes Domini Bantus & ejus germanus frater, nomine & re Beatus, cum aliis sanctissimis eremitis in parochia Treverorum supra montem Cebenam & Vosago silva manentibus, qui vitam duxere beatificam: [Col. 0307F] quibus in gaudium Domini ingressis, S. Bantus corpore sepultus fuit in capella retro ecclesiam majorem Treverim, ubi quondam fuit fraternitas & congregatio, quæ adhuc dicitur præbenda S. Banti, id est die Bantprobent Germanice, de qua hodie plura disquirere operæ pretium prorsus non video.
[5] [& apud alios] Satis vaga hæc sunt omnia, neque tamen
clariora aliunde accerses. Montem Cebenam explicant
per Paulsberg, ex opposita, inquiunt, Mosellæ
ripa urbi Trevirensi, cum quo Vosagum seu
Vogesum unde Mosella profluit, non facile composueris.
De Vantprobent quod statuam non habeo,
uti nec de certa ætate, anno aut die obitus,
non magis quam ex iis quæ de S. Beato ibidem
sequuntur, ut ex mera traditione accepta omnia
manifestum sit. Audi sequelam: Sed S. Beatus
sepultus fuit ad S. Mariam veterem in littore Mosellæ,
olim dictum Capitolium, ubi nunc est cœnobium
Benedictinorum, & nunc vocatur Mariæ
ad Martyres, retro summum altare sub albo
marmore. At postmodum sub Poppone archiepiscopo
ad hunc montem, qui antea Mons Martyrum
vocabatur, translatus; cujus translationis festum
olim colebatur in die Crispini & Crispiniani,
[Pagina 308]
[Col. 0308A] sed nos die reliquiarum colimus. Et ab
hoc adventu dicitur hic Mons S. Beati, cujus nominis
participes hic & in futuro meritis & precibus
dicti Beati patroni nostri, faciat nos omnipotens
& misericors Deus. Amen.
[6] Eadem ferme de sanctis Fratribus breviter sed nitide prædicat Broweras in Annalibus tom. 1, pag. 347, [satis vaga narrantium.] num. 32, cujus verba hic etiam describi merentur: Ceterum eodem circiter tempore finitimum Treveris Vogesum insedere duo clarissima urbis Trevericæ lumina Banto & Beatus, ut sanguinis necessitudine atque amore pariter fraterno, sic vitæ beatioris ac cælestis haud dispari sorte, ambo germani, ambo sacerdotes, ac vastæ solitudinis incolæ, arduum uterque virtutis iter emensi, abstinentiæ laboribus & integritate longe conspicui. Enimvero apud D. Beati sepulcrum expertæ quondam sospitatis remedium sensere febricitantes. Unde Eberwinus ante annos plus minus quingentos abbas Theologiensis. Sed nos, inquit, hoc ipsum beneficium in nobis experti & fideliter adepti sumus. Denique eximia relicta sanctitatis fama, hinc migrarunt ad Superos; & Bantonis quidem corpus in oratorio [Col. 0308B] summæ ædi metropolitanæ propinquo, Beati vero in Divæ Genitricis ad Martyres sub marmore reconditum, inde quo translati sint suo nobis loco dicendum servatur. Dies utrique natalis mense Julio, sed illius tricesimo primo, hujus autem sexto colitur & vigesimo.
[7] Quod de translatis SS. Fratrum corporibus hic notat Browerus, [De S. Beati translatione] verum ess de S. Beato, extra controversiam est, at S. Bantum ex oratorio summæ ædi metropolitanæ propinquo, alio deportatum fuisse, nusquam reperi hactenus: imo vero in citata Proprii Trevirensis lectione, quæ cum Broweri textu apprime convenit, ibidem loci etiam hodie repositus disertissime asseritur. Porro S. Beati sacros cineres constat, translatos esse ad eum montem Confluentiæ proximum, quem Cartusianis [Col. 0308D] seculo primum XIV cessisse ex gestis Balduini archiepiscopi mox ostendemus. Sic igitur de S. Beati translatione anno 1018 facta a Poppone memorat laudatus Browerus pag. 506 num. 14. Virginis Deiparæ ad Martyres comicilium, quod D. Benedicti disciplina a Theodorico devinctum fuisse diximus, cum hac ætate Canonici, Benedictinis per vim exclusis, occupassent: Poppo his vicissim pro merito eorum exactis, monachis locum inhabitandum restituit, & S. Beati presbyteri cineres inde Confluentiam ad eum montem transtulit, qui sanctissimo Cartusianorum excultus domicilio, ab eodem Divo hodieque fert vocabulum.
[8] [explicantur quæ occurrunt dubia.] Reliquum est ut Cartusianos, non a Poppone (cujus tempore necdum erant in rerum natura) sed a Balduino in Montem S. Beati traductos, quod polliciti sumus, ostendamus, ex Broweri ipsius indice Chronologico pag. 28, ubi ad annum 1313 sic legitur: Montem S. Beati Confluentiæ, prius a PP. Benedictinis possessum, canonicis transcripsit Tum vero ad annum 1330 ita subdit: Cartusiani a Balduino Trevirim advocantur, & sedes supra urbem amœna, cum oratorio B. Albani, ab abbate S. Matthiæ Eberhardo coëmpto, vicinisque [Col. 0308E] agris attribuitur. Unde Confluentiam quoque ad Montem S. Beati, canonicis exclusis, traducti sunt. In Tractatulo de origine & progressu Ordinis Cartusiensis, circa Montem S. Beati narrat aliqua Henricus Kalkar, non satis digna quæ hic referantur: sufficiant reperta hactenus probatiora monumenta; nam de peculiaribus utriusque Sancti gestis, virtutibus aut miraculis nihil præter jam dicta traditum accepimus. Neque de ipsorum ætate certiora colliges quam si eorum principia ad S. Magnericum seculo VI exeunte, obitum vero ad S. Modoaldi tempora verosimillime revoces, circa annum 637, quo amborum exitum Browerus collocandum censuit.
Bina Sancto huic, uti vides, cognomenta sunt superaddita Justi videlicet ac Junioris: in Fastis quippe Græcis nunc cum uno, nunc cum altero memoratur; quamquam sine ullo in eisdem etiam occurrat, [Sanctus vario modo] uti planum fit ex annuntiationibus; quas subjicimus. Typicum sub nomine S. Sabæ ita habet: Sancti & justi Eudocimi; cui consentiunt Menæa magna Græcorum typis cusa, Horologium anno 1607 editum, Anthologium. Menologium vero ab eminentissimo Sirleto versum, & a Canisio vulgatum scribit ista: Natalis beati Eudocimi junioris: quo pariter cognomine signatur in Menæo Chiffletii ac Menæis Ambrosianis: sed in Horologio anni 1601 Eudocii (pro Eudocimi) justi. Synaxarium [Col. 0308F] Basilianum modo a præcedentibus diverso sic annuntiat: Memoria sancti martyris nostri Eudocimi Junioris. Kalendarium Ruthenorum apud Possevinum simpliciter ponit S. Eudocimi; & in eo, quod est apud Genebrardum notatur Eudocimus
[2] [in variis Fastis notatus;] Nec vero apud alios idem hunc Sanctum annuntiandi
modus servatur: nam in Menologio Slavo-Russico
Sparwenfeldiano mentio fit S. & justi
Eudocimi; in Ephemeridibus autem Græco-Moschis
apud nos editis ante tomum 1 Maii pag. XXXVII
habetur Eudocimus tribunus martyr. Annuntiationem
Martyrologii Arabico-Ægyptii Certamen
sancti novi Accademici, corruptam ac fœde
mendosam esse, omnino suspicamur; pro qua scribi
debeat sancti NOVI (
[Pagina 309]
[Col. 0309A] hic juvenem seu juniorem significat) Eudocimi;
tum quia convenit dies; convenit cognomen
[3] Inter alia itaque S. Eudocimo ibidem accommodata,
invenitur conditus in ejus honorem canon, [cui canon aptatur ac versiculi:]
cujus hoc loco vel meminisse, sit satis, præfixa
eidem acrostichide, his verbis expressa:
Tuos, Beate, piissimos mores cano.
Nomen
Eudocime dive, vita cui risus fuit,
Te rapere sibi complacuit e vita Deus.
[Col. 0309C] Condidit Eudocimum trigesima prima sepulcro.
Patet allusio poëtæ ad nomen sancti
[4] Inter elogia, illud Latine reddimus, quod habetur in Synaxario Basilii imperatoris hac die, [Elogium ex Synaxario Basilii imp. Latine redditur] ut intelligi possit textus Græcus, apud nos prælo vulgatus in fine tomi primi mensis Julii. Sic ergo sonat: Hic Beatus, imperante Theophilo Christi osore, exstitit: cujus parentes simul cum vitæ splendore (erant enim patricii) orthodoxos se probarunt, genere Cappadoces. Eudocimus idcirco ad virtutem recte ab illis institutus, candidatus a Theophilo creatus fuit, & castris præesse jussus, primum quidem per regionem Cappadocum, deinde autem per Charsianum: qui velut statera quædam ac regula justitiæ suum cuique ex æquo tribuebat, plurimas quotidie eleemosynas erogabat, ecclesias venuste & affabre exornabat, viduas & orphanos defendebat, &, ut verbo complectar omnia, omnem virtutis speciem exercebat. Vita itaque ad Dei nutum exacta, morbo corporis correptus, spiritum suum Deo tradidit: cujus propinqui, voluntatem ejus [Col. 0309D] implentes, Sanctum cum indumentis ac calceis sepelierunt; multis a Deo miraculis glorificatum. Hactenus elogium, quod paucis prius explanabimus, quam cum elogiis alibi notatis illud conferamus.
[5] [& explanatur;] Theophilus, qui in eodem memoratur, Michaelis
Balbi filius, imperare cœpit anno Christi
829; desiit 842, ut videre est apud Baronium ac
Pagium. Candidatus autem ab eo factus noster Sanctus
ibidem fertur: circa cujus officii dignitatem,
institutionem, numerum, varia invenies apud Cangium
in Glossario ad scriptores mediæ & infimæ latinitatis.
Ad Charsianum quod spectat; illud in
ipsa Cappadocia situm fuisse, colligimus, ex iis,
quæ habentur apud Cedrenum in historiarum compendio
pag. 457 editionis regiæ, narrantem de
Masalma, quod cum in Cappadociam venisset,
Charsianum (
[6] [cum aliis item elogiorum exemplaribus confertur.] Sequitur, ut nunc de aliis elogiorum exemplaribus
paucula quædam observemus: paucula,
inquam; cum sint similia in re & substantia. In
Menæis impressis, Anthologio, & Menologio apud
Canisium nomina S. Eudocimi parentum, in
superiore elogio præterita, recensentur, nimirum
Basilius & Eudocia, conformiter ad Acta; quibus
etiam consentit hæc Menologii Canisiani clausula:
Corporis quidem sancti translatio facta est
sexto die mensis Junii; dormitio vero trigesimo
primo Julii. Menæa excusa cum Anthologio recte
addunt, quod translatio ista facta sit
[7] [Tempus vitæ ac mortis.] Stando auctoritate, quæ certe exigua nobis
est, Actorum & elogiorum, habemus ex ea, quod
vixerit tempore Theophili imperatoris, sub quo utique
militarit, & nomen aliquod decusque gesserit,
castris præesse jussus: ac proin annos circiter
viginti tunc numeraverit, quando eo dignitatis
admotus fuit; deinde natales hauserit, anno
circiter 813; & ulterius vivere desierit anno circiter
843; si verum denuo narrant Acta, quæ
eum triginta tres annos natum vitam cum morte
commutasse perhibent. Atque ex his conjecturis (neque
enim majus eis pondus inesse volumus) sequitur,
ut per annos circiter decem militiam professus
sit, eam exorsus versus annum circiter 833.
Tempus, quo Sanctus vixit, definit Menologium
Slavo-Russicum, dicens: Vixit anno DCCCXXXVI
sub Theophilo inimico Christi: qui annus
cohæret cum tempore, a nobis per hypothesim potius,
quam per thesim definito; nam tam illud, quam
[Pagina 310]
[Col. 0310A] plura alia non satis certa nobis sunt, propterea
quod Actis adeo incertis nituntur.
[9] Vidimus superius, alicubi in Fastis S. Eudocimum cum titulo martyris annuntiari; [An Sanctus fuerit martyr:] &, quod mireris, in Synaxario Basilii imperatoris; qui titulus quo pacto cohæreat cum iis, quæ dicuntur in elogio ejusdem Synaxarii jam a nobis allato, non assequimur: nam ex eo habemus, quod morbo corporis correptus, spiritum suum Deo tradiderit; in quo conspirant tria alia, quæ supra memoravimus, elogia. In Actis autem num. 7 nullum martyrii vestigium occurrit; sed disertissime indicatur, quod extremum morte naturali diem clauserit: ac proinde censemus, titulum martyris illuc intrusum esse, & tamquam nostro Sancto plane indebitum, ex dicto Menologio nec non Ephemeridibus Græco-Moschis expungendum esse.
[10] Verbulo etiam nobis agendum restat de duplici, quo inscribi eum vidimus in quibusdam Tabulis sacris, [datur ratio duplicis ejus cognomenti.] cognomento Justi videlicet & Junioris. Primi notio peti potest ac debet ex elogiis & Actis, ubi a justitia potissimum laudatur: unde nomen virtuti, summa cum perfectione exercitæ, congruum ipsi adhæserit. Secundum cognomentum plane [Col. 0310B] indicat, Sanctum quemdam synonymum exstitisse tempore priorem hoc nostro: sed quisnam is sit, quo spectet, aut quando floruerit, hactenus invenire nusquam potuimus. His ita expositis, nunc expendenda veniunt Sancti Acta; de quibus instruere lectorem placet, observando sequentia pauca, quæ pro eorum merito sufficient: reliqua quippe conjicientur in annotata.
[11] De Actis hoc pronuntiare possumus, quod sint ex eorum numero, [Actorum character;] quæ non tam redoleant historiam, quam orationem historicam ornatu sententiarum ac verborum pluribus locis phaleratam; adeo ut eorum auctor, sive is Metaphrastes fuerit, sub cujus nomine edita sunt apud Surium, sive alius quispiam, maluerit copiose dicere & delectare, quam sincere lectorem docere; prout Græcorum obtinet mos; de quo identidem cogimur justas atque iteratas sexcentis locis renovare querelas, uti notissimum est iis omnibus, qui Acta Sanctorum a limine salutarunt. Sed ne gratis hanc Vitæ S. Eudocimi ac meritis duriorem inuri a nobis censuram aliquis arbitretur; pauca accipiat specimina, e quibus illa censura confirmetur. Ut de prologo [Col. 0310C] auctoris nihil dicamus; apostrophe matris ad Filium prope sepulcrum ejus, quid nisi scenam redolet, ac pathos theatrale verbis & affectibus egregie promptum & comptum, ut videre est num. 13? Huc etiam referri meretur dialogismus num. 16. Floridula quoque sunt, quæ narrat auctor de corporis post mortem integritate, num 14. Adde, quod sententiis Scripturæ sacræ, quibus rei historiam infarcit, potuisset supersedere. Quod vero ad Vitæ, translationis ac miraculorum substantiam attinet; damus omnia ex auctoris fide: nihil enim nobis est in promptu, quo vel illa omnia tamquam vera probemus, vel tamquam falsa, aliqua saltem ex parte, reprobemus.
[12] Habemus etiam Acta Græca, ex Julio,
prout illis adscribitur, [quæ & Græce habemus.] Metaphrastæ in regis Franc.
biblioth.; ex Ms. videlicet Medicæo exscripta,
atque hoc titulo prænotata:
[Col. 0310E] [Præfatur auctor de vita Sancti, omnibus virtutibus conspicua.] Eudocimi, qui convenienter suo nomini a ex Deo laudem est assecutus, vitam bonum est exponere. Hinc enim simul voluptas & utilitas non redit solum ad expositores, sed multo magis ad auditores: non solum quod se ostenderit vehementem amatorem virtutis, & quod est honestum, statim elegerit ab ineunte ætate (cum multis enim aliis fuit hic vitæ zelus ei communis;) sed quod in illo præcipuum & pene singulare, vel omni, vel magna ex parte excelluit, ejus in mundo fuit supra mundum vita: & quod cum viveret in medio tumultuum, & harum rerum instabilium, quæ omnibus tempestatibus sordibusque plenæ sunt, puram & tranquillam, & minime inquinatam suam conservaverit animam: & ostenderit esse timidi & pusilli animi, mundi fugam persequi, & adjutrice uti solitudine, perinde ac si quis in maris tranquillitate navigans, & absque ullis fluctibus ventisque vehementibus, velit vocari peritus navigationis, & intelligens eorum, quæ ad mare pertinent. Quoniam ergo illius vita est exemplar sufficiens, cum omnibus, ut semel dicam, qui virtutis studium sibi vendicant, tum iis, qui in mundo vivunt, & mundo (ut cum divino Paulo dicam) uti solum, non abuti eligunt: [Col. 0310F] dicantur res illius, & virorum bonorum animis apponatur mensa divina, & opsonia, quæ numquam consumuntur.
[Eudocimus parentes illustres, virtute nobilitans,] Sanctus ergo Eudocimus genus quidem duxit
ex Cappadocibus, piorum parentum pia soboles.
Quorum alter quidem Basilius, Eudocia autem
nomine, quæ genuerat, erant genere insignes,
opibus abundantes, illustresque auctoritate.
[Pagina 311]
[Col. 0311A] Patriciorum a enim dignitate clarus erat Basilius.
Cum tam præclaros autem generis fontes
haberet filius, non tam visus est nobilis ex parentibus,
neque tantam ex eis accepit gloriam, quantam
ipse præclaris suis factis ex se nobilitatem suis
attulit parentibus. Nam filios quidem, qui ex claris
otti sunt parentibus, permultos invenies: parentes
autem talium filiorum, qui in medio mundo
vitam nulli reprehensioni affinem transegerunt,
admodum paucos. Ille ergo doctrinæ & disciplinis
jussus attendere, magnum in his posuit studium,
non verberibus, non terroribus, non aliquo
alio indigens ex iis, quæ possunt puerilem
ad res honestas excitare socordiam: sed ipse erat
sibi stimulus ex propensione & animi alacritate
ad ea, quæ bona sunt. Multo autem magis invigilabat
lectioni divinorum eloquiorum, & assidue
in eis versabatur, adeo ut ipse quoque caneret
cum divino Davide: Exultabo ego super eloquia
tua, ut qui invenit spolia multa. Et; Quam
dilexi legem tuam Domine: tota die meditatio
mea est. Propterea ei reputatum est supra millia
auri & argenti, juxta divinum prophetam, dico
[Col. 0311B] Davidem: Et Dei eloquia dulcia gutturi ejus fuerunt,
& supra mel ori ejus.
[3] Vacabat autem divinis templis & assidue ad ea veniebat. [supra ætatem mirifice ea excellit.] Et cum ejus æquales & familiares dediti essent venationibus, & equorum cursibus, & aliis adolescentum studiis, ille ea ægre ferebat, & ab eis minime movebatur, & nulli cedebat ex iis, quæ juvenilibus blandiuntur cupiditatibus. Jucunde vero & lubenter versabatur Eudocimus, aut in domo orationis, aut in lectione divinorum eloquiorum, per quæ studebat seipsum reddere templum Deo dignum, ut qui nihil ostenderet injucundum, nihil turpe ex deformitate animi perturbationum, & in eas collato studio. Non res adversæ, non secundæ, non aliquid ex iis, quæ animum possunt aut efferre, aut deprimere, fuit satis validum ad eum a suo instituto dimovendum: sed dexteris & sinistris armis (ut dicit Paulus) dextere utebatur, & ea materiam faciebat philosophiæ. Quin etiam cum viam sæpe ingrederetur, tam quæ ferebat ad regiam, quam quæ in ullum alium locum, mentem simul & linguam habebat intentam operi: hanc quidem canentem psalmos Davidis, illam autem attendentem, & quæ dicebantur intelligentem, & jubenti ipsi Davidi [Col. 0311C] parentem. Non enim id ei, quod multis, usu veniebat, qui psallunt quidem, sed non intelligunt: quique cum iis, quæ dicunt, ipsi prius pugnant, & re ipsa aperte contradicunt, cum procul ab iis, quæ dicuntur, aberret eorum animus.
[4] Temperantiam autem, quæ vere publica est, & pulcritudine alias excellit virtutes, [Castimoniam] sic amavit, & ab ea ita aperte est superatus, ut eam in vita sociam, & quæ secum habitaret, delegerit, & audacter cum Job diceret non hoc solum: Oculum meum non est cor consecutum: sed etiam, quod illo est majus, pactum fecisse cum oculis, nullo modo intellexisse super virginem: & usque adeo vitaverit cum muliere colloqui, ut soli matri non esset prohibitum ad eum accedere, quam in magna habebat veneratione: ut qui non solum maternis, sed virtutis etiam cederet legibus. Præter eam autem nulli licebat mulieri cum eo omnino loqui, aut ad eum adire.
[5] Cum temperantia vero conjunxit etiam eleemosynam, cum pulcherrima eam, quæ est maxime hilaris: adeo ut illius quidem lumine illustraretur facies, hujus autem oleo cor pingue fieret, [Col. 0311D] essetque & mundus & misericors: adeo ut altitudo, quæ procedit ex puritate, ad proximum (ut par est) ex consensu se inclinans, in tuto esset. Tam splendide autem attendebat eleemosynæ, [cum egregia erga inopes misericordia conjungit;] & eam ita amplectebatur, ut non solum superfluis, sed etiam necessariis se pie gereret: & non parce seminaret, sed in benedictionibus: & non solum pecuniis, sed etiam carnibus, si ex iis pauperibus dari posset auxilium, minime parceret, idque admodum hilari, promptoque & alacri animo, motus dilectione in Deum & proximum. Fructus enim charitatis, est in fratrem misericordia, adeo ut ipse promptior esset ad dandum, quam ille ad accipiendum, qui opus habebat misericordia: & cum dedisset, ipse magis lætaretur, & plus se juvari crederet, quam is, qui acceperat: quomodo res vere habebat. Majores enim sunt divinæ gratiæ, quam humanæ, quas ipse larga manu emebat largius illinc scaturientes. Et, ut semel dicam, orphanorum erat pater Eudocimus; curator viduarum, indumentum nudorum, panis esurientium, animarum, [Col. 0311E] quæ ægritudine gravabantur, solatium.
[6] [tum etiam, quando erat miles, omnes justitiæ partes explens.] Is cum & ab imperatore b honores, & quæ est ad tempus, gloriam assequeretur propter virtutem, nihil ex eo lædebatur, ut cujus nec calor animæ tepesceret, neque ad cursum spiritualem fieret impetus hebetior: sed potius eam quoque Deo asscribens gratiam, hinc sumebat occasionem majoris in ipsum desiderii, & eum colendi promptius & alacrius. Certe cum esset electus, ut præesset parti exercitus Cappadocum, & moraretur circa id, quod vocatur Charsianum c, gerebat magnam curam populi: ut qui non solum de eis esset paterne solicitus, sed eas etiam, quæ erant inter se invicem, ut solent, controversias solveret, nullam in partem propendente trutina justitiæ: & judicans orphanum (ut dicam cum Esaia) & viduam justificans, & omnibus idem apparens per æqualem in omnes benevolentiam. Et quid opus est, ut dicam singula? Erat virtute perfectus Eudocimus: erat insignis charitate in Deum, & insignis charitate in proximum. Quamobrem ejus exitium & interitum, proximo, inquam, clanculum detrahere, adeo odio habebat, ut non solum ipse nihil tale faceret, sed etiam si alius vellet facere, minime sustineret non honestis verbis aures præbere: & quod ad se attinet, [Col. 0311F] illas quoque conservaret peccatis superiores.
[7] [In flore ætatis piissime moritur.] Illum sic viventem, piumque vitæ institutum
exercentem, & recte se gerentem communis
in regione aliena d finis occupat, cum esset triginta
tres annos natus, & necdum quidem canis
capillos albefecisset, multorum autem canos superaret
prudentia. Male autem habebat Eudocimum,
non quod absolute moreretur, ut qui per
totam vitam id esset meditatus, & quam cum egisset
vitam, quænam sors esset eum consecuta:
& alioqui cum esset sapiens, non ignorabat omnino,
qualis esset lex inter composita: nempe
quod cum accepisset principium, necesse esset finem
quoque consequi: quamobrem non eum
conturbabat corporis separatio: sed quod, cum matrem
non vidisset charissimam, longe esset peregrinatus.
Quomodo autem est mortuus? Est enim
hoc simul philosophiæ & utilitatis particeps. Ægrotabat
quidem vir ille, & morbus eum jam eo
deduxerat, ut ultimum ageret spiritum. Ipse vero
cum suos accersiisset familiares, primum quidem
diligenter mandavit, & eos jurejurando adegit,
ut eum mandarent sepulcro, sic indutum,
[Pagina 312]
[Col. 0312A] & nequaquam in ipsum * observarent, quæ solent
in mortuis. Deinde cum omnes jussisset extra fores
egredi, ipse solum inclusus dat se orationi.
Oratio autem erat, (audita enim fuit a quodam,
qui prope fores auscultabat) ut ejus ad Deum excessus
esset obscurus, & nulli cognitus, quomodo
etiam tota fere ejus vita nulli evasit manifesta.
Cum vero alia quoque adjecisset orationi, & egisset
gratias, & postremo dixisset, In manus tuas
commendo spiritum meum, vere sanctam emisit
animam. Quidam autem ex iis, qui sepulturæ
ejus inserviebant, magis rustice, quam pie,
in hoc mandato exsequendo affecti, non solum
cum vestimentis & calceis, quibus erat indutus,
sed etiam cum stragulis, in quibus jacebat, in
lignea capsa sic impositum, humi condunt eum,
qui nihil habebat dignum tenebris, nube omnino
solem, aut lignum * modio, aut potius, si
mavis, in cella penaria pretiosissimum thesaurum,
& qui non potest consumi. Sed ille sic quidem
fuit conditus: Deus autem non passus est eum latere,
sed eum reddit manifestum causa multorum
utilitatis. Sic autem facit.
[8] [Col. 0312B] Vir quidam a spiritu vexabatur dæmoniaco, Elias nomine, [Dæmoniacus fit liber ad tumulum ejus;] cum post mortem Sancti non multi dies præteriissent. Repente accedit ad sepulcrum, multa quidem dicens, multa autem faciens, quæ solet facere nequitia dæmonum in damnum humanæ naturæ, quæ desuper bello ab eo appetitur. Dæmone quidem moto a Sancto, aut a Christi potius virtute, ut eum manifestum faceret & honoraret: movente autem & torquente, & maxima tempestate hominem conturbante, cum tamquam mortuum Eliam humi jecisset, sceleratum illud dæmonium statim abiit, ut quod fuerat homini veluti quædam disciplina, & medicamentum ad expianda peccata iis, quæ Deus novit, judiciis. Atque Elias quidem sic fuit liberatus a dæmone: Deus autem non eousque fecit consistere sui Servi gloriam: immo vero cum tamquam tuba valde clamans, in multos esset dispersum miraculum, multitudinem eorum, qui laborabant variis morbis, vocavit ad sepulcrum; sepulcrum, inquam, ex quo admirabiliter multis scaturiebat vita & curatio.
[9] Ex his vero una mulier, quæ habebat filium, cujus solutæ erant manus, [oleo lucernæ ejus sanantur quidam debiles:] quique eas ferebat non secus atque lapis ac statua, cum ardenter accessisset ad sepulcrum, non longa opus habuit mora, non negotiis, non diebus: sed cum [Col. 0312C] primum venit, ei opem tulit ad liberandum a morbo filium, oleum sumptum ex lucerna beati sepulcri: quo cum illa filii manus unxisset, vidit statim eum totum illæsum, & utentem manibus simul liberis, & suo fungentibus officio. Alius autem puer eodem quidem modo affectus, in hoc vero solo differens, quod priori quidem manus, ei autem pedes erant immobiles. Is ergo simili fide oblatus, similem quoque consecutus fuit curationem. Nam cum is quoque unctus esset in pedibus oleo lucernæ, protinus exiliit, & fuit causa magnæ gratiarum actionis, quæ offerebatur ipsi Sancto, qui curaverat, & Deo, qui præbuerat gratiam curationum.
[10] Rursus autem mulier vexata a dæmone, liberata est a maligno spiritu eam vexante, [dæmoniaca liberatur; ac pulvere sepulcri varii curantur morbi.] cum solum accessisset ad sepulcrum, & pulcre didicisset, quemadmodum lux persequitur tenebras, & quam sit terribilis, bonus & gratus servus malo servo & fugitivo, propter eam, quæ ei cum Domino intercedit, conjunctionem & familiaritatem. Porro autem alii quoque mulieri, quæ gravi morbo [Col. 0312D] laborabat, fuit mirabilis curatio solutio sepulcri, pulvis sumptus cum fide, deinde aqua conspersus, aut, ut melius dicam, ejus lacrymis, & impositus parti corporis, quæ male se habebat. Et ideo cum seminasset in lacrymis ferventis in Deum fidei, messuit exultationem curationis. Non paucis quoque aliis male affectis, qui longe aberant, fide autem non erant longe, hic pulvis ad eos allatus, visus est aptum in omni morbo medicamentum, & quod multis quoque aliis modis erat jucundissimum. Nam cum eo, quod curabat certissime, habebat etiam celeritatem, & cum celeritate, molestiæ vacuitatem, & cum molestiæ vacuitate, quod nulla erat omnino solvenda merces, & nihil penitus damni accipiebatur. Deficiet me tempus & oratio, defectæque erunt manus scriptionis operi servientes, si voluerimus omnia comprehendere, quæ & prius ille, ubi fuit sepultus, & nunc huc quoque translatus facit miracula.
[Ad fines Charsiani, ubi S. Eudocimi corpus quiescebat,] Quoniam autem translationis meminit oratio,
de ea quoque tractandum est, quemadmodum
facta sit, & quænam fuerit causa, quod illius
corpus sepultum in finibus Charsiani, sit in
hanc regiam translatum civitatem. Magna & velox
[Col. 0312F] ejus miraculorum fama in omnes partes pervadebat,
& implebat aures omnium: & natura
quidem sic habebat, nunc autem velocior quoque
facta est propter rei novitatem. Ubi enim speraverit
quispiam, hominem in mundo viventem,
& qui populi susceperat administrationem, & qui
singulis horis, tantis agitabatur fluctibus, posse
per se quiescere, & interiorem hominem habere
nulla vexatum molestia, illæsosque & manifestos
in se conservare typos Dei memoriæ, & ejus metu
cor custodire mundum ab omnibus sordibus?
Nam pietatem quidem exercere, & amplecti honestatem,
virtutisque aliquantisper & Dei meminisse
mandatorum, in multis fortasse invenies ex
iis etiam, qui in mundo vivunt. Non enim eos
omnino virtute nudabimus, & tamquam propriam
possessionem eis solis tribuemus, qui sunt a
mundo separati. Sed ad tantam impatibilitatis &
virtutis esse evectum altitudinem, ut consequatur
quis gratiam & splendorem miraculorum, id
eorum solum dixeris, qui mundo & mundanis omnibus
multam salutem dixerunt, & solitudines
magis, quam civitates, & deserta, & longe esse
[Pagina 313]
[Col. 0313A] remotum ab amicis propter Christum sunt amplexi,
eorumque paucorum: siquidem paucorum
novimus eam, quæ est pro viribus, perfectionem.
[12] Cum sic ergo fama ejus mortis & miraculorum esset dispersa, [miraculorum fama mater ejus excita, contendit;] ejus parentes (eis enim adhuc viventibus est mortuus) & maxime mater, quæ maximo & germanissimo amore, ut filios solent matres, eum prosequebatur, magnum ignem habebant in visceribus, simul quidem & ut filium desiderantes, & cupientes conspici parentes ejus, qui adeo clarus erat miraculis. Mater ergo non ferens cordis impetum, arbitrata, esse quid parvum & nihili faciendum, & non satis firmam piæ matri excusationem viæ longitudinem & senectutis imbecillitatem, horum omnium nullam ducens rationem, profecta Byzantio, ad id, quod jam prius diximus, Charsianum incredibili pervenit celeritate. Deinde cum adspexisset eorum multitudinem, qui assidue accedebant ad sepulcrum, & donum, quod assequebantur, qui multis & variis laborabant morbis & affectionibus, & quam celerem adipiscebantur curationem ipsorum, inquam, malignorum spirituum, morborumque [Col. 0313B] & affectionum, ut qui perinde ac si horribilem terrorem, & accedere non permittentem, eis incutiat sepulcrum, non possint permanere: vel potius ut hostes quidam & inimici, qui fortis Imperatoris ne possint quidem ferre conspectum, sed eos, quos ceperunt, statim dimittant, & in fugam se conjiciant. Hæc cum illa vidisset, & sepulcro fuisset circumfusa, jucunde & canore deflebat, partim quidem filium lugens ut mortuum, partim autem ut ex Deo viventem, & tantis dignatum miraculis admirans: & ut quæ ipsa quoque gratia & gloria frueretur, & eo nomine gloriaretur.
[13] Fili, voce dicebat altiore, fili, lux æterna meorum oculorum, [& ad sepulcrum maternis affectibus indulget.] fili arcanum quoddam & ineffabile bonum parentibus: undenam tibi hæc clara & magna lux curationum? Undenam copiosa fluxit gratia spiritus? An sunt hæc omnino piæ vitæ remuneratio, & occultorum laborum? An potius non solum remuneratio, sed arrha & proœmium bonorum, quæ te post hæc manent? Sum ego revera beata inter matres, quæ digna sum habita, quæ essem & vocarer mater talis filii. Non tibi amplius contexo lamentationes maternas tamquam filio, sed tamquam Dei amico [Col. 0313C] hymnos cano spiritales. Non amplius te voco filium, & fructum ventris mei, sed filium Dei per gratiam, non ex sanguinibus, nec ex voluntate carnis, sed revera natum ex Deo, Quem cum ipsa genuerim carnaliter, ab ipso rursus vicissim generor spiritaliter. Nec erubesco eum vocare patrem, cujus verus pater est ille cælestis: cognati autem, angeli & Sanctorum omnium chori, bonorum operum communione, & æqualitate remunerationis. Curam gere parentum, quibus est gravius tui desiderium, quam senectus. Atqui, o charissime, pulcre carnali tuæ matri referes gratiam pro datis alimentis, si spiritali tuo patri tuis intercessionibus eam reddas familiarem. Pulcre quoque patri tuo referes gratiam, quod te ad hoc, ut esses, produxerit, si ad ejus senectutis & imbecillitatis requiem sinus Abrahæ petieris. Hæc nunc a te contendunt & patris canities, & matris in partu dolores, & ubera, quæ tu, qui es omni ex parte perfectus, suxisti, cum esses adhuc infans. Curam gere parentum, curam gere cognatorum. Lætabitur, sat scio, Deus, quem tu honorandum censes in parentibus, quos jubet illius præceptum honorare, utpote quod per ipsos [Col. 0313D] honor ad illum feratur. Nam & primus omnium est pater, & opifex, & causa, ut ad hoc, ut sint, producantur.
[14] [Corpus integrum] Hæc dixit, & jubet tolli lapidem, & capsam trahi extra monumentum. Quod cum factum esset, ubi, ea jubente, apertus est loculus, cernitur miraculum, & ad videndum divinissimum, & ad dicendum jucundissimum, & ad ea, quæ præcesserunt, confirmanda validissimum. Decem & octo menses præterierant post mortem, & qui tot ante dies erat mortuus, nullum habuit signum, non corporis fluxionem, non compagis solutionem, non carnis consumptionem, non nigrorem, non aliquid, quod esset evanidum, aut quod emarcuisset, & esset liquefactum: sed totus videbatur recens, perinde ac si nuper eum reliquisset anima. Propemodum videbantur esse membra cum motu, genæ cum rubore, labra cum flore, os cum anhelitu. Existimasses, te eum omnino videre non mortuum, sed portius dormientem, aut seipsum colligentem, & diligentius aliquid meditantem. Porro autem ipsæ tunicæ, ipsæ vestes stragulæ adeo erant integræ & illæsæ, & nullo detrimento [Col. 0313E] affectæ, (quod attinet ad sepulturam) atque si fuissent positæ in arca, & diligenter custoditæ. Est mortuis corporibus ex se quid injucundum ac tetrum. Est vestibus quoque, quæ longo tempore jacuerunt, & aliis ejusmodi malus quidam odor, & qui offendit odoratum. Illic autem nihil ejusmodi, sed bonus odor, & gratia & delectatio, tamquam non aliquod sepulcrum & loculus, sed hortus esset apertus. Probantur ea, quæ dicta sunt, & quod corpus esset adhuc integrum & recens, ex hoc, quod sequitur.
[15] [ac flexibile; cujus indumenta aufert quidam;] Quidam monachus, Joseph nomine, sacerdos, & qui pietati studebat, cum tunc adesset, subjectis manibus, & amplexus mortuum, conabatur erigere. Ille autem cedebat, & videbatur parere, & seipsum tradere. Erectus itaque fuit vir ille admirabilis, articulis & compagibus recte inter sese habentibus. Quod cum vidisset presbyter, & metu esset repletus, rogavit, ut permitteret ea auferre, quibus erat indutus. Ipse autem rursus paruit, & manus remisit presbytero & pedes, ut iis uteretur ut vellet. Exuit ergo eum sacerdos tunica, & eum altera induit. A pedibus vero amovet non solum calceos, sed ea etiam, quæ intus erant ex serico imposita pedibus. [Col. 0313F] Hæc ergo omnia tam facile fecit, & citra ullum laborem, perinde ac si ille opem ferret sacerdoti, & se traderet, ut eo commode uti posset. Deinde eum rursus reclinat in ea, qua prius erat, figura: adeo ut id totum divino factum sit consilio, quod sic sepultus fuerit, ut erat antea: ut vel ex hoc esset manifestum omnibus, quod post sepulturam manserit corpus potentius interitu & dissolutione. Quod quidem visum multis dæmonibus & morbis causa fuit, ut fugerent; & merito: si enim etiam cum esset absconsum, erat eis terribile; postquam apparuit, quomodo non esset ejusmodi, ut non posset omnino sustineri?
[16] [uti & clam ipsum corpus;] Quid post hæc est consecutum? Contendebat
mater, sacro sublato corpore, domum reverti.
Hæc enim, dicebat, stella ex meo ventre
orta est. Qui autem in ea habitabant regione,
contendebant non concedere, ut id aggrederetur.
Nam etsi, dicebant, ex te processit illa stella,
cernitur tamen apud nos occidisse. Quomodo ergo
cum a nobis auferes, qui miraculorum tales
ostendit radios? Ex te pulcher quidem germinavit
palmes, sed apud nos produxit botros miraculorum,
[Pagina 314]
[Col. 0314A] & ei placuit, ut nos frueremur musto
gratiarum & curationum. Non erat Deo difficile,
si unde processit, eum voluisset illuc rursus divertere.
Ne videaris ergo repugnare judicio Dei
& voluntati, neque nobis divinas gratias invideas.
Ne nos fonte privaveris, qui non nobis solis,
sed etiam communiter omnibus est ad fruendum
propositus. Ad gloriam tibi sufficit, quod
ejus mater apparueris, de cujus etiam mortuo
corpore tanta est contentio. Nos prius ex hac expelles
patria, quam hoc bono nobis a Deo dato
nostram prives patriam. Illa postquam hæc audiisset,
sciens esse sibi aliquod sapientius capiendum
consilium, quievit. Deinde autem cum jussisset
omnes valere, domum revertitur. Ille vero
pius in primis monachus & sacerdos, de quo
prius diximus, cum remansisset, & dierum multitudine
omnem expulsisset * suspicionem, & in
eo custodiendo effecisset custodes socordiores,
noctu ingressus, divinum suffuratus est thesaurum,
& cum furto aufugit. Sed odor miraculorum ostendit
unguentum, quod celabatur, & morborum
curatio fuit furti accusatrix.
[17] [Col. 0314B] Mulier enim quædam, dum is in via ferretur, & qui eum ferebant in quodam, [in via CPoim versus miraculis clarum:] ut est consentaneum, vellent loco requiescere: illa, inquam, cum a maligno vexaretur spiritu, in loculum itruit, & graviter insiliit, & veluti a magno fluctu fuit exagitata. Deinde cum Sanctum turpissimis esset insectata maledictis, non illa quidem omnino, sed qui eam inhabitabat, quem adversarium dixeris, fortis ille ab eo percussus recessit, abiens in loca, ad quæ a Deo fuerat condemnatus. Illa autem sana domum rursus est reversa. Non longum tempus intercesserat, & virgo quædam præfecta monasterii, quod vocabatur Mantineum a, cum secreto quodam & gravi morbo laboraret, & non posset graves, quos sentiebat ex eo, ferre dolores, cum rescivisset illud [Col. 0314D] mortuum vitam afferens corpus afferri, & magna fide & animi ardore ei facta obviam, tamquam viventi & audienti Sancto ad loculum ei morbum dixisset, ardentis fidei mercedem, celerem invenit curationem. Ejusmodi miracula faciens, & eam a Deo gloriam adipiscens, Byzantium tandem introducitur corpus parentibus jucundissimum, mortalibusque utilissimum, malis spiritibus potentius, ægritudinibus & morbis validius, medicamentum vere inexpugnabile: neque valens solum adversus unum morbum, sed, ut semel dicam, resistens omnibus.
[18] [quod CPoli honorifice deponitur.] Mater ergo læta tali reditu filii, & simul caput in Christo tollens, splendoremque & magnificentiam in tempore ostendens, argenti magno sumptu capsam induit: non solum id faciens, tamquam in gratiam filii, sed eum studens honorare, tamquam Dei amicum: ut illud quidem esset naturæ, hoc vero pii animi, & mentis Deum amantis. Cum sic ergo capsam argento parentes optimi circumdedissent, hoc vere sacrum templum deponunt in pulcro templo, quod ipsi Deiparæ construxerant, communes hominibus effecti [Col. 0314E] benefactores, dato dono, quod extenditur in sempiternum: per quem dæmones fugantur, morbi solvuntur, & Deus in omnibus, & per omnia glorificatur. Quoniam eum decet omnis gloria, honor & adoratio, nunc & semper, & in secula seculorum. Amen.
[Col. 0314C] Hic Sanctus ob sacri corporis translationem & diversum venerationis locum in duabus Angliæ provinciis annuntiatur, ut patet ex Eduardo Maihewio, qui in Trophæis sanctorum Anglorum die XXXI Julii sic habet: [Antiquus S. Neoti cultus in Cornubia] Neotstokii in Cornubia, sive potius ad Neoti oppidum, vulgo S. Needs, in Comitatu Huntingdoniensi, sancti Neoti abbatis, viri sanctissimi & doctissimi &c. Camdenus in sua Britannia pag. 138 & sequente priorem antiqui cultus locum ita indicat: Leskerdæ adjacet quæ olim ecclesia S. Guerir, id est, si interpreteris e Britannico, S. Medici, ubi, ut scribit Asserius, rex Alfredus in oratione prostratus ex morbo convaluit. Cum autem Neotus vir eximia sanctitate & doctrina in eadem ecclesia postea conderetur, alterius lumini ita præluxit, ut inde Neotestow id est Neothi locus, nunc S. Neoths, vocaretur, virique religiosi, qui ibidem Deo famulabantur, clerici S. Neoti dicerentur, satisque [Col. 0314F] opimos reditus habuerunt, ut in libro Guilielmi Conquestoris videre est.
[2] [& Huntingdonia] Alterum venerationis locum in Huntingdonia
idem Camdenus pag. 366 operis citati ita assignat:
Meridionalem partem Usa fluvius, quem
sæpe dixi, alluit & floribus vestit: ad quem inter
alia obscurioris famæ, tria adsident notissima
oppida. Ubi relictis Bedfordiensibus, hunc agrum
subintrarit, primum invisit sancti Neoti fanum,
vulgo S. Needes, a Neoto viro cum docto
tum sancto, qui in propaganda Christi religione
omne vitæ studium consumpsit, cujus corpus
a Neotstok in Cornwallia huc translatum erat,
& in ejus honorem Alfricus, Elfridi Comitis palatium
in monasterium convertit; quod latifundiis
plurimis Roisia, uxor Richardi, domini de Clare
statim a Normannorum adventu locupletavit. Antea
vero hic locus ab Ainulpho viro etiam sancto
Ainulphsbury dicebatur, quod nomen in ejus parte
etiam adhuc superest. De aliis donationibus ac
privilegiis, posteriori huic cœnobio concessis, videri
[Pagina 315]
[Col. 0315A] potest Monasticon Anglicanum tomo 1 pag.
368 & sequentibus, quia heterodoxos scriptores
non rejicimus, dum avitam majorum suorum erga
Sanctos pietatem fateri coguntur.
[3] Joannes Spedus in Theatro Britanniæ lib. 1 cap. 29 pag. 58 de eodem Huntingdoniæ monasterio & ultima ejus ruina sic scribit: [probatur ex ipsis scriptoribus heterodoxis,] In prominenti & projecto illius angulo in memoriam S. Neoti, Glasconiæ monachi, filii, ut vulgo credebatur, Ethelwolfi Visi-Saxonum regis (cujus Neoti corpus a Neotstoke Cornubiæ ad Ainulphsbury, ab Ainulpho viro etiam sancto tum dictum, nunc Einesbury, translatum erat) comes Alfricus & Ethelfleda palatium comitis Elfredi in monasterium nigrorum monachorum convertit, quod a Danis dirutum & subversum fuit: sed ex illius ruderibus Roisia conjux Richardi, filii comitis Gilberti de Clare in honorem Dei, virginis beatæ Mariæ de Becco, & S. Neoti prioratum (tamquam cellam abbatiæ de Becco in Normannia) nigrorum monachorum, nuper qui stetit, ad fanum S. Neoti anno Domini MCXIII erexit; quem cum Henricus octavus demolitus esset, bis centum [Col. 0315B] quinquaginta sex libris, quindecim denariis & quadrante æstimatus est. Sic nempe sacra pietatis monumenta, quæ prisca Catholicorum munificentia ad honorem Sanctorum erexerat, nova heterodoxorum avaritia destruxit, aut in profanos usus convertit! Quamvis hæc ipsa adversariorum testimonia immemorabilem S. Neoti cultum abunde prodant, tamen eumdem ex antiquioribus scriptoribus Catholicis confirmabimus.
[4] Asserius episcopus Scireburnensis, qui Sancto nostro synchronus floruit ac seculo X ineunte obiit, [aliisque monumentis Catholicorum,] satis clare innuit, Neotum non diu post mortem communiter pro Sancto habitum fuisse, dum in Vita Ælfredi regis & in Annalibus suis illum glorioso sancti ac beatissimi nomine compellat. Præterea Ingulphus, abbas Croylandensis, Wilhelmus Malmesburiensis, aliique veteres Angliæ scriptores ipsum eodem titulo exornant. His adde vetusta donationum ac privilegiorum diplomata, ecclesiis S. Neoti concessa, quæ in Monastico Anglicano supra assignavimus. Denique eumdem cultum testantur Auctaria Usuardina, aliaque Catholicorum Martyrologia, quorum textus coacervare superfluum arbitror, cum communis veterum & recentiorum consensus hunc Virum ab immemorabili [Col. 0315C] tempore in numerum Sanctorum retulerit.
[5] Etsi in Actis S. Neoti, Capgravio antiquioribus, nusquam legatur, [qui festum ejus die 31 Julii celebrarunt.] quod pridie Kalendas Augusti obierit, tamen cum Auctariis Usuardinis, Harpsfeldio, Maihewio, aliisque recentioribus illum hac die confidenter in opere nostro collocamus, quia Benedictini Beccenses in Normannia, teste Mabillonio, antiquitus XXXI Julii festum illius colebant. Præterea Ordericus Vitalis, qui seculo XII floruit, lib. 4 Hist. eccles. ad annum Christi 1073 testatur, annuam S. Neoti festivitatem secundo, id est pridie, Kal. Augusti celebrari consuevisse, quando de translatione reliquiarum ejus ad monasterium Croylandense ita scribit: Osketelus, magnæ nobilitatis monachus, ejusdem ecclesiæ abbas effectus est. Porro Leniova soror ejus Enolfesburiæ domina erat, ubi tunc temporis corpus S. Neoti abbatis & confessoris jacebat: sed dignum tanto viro servitium non fiebat. Unde præfata mulier Withelesiam accessit, & fratrem suum Osketelum abbatem cum quibusdam Crulandensibus monachis illuc accersiit, ibique corpus S. Neoti, quod reverenter secum detulerat, monachis, quos digniores se credebat, tradidit. At [Col. 0315D] illi munus sibi a Deo collatum gratanter susceperunt, & juxta altare sanctæ Dei genitricis Mariæ in aquilonari parte honorabiliter collocaverunt. Ibi usque hodie a fidelibus veneranter excolitur, ejusque festivitas II Kal. Augusti celebratur. Hoc loco corpus S. Neoti pro notabilibus ejusdem Sancti reliquiis accipiendum est, ut postmodum ostendemus. Nunc de variis Actorum scriptoribus aliqua præmonebimus.
[6] [Auctor synchronus, quo caremus,] Primus, qui Vitam S. Neoti conscripsit, est auctor nobis ignotus; sed ipsi Sancto coævus, ut colligo ex laudati Asserii Annalibus, quos Thomas Gale anno 1691 Oxoniæ typis vulgavit, ubi Asserius pag. 166 narrat, Ælfredum regem ob improvisam hostium irruptionem in domo cujusdam rustici diu latuisse, ut in Vita sancti patris Neoti legitur. Hæc eadem verba leguntur ad annum 878 in gestis Ælfredi regis, quæ asserius ei familiarissimus litteris mandavit, & quæ inter scriptores quosdam Anglos apud Camdenum inveniuntur. Cum igitur Asserius, qui cum S. Neoto vixit, Vitam ejus sua ætate scriptam citet, debuit ea non diu post Sancti obitum exarata fuisse. Utinam nancisci [Col. 0315E] licuisset hanc scriptoris synchroni lucubrationem, quæ forte alicubi cum blattis & tineis luctatur! Sed vix speramus, nos tam felices futuros, cum Mabillonius illam reperire non potuerit, & Maihewius eam periisse arbitretur.
[7] [alter anonymus seculi 12, quem typis vulgabimus,] Post hunc primum biographum, quantum scimus, longo temporis intervallo proxime sequitur alter anonymus, quem Mabillonius putat fuisse monachum cellæ S. Neoti in Huntingdonia, & ineunte seculo XII vixisse. Quidquid sit de hac Mabillonii opinione, quæ probabilis, sed certa non est, accepimus integrum hujus anonymi opusculum ex Ms. codice beatæ Mariæ de Becco Herluini Ordinis S. Benedicti, congregationis S. Mauri diœcesis Rothomagensis in Normannia, ut in ipso apographo erat notatum. Mabillonius Vitam S. Neoti, quam in Actis Sanctorum Ordinis S. Benedicti seculo IV part. 2 a pag. 324 edidit, ex eodem monasterio adeptus est, ut in observationibus præviis indicavit: sed ibidem præmonet, majorem prologi partem, tamquam inutilem, a se resectam fuisse. Nos hunc prologum dabimus integrum una cum iisdem Actis, ut curiosus lector genium auctoris tanto facilius cognoscat. Ceterum hæc historia interdum correctione ac explicatione indiget, [Col. 0315F] ut per decursum hujus Commentarii prævii & in Annotatis apparebit.
[8] [Guilielmus Rameisiensis, quem omittimus,] Huic anonymo suppar est, ni fallimur, Guilielmus
Rameisiensis, a patria sua Ramesey sic cognominatus,
qui stylo ligato & soluto Vitam S.
Neoti composuit, quando in cœnobio Croylandensi
monachum vel abbatem agebat. Hæc aliaque ejus
scripta Pitseus recenset in catalogo scriptorum Angliæ
ad annum Christi 1180, ubi etiam exprimit
prima plurium opusculorum verba, ex quibus colligimus,
nos habere ea omnia, quæ iste Guilielmus
de S. Neoti gestis ac reliquiarum ejus translatione
in prosa concinnavit. Mabillonius in laudatis observationibus
præviis de hac lucubratione sic monet:
Initium prosæ Guilielmi Ramesiensis, qua in S.
Neoti festo usi sunt olim Beccenses nostri, etiam
accepimus, sed quæ laudatorio potius quam
historico modo procedit, ideoque a nobis omissa.
Librum ejusdem Guilielmi de translatione S.
Neoti hactenus desideramus. Vitam illam panegyricam,
quæ in sedecim sectiones seu forte lectiones
divisa est, etiam prætermittemus; sed brevem
translationis narrationem, quæ more medii ævi liber
vocatur, & qua Mabillonius caruit, huic
[Pagina 316]
[Col. 0316A] commentario inseremus.
[9] Quartus denique biographus exstat apud Capgravium in Legenda Sanctorum Angliæ a fol. 239 verso, [ac denique Capgravius Acta S. Neoti conscripserunt,] nisi forte sit ipse Capgravius, qui Vitam illam ex aliis acutoribus collegerit, atque pro libito suo exornarit. Certe videtur scriptorem nostrum anonymum, quem edituri sumus, præ oculis habuisse, cum non tantum longiores ejus periodos contrahat, verum etiam subinde iisdem verbis utatur. Attamen in fine Actorum enumerat sacras S. Neoti reliquias, ad monasterium Croylandense translatas, quam translationem verosimiliter ex Guilielmo Rameisiensi in compendium redegit, & quam nos ex ipso Guilielmo postmodum alia occasione referemus.
[10] Eduardus Maihewius Acta anonymi nostri exstare nescivit, [ex quibus Maihewius tantum tres novit.] quando in Trophæis Sanctorum Anglorum ad diem XXXI Julii de tribus S. Neoti biographis ita disserit: A tribus auctoribus vitæ sanctissimæ hujus Abbatis historiam conscriptam comperimus. Primum ab anonymo quodam statim post ipsius obitum. Hujus meminit Asserus ejus contemporaneus in libro de rebus gestis Alfredi regis, quem paucis elapsis annis, postquam idem [Col. 0316B] sanctus Neotus e seculo migraverat, elaboravit: anno enim Christi DCCCLXXVIII aliqua ex Vita sancti patris Neoti, quæ tunc exstabat, citat. Deinde a Guilielmo Rameisiensi, Croylandensi monacho, qui claruit anno circiter Christi MCLXXX. Ultimo a Joanne Capgravio: is enim in Legenda Sanctorum Angliæ, quam edidit, Vitam etiam sancti Neoti inseruit. Historiam primi periisse arbitramur; secundi nondum vidimus; in tertia existimamus nonnulla haberi veritati minus consona. Hoc postremum Maihewii judicium de Capgravio etiam quadrat in anonymum nostrum, ut paragrapho sequente videbimus.
In his discussionibus ipsum Actorum ordinem sequentes, a parentibus Sancti nostri incipiamus. [S. Neotus illustri stirpe ortus] Mabillonius in editis prædicti anonymi Actis patrem S. Neoti Fidulsum vocari existimat, & ad nomen istud ita notat: Hinc corrigendi Johannes [Col. 0316C] Capgravius, qui patrem Neoti Ethelvulfum regem, Alfredi magni fratrem; & Johannes Pitseus, qui Aldulfum appellatum dicunt. At videtur hoc loco Mabillonius cum umbris pugnare. Capgravius enim in editione Londinensi anni 1516 Vitam S. Neoti exorditur hoc modo: Rex quidam fuit Occidentalium Anglorum ac Canciæ, nomine Edulphus, egregiæ magis liberalitati studens, quam mundanæ serviens cupiditati; multa enim de facultatibus, ecclesiis atque pauperibus erogabat, cunctis ecclesiam oppugnantibus scutum defensionis libere opponebat. Dominus autem cum sit excelsus humilia respiciens & alta a longe cognoscens ejus opera respexit, eique filium dedit nomine Neotum. Non video, patrem S. Neoti hic a Capgravio Ethelvulfum aut Alfredi magni fratrem appellari.
[12] An forte ipse Mabillonius putavit, Ethelwulfum fuisse Alfredi magni fratrem? [& Ælfredi regis cognatus] Sed tunc ipsemet corrigendus est, cum Asserius in Vita regis Ælfredi sæpius diserte asserat, Ethelwulfum Alfredi regis patrem fuisse. Si itaque rex Ethelwulfus fuisset pater S. Neoti, Alfredus fuisset frater S. Neoti, quod verosimile non putamus, quia [Col. 0316D] tantam sanguinis propinquitatem non siluisset Asserius, a quo alii Alfredi fratres recensentur, & S. Neotus dumtaxat regis Alfredi cognatus vocatur. Præterea pater S. Neoti, qui a Mabillonio tam confidenter Fidulfus nominatur, in apographo nostro Beccensi clare appellatur Eldulfus, quæ expressio propius accedit ad nomen Edulfi vel Aldulfi, quod Capgravius ac Pitseus haud dubie in aliis codicibus invenerunt. Unde suspicor, amanuensem Mabillonii hic characterum ignorantia errasse, quemadmodum alibi in iisdem Actis vocem genere pro gratiæ legit, ut in Annotatis observabimus. Interea fatemur, nos de hoc Eldulfo, Edulfo vel Aldulfo nullam in historia Anglica memoriam reperisse, & nusquam matrem Sancti nostri proprio nomine expressam legisse. Nunc de monastica S. Neoti vita quædam discutiamus.
[13] [monasticam vitam amplexus est in cænobio Glastoniensi] Pitseus in opere de illustribus Angliæ scriptoribus ad annum Christi 883 affirmat, quod S. Neotus fuerit Ordinis S. Benedicti monachus in cœnobio Harinstoco, alii volunt in Glasconiensi. Maihewius hanc diversam de duplici cœnobio opinionem facile conciliari posse existimavit, si S. Neotus dicatur fortassis, quod in uno monasterio [Col. 0316E] inchoaverat, in altero prosecutus fuisse. Quidquid sit de hac facili utriusque sententiæ compositione, hactenus neminem veterum scriptorum invenimus, qui asserat, Sanctum nostrum in cœnobio Harinstoco vitam monasticam duxisse. Guilielmus Malmesburiensis apud Alfordum nostrum in Annalibus ecclesiæ Anglicanæ ad annum Christi 878 num. 3 inter alia de S. Neoto sic scribit: Factus adolescentulus, cunctis parentum relictis rebus, mundum cum omnibus suis pompis abegit, sanctumque religionis habitum in monasterio Glastoniensi; quod in maxima veneratione atque frequentia ab incolis omnibus fuit habitum, devotus suscepit. Sic quoque anonymus noster Actorum scriptor, Guilielmus Rameisiensis & Joannes Capgravius de Glastoniensi monasterio dumtaxat meminerunt, quando monasticam S. Neoti professionem narrant. Verum occurrit hic alia difficultas, quæ jam proponenda est.
[14] [sed non sub S. Dunstano abbate, ut Capgravius falsa asserit,] Capgravius in supradicta Sanctorum Anglorum Legenda fol. 239 verso post alia de S. Neoto hæc habet: In Glastoniensi cœnobio monachus sub Dunstano abbate effectus est. At quomodo S. Neotus potuit monasticam vitam amplecti sub [Col. 0316F] Dunstano abbate, cum Dunstanus plus quam centum annis post Neotum obierit: ille enim mortuus est anno Christi 988, ut in ejus Actis ad diem XIX Maii diximus; hic vero e vivis excessit circa annum Christi 877, ut postea ostendemus. Adde, quod juxta Guilielmum Malmesburiensem in catalogo abbatum Glastoniensium, quem Thomas Gæle anno 1691 Oxoniæ inter quindecim scriptores Anglos pag. 328 edidit, Dunstanus primum anno 940 abbatiam Glastoniensem regere cœperit, in cujus locum Ælwardus anno 962 suffectus est. Hinc itaque sequitur, S. Neotum jam ultra sexaginta annos mortuum fuisse, antequam Dunstanus munere abbatis fungeretur.
[15] [forte secutus anonymum Vitæ scriptorem,] Maihewius in jam sæpe laudatis Anglorum
Sanctorum Trophæis ad diem XXXI Julii satis vidit
hanc difficultatem, ideoque sese ea sic obiter expedire
nititur: Verum, inquit, si sub Dunstano
abbate Glasconiæ vitam monasticam egerit, alium
hunc Dunstanum, a sancto Dunstano archiepiscopo
Cantuariensi fuisse necesse est: sanctus enim
Dunstanus archiepiscopus Cantuariensis, cum
hæc fierent, nondum erat in lucem editus. Hoc
effugium præclusit anonymus noster biographus, qui
[Pagina 317]
[Col. 0317A] agens de monastico S. Neoti tirocinio in cœnobio
Glastoniensi sic num. 10 Actorum clare Dunstanum
illum describit: Ibi tunc temporis sanctus præerat
Dunstanus, pater insignis, & variis decoratus
miraculorum signis, qui merito sanctitatis &
discretionis ac divinæ gratia dignationis, Cantuariensis
honoris apicem adeptus, utrumque postea
feliciter obtinuit: numquam enim (ut fertur)
pastoralem ejusdem ecclesiæ curam deseruit. Huc
accedit, quod in toto abbatum Glastoniensium catalogo,
quem Guilielmus Malmesburiensis loco proxime
citato exhibet, nullus alius abbas ibidem Dunstanus
nominetur. Igitur tantummodo superest, ut
fateamur, ab anonymo Actorum scriptore & incauto
ejus sectatore Capgravio hic turpiter erratum
esse.
[16] Anonymus ex hoc errore lapsus est in alterum, quo perperam putavit, [qui posterior etiam perperam S. Adelwoldum condiscipulum S. Neoti facit.] Adelwoldum vel Æthelwoldum fuisse in monasterio Glastoniensi synchronum & familiarem S. Neoti socium, ut num. 12 Actorum indicat his verbis: Vir Domini pretiosus unum sibi præ ceteris elegit familiarissimum, nomine Adelwoldum, qui postea rem patris ibidem sortitus & nomen, Wintoniensis ecclesiæ pontifex inde sublimatus est, cujus vita gloriosa [Col. 0317B] Deo complacuit, & mors in ejus conspectu prædicatur gloriosa. In Vita istius Adelwoldi vel Æthelwoldi die prima Augusti apud Surium hæc legimus: Ethelwoldus porro Glasconiam petiit & sub abbate Dunstano habitum monasticum induit. Ex hoc ipso Ethelwoldi tirocinio, quod sub abbate Dunstano posuit, patet crassus anonymi nostri parachronismus, ut ex numero præcedente satis colligitur. Idem manifeste apparet ex morte Ethelwoldi, quæ in iisdem Actis apud Surium ita exprimitur: Obiit sanctus episcopus Calendis Augusti, anno salutis nongentesimo octogesimo quarto. Hæc obiter dicta sint ex Vita S. Ethelwoldi, quæ ad diem primam Augusti accuratius illustrabitur.
[17] Sanctus noster exemplo plurium Sanctorum a cœnobitica vivendi ratione transiit ad solitariam seu eremiticam, [Sanctus, mutata vita cœnobitica in solitariam,] ut anonymus Vitæ ipsius scriptor num. 20 & sequente exponit his verbis: Tandem vir Dei Neotus intra se deliberans hominum declinare frequentiam & exhibitam sibi ab hominibus honorificentiam, sicut omnimodis evitabat jactantiam, divino præmonitus oraculo, intra [Col. 0317C] Cornubiæ confinia, remota perquisivit solitudinis loca..... Ad hoc enim elongavit fugiens & mansit in solitudine, ut soli Deo solidius adhæreret solitarius; & cum nihil ei deesset in conventu ad justitiæ perfectionem, summopere tamen nitebatur in secessu ad ejusdem perfectionem: ibi enim vires exercebat, quas antea collegerat; ibi vitam exhibebat, quam antea in scriptis didicerat. Hæc fusius ex Actis nostris referre volui, ut hæreticum quemdam calumniatorem tanto evidentius mendacii convincerem.
[18] Quamvis hæc veteris auctoris verba monasticam cœnobii Glastoniensis disciplinam diserte laudent, & illam vitæ mutationem divinæ voluntati ardentique majoris perfectionis desiderio expresse adscribant, [cujus mutationis causam Balæus mendaciter assignat,] tamen mendax Balæus in opere de illustribus Angliæ scriptoribus centuria 2 cap. 23 aliam hujus mutationis causam lectoribus suis obtrudere non erubuit hoc modo: Neotus Aldulphius vel apud Anglos Orientales vel apud Cantios nobiliter ortus, ut litterarum vacaret studiis, in Glasconiensi cœnobio monasticæ vitæ statum elegit: quorumdam postea monasterialium aspernatus ignaviam, quod Dei non docuissent verbum, [Col. 0317D] in Cornubiæ solitudinem quamdam non procul a fano Petroci secessit cum præceptore & libris, ut illic res divinas propius experiretur. Quandoquidem impostor ille famulum S. Neoti, qualis in Actis num. 29 appellatur, & qui num. 20 solus cum Sancto in eremum discessisse traditur, in præceptorem illius transformaverit, ac liberaliter magisterio donaverit, potuisset eadem liberalitate libros illuc delatos in copiosam bibliothecam mutare. Sed ut serio dicam, quod sentio, non arbitror, ipsos cordatos heterodoxos fidem adhibituros iis, quæ hic & alibi impurus iste apostata e cerebro suo fingit, & sine ullo teste pro suo contra Catholicos odio impudenter effutit.
[19] [postea Romam proficiscitur ante annum 882,] Cum S. Neotus septem annos in solitudine illa transegisset, Romam petiit, & a memorando Papa Marino cum honoris reverentia susceptus est, ut Acta nostra num. 23 loquuntur. At hic iterum manifesta temporum vel personarum confusio occurrit, & Romana S. Neoti peregrinatio nullo modo componi potest cum pontificatu Marini Papæ, quem alii Martinum appellant: nam juxta exactiores chronologos Marinus anno Christi 882 Romanam S. Petri cathedram ascendit, & post brevem Ecclesiæ gubernationem anno 884 e vivis [Col. 0317E] excessit. Si igitur evicero, S. Neotum ante annum Christi 882 obiisse, evidenter constabit, illum Romæ a Marino Papa susceptum non fuisse, quod anonymus Actorum scriptor perperam affirmat. Nunc itaque de tempore, quo S. Neotus ex hac vita migravit, disserendum est.
[20] [ut ex mortis suæ prædictione] Acta nostra cap. 3 exponunt, quomodo S. Neotus, prænuntiata prius Ælfredo regi paganorum in Angliam incursione, etiam eidem imminentem suam mortem prædixerit his verbis: Ego vero, meæ tempore resolutionis instante, post modicum viam universitatis ingrediar: quæ tibi prædico, credere non differas. Hæc enim mihi Domino revelante, meque ad optatum littoris portum sua gratia perducente, in proximo noveris adimpleri. Deinde post narratam Sancti nostri mortem in iisdem Actis cap. 4 num. 47 hæc sequuntur: Eo tempore, anno videlicet ab Incarnatione Domini octingentesimo septuagesimo septimo, octavo Idus Januarii, contigit quemdam immanissimæ crudelitatis tyrannum, Gitronem nomine, cum magno ac belligero classium apparatu Anglorum insulam invasisse. Ex his textibus inter [Col. 0317F] se collatis & mature expensis colligo, S. Neotum ante hanc paganorum irruptionem mortuum esse, cum Sanctus Ælfredo regi diserte significet, tempus mortis suæ instare, & se brevi viam universæ carnis ingressurum, ac denique omnia eventura, quæ ipsi de calamitosa hostium incursione ac inferenda tandem illis clade antea prædixerat.
[21] [& Sancti jam mortui apparitione,] Præterea juxta veteres Angliæ historicos Ælfredus
rex anno 878 post Pascha cum exercitu suo
paganis occurrit, & Gitronem prælio superavit.
Sed ante hanc pugnam S. Neotus solicito regi Ælfredo
de nocte apparuit, ut anonymus noster a num.
55 narrat, eumque sic allocutus est: Pone igitur
modum tristitiæ, ac de cetero desiderata perfruere
jucunditate: ad hoc enim me misit Dominus
de superna Sanctorum quiete, ut tua jam terminetur
miseria. Deinde post alia verba, quibus S.
Neotus Ælfredo regi reportandam de barbaris victoriam
promisisse traditur, scriptor Actorum num.
56 ita concludit: His dictis, Sanctus disparuit,
iterum receptus in gloria. Ex his aliisque, quæ
eodem capite in Actis nostris referuntur, evidenter
sequi putamus, ut S. Neotus post mortem
suam Ælfredo regi apparuerit, & ante istud prælium
[Pagina 318]
[Col. 0318A] uno alterove annon mortuus fuerit. Idcirco initio
hujus Commentarii in margine obitum Sancti
circa annum DCCCLXXVII assignavi.
[22] At fortasse nonnemo dicet, quod illa apparitio, quam anonymus Actorum scriptor S. Neoto attribuit, [Ælfredo regi facta] S. Cuthberto adscribatur ab aliis auctoribus, inter quos Guilielmus Malmesburiensis lib. 2 de Gestis regum Anglorum cap. 4 sic narrat: Solebat ipse (nimirum Ælfredus rex, de quo ibi agit) postea in tempora feliciora reductus, casus suos jucunda hilarique comitate familiaribus exponere, qualiterque per beati Cuthberti meritum eos evaserit; sicut plerumque mos est mortalibus, ut eos illa juvet meminisse, quæ olim horruerint excepisse: nam cum quadam die in insula inclusus solus domi esset, sociis per oram fluminis ad piscandum dispersis, corpus curis ægrum sopori commisit, & ecce Cuthbertus, Lindisfarnensis quondam episcopus, his verbis dormientem alloquitur: Ego sum Cuthbertus, si audisti; misit me Dominus, ut tibi prospera annuntiem: quia enim Anglia jam dudum peccatorum pœnas enormiter luit; modo tandem Deus indigenarum [Col. 0318B] Sanctorum meritis super eam misericordiæ oculo respicit. Tu quoque tam miserabiliter regno extorris, gloriose post paucum tempus in solium reponeris, atque adeo tibi signum eximium dabo. Venient hodie piscatores tui magnam vim grandium piscium corbibus evehentes; quod erit eo mirabilius, quia his diebus gelante aqua fluvius asperatus nihil tale sperare promittit: super hoc hodie gelido rore stillans aër omnem piscantium artem eludit. Verum tu fortunæ secundæ compos regaliter feceris, si adjutorem tuum Deum & me ejus nuntium competenti devotione demerueris. Hæc dicens Sanctus, regem soporatum solicitudinibus exuit. Eadem S. Cuthberti apparitio, aliis circumstantiiis ornata, in opere nostro ad diem XX Martii tomo III ejusdem mensis a pag. 127 fusius refertur.
[23] Ex his inferri posset, debili fundamento niti argumentum, [aliisque testimoniis ostenditur.] quod ex apparitione S. Neoti desumpsimus, cum ea forte S. Cuthberto sit adscribenda. Sed nolo hic operosius disputare, an ea apparitio alterutri vel utrique tribui possit, cum saltem Asserius in Vitæ Ælfredi regis ad annum Christi 878 agens de adversis, quæ eidem regi circa hoc tempus contigerunt, ita loquatur: Beatissimus [Col. 0318C] vir Neotus ADHUC VIVENS IN CARNE, qui erat cognatus suus, intimo corde doluit, maximamque adversitatem ob hoc ei venturam spiritu prophetico plenus PRÆDIXERAT. Ex hac phrasi colligo, S. Neotum jam fuisse mortuum, quando ea adversa Ælfredo acciderunt: frustra enim adderet, quod illas calamitates Sanctus adhuc vivens in carne prædixerit, si adhuc vixisset eo tempore, quo evenerunt. Quinimo Martyrologium Anglicum, anno 1608 editum, mortem S. Neoti circa annum 871 collocat. Alterum Martyrologium, quod anno 1640 Anglice impressum est, obitum ejusdem Sancti circa annum 890 consignat. Sed sicut prima editio Martyrologii Anglicani fortasse obitum istius Sancti nimis prævertit, ita secunda editio eumdem nimis videtur differre. At quiscumque sit verus mortis ejus annus, saltem biographus noster manifeste sibi contradicit & a recta chronologia aberrat, quando in Actis asserit, S. Neotum Romæ a Marino Papa susceptum fuisse & nihilominus jam mortuum Ælfredo apparuisse in prælio, quod rex ille anno 878 cum Gitrone pagano inivit.
Postquam publicus Sanctorum cultus ex Anglia proscriptus est, [Corpus S. Neoti, cujus hodiedum paucæ reliquiæ noscuntur,] non facile a nobis dici potest, ubinam hoc tempore omnes venerandæ S. Neoti reliquiæ delitescant. Mabillonius in Actis Sanctorum Ordinis Benedictini sec. IV part. 2 pag. 338 nobis tantummodo indicat, maxillam S. Neoti in Beccensi Normanniæ monasterio asservari. Lelandus in Monastico Anglicano pag. 368 exuviis ejusdem Sancti a se visis ita testatur: Vidi tunicam interiorem sancti Neoti ex panno villoso, more Hibernico; pecten sancti Neoti ex ossiculo duos digitos lato, insertis piscium denticulis instar maxillæ lupi fluviatilis. Alias istius Sancti reliquias, quæ forte ad Catholicas regiones translatæ sunt, vel adhuc in Anglia latent, lipsanophilis Anglis investigandas relinquo, & antiquam sacrorum ossium venerationem, variasque eorum translationes [Col. 0318E] ex veteribus auctoribus describo.
[25] [ex Cornubia, ubi sepultum fuerat,] Acta nostra num. 44 primam S. Neoti sepulturam sic indicant: In eadem autem ecclesia, quam idem Domini Confessor atque sacerdos a primis construxerat fundamentis, sacrum ejus ac venerabile corpusculum veneranter est humatum, & a dignis digne reconditum. Ecclesiam illam in Cornubia sitam fuisse, patet ex Asserio, qui in Vita Ælfredi ad annum 884 narrat, quomodo rex ille opem Sanctorum implorando promptum diuturni morbi lenimen invenerit: Cum Cornubiam venandi causa adiret, inquit, & ad quamdam ecclesiam orandi causa divertisset, in qua sanctus Gueryr requiescit, & nunc etiam sanctus Neotus ibidem pausat, sublevatus est. Vide, quæ de hac ecclesia superius num. 1 ex Camdeno diximus.
[26] [in Huntingdoniam] Nescimus, quanto annorum spatio corpus S. Neoti in Cornubia quieverit, & an inde totum postea in Huntingdoniam translatum fuerit: nam anonymus de translatione in Huntingdoniam non meminit, & in Actis nostris num. 46 ita loquitur, acsi reliquiæ istius Sancti suo tempore adhuc in priori ecclesia requiescerent. Joannes Bromton abbas Jornalensis, qui circa finem seculi XII floruisse videtur, inter decem scriptores Historiæ Anglicanæ [Col. 0318F] col. 818 de Ælfredo rege etiam ita scribit: Cornubiam adiit, ecclesiam sancti Guevori, ubi sanctus Neotus REQUIESCIT, visitavit, & ibi pro morbo sedando aut saltem immutando Deum rogavit. Observa, quod non dicat requiescebat; sed requiescit, quasi corpus S. Neoti usque ad suam ætatem ibidem adhuc persisteret. Sed ex dicendis apparebit, majorem reliquiarum partem non tamdiu in Cornubia relictam fuisse.
[27] [incerte tempore translatum est.] Alfordus noster in Annalibus ecclesiæ Anglicanæ
ad annum 890 num. 18 dicit esse incertum,
quamdiu Neoti corpus in Occidente illo
manserit: nam constat inde in Icenos translatum,
ac in Huntindoniensi agro depositum. Ibi oppidum
cernitur, quod hodieque a sancto Neoto
vulgus appellat Saint Needs. Mabillonius in Appendice
ad Vitam S. Neoti, postquam supra memoratum
Joannis Bromtoni textum allegaverat,
& verba anonymi nostri explicuerat, de tempore
primæ translationis ita judicat: Existimem, corpus
sacrum Ainolbesbiriam in agro Huntindonensi
delatum fuisse pontificatu Adelwoldi episcopi
Wintoniensis, quando eo in loco S. Neoti cella
instaurata est, ut dixi in observationibus præ,viis.
[Pagina 319]
[Col. 0319A] In illis observationibus præviis num. 3 ex Monastico
Anglicano retulerat, quomodo S. Adelwoldus,
rogante Leofrico comite & uxore ejus Leofleda,
qui locum suppeditarunt, labente seculo X monachos
ex cœnobio Eliensi & Torneiensi acciverit,
& in Huntingdoniensi S. Neoti cella constituerit.
Ipsum Monasticon Anglicanum tomo 1 pag. 369
consuli potest. Porro historiam & circumstantias hujus
primæ translationis, etsi de rei substantia satis
constet, nusquam in antiquis monumentis invenire
potuimus.
[28] Certiora proferemus de altera earumdem reliquiarum translatione, [Postmodum ex Huntingdonia ad Croylandense monasterium delatæ sunt] quam Ingulphus synchronus & postea abbas Croylandensis in sua Historia descripsit his verbis: In tempore itaque domini Osketuli abbatis Croilandiæ, cum sic Dani totam terram inquietarent, indigenæ de villis & vicis ad civitates & castella, & plurimi ad paludes & lacum * loca invia refugientes, Danorum transitum & discursum pro anima præcavebant. Accidit ergo, quamdam magnam dominam villæ, quæ Elnophesbiry vocatur, Lefwinam nomine, sororem scilicet ex parentum propagine domini Osketuli abbatis Croilandiæ, ad Witlesey tunc villam suam venire, & secum sacras reliquias, scilicet [Col. 0319B] sacratissimam glebam sancti Neoti confessoris de Elnophesbiry, quia minus honorifice jacuerunt ac Danorum deprædationi patuerunt, in scrinio ad id aptato deferre. Quæ dirigens celerem nuntium ad fratrem suum, dominum abbatem Osketulum supplici postulabat supplicatione, quatenus cum congruo fratrum suorum comitatu Witlesiam placeret accedere, & dictas reliquias S. Neoti confessoris secum in suum monasterium cum digna reverentia deportare. Ille gaudens & exsultans, assumptis secum quibusdam fratribus, Witlesiam adiit & dictas sanctas reliquias cum debita honorificentia & psalmorum melodia ad Croilandiam transtulit; ac juxta sanctæ Dei genitricis Mariæ altare cum devotione debita collocantur. De eadem translatione meminit Ordericus Vitalis, cujus verba superius num. 5 alia occasione produxi.
[29] Quæri hic posset, an totum corpus ex Huntingdoniensi S. Neoti cella Croylandiam translatum fuerit. [notabiles ejusdem corporis partes,] Huic quæstioni plene satisfaciet laudatus Guilielmus de Ramesey, monachus Croylandensis, qui in quodam opusculo, quod in supellectile nostra litteraria inveni, & quo Mabillonius se caruisse [Col. 0319C] fatetur, de his S. Neoti reliquiis ita disserit: Cum beati confessoris Neoti reliquiæ apud Croylandiam in crepidine parietis post altare maius satis honorifice multis diebus quievissent, placuit domino Henrico abbati, sublatis inde reliquiis & altius honorabiliusque locatis, altare in eodem loco erigere. Habebatur enim apud nos lapidea altaris tabula, quam sancti patris nostri fuisse Cuthlaci majores nostri tradiderunt: & hanc in honorem patroni nostri loco supradicto supradictus abbas levare proposuerat; quod & fecit, reposito interim reliquiarum supradictarum loculo super altare aliud, donec illis collocandis locus præpararetur idoneus. Erat autem loculus lapideus, ferro plumboque signatus, annulos habens altrinsecus, quo facilius posset transportari.
[30] Verum quoniam a multis retro temporibus in dubium multis venerat, [quæ hic enumerantur,] quid quantumve de beato apud nos haberetur Neoto, præsertim cum fratres in loco, qui sancti Neoti dicitur, commorantes, se eum habere assererent: & contra, non nisi apud nos eum esse satis pertinaciter contenderetur, placuit tam abbati quam fratribus fidem super jam dictis consulere oculatam. Cum [Col. 0319D] ergo summa devotione accensis cereis, cum letaniarum decantatione convenientes ad locum, & loculum cum timore Domini infringentes, thecam ligneam diligenter ferro circumquaque clausam reperiunt, & ea iterato reserata, aliquid aspiciunt, unde & verum probetur, quod a nostris ex majorum traditione prædicatur, & non omnino falsum, quod a fratribus apud sanctum Neotum manentibus affirmatur: inventum est enim & hic esse Neotum & ibi nihilominus esse posse Neotum, quia cum pro parte majori alicubi res esse dicatur, profecto & apud nos esse, rationabiliter dici potest, & apud eos, si tamen id habent reliquiarum ejus, quod nobis deest: reserata etenim, ut supra dictum est, theca illa lignea, reperta sunt intus testa capitis, ossa tibiarum, ossa coxarum, de collo, de scapulis & thorace nonnulla; & has nemo majores dignioresque partes corporis ambigit.
[31] [etsi forte in Huntingdoniensi S. Neoti cella aliquæ reliquiæ remanserint.] Potest nihilominus & apud illos major, quoad numerum, reliquiarum ejus pars esse, si tamen residuum habere eos constet: nam cum eum mulier venerabilis Levina hostilitatis tempore, securitatis causa, & amore Osketelli tunc [Col. 0319E] abbatis Croylandiæ transferre statuisset, votis suis satisfactum credidit, si, relictis in sarcophago una cum cineribus costis, spondilibus, aliisque ossibus minutis, ea transferret ossa, quæ majora erant, & ideo minus barbarorum rabiem latere possent. Nec est credibile, deceptam fuisse mulieris sanctæ solicitudinem, cum & domina fuerit fundi illius, & ejusdem Confessoris cultrix devotissima; utpote quæ eidem oratorium eo loci construxerit. Sed barbarorum, ut dictum est, crudelitatem metuens, cum a mediterraneis partibus ad loca tutiora confugeret, eximiæ dilectionis intuitu, etiam beati Viri reliquias fugæ suæ comites & exilii solatia habere voluit. Has ergo, ut supra dictum est, sic visas ac reverenter deosculatas supra nominatus abbas manibus propriis lavit, in sindone munda involvit, & in feretro, satis pro tempore competenti, ad honorem Christi & Confessoris sui honorifice reposuit. Actum est hoc anno ab incarnatione Domini millesimo ducentesimo decimo tertio, a sacro transitu sancti patris Cuthlaci quadringentesimo nonagesimo nono, qui fuit annus Innocentii tertii decimus sextus, Joannis Anglorum regis decimus quartus, [Col. 0319F] domini abbatis Henrici vicesimus tertius. Hæc reliquiarum translatio & accurata partium enumeratio etiam in Monastico Anglicano tomo 1 pag. 369 paucioribus verbis referuntur. Atque hæc sunt præcipua, quæ monenda esse censuimus ante ipsam Actorum editionem, quam nunc subjungimus.
[Auctor inter res creatas] Cum universarum essentialis rerum perpetuitas,
elementorum venustissima confusæ molis
[Pagina 320]
[Col. 0320A] distinctio, singulorumque conspicua ac decentissima
existentium varietas summum laudent Artificem,
summum esse summumque principium,
quo auctore ex nihilitate primo simul ac conjunctim
universa confusaque materies, ac deinde formaliter
secundum genus ac species suas universorum
singula proprium ad esse prodierunt, & omnia
valde bona, singulari tamen ac speciali quadam
laudationis prærogativa in illis & ab illis summus
rerum laudandus est Artifex, in quibus præclarius
atque lucidius gloriosus apparet atque laudabilis,
quibus etiam ad privilegii decus & gloriam
datum & naturaliter insitum est, ita summum
laudare & laudando venerari principium, ut,
quod laudant, ductu noverint rationis laudabile:
spiritus quippe angelicus & homo adeo sunt præcellenti
naturæ fastigio sublimati, quod etiam sui
præpollent Artificis imagine persigniti.
[2] Unde rationali vivacitate, intellectuali perspicacitate ac ceterarum Deo simillima rerum disparilitate singula quoque præeunt eisque jure præferuntur conditionis: [præcipue extollit angelos & homines,] quanto enim quis veritati similior, tanto ab universitatis vanitate fit remotior, & quanto vanitati similior, tanto fit incommutabilitati [Col. 0320B] dissimilior. Hinc est quod ait Propheta: Quia homo per peccatum vanitati similis factus est, dies ejus sicut umbra prætereunt. Porro angeli, etsi natura boni, gratia tamen summi boni, bonitatis ipsi bono inhærendo interminabili, ita confirmati sunt, ut nec lapsum incurrere velint nec valeant; quin etiam Dominum Deum sabaoth gratissime proclamantes voce consonant infatigabili.
[3] Verum quoniam ipsorum est frui Deo perenniter, eique desideranter inhærere, [& ab iis transit ad Sanctos,] nullo umquam lapsu deficiendi a bono interminabili eis intercludente polum, nullo nisu reversionis iterum lapsis aperiente, paulisper ab eis calle reflexo humili stilo retorquentes aliunde, loquendi sistimus gradum, præsertim cum nec eorum cursum, quo nostrum saltem dirigamus, perspexerimus ad bravium aut plene statum agnoverimus, nec ad laudem cælestium, peccatorum sufficiat eloquium: neque enim incarcerati & a luce privati lucis & aurarum discernere valent amœnitatem. Angelorum igitur edocti magisterio, quorum, ut legitur, ministerio lex ordinata est in manu mediatoris, [Col. 0320C] in illorum laudem & admirationem compendiosissime prorumpamus, qui cum sint filii hominum & de massa prodierint peccatrice, gratia matre mediante, Sancti nomine prædicantur & actu: qui arrepta, dum adhuc viverent, ignominiosa corporum vilitate, mundo abjectissimi habebantur, & tamquam omnium peripsema facti sunt, ut omnibus velut astra matutina lucescerent in exemplum, & naufragantibus portum ostenderent salutis.
[4] Dominus autem noster Jesus Christus Deus de Deo, [& nominatim ad S. Neotum,] summi Patris imago, verique solis radius, qui in visceribus misericordiæ, adveniente temporis plenitudine, visitavit nos oriens ex alto, ipse divinitatis potentia & essentiali præsentia totus semper ubique præsens est: ipse absque omni solicitudinis inquietudine usquequaque operando ad totius decorem universitatis atque venustatem tam singula specialiter, quam omnia generaliter, sapienter regit atque disponit: a quatuor enim ventis suos collecturus electos, variata temporum vicissitudine, quando & ut voluit, totum Sanctorum splendoribus illuminavit orbem: inter quos piissimus ac nominatissimus Dei servus Neotus, velut micantissimum sidus, sub occidui a [Col. 0320D] climatis axe suo resplenduit in tempore, qui licet a septemtrionali b plaga occidentalibus procrearetur, ac moraretur in partibus ab anatole c atque mesembria d ex opposito remotissimis e, sub glaciali tamen dysis f algore, fidei atque caritatis semper ferbuit ardore. A solis ortu usque ad occasum laudabile nomen Domini.
[5] [cujus aliquagesta se collegisse præfatur,] Vir autem iste claruit quidem nobili parentum prosapia; sed multo clarior exstitit in devota fidei confessione. Hujus Viri stilo qualicumque saltem ex parte prosequendam suscepimus laudationem; nec tamen præcipiti audacia vel impetuosa præsumptione tanti operis aggredimur fastigium, sed potius erga Sanctum habita devotione & intenta multorum supplicatione. Multis ergo prætermissis, quorum ad nos usque nequaquam plene pervolavit notitia, quamplurium incuria negligentiæ ministrante fomitem, multorumque languescente memoria, perpauca de tanti Viri gestis atque miraculis huic operi, Deo favente, interserimus g: sicut enim in omnibus fastidium, ita debet ab omnibus evitari prolixitas.
[S. Neotus nobili stirpe] Cum adhuc Anglia, quæ prisco nomine Britannia
dicebatur, pluribus adjaceret regibus
obtinenda, priusquam debellata triumphali Nortmannorum
subjugaretur ditioni a; quod eleganter
regio jure nunc obtinet unus, quatuor tunc
reges insigniter obtinebant. Tunc etenim temporis
[Pagina 321]
[Col. 0321A] totum Anglorum imperium per tetrarchias divisum,
quatuor conferebat regibus sceptrigeræ
potestatis ac regii diadematis insignia. Fuit autem
ex illis unus vir Christianissimus ac princeps egregius,
Edulfus b nomine, occidentales Angliæ
partes totamque Cantiam strenue gubernans, qui
ceteris in Anglia circumquaque regnantibus dicitur
præfuisse c. Uxor ejus venerabilis nihilo minus
de regum prosapia orta, plus florigera virtutum
redolebat plenitudine, quam superba parentum
se præferret jactantia.
[7] Ambo itaque plus egregiæ studentes liberalitati, quod eis genus & mores conferebant, [& piis parentibus ortus] quam mundanæ servientes cupiditati, quod abhorret vera nobilitas; plus honorem Creatoris, quam proprii jura regiminis assecuti sunt: multa enim de propriis facultatibus ecclesiis atque pauperibus unanimi conferebant favore, cunctisque ecclesiam oppugnantibus scutum liberæ defensionis opponebant. Dominus autem, cum sit excelsus, humilia respiciens & alta a longe cognoscens, respexit ad eos & ad eorum opera, deditque eis heredem: in quo tamen jura propriæ retinuit hereditatis, [Col. 0321B] æternam ei recompensaturus, ut Regis regum & heres & filius per gratiam factus adoptionis, ei quandoque confidenter arrideret dicens: Tu es, Domine, qui restitues hereditatem meam mihi.
[8] Sanctus igitur Neotus regio quidem, sed carnali de stemmate natus, [operam dat litteris,] salutari traditur a parentibus lavacro regenerandus, sicque expurgato in eo veteri fermento massæ corruptibilis, factus est nova conspersio, sigillum supernæ accipiens hereditatis. Renatus autem ex aqua & Spiritu sancto, transactisque feliciter teneris infantiæ annis, litterarum implicatur exercitiis, moralibus ac divinis informandus disciplinis, ut sciat, quid, cui debeat; quid ex se, quid ex Deo habeat; quid carnalis, quid spiritualis ei nativitas contulerit; quid ex generis nobilitate, quid ex gratiæ divinæ largitate contraxerit.
[9] Quibus dum totus intenderet exercitiis, sancti Spiritus eruditionibus atque documentis consummatus in brevi, [quibus instructus] explevit tempora multa, sicque in vera philosophia quod decuit, didicit, ut quidquid indecens esset, præteriret: non enim ab hujusmodi studiis carnis delectatio, non petulantia vel mentis elatio, non pompæ secularis revocabat ambitio. Inter coætaneos duplicis vernabat [Col. 0321C] viroris fragrantia, dum & morum honestate, bonæ indolis prætendebat elegantiam, & virtutum suavitate viriliter in puero sectabatur justitiam; hunc siquidem cerneres & corporis adhuc parvitate puerum, & mentis jam gravitate summæ perfectionis virum. Sic enim quotidie coram Deo & hominibus, salutaribus proficiebat incrementis, ut super senes intelligens, ab omni via mala prohiberet pedes suos, nitorem & gloriam pretiosarum vestium, omnemque seculi luxum penitus abhorrebat, tamquam regalis oblitus prosapiæ; quod postea rerum probavit affectus *.
[10] Ingressus quippe adolescentiæ tramitem, cum jam militares attigisset annos, [in cœnobio Glastoniensi] seculari noluit implicari militia, sed potius eligens temporaliter abjectus esse in domo Dei sui, quam in regio gloriari palatio, in Glastoniensi cœnobio d monachus effectus est. Erat autem locus ille & magni fama nominis circumquaque celeberrimus, & virtutum aromatibus frequentantibus eum saluberrimus. Ibi tunc temporis sanctus præerat Dunstanus e pater insignis, & variis decoratus miraculorum signis, qui merito sanctitatis & discretionis, [Col. 0321D] ac divinæ gratia dignationis, Cantuariensis honoris apicem adeptus, utrumque postea feliciter obtinuit: numquam enim (ut fertur) pastoralem ejusdem ecclesiæ curam deseruit.
[11] [monasticam vitam amplectitur,] Vir autem Domini Neotus campum ibi certaminis ingressus, tam a prædicto Patre, quam a Fratribus diligenter monasticis informatur eruditionibus. Et cum multi sancti viri cum eo currerent in stadio, ut in unitate corporis Christi & pacis ecclesiasticæ compaginati, omnes, ut unus, acciperent bravium; tamen iste noster Patronus f cum Apostolo Dei æmulatione singulos æmulabatur. Cum enim in diversis diversa consideraret gratiarum munera, pro singulis Deo gratias agens, de singulis singulorum proficiebat profectibus. Unde factum est, ut subito ad tantæ religionis adscenderet fastigium, quod nihil ei virtutis & gratiæ deesse crederetur.
[12] [& ibidem alios verbo] Et quoniam unicuique procurandum est, ut de multis unum saltem habeat, cum quo familiares possit conferre sermones; cui cordis additus [Col. 0321E] pateat & recessus, juxta illud Sapientis, unus sit tibi consiliarius e mille; Vir Domini pretiosus unum sibi præ ceteris elegit familiarissimum, nomine Adelvoldum *, qui postea rem patris ibidem sortitus & nomen, Wintoniensis ecclesiæ pontifex inde sublimatus est: cujus vita gloriosa Deo complacuit, & mors in ejus conspectu prædicatur gloriosa g.
[13] [& exemplo] Hunc familiaritatis gratia Sanctus alloquitur dicens: Frater amantissime, prætermittamus plurima, & conferamus alterutrum cælestis vitæ colloquia, ut ampliorem exprimamus contemplationis dulcedinem. Temperetur corporei laboris nimietas, & demus operam speculationi. Spiritus enim promtus est, caro autem infirma. Prætermittamus Marthæ erga plurima solicitudinem, & unum cum Maria eligamus necessarium. Facta autem aliquantula digressionis hujuscemodi mora, sancto Sanctus iterum aiebat: Venerande frater, vita brevis, labor utilis; otiositas est culpabilis, cum animæ sit inimica. Recurramus ardentius ad laboris consuetudinem, nec caro spiritui dominetur, sed debitæ subjiciatur servituti.
[14] [ad perfectionem hortatur.] In hunc modum Vir sanctissimus instanter prædictum fratrem & alios instruebat, sic unum ex altero temperans exercitium, ut utrumque avidius alternatim resumerent: sic enim Rachelis [Col. 0321F] pulcritudinem laudabat, ut Liæ non contemneret fœcunditatem: & cum aliis iter vitæ prædicaret, seipsum singulis apponebat sanctæ conversationis exemplar. Jejuniorum enim & parsimoniæ observatione, sedula vigiliarum pernoctatione ac pervigili orationum frequentatione, jugique legis meditatione spiritum roborans, carnis domabat superbiam. Quidquid etiam præter moderatam naturæ sustentationem reservare poterat, in necessarios indigentium usus expendebatur.
[15] [Quamvis latere cuperet,] Vixit autem in hac devotionis constantia
pluribus annis, neminem per confinia forinsecus
agnoscens. Cumque fama circumquaque crebrescente,
jam universis ejus innotesceret religio;
ipse tamen specie tenus adhuc omnibus ignotus
exsistebat, exceptis his, cum quibus habitabat,
& peculiari domus familia. Nec prætereundum,
quod dum totus eum conventus ex merito cognitæ
sanctitatis unanimiter ut patrem veneraretur,
ac vinculo sibi caritatis adstringeret; tamen omnimodis
ejus semitas investigare non poterant,
nec furtivas orationum excubias. Frequenter enim
mutato, ne cognosceretur, habitu, nonnumquam
vero peregrinorum alteratus induviis in ecclesia
[Pagina 322]
[Col. 0322A] pernoctabat, vacans attentius orationi. Cum
vero lux adveniens noctis dissiparet caliginem,
habitu latenter exutus peregrino, proprio rursus
induebatur.
[16] Hujus denique viri fama celebris episcopum non latuit, [tamen ob virtutum famam diaconus ordinatur,] qui missis ad eum nuntiis advenientem pater filium, ut patrem filius, solemniter suscepit; quem aliquanto secum tempore gratanter retinens, ejusque felicibus utens colloquiis, tandem cognita sanctitatis puritate, diaconii promovit ad gradum: in quo vir Dei Neotus magis magisque proficiens, vasa Domini, vas electum, mundo corde munda ministrabat. Et quemadmodum levitis in veteri Testamento universa ad cultum tabernaculi pertinentia tradebantur custodienda, sic levitæ Neoto idem est assignatum ex officio: quod officiosissime complens, ut dulcem carperet obedientiæ fructum, sic Deo per omnia placuit, ut nemini displiceret.
[17] Raptus autem postea pari monachorum ac clericorum desiderio ad honorem sacerdotii, [& deinde ad sacerdotium promotus] quamquam renitens & indignum adhuc se esse vociferans, qualem se omnibus, voce, forma & [Col. 0322B] actu exhibuerit, non est nostræ facultatis evolvere: ut tamen epilogo h nonnulla perstringam, ipse velut fons patens irriguus & indeficiens, sitientibus verbi divini pocula propinabat; ab obsessis corporibus, fusis ad Deum precibus, dæmoniacam rabiem excludebat; languidis debilibusque medelam salutis conferebat. Unde factum est, ut catervatim ad eum undecumque turbæ confluerent, alii corporalem, alii spiritualem curationem efflagitantes. Ille vero singulorum in se transformabat affectus, gaudens cum gaudentibus, flensque cum flentibus, omnibus omnia factus, ut lucrifaceret Christo, omnesque eum tamquam omnium patrem & patriæ propugnatorem unanimi venerabantur affectu; & voce ejus audita, vel saltem specie cognita, lætabundi remeabant ad propria.
[18] Erat quippe Neotus (ut dictum est) clarus avis, [supposito scabello sacrum celebrat ob exiguam corporis staturam,] clarus studiis, clarus moribus, clarus virtutibus; lingua facundus, verbo discretus, scientia laudabilis, doctrinaque mirabilis; in consilio utilis, omnibus factus amabilis. Erat nihilo minus adspectu angelicus vultus hilaritate conspicuus, incessu modificatus, omniumque membrorum [Col. 0322C] officio compositus, sed corporis brevitate alter Zachæus i. Scabello namque ferreo supposito Missas celebrabat, & altaris cultui assistebat, quod usque hodie ad ejusdem Viri gloriam & piissimam recordationis memoriam, vice reliquiarum, in eadem reservatur ecclesia.
[19] Inter innumera miraculorum signa signorumque prodigia, [ad quam juvandam miraculum patratur.] quæ per eum divinitus creberrime fiebant, accidit unum cella memoriali dignissimum, quod nos idcirco ad devotionis excitationem memorare curavimus, ut unius saltem relatio multorum sit certa probatio. Quadam die dum Neotus, ceteris tamquam omissis, solis ex assueto spiritualibus intenderet, affuit persona quædam, cui sedula reverentiæ debebatur exhibitio, pulsans instanter ad ostium, ut ei panderetur ingressus. Neotus autem Dei servus accelerans, qui tunc (ut dictum est) secretarii k fungebatur officio, ut pulsanti celeriter aperiret, summopere nitebatur, nec ad seram in sublimi erectam attingere poterat pro staturæ brevitate; cumque qui pulsabat, pulsando magis ac magis instaret, & hinc inde solicitus se vir Dei circumferret; conspicit eminus eamdem seram de loco, ubi clavis confixa tenebatur, divina demissam omnipotentia, [Col. 0322D] ad succinctorium usque depositam, sicque intrare volenti veneranter aperuit, glorificans Dominum, qui aperit & nemo claudit, claudit & nemo aperit, qui suis in operibus semper est ab omnibus & ubique glorificandus.
Tandem vir Dei Neotus intra se deliberans hominum declinare frequentiam, [Cum unico famulo] & exhibitam sibi ab hominibus honorificentiam; sicut omnimodis evitabat jactantiam, divino præmonitus oraculo, intra Cornubiæ a confinia, remota perquisivit solitudinis loca. Unius itaque clientis contentus comitatu, nomine Barrii b, quem sui fecerat secreti conscium, quique eum nec in vita, nec in morte deseruit; nunc ambiens excelsa montium, nunc concava perlustrans convallium; nunc densas silvarum opacitates, nunc saltuum ac fluminum amœnitates, ipso ducente, quo præmonente locum mutaverat, sibi destinatam attigit nemorosæ mansitationis aptitudinem. Erat autem locus ille nemorosa circumseptus arborum densitate, fluminum perspicuus jucunditate, & collaterali maris affinitate.
[21] [asperam vitam ducit] Hunc ergo locum Christi Miles eligens,
tamquam neoptolemus c, & nunc primo conversus
[Pagina 323]
[Col. 0323A] a seculo, rursus elapsus est. Ibi proculdubio
promeruit frequenter angelica dignatione visitari.
Novum quippe vivendi terminum, novis denuo
virtutum incrementis, tamquam novis instituens
votis, omnipotenti Deo per omnia satagebat anachoriticæ
conversationis semitam ingressus artiorem.
Ad hoc enim elongavit fugiens, & mansit
in solitudine, ut soli Deo solidius adhæreret solitarius:
& cum nihil ei deesset in conventu ad justitiæ
perfectionem, summopere tamen nitebatur
in secessu ad ejusdem perfectionem. Ibi enim vires
exercebat, quas antea collegerat; ibi vitam
exhibebat, quam in scriptis didicerat d. Gustaverat
& viderat, quam suavis est Dominus: legerat
& intellexerat, quia timentibus Deum nihil
deest.
[22] Spinæ divitiarum in eo verbum vitæ non suffocabant, nec sarcinis oneratum secularibus juxta semitam retardabant. [in solitudine, ex qua post septem annos] Ea nimirum, quæ retro sunt, oblitus, ad ea, quæ ante sunt, extendebatur. Audierat enim quod scriptum est: Nemo mittens manum ad aratrum, & adspiciens retro, aptus est regno Dei; & illud: Nemo militans Deo implicat [Col. 0323B] se negotiis secularibus; in corporis autem cruciatu Dominum imitabatur, illam ejusdem prætendens sententiam: Qui non bajulat crucem suam, & venit post me, non est me dignus. Sanctus igitur Neotus, qui columba fuit in grege, nunc est turtur in solitudine: illus vitam duxerat socialem, nunc istius agit solitariam: illius retinens simplicitatem, istius conservat castitatem & utriusque gemitum: & sicut de beato Joanne Baptista legimus, vestibus asperrimis atque cilicinis caro ejus oppressa tegebatur, & pauperrimi victus parcitate sustentabatur. Sic nimirum ei videbatur tamquam anteacta tempora in otium expendisset, & in vacuum consumpsisset. In hac eremi vastitate, sua contentus inedia & voluntaria paupertate, ut septemplici repletus gratia, septem feliciter annos explevit, numquam hujuscemodi rigoris reflectens habenas.
[23] Sanctus igitur Neotus erectus in virtutum culmine, [Romam proficiscitur,] Sedem petiit Apostolicam, ut inde sanctioribus informaretur institutis, ubi caput noverat totius religionis. Scire etiam volebat, utrum a summo Pontifice ratum haberetur, quod ipse agebat, & agere intendebat quod divina factum [Col. 0323C] est dispositione, ne lucerna diutius sub modio lateret, sed ostensa super candelabrum tenebras effugaret. Romam igitur juxta pium desiderium propositi devotus perveniens Neotus, a memorando Papa Marino e cum honoris reverentia susceptus est in amplexu caritatis confovendus.
[24] Cumque aliquamdiu cum eo conversatus fuisset, eique purissima cordis arcana funditus patefecisset, [& in patriam reversus] utroque alterius recreato solamine, tandem postulata cum benedictione licentia & suscepta prædicationis obedientia, ad præelectum dilectæ paupertatis asylum redire Sanctus disposuit. Quis autem mira & magnifica, quæ Deus per eum in itinere gessit, narrare sufficiat? Multos quippe variis dissolutos languoribus prece pia consolidavit, prava hæreticorum dogmata viva voce confutavit, & ad Catholicæ fidei symbolum istos adduxit, illos revocavit: imbre prædicationis terram circumquaque aridam irrigavit, discordes pacificavit; & nunc doctrinæ rigore, nunc consilii ratione, nunc interfusa oratione, multa multis contulit bona.
[25] Gloriosus Dei servus & Confessor a peregrinatione reversus, [cœnobium construit,] iterato continuis se subdidit laboribus: & quia itineris difficultate in melius [Col. 0323D] induruerat, duriorem, in quantum valuit, & artiorem religionis semitam ingressus est. Unde factum est, ut frequentissime angelico confortaretur alloquio, & sustentaretur patrocinio: qui spiritu vivebat, spiritu & ambulabat. Disponens exinde divino nutu pluribus prodesse; sicut in illis partibus noverat necesse; noluit ulterius solitarius esse: quia vivere pluribus, & se vita & moribus ceteris anteferre, conversatio est specialis. Cœpit ergo ardenti desiderio monasterium construere, domos ædificare, officinis insistere, sicque summo fultus Artifice, in brevi quod intendebat consummavit, ut ferventissimi rigoris lora nullatenus relaxaret.
[26] [atque ob sanctitatis famam] Omnes ilico occidentales Angliæ fines ejus famositas pervolavit, totamque longe lateque attingens provinciam, repente populos reddidit attonitos: quod de illo quis sentiebat, celebri laude statim ceteris referebat, donec omnibus innotescens oleum effusum factum est nomen ejus. In illis quippe locis pauci admodum culmen adhuc perfectionis attigerant f. Occurrunt ad eum populi hac odorifera respersi suavitate, utrum vera de ipso audierint persemet ipsos exploraturi; qui [Col. 0323E] omnes cum regina Saba, quæ venerat a finibus terræ audire sapientiam Salomonis, dicere possunt, se pauca audivisse, & multa invenisse.
[27] [multos cœnobiticæ vitæ socios colligit.] Exinde multi nobiles & justi, seculi fastum inter ceteros potentiores ejus saluberrimis compuncti eruditionibus fallaces abdicarunt delicias, se suaque Domino sacrificium offerentes qui sacris ejus consiliis in omnibus obtemperantes, regularibus inardescunt disciplinis informari. Multi quoque suos ad eum deferunt filios, subnixis orantes precibus, ut eo duce, pastore atque patrono, miseros seculi fluctus evadere queant, ad vitam enutriti æternam. Porro fratribus quamplurimis cujuscumque ætatis, regulariter ibidem congregatis, venerandus pater Neotus omnes erudiens, omnibus proficiens, reciproca vicissitudine virtutum in se charismata concipiebat ab omnibus, ipse totus in cælo angelica conversatione, totus erat in illis caritatis fervore.
[28] [Pisces ad S. Neoti sustentationem divinitus assignati,] Quid de tanti viri sanctitate referam? Quid reticescam? Nempe ut minus hyperbolice loquar, pauca, sed admiranda scribo, quæ præterire nefas est, aut punienda negligentia. Ista siquidem fere omnes, & maxime comprovinciales, devota & celeberrima concinunt relatione. Erat ibi (ut [Col. 0323F] aiunt) & est usque hodie fons quidam irriguus, qui totum locum reddebat aptiorem, gratam ei conferens amœnitatem, in quo Pater insignis, Deo provisore, totius boni largitore, tres invenerat pisciculos; illos autem nec lædere præsumsit, nec tangere ausus fuit, donec divina revelatione nosset, quid ex his sibi foret agendum; quod factum est: affatu namque angelico præceptum accepit divinitus atque sententiam, ut singulis diebus, vel quoties expediret, unum tantum accipiens, reliquos duos semper ibi conservaret illæsos. Hanc itaque sententiam, tamquam mortis & vitæ januam, diu custodivit inviolatam, pro hoc & aliis beneficiis Deo infatigabiliter gratias referens. Cumque uno sublato, duo semper illibati remansissent, divina suppletus bonitate, in crastino suprascriptus reperiebatur pisciculorum numerus.
[29] [ex quibus famulus duos imprudenter in cibum apposuerat,] Accidit autem aliquando, ut vir Dei, molesta
corporis detentus infirmitate, vix aliquo vel
modice vesceretur edulio. Proinde custos ejus &
famulus fidelissimus, de quo superius mentio facta
fuit, condolens & compatiens pii Patris incommoditati,
quantocius ad fontem properavit,
[Pagina 324]
[Col. 0324A] & duos inde afferens pisciculos, præparare solicitus
curavit. Unum itaque assatum, alterum elixum
Domino suo, quem medullitus diligebat,
obtulit in disco, rogans & excitans eum, ut comederet.
Cumque vir Dei, quid esset in disco, requisisset,
& unde pisces allati fuissent; Barrius
famulus ejus, sicut erat simplex & innocens,
quod simpliciter fuerat factum, simpliciter recognovit.
Ideo, inquit, Pater, duos a fonte pisciculos
sustuli, & diverso modo tibi in edulium
præparavi, ut si forte uno vesci non potueris, ex
altero, si fieri potest, saltem reficiaris.
[30] Tunc Domini Servus & athleta, simplici quidem animo, [prodigiose reviviscunt,] sed tamquam in ira commotus, in verba prorupit increpationis dicens: Quare hoc fecisti? Quare nobis victum divinitus attributum temere abstulisti? Quare contra Dei nutum atque sententiam agere præsumpsisti? Hæc dicens jussit inde pisces auferri & in fonte reponi. Ipse vero ad expertum conversus orationis remedium, ut & Dominum placaret, & desolatum consolaretur famulum, obtinuit. Pronus etenim solo ac gemebundus incumbens, nequaquam ab oratione dicitur [Col. 0324B] surrexisse, donec ei nuntiatum fuisset, pisciculos more solito in fonte natare viventes. Tunc cum gratiarum actione surgens, unum denuo jussit afferri, & paratum in esum sibi apponi. Cumque gustasset, ilico sanus effectus convaluit. Ecce Vir iste, sicut de Salomone scriptum reperimus, non solum quod postulavit impetravit, verum etiam quod on postulavit. Habemus hic, quid admirari, quidve debeamus venerari. O virum ineffabili laudatione dignum! o pium Spiritus sancti sacrarium!
[31] Audiamus & aliud quod solemniter atque devote sexus uterque refert. [& cervi jugum subeunt loco boum,] Quadam nocte, ut referunt, venerandi Patris boves furto sublati sunt, quibus tota domus in agricultura sustentabatur. Cum vero Fratres pro tali penuria cum pio Patre ad agros egressi fuissent, ut pro posse labori attentius insisterent; ecce cervi quamplures de frutetis nemorum gregatim advenientes, ad eos mansuetissimi properabant, eisque tamquam alii cervorum hinnuli matribus applaudebant: quod videns pius monachorum pater & dux Neotus, per cujus merita hæc & alia fiebant magnalia, & ad cujus mansuetudinem leones & tygres & feræ quælibet [Col. 0324C] indomitæ mansuescerent, Fratres consolatus est, dicens, Dominum eorum respexisse devotionem; statimque cervi, ejus jussu colla jugo submittentes aratris apponuntur: sicque (mirabile dictu!) boum vices longo tempore supplesse referuntur.
[32] Fures autem, qui sceleris hujus auctores exstiterant, tam admirabile factum expavescentes, [quos abstulerant, fures, qui hoc miraculo convertuntur.] Virum Deo plenum quantocius adierunt, veniam imploraturi. Cumque advenientes ei sua restituissent animalia, pedibus ejus advoluti, plenam indulgentiæ largitatem ab eo misericorditer perceperunt, atque dignum pœnitentiæ fructum se facturos promiserunt, vitam suam de cetero ejus consilio munientes. Unde patens est, Virum Dei sanctitatis mansuetudine, boves a latronibus & latrones a dæmonibus eripuisse. Asserunt etiam insigni concrepantes præconio, supra dictos cervos, & eos, qui de eorum stirpe prodierunt, ad hujus rei notitiam atque probationem, notitiæ suæ signum usque hodie prætendere, apparente circa loca, ubi juga tetigerunt, albedine: hoc tamen nec pro rei insolentia syllogizando probare contendo, nec de Dei potentia diffisus abnegare præsumo g.
Factum est autem in una dierum, ut idem Domini Servus more solito staret in fonte, [Quidam venator, viso miraculo,] in quo solitus erat ad rigoris incrementum totum ex integro Psalterium persolvere. Porro cerva quædam per devexa montium, per devia nemorum, per divortia dumorum fugiens, immoderatis ad eum saltibus accelerabat. Canes quippe, venatore incitante, celerrimis eam insectationibus & acerbis latratibus infestabant. Corruens autem supra fontem secus pedes memorandi Patris, tamquam voce sua vitæ remedium, & mortis ab eo deposcens [Col. 0324F] inducias, tamdiu ibi prostrata jacuit, donec liberam inde jussit abire.
[34] [sit monachus,] Sed & canes hoc videntes tamquam gravis morsus vel ictus afflicti vulnere, retro passim omnes statim aufugerunt. Ipse vero venator procidens in terram, sanctum adoravit Neotum, & per eum veterem hominem exuens cum actibus suis, novum indutus est, sacrum ab eo habitum suscipiens. Est etiam facti hujus probabilis assertio, cornu venatoris ejusdem usque inpræsentiarum in ecclesia sancti Petroci a reservatum, & vice reliquiarum ibidem honorifice sublimatum ob reverentiam atque memoriam Neoti, confessoris sanctissimi, per cujus donum ibi translatum est.
[35] [& ob auditam prodigiorum famam] Non est silendum factum nihilo minus memorabile.
Accidit aliquando, juxta communem
multorum assertionem, ut Neotescenses (a Neoto
quippe villa vocabulum traxit) solitum servitutis
obsequium domino suo soliciti persolvere
satagerent. Cumque quadriga cum rebus ad eum
pertinentibus servitute * onerata incedens, jam medium
iter perageret; affuit ventus obviam turbinis
vehemens ab aquilone veniens, qui mira impetus
sui valitudine boves, quadrigam, homines
impellens, nullo eorum nisu prævalente, ad
[Pagina 325]
[Col. 0325A] locum, unde moti fuerant, retrusit. Præpotens autem,
cui præfatum exhibebatur obsequium, concipiens
hoc meritis & voluntate pii Patris fieri,
Neotescensibus hanc relaxans servitutem, eos de
cetero libertatis ampliavit gratia.
[36] Pro his & hujusmodi factis crevit fama Viri Dei, [Ælfredus invisit S Neotum, consanguineum suum,] & omnium erga Neotum est augmentata devotio. Contigit namque Alvredum b Anglorum regem egregium, famosa Neoti concepisse magnalia; & talibus excitatum præconiis, orationum ejus adiisse suffragia: ad quem cum venisset, corpore simul humiliatus ac mente, postulavit ab eo benedici. Ipse vero piissimus Dei Servus regem ut dominum cum honore, & ut fratrem c cum amore suscipiens, benedixit, edocuit, & erudivit eum scientia, viam prudentiæ ostendens illi: pravos etiam ejus redarguens actus, jussit in melius converti, & tanto securius, quanto carnis propagine ei jungebatur affinius. Neque enim alienus vel ipso genere inferior sanctus erat Neotus, sed ex eodem sanguine cretus. Rex itaque spiritualibus diligenter instructus, optata iterum benedictione [Col. 0325B] suscepta, hilaris inde recessit.
[37] Ex ea die rex assuevit sanctum frequenter adire Neotum, saluberrimis ejus muniendus consiliis & fulciendus patrociniis. [qui regem officii sui admonet,] Sed quamquam de sanctissimis illius monitis atque præceptis idem rex aliquantisper profecisset; nondum tamen ad plenum recte regendi normam assecutus, viam deseruerat pravitatis. Quadam denique die solemni venientem, ex more de tyrannidis improbitate & de superba regiminis austeritate d, acriter eum sanctus increpavit Neotus: & qui prius quasi calcando e subtiliter vulnus tetigerat, jam tunc quasi sapiens medicus ejusdem vulneris profunditatem & occulta doloris gladio linguæ penetravit, ad sulphureas gehennæ flammas eum trepidare coëgit & ad gaudia humilibus repromissa negligentem excitavit.
[38] Volebat eum erudiri, qui judicabat terram, quia potentes potenter tormenta esse passuros non dubitabat. [ac eventuras ei calamitates prænuntiat,] Apponebat ei sanctum David, quem ad regendum de post fœtantes Dominus acceperat regum mansuetissimum, & omnibus humilitatis exemplar humilitate præelectum & approbatum: asserebat & Saülem superbia reprobatum, qui cum parvulus esset in oculis suis, caput constitutus fuerat [Col. 0325C] in tribubus Israël: necnon inter aspera increpativæ admonitionis convitia, spiritu attractus prophetico futura ei prædixit infortunia. Quid gloriaris, inquit, in malitia? Quid potens es in iniquitate? Elevatus es ad modicum, & non subsistes, & sicut summitates spicarum contereris. Ubi est gloriatio tua? Etsi nondum exclusa est, aliquando tamen excludetur. Ipso enim regiminis principatu, cujus inani gloriatione te ipsum excedendo superbis, in proximo privaberis. Irrumpentibus quippe intra regionem istam barbaris, atque Dei permissione triumphantibus, vix solus evadens, vagus & profugus eris super terram: sicque pauper & egenus aliquamdiu latitabis, timens, ne omnis, qui invenerit te, occidat te.
[39] Cum autem hujus infortunii cognoveris effectum, confortare & esto robustus: viriliter age, & confortetur cor tuum. [earum remedia præscribit,] In omnibus Dei misericordiæ memor eris, qui cum iratus fuerit, misericordiæ recordabitur. Noveris enim, me devotis apud Deum intercessionibus obtinuisse, ut suppressa quandoque tantæ adversitatis importunitate, pristina iterum prosperitatis jucunditate & plena gaudeas regiminis restitutione, si tamen agere perverse quieveris, & digna pœnitueris satisfactione. [Col. 0325D] Tunc igitur quantocius Romam legatos dirigens, Martinum f summum apostolicæ Sedis principem, magnis & necessariis [stude] ampliare muneribus, supplex eum rogaturus, ut Anglicam scholam, in eadem urbe sitam, non deneget applicare libertati g, ut per hoc beneficium, gratius tibi præstetur inter incommoda subsidium.
[40] [mortemque suam instantem prædicit.] Ego vero, meæ tempore resolutionis instante, post modicum, viam universitatis ingrediar. Quæ tibi prædico, credere non differas: hæc enim mihi, Domino revelante, meque ad optatum littoris portum sua gratia perducente, in proximo noveris adimpleri. Hac voce prophetica beatum Petrum imitatus est clamantem ac dicentem: Justum arbitror, quamdiu sum in hoc tabernaculo, suscitare vos in commonitione, certus quod velox est depositio tabernaculi mei.
[41] [Ælfredus hac prophetiæ territus] Tunc Regis animus ad audita contremuit; oculisque madefactis non voces, sed miserabiles mœroris singultus emittere cœpit, sicque duplici jam contritus contritione, tam ob amici destitutionem, quam ob regni desolationem, alta [Col. 0325E] & lacrymosa pro responsis edidit suspiria. Tandem flexis genibus, ut poterat, benedici postulavit; & suffultus optatis orationum ejus præsidiis, acceleravit implere quod jusserat.
[42] [Deum placare nititur,] Rex itaque Alvredus, juxta viri Dei præceptum atque consilium, pro sua regnique salute Romam nuntios delegavit muneribus onustos: sicque a summo Pontifice absque mora prospere, quod quærebat, impetratum; sed & ipsa Pontificalis sublimitas vicaria beneficiorum largitione, regiæ dignitati digniora direxit donaria, quia juxta Sapientis sententiam, victurum est beneficium quod obviam venit. Ob memoriam quippe nostræ redemptionis de ligno salutiferæ Crucis h quamdam ei transmittendo portionem, cum aliis multis Sanctorum reliquiis; mordaces ab ejus animo curas expulit, & magna ex parte tenebras attenuavit perturbationis. Sed cum his aliquantisper, non tamen omnimodis suscitatus mente fuisset, semper tamen cum formidine præsagiorum certitudinem flebili præstolabatur solatio, donec eum post ruinam divina revocaret clementia per sancti Neoti suffragia.
[43] [& S. Neotus sacro Viatico munitus meritur,] Nominatissimus denique Dei miles & athleta Neotus, juxta veridicæ assertionis vaticinium, acri febrium cœpit fatigari molestia. Sed qui nullo tempore ab angelica fuerat destitutus consolatione, [Col. 0325F] in hac frequentius ægritudinis angustia, divina pariter & angelica meruit dignatione visitari. Cumque certaminis hujus ultimo se sensisset agone coartari, inter vitæ moritsque confinia, suas attentius oviculas salutaribus instruebat disciplinis & ad cælestis gregis pascua, ut pastor egregius, invitabat, ut de illo verissime dici possit, Quia cum dilexisset suos, qui erant cum eo, in finem utique dilexit eos, &, ut vere pacificus, heredibus suis pacis commendans patrimonium, pacem suam imitationem dominicam dedit eis, pacem reliquit eis, ac deinceps in angusto extremitatis articulo, sacrum dominici Corporis percipiendo viaticum, qui in semetipso coram Deo semper hostia viva fuit, hostia viva & vivificante in vitam vivificatur æternam. Sicque inter orationum & psalmodiarum dulcedinem, Angelis in sublimi plaudentibus, debitam humano generi resolutus in mortem, cælo gaudenter susceptus est.
[44] [cujus cadaver suavem odorem spirat,] Fama dudum celebris & congratulatoria,
jam tunc facta flebilis & desolatoria, devotos circumquaque
populos tantis excitavit exsequiis interesse.
[Pagina 326]
[Col. 0326A] Affuerunt inter eos & multi qui variis oppressi
morborum difficultatibus, pristina gavisi sunt
sanitate, sacram hujus funeris glebam devoto considerantes
intuitu. In eadem autem ecclesia, quam
idem Domini Confessor atque sacerdos a primis
construxerat fundamentis, sacrum ejus ac venerabile
corpusculum veneranter est humatum, &
a dignis digne reconditum.
[45] Præterea miræ suavitatis odor fragrantissimus inde respirans, [sepeliturque in ecclesia,] non solum eumdem locum, verum etiam quæque loci confinia plenissime respersit. Tantam etenim tamque delectabilem longe lateque totam aëris temperiem illa reddidit fragrantia, ut advenientes etiam remoti se subito faterentur hujus renovari dulcedine, & ægroti quique sanari: qui nimirum adhuc in corpore vivens, bonus odor fuerat omnibus in omni loco, jam defunctus, sicut cinnamomum & balsamum aromatizat: qui vernando semper liliis incanduit castitatis, & omnium virtutum redoluit odoramentis; ecce, quasi cella pigmentaria, suavissimum emittit odorem, & odor ejus, ut Libani.
[46] [Col. 0326B] Porro terra sepulturæ illius cum pia veneratione languescentibus tradita, [quæ ob magnum populi concursum fuit amplificata.] multis medicinaliter noscitur profuisse. Gustata quippe pro quolibet invalitudinis genere, tam homines, quam jumenta plene convalescere faciebat. Sic enim multiplicata est Dei misericordia, homines salvans atque jumenta, per admiranda sancti Neoti merita. Verum quia populis inibi gregatim confluentibus templum eos capere non posset præ multitudine; aliquanto tempore transacto, placuit indigenis & Fratribus, ibidem vota sua Deo persolventibus, ut ampliarentur ædificia. Unde factum est, prout res exigebat, ut sanctissimum Confessoris corpusculum de loco, in quo fuerat prius reconditum, in aquilonari altaris parte honorifice atque devote reponeretur. Tunc iterato nihilominus salutiferæ suavitatis odore nonnulli peroptata potiti sunt sospitate. Sed & mira & magnifica per abbatem Neotum & confessorem præcipuum ibidem usque hodie divina operatur potentia ad ejusdem gloriam atque venerationem, cui est laus interminabilis per æterna secula seculorum. Amen.
[Cum barbari in Angliam irrumpentes] His itaque feliciter consummatis & examussim oppositis, quæ vir Dei Neotus de se ipso vaticinando prædixerat, jam ad Regem Alvredum ordo dirigendus est narrationis, ut prophetica sententia pii Patris, sicut in se, sic in rege nihilo minus verissima esse comprobetur. Eo tempore, anno videlicet ab Incarnatione Domini octingentesimo septuagesimo septimo, octavo Idus Januarii, contigit quemdam immanissimæ crudelitatis tyrannum, Gitronem * a nomine, cum magno ac belligero classium apparatu Anglorum insulam invasisse; qui, sicut gentium adhuc erat irretitus erroribus, & idolorum inhiabat spurcitiis, nulli parcens sexui vel ætati, alios ferro trucidabat, alios fame superabat, alios concremabat incendio, ac si cum furia infernali voce proclamaret terribili dicens: Bella manu letumque gero. Quid plura? Sævit amor ferri & scelerata insania belli.
[48] [Col. 0327A] Terras nihilo minus urbes villasque depopulans, aut suppresso quarumlibet aggere munitionum miro conamine solum solo coæquabat; [omnia vastarent,] aut armato milite complens, victoriosus ad alia properabat. Templa Deo dicata, ut membrum hostis antiqui, furibundus hostis solo tenus prosternebat: quæ autem concupiscibilia sibi suisque videbantur, aut a prædonibus deferebantur, aut miserabili tradebantur exterminio: sicque circumquaque sæviens, & suam omnimodis exercens tyrannidem, tam loca, quam homines suo exsecrabili subjugabat imperio. Multi quoque remotiores tanta concussi formidine, sibi fugiendo consulentes, transmarinas in partes navali cursu transvehi nitebantur.
[49] Cumque vis tyrannica maxima ex parte jam prævaluisset in Anglia, [& Ælfredus multitudini eorum impar] & cuncta sibi prosperarent, iter accelerans, occidentales Anglicos attentavit invadere. In illis etenim partibus didicerat a fugitivis ipsum regem hiemare. Ibat igitur velut alter Saulus furia invectus, dirumque toto pectore virus efflabat, & Christianorum sanguinem sine intermissione sitiebat. Rex autem Alvredus audiens barbaricam rabiem atque sævitiam comminus irruisse, suorumque considerans dispositionem, [Col. 0327B] huc illucque cœpit animo fluctuare; tandem discretiori fretus arbitrio, cessit hostibus, ac solus & intermis fugæ est expositus ludibrio.
[50] Cumque prorsus ignoraret, quo se verteret, quo eum fugæ necessitas impelleret; [fugere cogeretur,] ut fortuna ducebat, quemdam ex insperato locum ingressus est, magnis undique circumseptum paludibus. Est autem locus ille in extremis Angliæ Britannicæ finibus, qui lingua eorum Ethelingaia dicebatur, quod apud nos exprimitur Regalis insula. Ibi Rex Alvredus, tamquam profugus & suis exsulatus ab oris, intercidens, pauperis subulci domunculam est ingressus, spemque suam de cetero Regum altissimo committens, qui pauperem facit & ditat, humiliat & sublevat; aliquot diebus pauper & ignotus ibidem delituit.
[51] Factum est autem in una sabbati, ut subulcus more solito gregem solita duceret ad pascua, [omnesque calamitates juxta S. Neoti consilium] solo rege cum ejusdem uxore domi remanente. Porro mulier, ut deposcebat necessitas, igne supposito panes sartagini ad coquendum commiserat, quos nonnulli liridas b appellant, quibus maritus [Col. 0327C] ejus rediens & ipsa vescerentur. Cumque more plebeio, simili ex necessitate, aliis aliquamdiu esset occupata negotiis; tandem ad ignem solicita recurrens, & panem ex altera parte combustum reperiens, protinus regem talibus aggressa est contumeliis: Quid hic, homo, sedens meditaris, & panes girare dedignaris? Quod est genus tuum, qui mores, quæ ignavia, quæ tibi de futuris fiducia? Quantæ nobilitatis te esse profiteris? Panes, quos negligis apparare, apparatos non differes manducare.
[52] Rex vero procaciter his & hujusmodi lacessitus improperiis nullum ex adverso reddidit impatientiæ verbum: [animo contrito exciperet,] sed potius mansuetudinis & patientiæ forti vallatus munimine, velut alter Job, in omnibus his non peccavit labiis suis, neque stultum quid contra judicium Dei locutus est. Sic nimirum humiliatus est sub potenti manu Dei, ut juxta veridicum sancti Neoti præsagium quandoque respirare liceret, & iterum exaltaretur in tempore divinæ visitationis. Exinde mulieris expergefactus litigiis, coquendis panibus atque conservandis de cetero curam adhibuit. Hujus igitur regis exemplo, qui stat, videat ne cadat superbiendo: discat a philosopho, discat quod cecidit, [Col. 0327D] qui stabili non erat ille gradu.
[53] Cum vero rex præfatus aliquamdiu pauperis ac dejecti suppressus fuisset opprobrio, [ac deinde hostibus] & pro regis palatio vili contentus tugurio, quadam die a quibusdam forte suorum, arrepto fugæ incommodo, huc illucque circumquaque dispersis cognitus est. Unde tam regi quam militibus paulisper crevit animositas, qui prius unum fugæ consuluerant remedium. Per paucos siquidem dies, qualem potuerunt, belligeram construxerunt munitionem. Sicque Rex Alvredus, receptis aliquantisper viribus resistendi, paucorum militum vallatus præsidio, bellum hostibus commovit ex adverso; & quamquam numero essent paucissimi respectu barbaricæ multitudinis, nec in primo belli occursu aut in prima die prævaluerint; minime tamen hostibus terga verterunt, aut devicti succubuerunt.
[54] [utcumque resisteret,] Spe siquidem suffulti victoriæ, sicut eorum numerus paulatim augmentabatur, sic magis ac magis in adversarios accendebantur, & de bello rursus parabantur ad bellum; sicque modo victi, modo victores tempus pro casu, & casum pro tempore sustinere didicerunt. Rex vero inter dextrum [Col. 0327E] & lævum fortunæ latus, semper lætum prætendebat vultum, ut suos tali confortaret exemplo. Sed inter crebra intimi doloris suspiria rem tacitus considerabat expectans ac desiderans efficacissimum sancti Neoti suffragium, & restitutionem regiminis ab eodem sibi promissam.
[55] [S. Neotus apparens afflictum regem consolatur,] Noctis igitur profunditate cum idem rex, totius expers quietis, curis vallaretur mordacibus; affuit dilectissimus Dei confessor Neotus, vultus & habitus nitore locum irradians. Ille vero erectis in Sanctum luminibus & immobiliter defixis, ut quis esset certius agnosceret, talibus ab eo suscitatus est alloquiis. Quid Rex, inquit, tot deprimeris angustiis? Cur unum oblitus necessarium, tot & tantis perturbationibus mente exagitaris? Securus esto, quod si bona egisti, bona procul dubio recipies: si vero mala, jam judicium pertulisti: neque enim Dominus judicabit bis in idipsum. Pone igitur modum tristitiæ, ac de cetero desiderata perfruere jucunditate. Ad hoc enim me misit Dominus de superna Sanctorum quiete, ut tua jam terminetur miseria, si tamen juste vivendo meis acquiescas consiliis.
[56] [eique victoriam prædicit.] Si igitur continentiæ, pacis, pietatis & innocentiæ sectator fueris, ac exemplo præcedentium [Col. 0327F] patrum totius æmulator justitiæ, in solio regali post modicum restitueris. Et ne visionem hanc arbitreris illusoriam, ego sum ille Neotus, Dei cultor & amicus, qui tuis exigentibus culpis, hos infortunii casus tibi futuros præcinui: semper tamen tui memor incommodi, numquam Dominum pro te interpellare quievi. Dominus autem ad punctum in modico dereliquit te, ut in miserationibus suis assumeret te. Non solum enim de tyrannica rabie victoriosus triumphabis, sed & ipsum tyrannum Christo Christianum assignabis, universa arma ejus auferens, in quibus confidebat, & spolia ejus distribuens. Septima hebdomada post dominicæ resurrectionis triumphum, congregato divinitus Christianorum exercitu, in coïs partibus me prævio gaudebis & protectore, donec omnia quæ polliceor feliciter compleantur. His dictis, Sanctus disparuit iterum receptus in gloria.
[57] [Ælfredus se suosque ad pugnam parat,] Cum vero diei nuntiaret principium, rex
mente pariter & corpore surgens, & auditis fidem
adhibuit, & gratias Deo sanctoque Neoto
referre non distulit, Tempus quippe carnalis indixit
[Pagina 328]
[Col. 0328A] afflictionis, ut saltem in brevi salutaribus afflicti
commerciis, priora tempora per fructum
pœnitentiæ redimerent, puriores ad prælia processuri.
Continuatis autem aliquamdiu bonorum
operum exercitiis, cum illa exercitus portiuncula
rex eoas secessit in partes, sicut sancti Neoti
sanctis didicerat documentis. Ad locum itaque
pervenientes, quem Elbrichtstan celebri novimus
designatum vocabulo, quod Latinam vertitur in
linguam, lapis Elbrichti; laxas inibi represserunt
habenas.
[58] Cumque belligeris inniterentur instrumentis, ut regem illuc significaretur advenisse; [aciem instruit] altisonis lituorum clamoribus, buccinatum. Clangoribus recognitis, innumerabiles ad eos ipsa die confluxerunt. Nec solummodo fugiendo dispersos aut ubique latentes ibi credamus in modico convenisse; sed & ipsos, qui jam de vita desperati, colla tyranno subdiderant. His ita gestis, propter gratam armatorum multitudinem, juxta silvam salicis in gratam sese recipiunt planitiem: ubi per biduum commorantes, atque cultui vacantes armaturæ militaris, quibusdam aliis insperatum regis regressum significantibus, multos secum receperunt. Tertia vero die disposita seriatim acie [Col. 0328B] proximum anticipaverunt promontorium. Et quia dies desideratæ cælitus assignata victoriæ jam instabat, jam jamque divinitus appropinquabat, hinc hostium explorabant occursum, hinc promissum præstolabantur suffragium.
[59] Factum est autem, ut rumor hujus eventus jam latissime diffusus, [contra hostem procedit,] profanas G tronis attingeret aures, qui ubique serpentino gutture mortis sibilabat edictum. Tunc magis ac magis effrenatæ malitiæ spiritum exagitans, solam Christianorum anhelabat cædem atque cladem, & cruentas manus ad cruorem excitabat. Malus itaque malos hortabatur ad mala, & digna triumphantibus præmia promittebat: & licet belluino fremitu contra regem & ejus exercitum conaretur furibundus insurgere, illos tamen aspernabatur, & asserebat invalidos mortis exitio destinatos. Ecce alter Goliath * contra David veniens, carnes ejus bestiis & avibus minatur exponere, & jam tamquam leo rugiens circuit quærens, quem devoret. Cum itaque funestus idololatra sitibundo pectore vasa mortis fundere mortem præmonuisset, & [Col. 0328C] adversus antea devictos crebris exhortationibus animasset ad pugnam; protinus juxta morem suum acies disposuerunt, ad locum certaminis castra moventes.
[60] Nox erat, & ecce Neotus angelica specie, nivea canitie, [& nova S. Neoti apparitione] vestibus splendiferis & odoriferis regi Alvredo visibiliter c apparuit, belligera secum deferens arma. Rex quippe solicitus atque devotus, ut sibi promissum ejus desiderabat adventum atque præsidium, cui Sanctus talibus infit: Surgens tolle moras, ad palmam præparatus victoriæ. Cum enim huc procederes, tibi comes individuus commilitabam, & meo semper fovebaris consilio. Sicut enim in angustiis præmonitor, sic in itinere nihilo minus tuus exstiti ductor.
[61] Nunc igitur, ut viri fortes & ad bella doctissimi, & ut decet athletas Christi, [ejusque auxilii promissione animatus] succincti & armati cras egrediemini, & Dominus erit vobiscum. Dominus enim fortis & potens, Dominus potens in prælio; qui dat salutem regibus, per me famulum suum optato vos ditabit tropæo cum salute. Ego ante vos ibo, & gloriosos atque superbos humiliabo: in conspectu meo cadent inimici vestri gladio, & stragem facere comminantes, magna strage corruent in ore gladii. Quibus [Col. 0328D] auditis, Rex protinus adversos tendens in hostes, solerter ordinatas promovit acies. Tunc omnem exhortatur exercitum viriliter agere, nefariam multitudinem non timere, pro se suaque patria fortiter dimicare, & de victoria jam tertio sibi promissa non desperare.
[62] [cum barbaris confligit,] Mane autem facto, cum jam utriumque mutua visione phalanges sese conspicerent, clamor ingens ex utroque spiratus exercitu auras concussit æthereas. Postmodum autem præmissis hinc inde sagittis cum terrifico lancearum impulsu, ab utrisque concurritur, donec ad enses cominus perveniatur. Gloriosus vero servus Christi Neotus signifer & prævius regis antecedebat exercitum, hostiles ab ipso belli primordio comprimebat acies, & ante gloriosos conterendo reddebat inglorios: quem videns rex Alvredus, & agnoscens, brevi sermone conversus ad suos, in hæc prorumpit solamina: Commilitones, inquit, mei bellatores incliti, nonne videtis eum, qui nostros conterit hostes? Si nosse desideratis, ipse est proculdubio Neotus Christi miles invictissimus, per quem hodie præsto est in manibus nostris palma [Col. 0328E] victoriæ.
[63] [eosque in munimentum quoddam fugere compellit,] Dixit, & ecce viri validi validiores effecti, acrius animantur ad pugnam. Tunc sane quasi recenti bello resumptis viribus, in barbaros pariter irruunt: istos prosternendo sauciant, illos perimendo jugulant, & fundunt sanguinis undas; alios fugam arripientes magnis insequuntur clamoribus. Cumque dux alienigena suorum stragem vidisset, nec penitus resistere prævaluisset, alienatus est retrorsum: quod videns incredulæ multitudinis portio residua, declinando mortis interitum, nihilo minus pari consilio fugam consuluit. Rex vero, cui jam ad votum cælitus arridebat regalis hora triumphi, ad eam quam primo firmaverant arcem, eos ovanter insecutus est, obsidens eos in gyro forti munimine.
[64] [ita ut dux illorum, pactis induciis, fidem Christianam amplexus fuerit,] Denique pagani, viribus exhaustis & suppresso conamine, dextras regi suisque dederunt, supplicantes ut eis parceretur. Tunc spoponderunt sub juramento, ipsum principem suum victrici manui post modicum assignare, Christianæ militaturum militiæ, penitus abdicatis idololatriæ spurcitiis. Decursis igitur in pace trium hebdomadatum curriculis, Gitro tyrannus, belluina jam feritate [Col. 0328F] deposita, regem adivit mansuetus, deposcens, ut per eum sacro renovari baptismate, ac divinæ legis cultor effici mereretur. Quem Rex Alvredus honorifice suscipiens, ad votum desideranter exaudivit, & de fonte levavit Catholicum, triginta primatibus suis idem gratiæ * d donum cum eo assecutis, præter alios, quorum numerus nequaquam nobis innotuit. Ecce per alterum quomodo Ananiam de lupo factus est agnus, & de Saulo mutatus est Paulus, & hæc mutatio dexteræ Excelsi.
[65] [quem Ælfredus de sacro fonte suscepit.] Cum itaque Gitro, ritibus profanis funditus eliminatis, feliciter egressus fuisset in libertatem gloriæ filiorum Dei, cum nominatissimo rege patrino suo aliquamdiu moram faciens, his quæ ad vitam pertinent, summopere studuit informari. Denique magnis ab eodem rege ditatus muneribus, ei vice caritatis valedicens, suam cum suis recessit in patriam, laudans Deum trinum & unum.
[66] [Ælfredi regnum & mors,] Rex autem Alvredus in solio regni denuo
sublimatus, sectando justitiam jejunavit a culpa,
& reliquum vitæ suæ tempus sanctissimis venustavit
commerciis. pie regens sub Rege piissimo,
a quo pie regebatur. Si vero tempus regiminis ejus
[Pagina 329]
[Col. 0329A] computando sciri desideratur, quatuor annorum
septenis rexit Angliam & anno dimidio e; rexerat
enim sex annis ante barbarorum invasionem;
post restitutionem vero sceptrum regale viginti
duobus annis insigniter obtinuit. Si jungas semis,
summam quam quæris, habebis. Jamque Rex Alvredus
ad patres suos feliciter appositus, de regno
morientium ad regnum migravit sine fine mansurum.
[67] O quam pia recordatio! quam attollenda laudatio! [atque auctoris epilogus.] quam pium est sancti Neoti præconium! Per eum rex in melius corrigitur, per eum in regno restituitur, per eum tyrannica rabies in mansuetudinem convertitur, cultus dæmonum evacuatur, & grex Catholicus augmentatur, ipso opitulante, qui prædestinatos misericorditer vocat, vocatos justificat, justificatos beatificat, & exaltat in gloria, in qua vivit & regnat Deus in secula seculorum. Amen.
Gothia regni Suecorum notissima regio est, ac bifariam divisa: nam qua mare Balthicum & orientem respicit, Gothia dicitur orientalis, sive Ostrogothia; qua [Col. 0329C] occidentem vero ac Daniam, occidentalis & Westrogothia. [Cultus probatur ex canonizatione anni 1164,] In hac oppidulum est haud procul a Tida fluvio, quod olim Skodwe, Skedci, Skedri, Skedui, appellatum invenitur; nunc autem Scodeva, vulgo Skofde, & Scœude, ab urbe Scarensi tertio fere lapide in ortum distans. Ex eo S. Helenæ nostræ quasi cognomentum adjicitur, de Schedui, Scodevensis &c,; sive quod ibi nata sit, sive quod ad ejus dominium locus pertinuerit, sive quod istic habuerit aliquando domicilium ac sepulcrum, sive denique ob causas hasce simul universas. Ibi quoque cultus ejus primum fuit ac celeberrimum theatrum ab anno Christi 1164, quo eam Alexander Papa tertius, Carolo, Suercheri filio, Suecorum & Gothorum rege, instante, ob sanctimoniam vitæ & miraculorum operationem, in Sanctorum numerum retulit, ut habet Lectio tertia secundi Nocturni in ejus Officio, cum aliis Patronorum regni Sueciæ propriis ex vetustis ejusdem regni Breviariis deprompto, Romæ approbato, & hic in officina Plantiniana non semel cum illis excuso. Quod idem de canonizatione ejus affirmat Joannes Magnus, archiepiscopus Upsalensis, cum in Historia sua Gothorum lib. 19, cap. 7, tum in Vitis pontificum Upsalensium lib. 2, ubi de Stephano primo; a quo eam, Alexandri Papæ præcepto, Sanctis ait adscriptam fuisse. Consonat vetus Chronicum Ms. apud Baronium in Annalibus eodem anno, [Col. 0329F] numero, apud nos, 52.
[2] In Martyrologiis & Kalendariis nec eodem
die, nec modo eodem annuntiatur: [& Kalendariis, Martyrologiis, & Officio approbato; ubi Martyr appellatur,] Vitæ nostræ
Ms. hic est titulus: Incipit Passio S. Helenæ viduæ
& martyris, quæ est Calendis Augusti. Et
Calendis Augusti eam occubuisse, ejusdem Vitæ
textus affirmat num. 7. Florarium tamen nostrum
Ms. die XXX Julii memoriam celebrat Helenæ
militissæ; Grevenus eodem die: In Suecia Helenæ
militissæ; cui adstipulatur in Martyrologio Germanico
Canisius. Sumitur autem militissa pro matrona
nobili, ac ditionis alicujus domina; ut ex
Cangii Glossario discere est. Molanus eodem die XXX
Julii tantum scribit: Item in Suecia, beatæ Helenæ.
Testatur interea Vastovius in Vite Aquilonia,
ubi ejus Vitam describit ad annum Christi
1160, ab Alexandro PP. III statutam fuisse ei
diem anniversariam, quæ est ultima Julii; forte
ne loco suo moveretur festum S. Petri ad Vincula,
quo videtur Sancta finem fecisse vivendi. Certe
Kalendarium SS. Patronorum regni Sueciæ, Officiis
eorum propriis præfixum, die XXXI Julii notat
festum S. Helenæ viduæ & martyris Scodevensis:
Duplex: eumdem diem notatum fuisse in
[Pagina 330]
[Col. 0330A] antiquo Breviario Strengnesensi, observat Scholiastes
Vastovianus. Itaque & nos diem hanc ejus
memoriæ consecrandam elegimus, cum Ferrario in
Catalogo generali Sanctorum, ubi refertur: Schedui
in Gothia, S. Helenæ viduæ & martyris. Martyris
vero titulum hic latius accipe: neque enim
fidei causa illi necem videtur attulisse; sed iniqua
criminatio. Potuit huic titulo ansam dedisse ipsa
canonizatio, utpote juxta Baronii Chronicum facta
ob vitam sanctissime ductam, mortemque violentam
injuste acceptam, additis miraculis multiplicibus.
[3] Martyr etiam vocitatur in Missali votivali Suecico, [uti & in veseri Missa propria.] circa finem seculi decimi quinti, aut etiam citius impresso, quod habemus; quodque ejus, ut & aliorum Sueciæ Patronorum, Missam exhibet propriam fol. 53. Hujus inscriptio est: De S. Helena martyre & vidua: Introitus: Gaudeamus omnes in Domino, sub honore &c. Oratio: Largire nobis, quæsumus, clementissime Deus, intercessione B. Helenæ martyris tuæ, veniam omnium peccatorum; ut * quos ejus concedis solenniis gloriari, da ejus precibus gloriosis cælitus sublimari. Per &c. (Eadem Oratio legitur in Officio ejus proprio, de quo supra.) Lectio [Col. 0330B] ex Ecclesiastici cap. 26: Mulier sensata & tacita &c. Graduale: Propter veritatem & mansuetudinem & justitiam; & deducet te &c. Versus: Audi, filia, & vide &c. post Alleluia Versiculus: Helena, Vesgociæ decus & patrona, posce nobis hodie gratiarum dona. Euangelium: Loquente Jesu ad turbas, ecce, mater ejus & fratres foris stabant &c. Offertorium: Diffusa est gratia in labiis tuis &c.; uti & Communio. Secreta: Quæsumus, omnipotens Deus, ut hæc hostia conspectibus tuis oblata, precibus B. Helenæ martyris, tuæ majestati fiat accepta. Per Dominum. Postcommunio: Conserva, Domine, populum tuum, de tua pietate sperantem, & præsta, ut qui B. Helenæ martyris tuæ memoriam agimus, ejus meritis & precibus ab hostium incursibus liberemur. Per Dominum.
[4] Est & in Zelandia Danica locus, sanctæ hujus Helenæ ecclesia, [Colitur etiam in Zelandia Daniæ;] nomine, veneratione, fonte, miraculis tam illustris olim, cum ibi Catholica floreret religio; ut ne nunc quidem in media Lutheranismi nocte, quæ pridem insulam illam omnem involvit, splendoris antiqui vestigia prorsus [Col. 0330C] amiserit. Adjacet Oceani littoribus versus aquilonem, prisco adhuc nomine celebratus, quod est S. Helenæ fons, vulgo S. Lene Kild. Meminit hujus Olaus Wormius, in Hafniensi olim academia professor medicinæ acatholicus, Monumentorum Danicorum lib. 1, cap. 4; aitque, fontem hunc diu ante Helenæ tempora exstitisse, sed Thisæ (Thoronis uxori ab ethnicis inter deas relatæ) sacrum: tum subdit: Cui, abrogata idolomania, S. Helenam præfecere Pontificii (sic nuncupat Romano-catholicos.) Unde fons ipse jam S. Helenæ vocatur. Quo etiamnum multi variis affectibus obnoxii confugiunt, sanitatem sibi pollicentes. Hem, quam jejuna oratio. Cur, obsecro, Pontificii post abrogatam idolomaniam illi fonti S. Helenam præfecere? Quo tempore? Qua occasione? Poterat hoc sane antiquitatum indagator ille solertissimus facilius, nisi fallor, eruderare, quam antiquissima illa, quæ sciri nihil interest, superstitionis paganæ monumenta. Lucis hic forsan aliquid afferre posset Michaël O Wexionius, qui, ut annotavit Bollandus noster, in Epitome descriptionis Sueciæ, excusa anno 1656, lib. 1, cap. 11 de Westrogothia, meminit fontis [Col. 0330D] (hujus; an Gothenensis in ipsa Westrogothia, de quo infra in annotatis littera e?) S. Helenæ sacello insignis. Sed librum illum deinde frustra requisivimus, utpote ab eo, cujus fuerat, alteri commodatum, nec postea restitutum. Cum ergo de hac re nihil nobis aliunde suppetat, præter ea, quæ anno 1658 ab Henrico Lindano nostro, tum Hafniæ commorante, accepimus, non pigebit hæc ejus verbis adjicere. Sic habet in epistola, die VI Julii ad P. Bollandum data:
[5] [ubi ad ejus fontem multa celebrantur miracula;] Aliud est, quod concernit proprie D. V.. Septem milliaribus hinc habetur (ut traditio fert) corpus & sepultura S. Helenæ Suedicæ; ad cujus sepulcrum multa fiunt miracula: sicut etiam ante triduum factum fuit in homine, qui totus miser & miserabilis eo vectus fuit; &, hausta solummodo aqua, quæ scaturit ex monte, ubi sepulcrum est, ita convaluit; ut pedes Hafniam redierit. Quotannis in festo S. Joannis Baptistæ multa millia Lutheranorum (quia alii non sunt) eo confluunt devotionis ergo. Tum in alia epistola eodem anno indidem data, III Augusti: De S. Helena hæc repono, prout intellexi ex hujatibus: bis in anno fit solennis processio ad locum [Col. 0330E] illum; in pervigilio S. Joannis Baptistæ, & pridie * festi S. Olai, XXX Julii: quibus temporibus dicitur recedere mare ad longissimum spatium, ut videatur ingens saxum, quod habet vestigia (ut dicunt) totius corporis humani; in quo saxo dicitur S. Helena decubuisse, & hæc vestigia impressisse: reliquo tempore anni aqua marina stat supra illam petram ad altitudinem hominis. Item solis illis temporibus aqua fontana dicitur habere virtutem sanandi... Medio milliario a fonte est pervetustum templum, quo populus item confluit, tamquam ad tumulum S. Helenæ; & duobus milliaribus a fonte est alterum templum & sepulcrum S. Thyræ reginæ Daniæ; quæ duo loca reges Daniæ conservant & instaurant, tamquam sancta. Intellexi tamen, fuisse templum S. Helenæ vicinum fonti in colle; ubi peregrini solent etiamnum cum toto suo Lutheranismo humiles cruculas erigere, quando sanitatem aliquam adipiscuntur. Aliquando collis ille est plenus crucibus. Hæc modo. Plura, ubi videro locum & fontem. Viderit illum postea, nec ne, haud equidem scio: nihil certe posterius ab eo scriptum inveni.
[6] [Col. 0330F] Ex his collige I. Horum omnium traditionem
perantiquam esse oportere, [& duo per annum observantur ejus festa.] & a Catholicis olim Zelandis
nec temere conceptam, neque levibus argumentis
transmissam ad posteros; quandoquidem in
his toto amplius seculo post ejuratam avorum religionem,
haustamque, cui ex adverso repugnat,
Lutheri hæresim, obstrepentibus nequidquam qua
voce qua scripto ministris suis, perseveravit. II.
In eodem loco fuisse aliquando, cum viveret, S.
Helenam nostram; sive illac Hierosolymam adierit;
sive istac inde sit reversa; sive alia demum
quacumque ex causa (sexcentæ enim esse potuerunt)
ex vicina patria in Zelandiam Daniamve excurrerit.
Frustra id negant novelli prædicantes, quia
in ejus Vita non affirmetur: satis enim est, affirmari
veteri communique indigenarum traditione,
nec in Vita negari; cum fateatur auctor Vitæ,
pleraque ejus acta oblivione deleta fuisse, quando
ipse, ne omnia interirent, aliqua consignavit.
III. Fontis illius virtutem & crebra miracula,
S. Helenæ meritis constanter adscripta fuisse a Zelandis
omnibus non modo orthodoxis, verum etiam
(si prædicantes excipias) Lutheranis, saltem
usque ad annum Christi 1650, quo Ericus Joannis,
[Pagina 331]
[Col. 0331A] pastor Lutheranus in Græsted & Morum
(pagi sunt haud procul a Fonte S. Helenæ) libellum
vernaculum edidit Hafniæ De usu & abusu
peregrinationis ad hunc fontem; idque eo præcipue,
ut insitam hanc a majoribus penitusque inhærentem
de Sancta opinionem e popularium suorum
& gregalium animis radicitus aliquando tandem
evelleret. IV. In pervetusto illo templo notabiles olim
conditas fuisse S. Helenæ reliquias, ratione quarum
ibi sepulta quiescere Sancta dici credique cœperit
phrasi apud Romano-Catholicos familiari,
qua ibi Sanctorum corpora servari vulgo dicuntur,
ubi pars eorum magna servatur. Has autem reliquias
eo Scodeva translatas putamus: nam cum
ex dictis constet, non unam, ut alibi, fuisse apud
Zelandos hujus Sanctæ celebritatem, sed geminam;
alteram nempe in festo vel pervigilio S. Joannis
Baptistæ mense Junio, alteram die XXX Julii; hanc
facile ex Martyrologiis supra intelligimus ad celebrandam
ejus depositionem esse institutam; at illam
quo verisimilius referas, quam ad aliquam
reliquiarum translationem?
[7] [Col. 0331B] Vitam S. Helenæ antiqua exhibent Sueciæ Breviaria, fere ut nunc legitur in approbato ejus Officio proprio; [Vitam ejus scripsit S. Brynolphus ep.,] uti ex Vastovio colligimus, qui eam, quam dedit, ex Breviariis vetustis exscripsit, paucissimis forte aliunde adjectis. Idem tamen fatetur, Vitam illam non esse primigeniam, cum ait: Vitam ejus, & miracula conscripsit beatus Brynolphus, episcopus Scarensis, quam videre hactenus nequivimus. Obiit S. Brynolphus ille anno Christi 1317, uti videre est in Actis die VI Februarii pag. 925 & sequente, ubi idem de illo asserit Michaël O Wexionius. Qui Vastovium annotationibus illustravit, suspicatur pag. 58, Historiam illam (ut Messenio appellatur) seu Vitam S. Helenæ, quam S. Brynolphus composuerit, nihil diversam esse ab Hymno laudibus Helenæ dicato, cujus particula in Breviariis ecclesiarum patriæ superest, item in Officio Patronorum Suethiæ, Antverpiæ 1646 edito; integer autem superest in Mss. bibliothecæ Upsalensis num. 21 & 23; cui intium: “Felix parens Wesgocia”. Sed nullum scriptor ille profert suspicionis suæ fundamentum, nisi quod vox historia istiusmodi Hymnis apud Suecos non raro tributa inveniatur, sitque adeo hujus ipsius Hymni in Ms. codice laudato hæc inscriptio: Incipit Historia, [Col. 0331C] sive hymnus &c. Sed esto: appelletur Historia, aut etiam, si placet, Vita S. Helenæ Hymnus ille: unde illum suspicari possumus a S. Brynolpho compositum esse? Hoc enim quæritur; nec verbo vel unico probatur.
[8] Potiori jure Vitam S. Helenæ, quam hic dabimus, S. Brynolpho censemus adscribendam; [quam nostram hanc esse probamus.] nisi aliam ullam exstitisse quis velit aut noverit Brynolphiana priorem: neminem enim ante se de S. Helenæ gestis quidquam scripsisse, auctor noster aperte asserit in Prologo; deinde Suecum, imo Westrogothum se fuisse, non obscure indicat ibidem, & num. 3, ac 6; præterea ostendit, opus hoc sese aggressum esse diu post tempora hujus Sanctæ, ut cujus opera jam oblivio sub silentio sepelisset, num. 1; denique stylus auctorem prodit in usu sacrarum Litterarum apprime versatum: quæ omnia in S. Brynolphum ita quadrant; ut auctorem illum quasi digito demonstrent. Adde, quod hæc eadem sit Vita; ex qua in antiquis patriæ Breviariis Officii ejus Lectiones olim depromptæ fuerint; sicuti conferenti certum fiet: ut proinde, cum illud Officium componeretur, Vita illa vel sola exstiterit, vel optima sit judicata; quod iterum Brynolphum designat [Col. 0331D] auctorem; tum quia non scitur alius ante Breviariorum editionem de illa scripsisse, tum quia summæ fuit apud suos auctoritatis ac fidei. Accepimus autem illam opera & manu Gamansii nostri ex Bodecensi, ut ipse adnotavit, cœnobii, Ordinis Regularium S. Augustini diœceseos Paderbornensis, Passionali pergameno Ms. insigni mensis Augusti, fol. CCLXI, pag. B.
[9] [Sanctæ patria, parentes,] In Westrogothia natam fuisse hanc Helenam ac mortuam, cum auctor noster, tum Officium Sanctæ proprium, non semel indicant; & quidem nobilibus parentibus. Sed quibus? Incertum. Sunt, qui eam cum Helena Sueciæ regina & secunda Ingonis IV, anno circiter 1128 defuncti, conjuge, confuderint; sed prorsus imperite, ut ostendit hoc loco Vastovii scholiastes, & utriusque, si vel obiter inspiciatur, Historia. Alii cum Vastovio patrem illi faciunt Guthormium, Sueciæ ducem; at neque hoc Messenio placet in Annotationibus citatis ad Vitem Aquiloniam pag. 55. Et sane Guthormius ille floruit sub Carolo Sueciæ rege, cujus jussu profectus in Daniam, ei sponsam adduxit Valdemari [Col. 0331E] I Danorum regis neptem, teste Saxone Grammatico lib. 14; idque, juxta Pontanum Rerum Danicarum lib. 6, anno Christi 1163; cum Helenæ nostræ anno sequente veneratio publica ab Alexandro Pontifice Romano decreta fuerit. Enimvero nec adeo senem tum fuisse ducem illum apparet, ut filiam habuerit, quæ pridem ipsa ante obitum nepotes ex filia vel habuisset, vel habere saltem potuisset: nec eam continuo post obitum in Sanctorum album fuisse relatam. Quod si tamen ita esse quis velit, monumenta proferat, quibus faciat fidem, quæ hactenus producta non sunt.
[10] [ætas,] Sed neque satis difinitum tempus, quo Sancta floruerit. Vastovius annum assignat Christi 1160; sed hujus chronologiæ nullam affert rationem. Eminentissimus Annalium conditor ad annum 1164, num. 52, citat vetus Chronicum scriptum, in quo idem annus 1164 mortis ejus & canonizationis statuitur. At Chronicum illud quam sit vetus, & quousque pertingat, aut ubi collectum fuerit, non additur; cum inde tamen ejus auctoritas maxime pendeat. Joannes Messenius, in antiquitate Suecica exercitatus in paucis, juxta auctorem Annotationum in Vitem Aquiloniam loco citato, sic habet: Initio duodecimi post Christum seculi conspicua vitæ sanctimonia floruit [Col. 0331F] S. Helena, natione Vestrogotha. Hoc sane melius congruit & cum tempore canonizationis; & cum Vita nostra num. 1, ubi Helena dicitur, velut stella splendida & matutina, in principio fidei novellæ exorta: nam nata videri debet circa tempora S. Sigfridi, a quo conversa est ad fidem Westrogothia: Obiit autem S. Sigfridus circa annum Christi 1045; uti diximus ad diem XV Februarii pag. 847 & sequentibus.
Postquam hyems infidelitatis transiit, imber persecutionum abiit & recessit, flores apparuerunt in terra nostra a; inter quos beata Helena, velut nardus odorifera, [Auctoris prologus.] prodiit, fama bonorum operum redolens, & igne divini amoris flagrans. Hæc, velut stella splendida & matutina, in principio fidei novellæ exorta est, exemplis [Col. 0332B] radians, signis coruscans, quorum plurima per negligentiam suppressa, ingratitudinis proles oblivio sub silentio sepelivit; quia styli non fuerunt officio signata b. Verum ne sacrorum actuum ejus exempla sub modio silentii diutius lateant, aliqua de vita ejus inclyta & obitu glorioso, nec non de virtutum prodigiis, quibus, divina largiente clementia, claruit, humili stylo perstringimus; quatenus in laudem Dei audientium corda excitentur.
[2] Hæc de nobilibus parentibus edita, ut Susanna quondam, [S. Hellena nobilis vidua,] in lege & in justificationibus Domini erudita est. Cum autem ad annorum nubilium attigisset haitudinem, secundum morem terræ, viro c traditur; quem, ut Sara uxor Tobiæ, cum timore Dei suscipere consensit. Contulerat ei Deus fœcunditatem Liæ, sed Rachel decorem & venustatem; ut ipsa species corporis simulacrum esset mentis. Ipsa, velut Esther, omnium oculis gratiosa, generis sui nobilitatem morum honestate decoravit. Tandem cum, mortuo marito, ad iterandum thalamum ætas & opes vocarent, elegit magis spiritualibus nuptiis Deo copulari, quam carnalibus subjici; quia cum lætitia semper incipiunt, & ad finem cum luctu tendunt.
[3] [Col. 0332C] Igitur soluta vinculo maritali, laboriosam viduitatis aream terens, [virtutibus & prophetiæ dono clara,] Judith exemplo, jejuniis & orationibus Domino serviebat. Ostium suum, ut sancti Job, viatori patuit; & velleribus ovium suarum calefactus est pauper. Insuper dilexit decorem domus Dei; & zelus domus Dei sic ei inerat, quod magnam partem ecclesiæ Skodwe d, ubi nunc corpus ejus sacrum requiescit, de stipendiis propriis fabricabat. Sane & in villa, quæ vocatur Gotene e, tale vidit somnium, præsagium futurorum: videbatur illi, quod ecclesia illius loci, simul cum ipsa exsistente in ea, ad Skodwe transvolaret. Cujus somnii divina revelatione hanc dixit esse interpretationem, quod Gotene esset moritura; sed Skodwe esset sepelienda; sicut rei postmodum probavit eventus. Ceterum cum porticus illa, quæ est inter turrim & ecclesiam Skodwe f, fabricaretur, quibusdam sciscitantibus, ad quid interstitium illud fieret, ita respondit: Dabit Deus nobis aliquem Sanctum, cujus corpus & reliquiæ possunt hic decenter collocari. [Col. 0332D] Quæ de se, quasi de alio, dixisse perpenditur; quia in eodem loco post passionem suam ejus venerabile corpus positum est. Ex quibus manifeste dignoscitur, eam cum Debbora & Holda etiam prophetiæ spiritu claruisse.
[4] [ut injustiæ iræ locum daret,] Sed hostis antiquus considerans, oracula Sanctorum construi; fana & delubra subverti, lucosque succidi, in quibus dudum insana infidelium multitudo sacrificiis sacrilegis insudabat; cultui divino, quem per eam augeri vidit, invidit. Quam ob rem lucernam in domo Dei tam clare lucentem, per iniquorum manus exstinguere moliebatur. Accidit igitur g, ut quidam nobilis filiam beatæ Helenæ matrimonio sibi copulatam, nimis exosam habens, frequenter verbis & verberibus lacesseret. Servi autem de familia contumelias, dominæ suæ injuste illatas, moleste ferentes, tetenderunt eidem domino insidias, ut eum occiderent. Propinqui igitur occisi pro nihilo duxerunt manus ultrices mittere in servos illos; & admissum crimen Famulæ Dei impingentes, ipsam consciam & machinatricem fusi sanguinis [Col. 0332E] fuisse dixerunt. Ex tunc facti sunt ei hostes inexorabiles; & tribulationes multas & malas ab eis perpessa est.
[5] [Hierosolymam proficiscitur;] Sed quia plerumque hi, quos jam perfectos æstimant homines, in oculis summi Opificis aliquid imperfectionis habent (sicut sæpe imperiti homines necdum sculpta sigilla conspicimus; & jam quasi perfecta laudamus, quæ artifex considerat & limat; laudari jam audit; & tamen ea tundere meliorando non desinit;) ideo Dominus Famulam suam tunsionibus persecutionis & pressuris tribulationum perfectiorem fecit. Cœpit namque inde quotidianis incrementis in amore sui Conditoris succrescere, & ad gaudium & pacem cælestis patriæ anhelare. Verum, quia tutius est ursæ sævienti, raptis catulis, occurrere, quam viro confidenti in stultitia sua; & ut locum daret itæ; misit Deus in mentem suam, visumque est ei bonum pergere & visitare loca Sanctorum. Laborem ergo non abhorruit; sed femineæ cogitationi masculinum animum inserens, ad videndum Sepulcrum & locum passionis Domini, ut quondam gloriosa Constantini mater Helena, Hierosolymam petiit, causam suam divino commendans examini.
[6] [sed inde vix reversa, a propinquis occiditur;] Peragrata igitur regione illa & pluribus aliis locis, ubi Sanctorum reliquiæ in reverentia habebantur, cum in Domina confidens, & nullius [Col. 0332F] occursum expavescens, ad propria reversa fuisset, hostes ejus, in malitia pertinaces & indurati, captabant in animam Justæ h, sanguini innocenti insidiantes. Ipsa autem bonitatis & pacis filia, innocentiæ alumna, sciens quod patientia opus perfectum habet, benefecit his, qui oderant eam, & oravit pro persequentibus & calumniantibus se; certissima de hoc, quod persecutores sui sibi coronam fabricarent in cælis. Porro cum legitime certasset, placuit Domino Agonistam tam strenuam de carcere carnis educere; &, ut gloriosius eam coronaret, iniquorum gladiis martyrio, quod apud nos eatenus rarum fuit i, occumbere permisit. Quadam enim die, dum pro indulgentiis iret ad consecrationem ecclesiæ Gotene, quidam de adversariis funesti in eam insiliorunt, & diris impressis vulneribus, satiato ense Justæ sanguine, velut ovem innocentem, spiritu superna petente, ipsam dimiserunt occisam k.
[7] [Deo sanctitatem ejus mox attestante miraculis.] Occubuit autem Calendis Augusti, de bello
migrans ad pacem, quæ exsuperat omnem sensum.
Fracto autem alabastro corporis sui, vis
[Pagina 333]
[Col. 0333A] unguenti fragravit: nam post mortem ejus in multiplicandis
miraculis divina potentia per ejus merita
non destituit *. Siquidem die passionis ejus
post solis occasum transeunte quodam cæco per
viam, dum appropinquaret loco passionis ejus,
puer, qui direxit gressus ejus, vidit lumen quasi
candelæ ardentis in frutice: cumque ad jussum
cæci diligentius investigaret, unde fulgor ille procederet,
invenit in dumo digitum beatæ Helenæ
abscissum, cum annulo, quem portaverat de
Terra sancta: quem præfatus cæcus tangens,
cum manum sanguine conspersam ad oculos suos
reduxisset, illico, detersa caligine vetusta, lumen
recepit l.
Quanta sit in pervolvendis Sanctorum gestis utilitas, quanta ad animos mutandos efficacitas, hac die nos docent duo egregii religiosorum Ordinum conditores, videlicet B. Joannes Columbinus & S. Ignatius de Loyola, [Sanctitas hujus Beati, qui pia lectione ad Deum conversus fuerat,] quos fortuita similium historiarum lectio ad imitationem excitavit, & alte cordi impressa Sanctorum exempla ad eximiam vitæ sanctitatem perduxerunt. Horum primus, de quo nobis hic agendum est, pia hujusmodi lectione ad bonam frugem conversus, tot deinde virtutibus tantaque sanctimoniæ fama claruit, ut paulo post ejus obitum communis populi consensus solitis Sanctorum honoribus ipsum afficeret, ac publica veneratione prosequeretur, sicut per hujus commentarii & Actorum decursum apparebit.
[2] Paulus Morigia in Historia Italica Jesuatorum,
Venetiis anno 1604 edita, [agnita est a Pio II Papa,] lib. 1 cap. 66
pag. 109 & sequente asserit, Joannem Columbinum
[Col. 0333F] a Pio II Papa solenniter catalogo Sanctorum
insCribendum fuisse, nisi mors brevi secuta bonam
hujus Pontificis voluntatem impedivisset. Hæc assertio
confirmari potest ex singulari Pii II affectu
erga B. Joannem Columbinum, cujus sacras reliquias
in parthenone SS. Abundii & Abundaniii
prope urbem Senensem anno 1464 veneratus est,
ut patet ex inscriptione ibidem marmoreæ tabulæ incisa,
quam Josephus Bonafede post Morigiam in
Vita B. Joannis Columbini lib. 2 cap. 22 correctius
exhibet hoc modo: Pius II. Pont. Max. Sena
oriundus, cum expeditionem in Turcas
præpararet, Cal. Maii mcccclxiv hujus
loci utramque ecclesiam ingressus,
beatissimique Joannis Columbini reliquias
osculatus, monialium astantium
vitam verbis commendavit amplissimis,
eisque in vita et mortis articulo plenissimam
suorum peccatorum veniam; omnibus
vero et singulis hanc ecclesiam
[Pagina 334]
[Col. 0334A] eodem die, et sanctorum Abundii et Abundantii
festo visitantibus septem annorum
totidemque quadragenarum perpetuo
elargitus est indulgentiam.
[3] Hinc Joannes Baptista Rossus noster in Triumpho B. Joannis Columbini part. 3 cap. 3 § 2 de publico ejusdem Beati cultu sic scribit: [dum sacras illius reliquias veneratus est,] Interim dum bene mereri de humano genere, ut in terris cœperat, Columbinus pergit in cælo, vicem honoris ac venerationis rependere pergunt homines, quibus crebra in vita & post mortem miracula persancte colendum esse persuaserant. Neque apud animos popularium ac privatorum dumtaxat opinio istæc invaluerat, sed magnatum etiam pectoribus insederat, & quod optandum maximopere fuerat, ipsum summum Pontificem permovit, ut suo exemplo fidelium pietatem foveret firmaretque: quippe Pius secundus (verba promo ex marmorea tabula muro templi sancti Abundii inserta) Sena oriundus, cum expeditiones in Turcas præpararet, Kalendis Maii MCCCCLXIV hujus loci utramque ecclesiam ingressus beatissimique Joannis Columbini reliquias osculatus, [Col. 0334B] monialium adstantium vitam verbis commendavit amplissimis &c.
[4] Quantum porro honor B. Joannis incrementum ceperit ex hac Romani Pontificis pietate, [& maxime auxit] idem Societatis nostræ scriptor in opere proxime citato part. 4 cap. 15 § 7 exponit his verbis: Haud equidem reor, tam sublimem Columbini sanctitatem & gloriam æquari stylo aut nostro potuisse, aut elegantiori cultiorique posse: quæ tamen diximus, talem demonstrant, cui debeantur templa & aræ, honorque Divorum, atque hunc merito collatum illi a Pontificibus ceterisque fidelibus impendi summopere gratulandum est. Initium actioni præstabilissimæ ultro ab eo datum, a quo accipere reliqui non nisi precibus obnixis post accuratam discussionem consuevere: nimirum Pius secundus Pontifex maximus haud absque divino nutu pro tumulo Columbini flexo poplite orationem fundere non est veritus, & sacras exuvias in eo conditas venerari.
[5] Imitatæ Pastoris exemplum populorum turmæ illuc accurrere frequentes e finitimis pagis & castellis; [suo exemplo honorem,] tum crebrescente miraculorum fama, e longinquis etiam civitatibus properare, nec nisi beneficiis aucti discedere, qui remedia corporis [Col. 0334C] animique malis procurabant. Hinc appensæ votivæ tabellæ, impetrationum testes, & aggerata anathemata, Divi patrocinio acceptæ opis monumenta. Porro pergente Deo gloriam sui Famuli propagare, erigi aræ sunt cœptæ, imagines radiosæ cudi, reliquiæ ad venerationem exponi, lampades accendi, dies ejus natalis quotannis celebrari, sacris Ecclesiæ fastis nomen ejus inscribi, quæque alia exhiberi solita a nostra mortalitate immortalibus, quos ex calculo Apostolico coli posse constat, ut ævo beato fruentes & cum Christo regnantes in cælorum regia.
[6] Jam vero quis succedentium Pontificum Urbano quinto, [ei ab immemorabili tempore exhiberi solitum.] pro sancto habenti Columbinum adhuc superstitem, non subscripsisset? Quis Pii secundi pietatem ossa sacra venerantis non laudasset? Quis suffragiis numerosis ceterorum Ecclesiæ Pastorum non adhæsisset? Omnes profecto quotquot in sede Vaticana imperantes videre secula post Urbanum, vel amavere Joannem, ut flagrantissimum Jesu amatorem; vel ornavere encomiis, ut Ecclesiæ defensorem; vel mirati sunt, ut rerum magnarum atque adeo miraculorum patratorem. Quæ causa fuit propensæ eorum in Jesuatos voluntatis [Col. 0334D] ac facilitatis in privilegiorum largitione, quibis munita sodalitas tota suo se robore viribusque tuetur, & splendore, si non multitudine, inter religiosas familias effulget.
[7] [Ex collecta,] Supra laudatus Morigia in Historia Jesuatorum lib. 1 cap. 67 pag. 117 & sequente nobis exhibet commemorationem de B. Joanne Columbino fieri solitam hoc modo: ANTIPHONA. Vale igitur Joannes gloriose, nostri semper faciens apud Deum memoriam, ut tua valeamus piissima intercessione & in præsenti ab omnibus protegi periculis, & in futuro gaudia, quæ tu jam possides, adipisci. ℣. Ora pro nobis beatissime Joannes Columbine. ℞. Ut digni efficiamur promissionibus Christi. ORATIO. Deus humilium celsitudo, qui beatissimum Joannem Columbinum, confessorem tuum dilectissimum, tantæ charitatis in te ardore inflammasti, ut Jesu nomen desideratissimum Filii tui in suo vivido corde & ore semper habere meruerit: concede quæsumus, ut ejus meritis & precibus ita in tuo nomine & amore incendamur, ut mente & corde te unice super omnia diligamus & promissa humilibus præmia consequamur. Per [Col. 0334E] Dominum nostrum &c.
[8] [epigrammate,] Huic commemorationi ibidem subjungit sequens
epigramma:
Iste Columbinus mollem cum ducere vitam
Posset, & accepta nobilitate frui;
Posthabuit tamen ille Deo tot commoda, nostri
Fundator princeps Ordinis esse volens.
Quin etiam Christum (hinc fuerit quam discite sanctus)
Ulceribus putrem, dulce subivit onus.
Nescio, quam antiquitatem hæc habeant, & utrum
ea commemoratio in diœcesi Senensi communis
& publica fuerit, an vero in Ordine Jesuatorum
dumtaxat usitata, & forsan ex privato alicujus
erga Beatum affectu composita.
[9] [Martyrologio] Itaque progrediamur ad certiora legitimi cultus argumenta, quæ idem Morigia nobis suppeditat, dum in jam citata Historia lib. 1 cap. 66 pag. 110 affirmat, quod Gregorius XIII Papa nomen B. Joannis Columbini Martyrologio Romano inseruerit, & quod Sixtus V Papa indulgentias plenarias concesserit omnibus & singulis fidelibus, qui festa luce ejusdem Beati Senensem Jesuatorum ecclesiam visitaverint. Ibidem adjungit, festivitatem ipsius a civitate Senensi, clausis officinis, [Col. 0334F] devote quotannis celebrari, atque eo die ad honorem Beati a nobilibus Columbinæ familiæ posteris multas eleemosynas in pauperes erogari.
[10] [Romano,] Certe in Martyrologio Romano pridie Kalendas Augusti hodiedum ita legimus: Senis in Tuscia, natalis beati Joannis Columbini, institutoris Ordinis Jesuatorum, sanctitate ac miraculis clari. His adde, quæ Rossus noster part. 4 cap. 15 § 7 sic refert: Denique nostra ætate postremus honor Divo obtigit, haud postremus futurus secuturis, quando amplo Rituum congregationis hoc est Pauli quinti diplomate facta facultas est civitati ac diœcesi Senensi divinum Officium de beato Columbino, ut de ceteris confessoribus mos est, recitandi, & spes haud inanis est, fore aliquando, ut per orbem terrarum, qua late patet Dei Ecclesia, protendatur. Verum ea spes, quæ tunc Rosso nostro affulgebat, jam ferme evanuit, cum exstinctus sit Ordo Jesuatorum, qui lapsu temporis hanc ampliorem Fundatoris sui gloriam verosimiliter impetrassent.
[11] [aliisque monumentis] Post tam manifesta legitimi cultus testimonia
non arbitror, hic accumulandas esse annuntiationes
recentiorum Martyrologorum, inter quos
[Pagina 335]
[Col. 0335A] Ferrarius in Catalogo Sanctorum Italiæ ad hanc diem
satis accuratæ Actorum synopsi istam subdit annotationem:
Gregorius XIII illum in Martyrologio
Romano describendum censuit; Paulus vero
V Pontifex maximus ecclesiæ Senensi & religioni
Jesuatorum (quæ absque Sedis Apostolicæ
permissu multo ante natalem sui Patris celebrabat)
concessit, ut hac die illum Officio ecclesiastico colant.
[12] Dum Ferrarius hic dicit, festivitatem B. Joannis Columbini ab Ordine Jesuatico absque Sedis Apostolicæ permissu multo ante celebratam fuisse, [legitimus ejus cultus probatur.] eum ita intelligo, ut tantummodo velit, expressam Sedis Apostolicæ permissionem defuisse: non enim dubito, quin more antiquo publica sanctitatis fama, communis populi vox, tacitus Ecclesiæ consensus, & maxime Pii II Papæ exemplum Jesuatos ad hoc faciendum impulerit. Quinimo Joannem Columbinum ante tempora Pii II Pontificis titulis & honoribus Divorum condecoratum fuisse, colligo ex Feo Belcaro, qui anno Christi 1449 Acta ipsius Italice edidit, in quibus eum passim [Col. 0335B] beatum aut sanctum appellat. Hæc ad immemorabilem & legitimum Beati nostri cultum asserendum sufficere existimo. Nunc varios Actorum scriptores enumerabo, ut cognoscatur illorum auctoritas, & facilius intelligantur ea, quæ deinceps dicturus sum.
Primi Jesuati, qui cum B. Joanne Columbino vixerant, magis soliciti fuerunt, ut humilia Magistri sui vestigia sequerentur, [Vitam Beati obiter scripserunt Christophorus Ganus,] quam ut præclara ipsius gesta litteris mandarent. Attamen Christophorus Ganus, quem Bartholomæs Senensis Cartusianus in annotationibus ad Vitam B. Petri Petronii pag. 185 synchronum aut saltem supparem B. Joanni Columbino fuisse ostendit, de conversione & moribus ejusdem Columbini scripsit commentarium, de quo Feus Belcarus in prologo suo ad Italica istius Beati Acta sic testatur: Vidi Vitam ejusdem sancti Viri scriptam a D. Christophoro Gano, optimo cive Senensi, & extensam ad quadraginta capitula, in quibus potius utilia documenta assignat, quam memoranda ejus facta exponit, cum in autographis beati Joannis epistolis [Col. 0335C] & authenticis publicorum notariorum instrumentis legerim multa magnæ sanctitatis testimonia, quæ ille prætermisit.
[14] Temporis ordine hunc scriptorem proxime sequi videtur B. Joannes Taussinianus, [& B. Joannes Taussinianus,] cujus Acta in opere nostro ad diem XXIV Julii illustrata sunt: is enim ex Ordine Jesuatorum ad cathedram Ferrariensem assumptus, teste eodem Feo Belcaro, composuit quoddam opusculum, in quo conversionem & mortem B. Joannis Columbini breviter narravit, ut congregationis suæ originem demonstraret. Bartholomæus Cartusianus Senensis in laudatis annotationibus ad Vitam B. Petri Petronii, pagina proxime citata, de hoc scripto sic meminit: Beatus Joannes Tossignanus episcopus Ferrariensis ejusdem instituti ac disciplinæ historiam confecit suasu beati Nicolai Albergati Cartusiani, sanctæ Romanæ Ecclesiæ Cardinalis Bononiensis, quam deinde etiam pluribus hinc inde collectis atque ex epistolis vel maxime ejusdem Columbini decerptis auxit locupletavitque Feus Belcarus Florentinus, boni vir nominis, & Hetrusca lingua poëta non vulgaris, eamque Joanni, Cosmi Medicis [Col. 0335D] filio, inscripsit atque dicavit. De Feo Belcaro, qui Acta B. Joannis Columbini circa medium seculi XV ex variis antiquis instrumentis collegit, mox plura indicabo.
[15] [cujus posterioris lucubratio visa est a Rosso nostro,] Rossus noster vidit hanc B. Joannis Taussiniani vel Tossignani lucubrationem & de ea in supra memorato opere pag. 2 tale fert judicium: Hujus autographum manu propria exaratum, in cimeliis monasterii SS. Joannis & Pauli Romæ inter sacra lipsana adservatum, lustrandum mihi a R. P. F. Aloysio Renzolio Ordinis (nempe Jesuatici, qui tunc etiamnum subsistebat) definitore commodatum fons videtur rivulorum, quos posteriores scriptores in suorum librorum areolas deduxere; nisi quod compendio restrinxit, quæ apud Morigiam latius diffusa sunt, quia non tam historiam texere, quam nascentis congregationis exordia tradere se diserte profitetur. At momentum in brevitate est, quod a sancto laudatur Sanctus.
[16] [qui de aliis Actorum fragmentis] Nihilominus hæc imperfecta veterum scriptorum monumenta curiosis posteris aliquam lucem [Col. 0335E] attulerunt, eorumque diligentiam acuerunt, ut undique alia eorumdem Actorum fragmenta colligerent, sicut laudatus Rossus ibidem pag. 5 & sequente innuit his verbis: Neque tamen culpæ vetustati dandum, quod ex uberrima segete factorum præcellentium libasse pauca contenta, temporum locorumque circumstantias adnotasse prætermiserit: etenim sanctæ simplicitatis quam laboris amantior in scribendo, imitari beati Fundatoris exempla vitæ morumque maluit, quam solerti observatione in ephemerides eadem referre, incuriosa interim, quid optatura olim esset posteritas singillatim nosse, quæ per ætates consequentes vulgare fama perrexisset.
[17] [prudenter disserit.] Laudanda quidem paucorum diligentia, qui accepta a majoribus traditione minime dubia, monumentis utcumque adnotata in meliorem redigere ordinem studuere; sed quæ prætermissa & longa temporum oblivione sepulta sunt, ut in lucem memoriamque revocentur, a nullius exspectandum est industria; quorum vero vestigia remansere aliqua, narrationis beneficio in clariorem explicatioremque notitiam reduci queunt a sagaci indagatore, qui certa secernat a probabilibus, & a necessariis contingentia distinguat, ut suis veritas expressa coloribus in publicum prodeat, paulo quidem comptior, sed minime fucata, & suis, [Col. 0335F] quoad licuit, aucta numeris, non omnibus (quod fieri non potuit) absoluta. Hac clausula Rossus indicat modum, quem ipsemet in texenda B Joannis Columbini Vita adhibuit, & de quo paulo post fusius agemus.
[18] [Feus Belcarus exaravit] His duobus successit Feus Belcarus, civis Florentinus, qui jure merito inter præcipuos Columbinianæ Vitæ scriptores recenseri potest, eo quod dispersa veterum auctorum monumenta collegerit, eaque ex proxima suæ ætatis traditione illustrarit, & ampliora B. Joannis Columbini Acta anno 1449 Italice ediderit, qui annus in fine Actorum notatur. Ceterum qualis fuerit iste Feus Belcarus erui potest ex Michaele Pocciantio, qui in Catalogo scriptorum Florentinorum apud nos pag. 55 hæc de illo habet: Feus Belcharius, Hetrusco & prope divino carmine clarissimus, sanctissimis moribus vitaque integerrima præditus, edidit plures odas, inter quas præcipua exstat illa omnibus admiranda, cujus exordium: DA CHE TU M HAI, DIO, IL COR FERITO. Præterea Vita beati Columbini, Jesuatorii Ordinis institutoris. Humanis cessit die XVI Augusti, anno Christianæ Redemptionis MCCCCLXXXIV.
[19] [Col. 0336A] Certe ea, quæ Feus Belcarus de B. Joanne Columbino & illustribus Jesuatis scripsit, [pio & simplici stylo eamdem Vitam Italice,] sinceram simplicitatem & magnam pietatem spirant, ita ut eminentissimus Baronius occasione B. Columbini hac die in notis ad Martyrologium Romanum de hoc auctoris opusculo recte ita pronuntiaverit: Hujus ac sociorum res gestæ scriptæ sunt a Phæo Belchario, quæ typis excusæ leguntur, magnamque redolent pietatem. Utrum eminentissimus Cardinalis jam memoratos antiquiores Vitæ Columbinianæ scriptores non noverit, an vero Feum Belcarum, tamquam præcipuum Actorum illorum collectorem, solum nominare voluerit, ignoramus. Habemus duplex hujus opusculi exemplar: unum Senis anno 1541 impressum est, & sine ulla capitum aut paginarum distinctione decurrit; alterum Romæ anno 1558 recusum ac in capita & paginas distinctum est. Quapropter claritatis gratia posteriorem hanc editionem citabo, ubi quid ex his Actis erit afferendum.
[20] [Col. 0336B] Equidem primo decreveram gesta & miracula B. Joannis Columbini ex antiquo idiomate Italico Fei Belcari fideliter Latina reddere; [quam prius ex ipso Latinam reddere statueramus;] sed omnibus mature perpensis, mentem mutavi, tum quod tetricus ac difficilis mihi esset iste labor, tum quod videri posset inutilis, cum jam Rossus noster Acta ejusdem Beati Latine vulgasset, & narrationem suam ex Feo Belcaro & Morigia ut plurimum hausisset. Itaque tantummodo me morabatur ab instituto nostro aliena Rossi methodus, qua longiores digressiones Actis interserit, & Vitam in varias ac discrepantes partes dividit, ut utrobique B. Joannem Columbinum triumphantem inducat, & titulo libri sui plene satisfaciat; at tandem vidi, has difficultates etiam utcumque superari posse, ut postmodum monebo.
[21] Post hunc copiose Acta & miracula B. Joannis Columbini illustravit Paulus Morigia Jesuatus, [sed cum post hunc & Paulum Morigiam,] de cujus opere jam laudatus Rossus noster pag. 1 sic judicat: Nemo unus eorum, qui B. Joannis Columbini Vitam conscribere sunt aggressi, felicius adlaboravit, quam R. P. F. Paulus Morigia Mediolanensis, Sanguine & virtute clarus, ac librorum in lucem editorum fama celebris. Quippe nulli contigit tam multa adjumenta ad operis absolutionem nancisci, quanta huic præter communia singulorum & publici juris omnium, domestica privataque tabularia suppeditavere: [Col. 0336C] etenim universo Jesuatorum Ordini, supremo cum imperio præsidi liberum commodumque fuit præcipui cujuslibet cœnobii pluteos scrutari & reconditas in ipsis antiquas tabulas evolvere, quæque exarata Beati gesta complectuntur, historiæ inserere, & reliquis ignota ac omissa a tenebris ignorationis vindicare.
[22] Accessere probi ac religiosi viri singularis in suum Fundatorem ac Parentem pietas, [copiosis documentis instructum,] honoris cultusque illius propagandi ardor, totius familiæ, suæ curæ commissæ, juvandæ ac decorandæ cupiditas, quæ stimulos currenti addidere, ut porro pergeret alacriter & cuncta pervestigaret monumenta, ne quid nesciret, quod resciri ab humano genere dignum duceret. Quo in studio atque contentione divini favoris opem experiri visus est minime vulgarem: siquidem sinceritatem narrationis, quæ prima laus historici reputatur, familiaris sibi simplicitatis candore ornatam, facilis planæque elocutionis ubertate ita temperavit, ut assensum etiam a moroso lectore extorqueat, & sensu devotæ oblectationis animum perfundat.
[23] [Col. 0336D] Josephus Bonafede, clericus Regularis ex congregatione Lucensi Matris Dei, [aliumque biographum Italicum] anno 1642 Romæ edidit opus Italicum, quod in quatuor libros distribuit: duobus prioribus gesta & miracula B. Joannis Columbini exponit; tertio spiritualia ejusdem Beati documenta & aliquas ipsius epistolas refert; quarto denique virtutes illustrium quorumdam Jesuatorum enarrat. In proœmio autem rationem reddit novæ suæ scriptionis, & ibidem in fine lectorem monet, se pias Beati exhortationes & nonnullas ipsius epistolas Romæ ex veteri bibliothecæ Altempsianæ manuscripto fideliter desumpsisse. Postmodum in appendice, quam Actis & miraculis subnectemus, & in Annotatis ad Acta tertius hic liber nobis usui futurus est.
[24] [Rossus noster Acta ejusdem Beati Latine ediderit,] Denique Joannes Baptista Rossi, Societatis nostræ sacerdos, Romæ anno 1648 typis Manelphi Manelphii subjecit librum, cui hic titulus præfigitur: Triumphus divinæ gratiæ per B. Joannem Columbinum, seu triumphus B. Joannis Columbini Jesuatorum fundatoris per divinam gratiam. [Col. 0336E] Quinquepartita istius libri divisio huic titulo plane respondet: nam ipsemet pag. 9 talem singularum partium elenchum exhibet: PRIMA PARS. Triumphus B. Joannis Columbini de tribus concupiscentiis, quæ in mundo deplorantur a S. Joanne Euangelista. Secunda pars. Triumphus beati Joannis Columbini de mundi amatoribus, hominibus, ac dæmonibus. TERTIA PARS. Triumphi beati Joannis Columbini gloria per dona cælestia & miracula. Quarta pars. Triumphi beati Joannis Columbini ornamentum per virtutes infusas & actus heroïcos. Quinta pars. Triumphi beati Joannis Columbini pompa, comites adscripti, ac ab ipso edocti.
[25] [hunc auctorem, servatis servandis, transcribemus,] Verum hæc partitio, ut supra innui, non multum mihi placuit, tum quod historiæ filum crebris digressionibus interrumperet, tum quod ordinem rerum gestarum contra morem nostrum variis istis triumphorum classibus inverteret. At tandem arbitratus sum, me hisce incommodis invenisse remedium, si longiores digressiones omitterem, & alia extra ordinem posita ad seriem historicam reducerem, ut punctis in textu Actorum significabo, & ubi operæ pretium fuerit, in Annotatis observabo. Porro hic auctor res a Beato gestas amplissime ornatissimeque conseripsit; sed elegantem ejus narrationem plurima menda typographica deturparunt, ita ut ea partim ex erratis in fine positis, [Col. 0336F] partim ex conjectura corrigere coactus fuerim. Habes hic sufficientem Actorum edendorum rationem: nunc etiam audi, quibus subsidiis ad opus istud concinnandum scriptor ille instructus fuerit, ut scriptionis auctoritatem cognoscas.
[26] [tum quod varia antiqua monumenta viderit,] Imprimis Rossus post enumeratos antiquos recentioresque auctores, qui Vitam B. Joannis Columbini exararunt, aut saltem de rebus ab ipso pie prodigioseque gestis meminerunt, pag. 3 hæc subdit: Nostræ insuper curæ fuit de dubiis quibusdam per litteras eos consulere, a quibus sperari posse lux aliqua videbatur: & quamvis responsa de paucis habuerimus, quæ non dissimulabimus, plura tamen remanent vetustatis involuta tenebris, & tunc solummodo aperienda, cum dies Domini venerit, quæ luce sua immensa manifestabat abscondita, & cortinam bonorum ac malorum diu latentium reducet. Vides hic candidam scriptoris simplicitatem; at nunc etiam prudentem illius diligentiam animadverte.
[27] [tum quod tabularia Jesuatorum] In præfatione pag. 6 & sequente piam scriptionis
suæ causam & varia ejusdem subsidia sic
exponit: Ego sane amicorum suasione & virorum
[Pagina 337]
[Col. 0337A] inter Jesuatos consularium rogatu haud illibenter
ad honestissimi operis aggressionem adduci me passus
sum, ut vitam inter mortales actam a Columbino,
latinitate hactenus indonatam, Latine scribam:
attamen ea conditione fidem obstrinxi meam,
ut & ipsi operam præstare ne gravarentur suam,
& domestica tabularia atque archiva Ordinis,
a Morigia evoluta, rursus revolverent, si
forte reconditas in arculis membranas aut involucra
scripturarum rimantibus daretur aliquam reperite,
quibus historiæ novum decus accederet &
ubertas ad veterem aliorum tritamque descriptionem
amplificandam.
[28] Horum pollicitatione fretus & ope adjutus non parum fortasse emolumenti alieno labori & commentariis adferam, [iterum discuti curaverit,] tametsi alioqui non me pœniteret operæ, & pretium fecisse putarem, si scholiis brevioribus & adnotatiunculis auctius volumen prodiret, ubi singulari animadversione digna videntur, & fructum doctrinæ morumve aliquem parere legenti poterunt. Præterquam quod Divi cessurum est gloriæ. si Latinæ orationis veluti alis evecta fama mirificæ sanctitatis per late patentis orbis plagas volitet, & ultra Italiæ fines, [Col. 0337B] Italice scriptæ definitos, egressa Viri cælitibus adscripti cultuque dignissimi omni nationi, quæ sub cælo est, virtutum ac miraculorum magnitudinem denuntiet, ac venerationem invehat. Quod præstare molienti ita priorum scriptorum paulo superius appellatorum testimonio hærere in animo est, ut tamen ad exprimendam propriis coloribus Heroïs divini imaginem digitum stylumque intendam, & sub triumphantis schemate contemplandum in asceticorum scenam inducam.
[29] Quamvis igitur scriptor ille, de triumpho Beati adornando solicitus, [& in historiæ substantia vestigiis veterum fideliter inhæserit.] historicum narrationis suæ filum sæpius interruperit, & vulgatam Actorum seriem nonnihil immutaverit, tamen ex jam dictis patet, ipsum veneranda antiquitatis monumenta præ oculis habuisse, iisque fideliter inhæsisse, ut etiam ex Italicis Fei Belcari ac Morigiæ Actis deprehendi potest. Quod si alicubi in rerum substantia ab aliis historicis discrepet, lectorem in Annotatis aut alibi de ea discrepantia monere non gravabor. Nolui hic inter biographos recensere petrum Ribadeneiram nostrum, Sylvanum Razzium, aliosque, qui vitam B. Joannis Columbini ex aliis contraxerunt, aut de gestis ejus tantum obiter meminerunt. Accipe tamen satis nitidam [Col. 0337C] Vitæ Columbinianæ synopsin, donec ampliora Joannis Baptistæ Rossi Acta, eo modo, quo superius dixi, disposita post hunc Commentarium prævium recudamus.
Urbs Senensis in Hetruria multos habuit cives & alumnos eximia morum sanctitate præditos, de quorum virtutibus & miraculis Academia Intronatorum Senis anno Christi 1669 auctiores Fastos Latine vulgavit. [Fasti Senenses narrant,] In his a pag. 361 inter alios venerabiles ac Sanctos B. Joannes Columbinus insigni ornatur elogio, quod huc transcribere visum est, tum quod singularia quædam contineat, tum quod ex prævia illius lectione clariorem lucem acceptura sint ea, quæ deinceps in hoc commentario dicentur. Sic autem sonat: Clarum dicerem Joannem, [Col. 0337D] quod sanguis illustrium majorum serie deductus in ejus ortum confluxerit; nisi vero alieni splendoris minime indigus, non animi modo luminibus, sed mira vultus luce adeo radiasset, ut Senis domestico in cubiculo, & Aretii in publico peregrinantium hospitio, noctem diei invidendam reddiderit. At vide sis, unde homo terrenarum affectionum caligine diu involutus tantum repente cælestis fulgoris hauserit.
[31] [quomodo B. Joannes Columbinus mirabiliter,] Indignanti aliquando Joanni, quod solito serius domestici prandium apparassent, Blasia uxor, Cerretanorum genere & propria virtute nobilis femina, librum insignia Sanctorum gesta continentem ad pie fallendum tempus obtulerat. Illum Columbinus, alia quam pietatis lucra animo revolvens, cum in terram primo iræ impetu projecisset, acrius uxori succensens; mox tumultuario illo æstu defervente, humo reverenter sustulit: sacri quippe voluminis despectus graviori quodam angore mentem solicitate jam cœperat. Cumque sublatum humo codicem cœpisset evolvere, divino consilio factum est, ut in historiam Mariæ Ægyptiacæ incideret, cujus celebre inter laudatas [Col. 0337E] a longa pœnitentia feminas nomen est.
[32] [lecta S. Mariæ Ægyptiacæ Vita,] Et ecce in illius noxis sua Columbinus piacula sensim erubescere, seipsum ad illius lacrymas lacrymabilem cernere; & sibi sex annis supra quadraginta illam eluisse luctibus inter feras, quidquid inter homines peccaverat, serio percepit, ipse quoque melior jam vere columba amarius gemere, seque non tam extra urbes, quam extra mundum, per religiosam vivendi normam ad dies noctesque fletibus jungendas accendere. Stimulis itaque longe alterius famis, terrena omnia nauseantis, actus Joannes sui odium Deique amorem avidissime cœpit appetere.
[33] [austeriorem vivendi rationem amplexus fuerit,] Hinc ubi irrevocabili voto se ad omnes carnis illecebras evitandas obstrinxit, vestium vilitate totiusque corporis squallore urbanas munditias ornatumque, cujus antea studiosior fuerat, egregie vindicavit. Severissimis insuper jejuniis, statis precationibus somnum sæpius interpellantibus, inflictis acerbius flagris, aliisque corporis afflictationibus animum viresque impendebat: assidua interim Deo in suis egentibus ægrisque peramanter præstans obsequia, adeo ut uxor, quæ tamen ipsa illum olim provocaverat ad pietatem, [Col. 0337F] eamdem quasi nimiam modo pertæsa, non dubitaret ex vulgari dicto subinde repetere, pluviam se cupiisse, non diluviem. Sed auream diluviem & pretiosam tempestatem plane imprudens criminabatur.
[34] [socios severioris vitæ adsciverit,] Certe imprudentiæ sese ipsa damnare non potuit, ubi sub specie elephantiaci mendiculi, quem e principis templi foribus, pro quibus jacebat, succollante, Joanne, domum, ut refoveretur, asportatum exhorruerat, latere Christum aut aliquem e cælitibus deprehendit suavissimo ex odore, quo ille, e strato statim avolans, perfusum cubiculum reliquit. At Joannes labris diviniori etiam suavitate affectis, quam per mille oscula e carnibus ægri, medico suo egregie salutaris, libaverat, Christum ex eo tempore unice in ore privatis publicisque sermonibus habuit. Jesu præconia per confertas populo vias dulcius decantabat una cum perfectioris vitæ adlectis sociis, qui ab auspicatissimo nomine Jesuati meruerunt audire.
[35] [& magno Christi amore] Et illum quidem dicere solitum ferunt,
se perpetuam vivendo mortem ducere, quod
Christum passim non resonarent hominum laudes,
cordis Reparatorem suum amantissimum minime
[Pagina 338]
[Col. 0338A] redamantis gelidum frigus linguæ torpore per silentium
accusante. Quin ut optati nominis oblivionem
calamo quoque, quoad posset, expungeret,
centum in epistolis, quæ superfuerunt,
licet perquam brevibus fere omnibus, millies &
quadringenties Christi nomen expressit. Ausus est,
opinor, feliciter æmulari inclytum ac percelebrem
magni Pauli amorem salutare nomen suis in epistolis
sæpissime ingeminantem, ut videlicet prædulcem
vocem, quæ licet assidue repetita, non
tamen poterat in labris nascendo non emori, æternaret
in chartis.
[36] Atque hac ratione Joannes exhalabat utcumque, quem pectoris angustiis continere non poterat, [flagraverit,] divini æstus ardorem, ipso sensuum experimento adeo præfervidum, ut nonnumquam amicus ab illo expostulans, qui posset summa hieme pene nudus frigoris impetum sustinere, ubi manum ita jubentis Columbini pectori admovit, flammantem vim diutius ibi ferre nequiverit. Tantos intra se ignes cohibens Viri castissimi niveum pectus dixeris spirantem Ætnam, nisi flammis illa infernis, hoc cælestibus æstuaret.
[37] [Col. 0338B] Ceterum amantium more Joannes Amori suo per adversa probare se debuit: [quem adversitatum tolerantia probavit.] & probavit strenue, dum ne populum ultra commoveret ad novi generis vitam, urbe patria agroque exterminari constanti animo sustinuit; ac postmodum modestissime tulit, apud summum sacrorum Antistitem Urbanum, ejus nominis quintum, suæ suorumque innocentiæ detrahi, quasi sub falsæ pietatis specie hæreticam revera pravitatem occultarent. Verum & sagax prudentia graviorum ex Purpuratis, & ipsa Pontificis mens cælitus illustrata, eorum vitæ integritatem non absolvit modo, sed insolitis etiam laudibus honestavit, patrocinantibus præsertim mirum in modum ipsis infantibus, qui parentes suas, ut Jesuatis benefacerent, monuerunt, sane in justissima causa persuadenda oratores minimi infantes. Eorum vero, qui tam egregium civem Senis proscripserant, errorem statim ab illius discessu cælum per diros turbines ingeminataque fulmina, morbosque varios immissos tam valide corripuit, ut per publicos legatos a Joanne veniam simul ac reditum submisse civitas universa poposcerit.
[38] [Col. 0338C] At longe frequentius benignitatis quam fulminum luce admirabilis Columbini apud Deum potentia coruscavit: [Denique Beatus miraculis] gravi namque valetudine laborantes vel sui contactu pallioli vel herbis, quas terra, miræ charitatis afflatu ad insolitam beneficentiam provocata, repente dedit, pristinæ sanitati sæpe restituit. Potuit quoque, ut integræ noctis decursu ardens lucerna nihil plane alimenti absumeret, efficere; & verissime oleum operamque non perdidit: quippe prodigio, luce ipsa, quam fovebat, clariori consobrinam suam Catharinam ad severioris vitæ rationem, quam diutius suadere institerat, tandem permovit.
[39] Illud vero plane mirandum: uni e sociis divino admonitu præscripsit, [& discipulorum suorum obedientia inclytus] ut quod in familiari colloquio lingua peccaverat, toto capite ignibus imposito lueret. Obtemperavit ille, ipsa non judicis sed parentis sui severitate animatus, & toto in flammas capite procubuit. At Joannis virtute igneas vires frænante, post certam moram revocatus, ne uno quidem crinium adusto, vividior e rogo surrexit obedientiæ phœnix, sed non post cineres, flammis interim linguarum vibrantium murmure Columbinæ potentiæ plaudentibus. His aliisque miris illustriorem Joannes reddidit, quam per asperrima quæque publici præsertim [Col. 0338D] contemptus exercitamenta probatam a suis asseclis exigebat, obedientiæ virtutem: & ista quidem utpote virtutum omnium fœcunda parens tam claris dotibus conspicuos illos brevi reddidit, ut ad publicæ pietatis incitamentum multi eos populi certatim exposcerent.
[40] [pie moritur,] Columbinus vero, expleto duodennio vitæ sanctissimis exemplis actæ & Dei amori animarumque saluti continenter impensæ, dum Senas Viterbio repetit, meliorem in patriam est avocatus. Terras reliquit anno a partu virginis MCCCLXVII, postquam sacerdoti suprema in ipsum pietatis munera obeunti procul ab arbitris multa prædixit, & inter charos filiorum amplexus effusis tenerius lacrymis, inundantis cælestis lætitiæ fluenta confudit. Supremas voces, publici chirographi fide exceptas & ad posteros transmissas, testes esse voluit eximiæ probitatis sacrarum Senensium virginum, a sanctis Abundio & Abundantio dictarum, illas compellans nullis Ordinum Christiani orbis omnium virginibus honestate secundas, & sanctimonia verissime conspicuas. Magna nimium vestra istæc hereditas fuit, felicissimæ virgines, [Col. 0338E] tam præclare laudari a laudatissimo Viro, & quidem in eo vitæ articulo, in quo, cum Judicis æterni tribunal instet, sola veritas voces exprimit a moriente!
[41] [& honorifice sepelitur] At vos ultra triumphastis, obtento locupletiori juris hereditarii thesauro, sacris nimirum ipsis relictæ a columbino spiritu mortalitatis exuviis, per plurima deinde prodigia se suosque simul illustrantibus. San e si viventi Joanni insigne fuit in cæli transfugas mentes imperium, ubi dignius a morte quiesceret, quam iis in ædibus, a quibus illas longe proscriptas cum gemitu fugere aliquot ante annos ipse idem advertisse se dixerat? Hoc quoque testimonio non leviter firmans rite vulgatam famam, a melioribus geniis gratas cælo ædes olim fuisse constructas, quæ videlicet nequioribus non modo essent imperviæ, sed formidandæ, ut jam Sena veritati Christianæ hoc exhibeat Superum ædificium, in quo de fabulosa antiquitate triumphet, Troiam suam diis architectantibus conditam jactante.
[42] [in cœnobio SS. Abundii & Abundantii,] Tumulati tam nobili loco sacri cadaveris venerationem diu auxit omnis prorsus labis expers integritas; donec, imminente aliquando hostili exercitu, cum religiosæ illæ virgines intra urbem [Col. 0338F] se recipere cogerentur, immisso (casu an astu, incertum) in Divi sepulcrum pluvio stillicidio, sacri illi artus tabo cessere, si pedem excipias, qui hodieque intaminatus ostenditur. Credas, hanc esse, qua præcipue se Joannes terris ostentat, inviolabilem gloriam, mundum & gloriam ipsam calcasse. Quod elogii auctor supra num. 35 habet de sæpius repetito in epistolis ejus Jesu nomine, confirmari potest ex Feo Belcaro, qui in Vita Italica cap. 57 ita scribit: In centum epistolis ejus, quas legi, & quarum major pars paucis verbis absolvitur, inveni scriptum nomen Christi circiter millies quadringenties, exceptis vocabulis, quibus de eodem fit mentio.
[43] [quod ab angelis exstructum fuisse fertur.] Ad textum num. 41, in quo auctor elogii
innuit, istud monialium cœnobium ab angelis ædificatum
fuisse, asterisco notantur sequentia: Anno
DCCLVIII sub Pipino rege, in parthenonem a
SS. Abundio & Abundantio dictum eximie benefico,
Cælites in construendum illius parietem operam
impendisse feruntur. Bartholomæus Cartusianus
Senensis in Vita B. Petri Petroni cap. 8 prodigiosam
ejusdem parthenonis ædificationem obscure
indicat. Nos hanc angelicam monasterii Benedictini
[Pagina 339]
[Col. 0339A] constructionem, de qua Mabillonius in Annalibus
Ordinis sui non meminit, penes fidem relatorum
Senensium relinquimus, & cum majoribus
nostris tomo VII Maii pag. 211 optamus nobis
suggeri, quidquid de illius monasterii fundatione
& Sanctorum ibi reliquiis, quæ nominis occasionem
dederint, haberi poterit. Ceterum ea,
quæ in hac Vitæ & miraculorum epitome breviter
attinguntur, clarius intelligentur ex longioribus
Actis, quorum prætermissiones & controversias jam
examinabimus.
In Actis huic commentario subjungendis num. 81 legimus, B. Petrum Cartusianum a Columbino nostro consulium fuisse circa perfectiorem vitæ methodum, [Ex Actis B. Petri Petroni colligimus,] quam electurus esset; sed in iisdem Actis nostris altum est silentium de mutua inter illos familiaritate aliisque intimæ amicitiæ argumentis, [Col. 0339B] quæ eruimus ex superius memorata B. Petri Petroni Cartusiani Vita, quam ipse B. Joannes Columbinus Italice conscripsit, & Bartholomæus Senensis Cartusianus Latine interpolavit, ut Henschenius noster in commentario prævio ad ea Acta die XXIX Maii, tomo VII ejusdem mensis pag. 188 notavit. Itaque hunc Actorum nostrorum defectum ex Latina B. Petri Petroni Vita, quam laudatus Bartholomæus Senis anno 1619 una cum annotationibus suis edidit, hic supplere conabimur.
[45] In ea Vita lib. 2 cap. 8 post longam exhortationem, qua B. Petrus Joannem Columbinum ad amplectendam paupertatem excitat, [tantam fuisse illi] hæc referuntur: Ergo tanti viri Columbinus captus sanctimonia atque consuetudine, eam rerum divinarum intelligentiam adeptus esse videbatur, eodem Petro duce & moderatore, ut ad cetera pietatis opera atque incommoda voluntaria, quæ ipsemet anteactæ vitæ luxui expiando sponte susceperat, hæc volens lubens adjecerit; nimirum ut in orandi meditandique exercitationem toto pectore incumberet: quæ sane animi studia ne in eo refrigescerent, ad Cartusiam ventitare consueverat frequenter, ubi apud Petrum una cum aliis eximia pietate [Col. 0339C] viris, non modo spiritales agere cœtus, & crebra cum eo de rebus divinis instituere colloquia, sed etiam alios atque subinde alios, quos ad Christianam pietatem propensos nanciscebatur, eodem adducere. ...
[46] Hunc vivendi cursum tenuit Columbinus ad obitum usque Petri; quo rebus humanis exempto, tantum abfuit, [cum B. Joanne Columbino] ut de inita vitæ ratione quidquam remitteret, ut etiam ad asperrima quæque Christi causa subeunda recentem quamdam alacritatem in se momento diffundi senserit. Quin dein postea, uti supra demonstratum est & alias multo lucidius demonstrabimus, ipsius beati viri visis & recreabatur identidem & ad omnem sanctitatem erudiebatur: quo per ea, ceu per monita quædam cælestia, perspicue conjiceret, Petrum in cælo suis etiam adesse cœptis, suique patrocinium & curam gerere beata circumvestitum immortalitate.
[47] Interea dum hisce divinis adjutus præsidiis ad perfectionis culmen gradum accelerat Columbinus, [familiaritatem & amicitiam,] Petrus ejus filius, plena nondum pubertate, haud porro [diu] ab ipsius Petri nostri decessu excedit e vita, cujus orbitate eam optimus [Col. 0339D] parens animi firmitatem ostendit, ut doloris tristitiæve nullum præ se tulerit indicium; quin etiam maximas Deo gratias egerit, quod per mortem carissimi nati illum sibi obicem sublatum aspiceret, qui sibi ad id tempus obstiterat, quo minus se totum Deo dederit omnibus vitæ præsidiis exutum, prout fuerat ei in desiderio.
[48] [ut B. Joannes præcipuas ipsius actiones observaverit,] Quinimo tanta fuit Joannis Columbini nostri cum B. Petro Petrono consuetudo, ut præcipuas illius actiones observaverit, res ab eo pie prodigioseque gestas scripto posteris reliquerit, & fuerit oculatus plurium miraculorum testis, sicut multis exemplis probari posset. Sed retulisse sufficiet pauca quædam, ad quorum unam Bartholomæus Senensis lib. 2 Vitæ Petronianæ cap. 10 pag. 90 sic præfatur: Haud absurdum visum iri arbitror hisce subnectere id, quod Columbinus noster sibi accidisse litteris mandavit, scilicet eo prorsus anno & mense, quo Petrus noster beatus rebus excessit humanis. Rem gestam brevibus enarro.
[49] [& plura ejus miracula viderit.] Deinde pagina sequente rem ipsam ita narrat: Cum magno, quodam die, tuberum desiderio Petrus teneretur, ad Columbinum conversus; [Col. 0339E] Hem Joannes, ait, affer mihi, obsecro te, paululum tuberum: acri enim illorum cupiditate rapior. Cui mox Columbinus: Scis pater, inquit, nusquam locorum, Majo præsertim mense, qui nunc agitur, tubera inveniri. Ad quæ mox Petrus, paterna cælestis Numinis providentia fretus, Abi, inquit, in bonam rem. Insequente vero luce iter cum capesseret Columbinus una cum Joachimo Cartusiam versus, Petri invisendi gratia propter pannariam ejusdem Columbini tabernam ambo præteriere, ibique juvenem quemdam ejusdem tabernæ administrum magnum cartaceum involucrum tuberum plenum manu tenentem offendunt: qui protinus id ipsum dono obtulit Columbino. Tum ille miraculo attonitus, gaudioque simul perfusus, tubera ad Petrum mox perferenda accepit.
[50] [Ex eadem Vita patet, B. Joannem mercaturam exercuisse,] Ex narratoine hujus miraculi simul clare confirmatur, B. Joannem Columbinum mercaturam exercuisse, etsi quidam ex posteris illam vitæ professionem studiose dissimulaverit, ut Bartholomæus Cartusianus in annotationibus ad Vitam B. Petri Petroni pagg. 187 & 188 occasione hujus historiæ conqueritur hoc modo: Hic animis adesse velim, qui decennio fere elapso operam navarunt, [Col. 0339F] ut Vita beati Joannis Columbini, quam ut diximus, Christophorus primum Gani, deinde Feus Belcarus Florentinus posteritatis litteris consecrarunt, denuo typis excuderetur: quandoquidem, nescio quo ducti spiritu, ab ea prorsus expungi delerique curarunt loca, quæ Columbinum, licet ingenua stirpe satum, exercuisse tamen mercaturam argentariamque fecisse testantur.
[51] [quod tamen aliqui silentio involvere,] Sed quam longe a veritate aberraverint,
discant, si non ab illis inconcussæ fidei auctoribus;
certe ab ipsomet Columbino, qui de se scribens
fatetur, se una cum Joachimo juxta pannariam
suam tabernam transiisse, dum Cartusiam versus
iter arripuit, Petri nostri invisendi gratia. Sed quid
opus est uti veterum scriptis, cum passim in urbe
patria id ipsum infantuli bimuli decantant? Hoc
dictum velim, non ut in mortuos insurgam, in
Julium Cæsarem Columbinum dico, cujus opera
& studio hæc eadem Joannis Columbini gesta
proxime typis sunt promulgata, ut Paulus Morigia
testatur, sed ut prudens cordatusque lector
intelligat, non modicam ex hisce me demessuisse
frugem ad veritatem historiæ nostræ astruendam
[Pagina 340]
[Col. 0340A] pariter & illustrandam.
[52] Opinor, hic notari Morigiam, qui in editione anni 1604 vocabula, [aut in dubium revocare voluerunt,] certam mercaturæ professionem indicantia, mutavit, & lib. 1 Historiæ Jesuatorum cap. 2 sic Columbinum uxori suæ respondentem inducit: Mihi statim redeundum est ad negotia, Italice alle facende. At Feus Belcarus in Italica ejusdem Beati Vita cap. 2 scribit, quod Joannes Columbinus uxori suæ responderit, sibi illico redeundum esse ad officinam: nam pro æquivoco Morigiæ vocabulo alle facende, id est ad negotia, ipse posuit Italice al fundaco, quæ vox tabernam vel mercium apothecam significat, ut in Dictionario academiæ Cruzcanæ, aliisque lexicis videri potest.
[53] Suspicor nobiles Columbinæ familiæ posteros Morigiam induxisse, [quamvis ibidem eo tempore mercatura] ut supprimeret antiquam B. Joannis mercaturam, tamquam nobilitati suæ repugnantem. At discere poterant, illam professionem nobilitati non officere, ubi ex more patriæ exercetur, ut Andreas Tiraquellus in libro de Nobilitate cap. 33 num. 21 docet his verbis: Verumtamen ita procedit, quod dicimus, mercaturam obesse nobilitati, nisi mos regionis, qui haud [Col. 0340B] dubie servandus est, aliud inducat, uti apud Venetos & Genuenses nobiles quoque mercaturam exercent citra vituperium & nobilitatis detrimentum. Idem censet Rossus noster, uti infra ex Actis num. 7 patebit.
[54] Certe Bartholomæus Cartusianus illustrem B. Joannis Columbini nobilitatem non negat, etsi exercitam ab eo mercaturam tueatur, [nobilitatem non excluderet.] dum post longam B. Petri Petroni exhortationem de conversione illius lib. 2 cap. 8 pag. 78 refert sequentia: Quibus certe verbis atque adeo ardentibus sententiis, statim ut finem dicendi fecit beatus Pater, ita affici impellique Columbinus se sensit ad Euangelicam paupertatem amplexandam, ut nova tum divini luminis copia illustratus non adeo cupide atque ardenter pecuniarum lucris antea inhiaret, uti postea ex animo ea ipsa contempserit. Namque detestatus, tamquam teterrimam animæ pestem, pravam illam habendi cupiditatem, qua in quæstu faciendo indies magis ac magis rapiebatur, cœpit paulatim avocare animum ab novis contrahendis commerciis, quæ vel NOBILIS MERCATOR negotiando tractabat, vel mensarius in occupanda permutandaque pecunia gerebat.
[55] [Col. 0340C] Nunc ab hac digressione in viam revertamur, & prætermissa in Actis nostris B. Joannis gesta recensere pergamus cum Bartholomæo Senensi, [Ex quadam ejusdem Vitæ narratione eruimus,] qui lib. 2 cap. 10 pag. 92 sic prosequitur: Audivimus modo Columbinum de se scribentem: audiamus & eumdem de filio suo Petro non minus mirum quam de se ipso referentem, quando per idem fere tempus, quo Petrus noster beatus vitam cum morte commutavit, rem contigisse ex eo cognoscimus. Convenerant in Petri cubiculum simul aliquot e Patribus domus, simul & alii pietate nobiles viri ad beatum Virum audiendum de rebus cælestibus disserentem; cum repente orationi finem facturus ille subintulit dicens: Exspectate, quæso, paululum fratres: non longe enim aberit, quin ad nos veniat Joachimus una cum puero Petro, Joannis Columbini filio, qui munuscula quædam mihi, ut puta, amygdala, papavera atque unicum cepe deportat; quin etiam ædibus nostris jamjam prope adstantibus, papaverum unum puer ipse hoc atticulo temporis mandit. Hæc ubi adstantes audiunt, subridere illico cœperunt.
[56] Ceterum vix hæc atque alia in eamdem rem [Col. 0340D] Petrus dixit, cum extemplo affertur, ad cœnobii fores Joachimum & puerum Petrum adstare: [filium B. Joannis Columbini] quos ut aspiciunt monachi, discuntque puerum sciscitati papaver in itinere comedisse, uti beatus Pater paulo ante prædixerat, ingenti admiratione protinus afficiuntur. Cumque mox Petri cubiculum essent ingressi, ad puerum conversus Petrus, observantiæ ergo poplitem ante eum flectentem ait: Concine, fili, cantiunculam illam, cui est initium O DIVA NOBILIS MAGDALENA: nam prius eam quam absolvas, ad nos huc adventabit sacerdos Marianus ecclesiæ apud Marmorariam plebanus. Nec verba beati Patris in ventum jacta: res enim ita prorsus evenit.
[57] [usque ad annum 1361 in vivis fuisse.] Hæc filiolo B. Joannis Columbini commemorare volui, ut contra erroneam nonnullorum opinionem constaret, puerum illum supervixisse usque ad annum 1361, quo B. Petrus Petronus obiit, sicut Bartholomæus in suis annotationibus pag. 194 observat his verbis: De puero Petro, beati Joannis Columbini filio, nihil est, quod adjiciam in præsentia: de eo quippe in Historia fusius egimus pag. 79, 81, ad sedandas quorumdam altercationes temere asserentium, puerum [Col. 0340E] ex humanis discessisse paucis post mensibus, quam Columbinus parens ad Deum sese convertit, hoc est anno MCCCLVI; cum alioquin vitam vivere ad annum usque MCCCLXI apud beatum Petrum nostrum videmus.
[58] [Beatus Joannes B. Petro Petrono familiarissimus,] Sunt in iisdem Actis multa alia, quæ ad B. Joannem Columbinum spectant: nam laudatus eorum collector refert, Beatum nostrum tanta necessitudine cum B. Petro Petrono conjunctum fuisse, ut arcana illius sensa intellexerit, varias ejus prædictiones observaverit, multa ipsius miracula viderit, ac semel cælesti voluptate perfusus fuerit ex fulgidissimis radiis, quos e corpore B. Petri emicantes cernebat. Ad hæc narrat, Columbinum morienti constanter adstitisse, & ex paupere illius supellectile, quam sacrarum reliquiarum loco retinuerat, fragrantissimum odorem percepisse. Denique ostendit, B. Petrum Petronum sæpius post mortem B. Joanni nostro apparuisse, variaque consilia spiritualia ei communicasse. At nos his fusius describendis supersedemus, quia in iisdem B. Petri Petroni Actis, quæ ad diem XXIX Maii operi nostro inseruimus, tomo VII ejusdem mensis a pag. 189 legi possunt.
[59] [Col. 0340F] [dicitur tenera corporis habitudine & exigua statura præditus fuisse,] Feus Belcarus in Vita Italica cap. 57 tradit,
B. Joanni Columbino fuisse nobilem ac teneram
corporis habitudinem atque exiguam staturam.
Hinc etiam in proœmio sui opusculi illum
comparat cum Joanne de Medicis, quem ibi sic
alloquitur: Cum beatus Joannes opibus & consanguineis
abundaverit, inter præcipuos populares
suos honoribus claruerit, magnas eleemosynas
erogaverit, & corporis statura ac constitutione
tibi similis fuerit, ut clare perspicies, mihi
visum est maxime convenire, ut hunc exiguum
meum laborem tibi consecrarem. ... Quod si ex
similitudine oriatur amor, ut vult Philosophus,
non dubito, quin beatum Joannem amaturus sis,
& ab eo multa beneficia recepturus: ipse enim
in conspectu divino magnus est, & erga omnes
suos clientes benignus. Paulus Morigia in Historia
Jesuatorum lib. 1 cap. 64 eamdem corporis
habitudinem ex Feo Belcaro, ut opinor, descripsit.
Cum autem Rossus noster in longioribus Actis, quantum
scio, de illa corporis constitutione expresse non
meminerit, de ea lectorem hoc loco monendum existimavi.
Nunc vero de nativitate & ætate Beati
nostri dubiam quamdam ejusdem Rossi conjecturam
[Pagina 341]
[Col. 0341A] examinabo.
[60] [& anno ætatis suæ sexagesimo tertio obiisse,] Jam sæpe laudatus ille scriptor in Triumpho B. Joannis Columbini part. 2 cap. 22 § 3 post adornatum beato Triumphatori suo epitaphium, tempora vitæ ejus sic computat: Justa porro soluta sunt die 11 Augusti anno salutis MCCCLXVII, conversionis XII, ætatis, ex probabili calculo, LXIII: siquidem constans opinio apud agnatos hodieque manet, anno hoc climacterico obiisse, proinde natum sub annum MCCCIV, & initium vitæ meliori dedisse, cum LI ageret, die secunda Julii. Non satis capio, quomodo hic conversioni B. Joannis secundam diem Julii determinate assignet, cum antea in Actis nostris num. 13 conversionem illius ita narrare incipiat: Annus fluebat quinquagesimus quintus supra millesimum trecentesimum a Christo nato, cum die quadam (quota mensis non expressere, quia ne mensis quidem meminisse cura fuit priscis scriptoribus) rediens mature e mensa argentaria Joannes oppido famelicus voluisset epulari, protinus accumbere, ac prandere &c. Unde igitur idem auctor eruit, B. Joannem initium vitæ meliori dedisse, cum quinquagesimum primum ætatis annum ageret die secunda [Col. 0341B] Julii, quandoquidem prisci scriptores diem & mensem conversionis non expresserunt?
[61] Quod autem de climacterico ætatis anno traditur, æque incertum est: [quod prosterius tamen incertum est, cum de anno nativitatis non constet.] Rossus enim in iisdem Actis num. 4 jam fassus fuerat sequentia: Ceterum natalis dies ac mensis, quin imo & annus ipse incertus est ac obscurus; neque lux ulla e monumentis Columbinæ gentis aut religionis Jesuatorum affulsit studiose scrutantibus, ut via illis inveniendis aperiretur, quæ subticere per historiæ jura non liceret. Collatis nihilominus inter se conversionis ad Deum & obitus annis, inferius memorandis, in proclivi conjectura est, circa trecentesimum & aliquot annos supra millesimum reparatæ salutis, partum fortunatissimum Joannis contigisse. Quomodo itaque ex probabili calculo sexagesimus tertius ætatis annus determinatur? Si circa natalem Beati annum nulla lux e monumentis Columbinæ gentis affulserit, quo fundamento nititur constans apud agnatos opinio, illum anno climacterico obiisse? Tota ergo illa annorum, mensium ac dierum determinatio, quam Rossus noster proponit, ex incerta quadam familiæ Columbinæ [Col. 0341C] traditione dumtaxat oriri videtur.
Joannes Baptista Rossus in jam aliquoties memorato suo Triumpho part. 3 cap. 1 § 1 de miraculis, quæ intercessione B. Joannis Columbini tum in vita tum post mortem contigere, [Rossus ex multis miraculis] post alia sic disserit: Initio quidem, ubi infidelitas expugnanda fuerat, & duræ cervices Judæorum frangendæ, multitudine signorum certatum est; illis porro triumphatis; ubi fides sub sua jura redegit orbem terrarum, cessatum quidem a crebra miraculorum patratione, non ita tamen, ut ulla ætas a felicissima illa Apostolorum sterilis decurrerit, ut singulas lustranti facile cognitu fuerit. At fœcundam imprimis illam videre majores nostri, quæ beatum Columbinum, & numerosam ejus sobolem Christo peperit & Ecclesiæ dedit: etenim non ille solus electus, qui faceret mirabilia in vita sua & post mortem suam; sed etiam plerosque omnes discipulos habere meruit operationum [Col. 0341D] mirificarum participes, quos habuit tolerantiæ passionum socios, hoc est rigidos corporum suorum castigatores, pauperes, humiles, mundo crucifixos & cælo affixos.
[63] [pauca seligit,] Nam quos tales invenit vel potius efficit gratia cælestis, illos etiam plurimum id generis ornamentis insignit, & per illa suæ vim potentiæ demonstrat eo consilio, ut alatur fides, pietas nutriatur, religionis veritas roboretur. Eo spectavit, cum miraculis Columbino clarere largita est; quorum multa monumentis consignata ad notitiam posteritatis devenere, plura silentio suppressa latuere: & horum omnium numerus plurium accessione, quæ ad Divi aras contingunt indies, major est, quam ut voluminis parte comprehendi queant, aut pretium sit operæ comprehendere. Satius namque fuerit ac satis, insigniora aliquot & antiquiora libasse, quibus nobilitata Divi fama est, & aucta populorum adversus ipsum veneratio. Tunc subdit aliqua prodigia, a Joanne Columbino adhuc vivente patrata, quæ nos juxta seriem historicam, quantum fieri potuit, [Col. 0341E] Actis illius inseruimus.
[64] [inter quæ refert, quomodo energumena,] In eodem Triumpho part. 3 cap. 2 § 1 selegit nonnulla miracula, quæ post obitum Beati evenerunt, & ex iis aliqua breviter attingit, aliaque pauca commemorat hoc modo: Haud procul a monasterio sancti Abundii deligere sibi permissus erat dæmon improbus adolescentulæ probæ corpus pro temporaneo hospitio, & exercebat in eo partem odiorum, quibus in genus humanum concitatur. Divexabat misellam insanis modis, illudebat ad parentum ludibrium & plenam doloris contemptionem. Neque vis ulla vel modus nequitiæ ac malignitati comprimendæ suberat, si distorquere membra, si motibus violentis invertere, si ad parietes aut pavimenta allidere, si vociferationes & absonos clamores ciere vellet.
[65] [tacto B. Joannis Columbini sepulcro,] Usuvenit aliquando, ut domo elapsam per aream propinquam currentem parentes insectarentur, ut sisterent & a præcipitio tuerentur: illa vero celerior in vicinum templum dum se tentat injicere, pede prope valvas sepulcrum Columbini calcat, & repente concidit exanimis. Assequi humi jacentem facile fuit insequentibus, qui deliquium a malo inquilino indicatum suspicati, fomentis juvate & omni ope subvenire languenti impigre festinant. Atqui nullo jam vel non tali [Col. 0341F] medicamine indiget. Jacet aliquamdiu extra se posita; paulo post velut e somno emergens erigit sese in pedes, & iniquo obsessore liberam fatetur.
[66] [statim liberata fuerit,] Mirantur vehementer parentes ac læti interrogant, undenam salus insperata & pacata quies momento redierit, aut quomodo de diri tortoris tyrannide in libertatem sit asserta. Respondit, modum quidem neque explicare posse neque capere; ceterum advertisse statim atque plantis humum sepulcralem presserat, ablegatum a se impurum spiritum, neque dubitandum, quin occulta virtute ac imperio Divi, cujus ibi exuviæ condebantur. Hujus eventus fama totam vicinitatem pervadens in urbem ipsam secunda admurmuratione penetravit, auxitque civium venerationem erga Joannem & corpus ejus, quod magno in pretio habere cœperunt.
[67] [ubi etiam aliæ dæmonis tyrannidi ereptæ sunt.] Et hæc quidem, nulla implorata ope, nihilque
de beneficio cogitans beneficium consecuta
est: duæ aliæ insuper insessæ & pessime a stygiis
habitæ geniis ad tumulum eumdem deductæ
precibus & evocationibus calamitosæ obsidionis
immunes inde abscessere. Alteri cum sacerdotis copia
deesset, qui exorcisinis ageret, domina Paula,
[Pagina 342]
[Col. 0342A] monialium præses, opem ferre tentavit successu
prospero. Primum quidem suarum precibus commendavit,
quas plurimum valituras apud Deum
sperabat; tum fide armata per Christi virtutem &
ejus Servi Columbini merita exire de corpore rebelles
audacter imperat, & signum egressionis
manifestum certumque edere. Cui perfidus cum
absono ululatu? Ecquod signum dari jubes? Ut
lampada, inquit, pro venerabilissimo Sacramento
collucentem motites. Nequaquam dignus sum,
respondet superbus, ut illuc accedam; ast non
dubia abscessus vestigia alicubi in monasterio relinquam,
& dicto citius evasit, excessit, & inhalavit
cellam vinariam spurcissimus tam tetro sulphuris
fœtore nidoreque, ut per integras tres
hebdomadas pedem illo inferre non liceret innoxie.
[68] Aliud celebre miraculum ibidem part. 3 cap. 3 § 2 sic narrat: [Monialis opem B. Joannis implorans] Monialium una ex iis, quæ ad externa ministeria admittuntur, in asceterio sancti Abundii vehementi dolore dexteri pollicis cruciabatur. Defluxerat in illum humor acer ac malignus ea copia, ut inflatione ac tumore deformatum [Col. 0342B] misere exulceraret. Medicamenta varia adhibita arti potius pudorem quam ægræ subsidium afferebant; & eo tandem deventum, ut digiti præcisione, brachii & artuum reliquorum indemnitati consulendum medicorum judicio statueretur.
[69] Noctem destinatæ lanienæ præviam insomnem muliercula in oratione duxit, [pollicem jam præcidendum] & beato Columbino, cujus opem tam multi apud sepulcrum ejus experiebantur, suum pollicem intimo corde ac lacrymis commendare perseveravit. Sub auroram interiore quodam impulsu percita continere se non valet, quin ulcere circumpositum malagma evolvat: & ecce tibi nullum jam tumoris aut tabis indicium, dolor omnis abest, sanitas integra adest, solus unguis in summitate desideratur, ut miraculum geminetur. Denuo se dat in preces, speratque eum, qui perfecta facit opera, imperfectum hoc per beati Columbini merita minime relicturum. Uti speravit, ita evenit; restitutus unguis, & abstersum, quidquid deforme in digito fuerat.
[70] Mane jam claro chirurgus præsto est, novaculam, unguenta, [subito sanum conservat.] tænias, & quidquid ad triste ministerium necessarium erat in promptu habens. [Col. 0342C] Verum occurrens ægra supervacaneum totum illum apparatum asserit, & dicto fidem conciliat ostensione digiti, in quo ne vestigium quidem abacti ulceris remansisse deprehensum est. Cujus eventum miraculi totus sororum chorus, atque adeo seculares ipsi curatores, ac medici testes oculati & præcones apud externos evulgarunt: quæ causa fuit, ut ex civitate plures ad cœnobium accurrerent, & pie curiosi oculis usurparent, quod auribus perceperant.
[71] Quod si ad templi parietes appendere anathemata, [Rossus quædam miracula generatim narrat,] recuperatam sanitatem testantia, curæ fuisset persanatis, in tot forte cernerentur assimilata formas, quot morborum species in humana membra desæviunt. Adjecissent insuper votiva dona, integra corpuscula fasciis involuta parentes steriles, qui nixi pro tumulo genibus tamdiu fœcunditatis beneficium petere institere, quoad spe pleni indidem abeuntes lætitia postmodum expetitæ prolis gestire meruerunt. Miracula, de quibus Rossus hic in fine generatim meminit, & quæ forte apud Feum Belcarum & Paulum Morigiam, aliosque auctores legerat, nos postmodum ex illis singillatim referemus.
[72] [Col. 0342D] Præterea B. Joannes Columbinus clientibus suis plura alia contulit beneficia, [& alia, quæ in Lucensi urbe contigerunt,] quæ Rossus noster a se prætermissa fuisse indicat, dum part. 2 cap. 9 § 5 de Lucensibus Jesuatici Ordinis monialibus ita scribit: Non est postrema devotarum Deo virginum laus, quod beati Columbini, quem fundatorem agnoscunt, memoriam pia veneratione recolunt, virtutes imitari conantur, institutum tuentur, cultum augere student, aras dicant, lampades appendunt, panegyricis festam ejusdem diem ornari curant, reliquias, lipsanothecis pretiosis asservatas, adorandas exponunt: & cuncta grata esse Numini ac Divo, crebra testantur miracula, quibus imago ejus, & oleum in lampadibus ardens, & ossis particula, & invocatio nominis nobilitatur indies.
[73] [penitus omittit.] Horum ego catalogum & prolixam narrationem a testibus oculatis accepi, si forte volumini inserenda viderentur. Ast ubi copia abundamus aliorum, quibus jus legitimum fidem fecit, & auctoritatem conciliavit, abstinemus libentius manum & calamum ab illis tantisper, dum pari quoque censura atque judicio animus scriptoribus addatur [Col. 0342E] ad evulgandum. Cum ea beneficia Lucensia nondum hactenus edita invenerimus, nobis sufficiet post Acta nostra ex Feo Belcaro & Paulo Morigia Latine exhibere illa miracula, quibus veneranda antiquitas, & legitima testimonia certam fidem conciliarunt.
[Cum corpus B. Joannis propter crebra miracula] Ex præcedente paragrapho & fine Actorum patet, propter manifesta miracula, non diu post obitum B. Joannis Columbini patrata, auctam esse fidelium venerationem erga sacras illius reliquias, quarum honorificam elevationem, prodigiosam integritatem, ac denique procuratam studiose corruptionem Rossus noster part. 3 cap. 3 § I exponit his verbis: Crescente indies miraculorum [Col. 0342F] numero, & populi ad sepulcrum frequentia, venit in mentem sanctimonialibus sancti Abundii suarum esse partium, in locum honestiorem ossa, uti rebantur, nuda, excarnea transferre, ac nobiliori conditorio reponere.
[75] [honorifiœntiore loco collocandum esset,] Exquisiere piæ virgines consilium a viris prudentibus, quorum inventus nullus est, qui non summopere probaret ac hortaretur ad opus quantocius aggrediendum. Deliberatione facta, ante omnia monendam Blasiam olim conjugem ex æquo putavere, quæ incredibilem cepit animo voluptatem, & provinciam sibi depoposcit sumptuum faciendorum ac singillatim arcæ ad lipsana sacra recipienda fabricandæ. Exstructa hæc est eleganti opere ac perpolito: in extimæ superficiei medio placuit Christi domini salvatoris icona depingi, cui veluti famulantes adderentur ad latus dexterum beati Columbini altera, ad sinistram sancti Francisci Seraphici altera.
[76] [incorruptum & integrum invenitur,] Vulgata per Senas fama, indicta translationis
dies est; & convenere ex clero seculari sacerdotes
ac ministri perplures, qui linteati ministerio
sacro assisterent ac peragerent. Ut ventum
ad tumulum est, exhumavere sarcophagum, &
[Pagina 343]
[Col. 0343A] quidem ac flores, cum tumularetur, injectos telluris
humiditas in limum putredinemque verterat;
corpus autem iis obtectum prorsus integrum & incorruptum,
ceu recentem amaranthum reperere,
quomodo si paulo ante humatum fuisset, vel potius
suavi somno soporatum: caro mollis ac tenera,
color vividus, vultus renidenti affinis, ut
luce meridiana clarius pateret, pignus illud innocentiæ
& vas honoris ab injuriis mortis divinitus
assertum, quæ veterem noxam in mortuis etiam
filiis Adam vindicare non cessat, & artus eorum
depasta in tabem & pulverem convertit.
[77] Agnovere miraculum quotquot vitali illo jucundoque spectaculo oculos pascebant, [& sedula monialium cura] & laudavere Deum excelsum, qui fecit illud, ac tandem ad interiorem templi partem, solis perviam monialibus, pretiosum thesaurum in arca nova clausum transtulere, ubi placide quiescere & devote coli a turba concurrente commodius potuit. Quod si aliquando bellorum tempore migrandum in urbem virginibus erat, & fuga militari licentiæ extra bacchanti occurrere; tunc enimvero penitissima illas angebat cura ac solicitudo, tum sacræ totius supellectilis tuendæ, tum cæleste illud [Col. 0343B] depositum secum absportandi, quod carius propriis habebant oculis, neque ut alienorum custodiæ crederent, adduci ulla ratione poterant.
[78] Quo factum est, ut vulgo passim dictitarent, consultius fore certam sedem intra mœnia in nobiliore aliquo templo designari, [inter bellicos tumultus solicite conservatum est.] quam in agro relinqui, unde ferendum ac referendum haud absque incommodo & periculo ingruentes subinde calamitates cogerent: qui rumor cum ad aures sanctimonialium pervenisset, alioqui jam suspicione timoreque tactas, ne istæc etiam cupido primorum urbis agnatorum animos incesseret, secreta deliberatione constituere concameratiunculam in abdita ecclesiæ parte parare, ibique clancularia transportatione sepositum a curiosa exploratorum, quæ timebatur, inquisitione tutari.
[79] Confectum summa cum taciturnitate negotium est, [donec simplex quidam custos,] & per lustra circiter quaterna tenuit quies & de occultatione silentium: post quæ denuo reseratus (incertum qua occasione) loculus, ne leviter quidem violatum membrum ullum, sed integrum undecumque, uti receperat in suo complexu, spectantibus exhibuit. Neque cælari diu potuit divinæ in eo tutando corpore indulgentiæ [Col. 0343C] continuatio; sed brevi multorum sermonibus per universam regionem illam celebrata & venerationem Divo & frequentiam ad ejus sepulcrum auxit usque adeo, ut tædium molestiamque pepererit Joanni Ambrosii, sacellanum ibidem tunc agenti (hoc est interprete me) servitium externum aliquod ad sacellanum spectans exercenti: nam laïcus & citra levitici ordinis dignitatem, servitutem suam Domino in sancta simplicitate probabat, & a sacratioribus mysteriis abstinebat.
[80] Hic igitur sive quotidiani concursus indies augescentis & quietem turbantis pertæsus, [assidui concursus pertæsus illud stillicidio supposuit,] seu veritus, ne religiosæ cœnobii disciplinæ pedetentim officeretur, præpostere providus de industria dicitur aptasse loculum ad imbricati tecti rimam, unde pluvius imber crebra stillatione excavatis tabulis corporis tandem compagem solverit, & tabernaculum illud, gratiæ trophæum, morti ereptum, decore ac pulcritudine exuerit, & una sitim illud videndi accurrentibus turbis exstinxerit: unicus dumtaxat pes illæsus mansit, qui ex reliqua massa collectus argentea theca inter ejus templi reliquias repositus spirare dicitur odorem suavissimum in hodiernum usque diem, uti testantur [Col. 0343D] quamplurimi, quibus religio & solamen est invisere, olfacere, venerari.
[81] [ut dissolveretur, sicut factum est.] Maluissem scopulum hunc prætervehi, neque discipulum, Magistri sui amantissimum, vel culpæ vel inscitiæ unsulso invento insimulari; sed non excusavere amici scriptores, qui facti infectique veritatem minime fucatam tradidere, ne, quod in proclivi erat existimare, casui cadentis pluviæ, vel tempori etiam marmora destruenti, voluntarie procurata dissolutio adscriberetur. Arbitror, a Rosso per amicos scriptores hic indicari Belcarum & Morigiam, vel forte etiam antiquiores biographos, quos mihi videre non licuit. Saltem Feus Belcarus in Italica Beati Vita cap. 58 pag. 101, & Paulus Morigia in Historia Jesuatorum lib. I cap. 66 pag. 107 prodigiosam sacri corporis integritatem & voluntarie procuratam ejusdem corruptionem narrant.
[82] [Notabiles B. Joannis Columbini reliquiæ,] At miror, Morigiam & alios recentiores Actorum scriptores non meminisse de notabilibus B. Joannis Columbini reliquiis, quæ anno Christi 1554 ad ecclesiam parochialem S. Laurentii de Gatteo translatæ sunt, ut mox ex Mss. instrumentis Italicis referemus. Jacet autem locus ille, vulgo [Col. 0343E] de Gatteo dictus, in Romandiola inter fluvium Plusam, & torrentem Butrium non procul ab oppido Sabiniano, ut colligo ex geographicis Italiæ mappis, quas Joannes Antonius Maginus adornavit. Quomodo vero sacer ille thesaurus ad Gatteensem S. Laurentii ecclesiam pervenerit, jam breviter narrabimus ex Ms. Italico, quod majores nostri anno Christi 1636 acceperunt.
[83] [post medium seculum XVI e monasterio S. Abundii asportatæ,] Cum Cosmus de Medicis, dux Florentiæ, anno 1554 bellum gereret contra Senenses, eorumque ditionem invaderet, contigit, ut inter alias ruinas ac deprædationes monasterium S. Abundii prope Senas militari licentia expilaretur. Militabat in illo Cosmi ducis exercitu Joannes Baptista Antonelli Gatteensis, qui simul apud nobilissimum Comitem Joannem Franciscum de Bagno secretarii munere fungebatur. Is curiositatis gratia ingressus ecclesiam memorati monasterii, illic reperit sacra lipsana, aut ab aliis militibus neglecta aut non observata (videlicet caput & os tibiæ B. Joannis Columbini) quæ statim secum ad hospitium suum asportavit. Mox populares suos Gatteenses monuit, ut fidum aliquem virum mitterent, cui traderet hunc sacrum thesaurum, quo patriam [Col. 0343F] suam ditare cupiebat. Missus est ad ipsum quidam Matthæus Gatteensis, qui memoratas Beati reliquias ligneæ capsæ inclusas in patriam detulit, ubi in parochiali S. Laurentii ecclesia collocatæ fuerunt.
[84] [ad Gatteensem S. Laurentii ecclesiam translatæ sunt,] Post aliquot annos præfatus Joannes Baptista
Antonelli scripsit patrueli suo Antonio Antonelli,
conscientiam suam gravari a theologis Hispanis
(in Hispania enim tunc versabatur) & se
præsertim a confessario suo urgeri, ut reliquias illas
furtim ablatas monasterio S. Abundii restitui
curaret. Quare patruelem suum orabat, ut eas
omni studio conaretur obtinere, & ad prædictum
S. Abundii monasterium remitteret. At episcopi
Ariminenses, quibus Gatteensis ecclesia subest,
semper huic restitutioni obstiterunt, ne diœcesis suæ
tam pretiosis exuviis privaretur. Antonio istud obstaculum
indicanti Joannes Baptista respondit,
judicio eorumdem theologorum Hispanorum sacra
illa lipsana clanculum auferri posse, atque ita restitui,
quia furto sublata fuerant. Hinc eo surtivam
istam restitutionem suadente, Antonius emit
duas domos, ecclesiæ S. Laurentii vicinas, ut
clam de nocte illas reliquias facilius auferret. Sed
[Pagina 344]
[Col. 0344A] voluit Deus hoc propositum successu carere, ut Gatteensis
S. Laurentii ecclesia semper honoraretur
tam insigni thesauro, qui ibidem usque ad præsentem
diem honorifice conservatur.
[85] Hæc narratio confirmatur authentico testimonio, [ut confirmatur ex testimonio vicarii Senensis,] quod Fabius Sergardi, legum doctor, nobilis Senensis, protonotarius Apostolicus, & illustrissimi ac reverendissimi domini D. Ascanii Piccolomini de Aragona, Dei & Apostolicæ Sedis gratia archiepiscopi Senensis, in spiritualibus & temporalibus vicarius generalis anno 1635 edidit, quodque ex idiomate Italico a nobis Latine redditum sic sonat: Omnibus præsentes litteras visuris salutem in Domino. Nobilissimus marchio Nicolaus de Bagno apud præfatum illustrissimum ac reverendissimum dominum archiepiscopum Senensem per litteras die XIV mensis elapsi institit, ut examinaretur in monasterio SS. Abundii & Abundantii, in quo corpus B. Joannis Columbini quiescit, utrum ibi caput ejus & ossa tibiarum inveniantur, quia hæ sacri corporis partes existere dicuntur in loco quodam, ad prædictum marchionem [Col. 0344B] pertinente, atque occasione belli Senensis ex eo monasterio a militibus ablata ad illum locum pervenisse perhibentur.
[86] Cum autem prædictus D. Marchio in id
inquiri petierit, [qui eas partes in cœnobio S. Abundii deesse vidit,] ut sacræ illæ reliquiæ certius cognoscantur
& debito honore afficiantur, nos plenam
& indubitatam fidem facimus, quod jussu
præfati illustrissimi ac reverendissimi D. archiepiscopi
iverimus una cum cancellario nostro infrascripto,
& Ludovico Ugoni chirurgo Senensi ad
memoratum S. Abundii monasterium, ibidemque
ecclesiam ingressi coram D. Sergio Neri,
dictarum monialium confessario, aliisque testibus
ad id specialiter electis inspexerimus capsam,
in qua corpus B. Joannis Columbini conservatur,
& post attentam considerationem deprehenderimus,
illic deesse caput, excepta inferiori maxilla.
Etiam vidimus illic desiderari duo ossa tibiarum,
& in libro quodam præfati monasterii fol.
20 notatur, monialibus belli causa ad urbem Senensem
confugientibus, caput gloriosissimi Joannis
cum aliis quibusdam reliquiis ablatum fuisse.
Idem quoque asserunt reverendæ matres Virginia
Placidi abbatissa, & Abundia Landi, quæ testantur,
sese semper audivisse, quod illæ reliquiæ in
diœcesim Ariminensem translatæ fuerint. In quorum
omnium fidem præsentes a cancellario nostro
scriptas majori sigillo muniri curavimus, & ad majorem
[Col. 0344C] validitatem propria manu subscripsimus. Actum
in palatio archiepiscopi Senensis die XXII Decembris
MDCXXXV.
Fabius Sergardi vicarius generalis.
Loco ✠ sigilli ������Franciscus Barcius notarius
& cancellarius.
[87] Deinde sequitur aliud authenticum instrumentum, quod ex Italico Latine versum sic sonat: [quas chirurgus Gatteensis in ecclesiæ S. Laurentii esse] Die XXVI Februarii, anno MDCXXXVI ego Annibal Godenti chirurgus Gatteensis facio fidem, me ab admodum R. D. Leonardo Fanantio, rectore ecclesiæ S. Laurentii Gatteensis, requisitum fuisse, ut visitarem quasdam reliquias, quæ dicuntur esse B. Joannis Columbini, fundatoris Jesuatorum, & quæ in præfata S. Laurentii ecclesia requiescunt, easque a me coram prædicto D. Rectore, nec non Francisco Rinalducci, œconomo illustrissimi D. Marchionis de Bagno, & Francisco Fabri diligenter inspectas fuisse. Omnibus autem attente consideratis, inveni, illic esse os tibiæ sinistræ & caput, cui dumtaxat deest maxilla inferior simul cum mento. Quare requisitus [Col. 0344D] præsens instrumentum die & anno supradictis confeci, & ad majorem fidem ego Annibal supradictus manu propria subscripsi.
[88] [authentico instrumento & jurejurando testatur;] Huic instrumento subjungitur testimonium
notarii publici, qui ita scribit: In Dei nomine
amen. Die XXVIII Februarii anno MDCXXXVI in
Gatteo coram me notario & testibus infrascriptis
constitutus supradictus Annibal Godenti testatur
& affirmat, præcedens instrumentum a se confectum
& propria manu scriptum esse, illudque jure
jurando suum esse agnoscit, & omni meliori
modo, quo potest, roborari testimonio meo rogavit.
Actum in domo admodum R. D. Leonardi
Fanantii rectoris parochialis ecclesiæ S. Laurentii
de Gatteo intus dicti loci juxta sua petita
præsentibus ibidem supradicto D. Rectore, &
Joanne Baptista Barono de Gatteo testibus ad prædicta
adhibitis. Et ego Philippus Dichius notarius
publicus dicti loci de prædictis rogatus fui,
scripsi, & meo solito signo signavi, ut in margine
requisitus.
Loco ✠ signi.
[Col. 0344E] Ex omnibus his instrumentis, inter se collatis, judico,
nullo modo esse dubitandum, quin Gatteensis
S. Laurentii ecclesia veras Beati nostri reliquias
possideat.
[89] [sed de alia exuviarum distributione parum scimus.] Carolus Bartholomæus Piazza in Sanctuario seu Menologio Romano ad diem XXXI Julii notat, partem cilicii & vestis B. Joannis Columbini in monasterio S. Marthæ prope collegium Romanum asservari. Suspicor, similes beati Viri exuvias aliis ecclesiis monasteriisque in Italia communicatas fuisse, quamvis certa earum notitia ad nos non pervenerit. Saltem non dubito, quin nonnullas sacrorum ossium particulas aliasve beati Fundatoris sui reliquias obtinuerint pleraque cœnobia Jesuatorum ac Jesuatarum, quorum institutum, privilegia, aliaque ad illum Ordinem spectantia paragraphis sequentibus exponam.
[B. Joannes Columbinus ad Deum conversus] Ex Actis infra dandis facile intelligetur, quomodo plures exemplo B. Joannis Columbini austeram vivendi rationem amplexi fuerint, sese disciplinæ ipsius subdiderint, atque ita paulatim [Col. 0344F] coaluerit discipulorum cœtus, qui postea in Ordinem ab Ecclesia probatum evasit. Philippus Bonannius noster in Catalogo Ordinum religiosorum part. 1 num. 82 nobis historicam hujus religiosæ congregationis synopsin ita exhibet: Anno MCCCLIV in urbe Senensi inchoatus est ordo, qui Jesuatorum appellatus fuit, eo quod in eorum ore frequens esset dulce Jesu nomen. Ejus auctor exstitit B. Joannes Columbinus Senensis, cujus mirabilis ad Deum conversio refertur evenisse ob lectionem Vitæ S. Mariæ Ægyptiacæ, in quam casu inciderat.
[91] Hic itaque repente mutatus sese bonis operibus
exercuit: [instituit Ordinem.] unde ejus exemplo quidam permoti
se ei adjunxerunt, quos omnes Urbanus V
quasi novam Christi sobolem benigne complexus
multis privilegiis exornavit. Vestitum & instituti
approbationem adepti sunt anno MCCCLXVII, quod
deinde decem & octo Romani Pontifices confirmasse
perhibentur. Militavit sub D. Augustini regula;
constitutiones tamen habuit ab uno eorum
[Pagina 345]
[Col. 0345A] compositas, postea in episcopum electo. Dictus etiam
fuit Ordo clericorum apostolicorum seu S. Hieronymi
Jesuatorum, quia dictum Sanctum unanimi
consensu sibi patronum delegerunt, ex decreto
Alexandri VI, anno MCCCCLXXXXIX. At anno
MDCLXVIII Clemens IX constitutione ROMANUS
PONTIFEX justis de causis illos suppressit & abolevit.
[92] De his scripsit Antonius Corsettus, qui in quæst. [de quo Antonius Corsettus,] 4 dicit, tunicam albam & caputium quadratum pro habitu recepisse, quod a cervice ad humeros dejiciebatur, ab Urbano V, anno MCCCLXVII, & ab eorum protectore griseam chlamydem desuper deferendam collatam illis fuisse. Extra domum in primæva institutione loco caputii gestabant genus quoddam albi tegumenti manicæ similis, quo mundi contemptum demonstrabant. At Urbanus VIII constitutione ONEROSA indulsit facultatem gerendi caputium coloris pallii, abjecto albo, ab ipsis prius super humeros gestari solito, atque ea forma, qua ceteri mendicantes utuntur. Hæc epitome paulo enucleatius fusiusque explicanda [Col. 0345B] est.
[93] Imprimis Bonannius noster a vera chronologia aberrat, [Philippus Bonannius, Polydorus Vergilius,] dum originem hujus Ordinis anno 1354 alligat: nam B. Joannes Columbinus anno 1355 dumtaxat ad meliorem vitam conversus est, ut Feus Belcarus in Vita Italica cap. 2 & Acta nostra num. 13 testantur. Neque minus hallucinatur Polydorus Vergilius lib. 7 de Inventoribus rerum cap. 4 in Argentoratensi editione anni 1606, ubi pag 434 hæc habet: Quinto ejusdem Urbani anno, qui fuit salutis humanæ MCCCLXVIII Jesuatorum secta (melius congregationem aut cœtum vocasset) Senis orta est. At Beatus noster anno 1368 jam ex hac vita migraverat. Præterea quintus Urbani Pontificis annus cum anno Christi 1368 non concordat, ut apud Raynaldum aliosque Chronologos passim videri potest. Nolo hic refellere alios scriptores, qui in eumdem aut similem temporis errorem lapsi sunt.
[94] Propius ad chronologicam Jesuatici Ordinis originem accessit Marcus Antonius Coccius Sabellicus, [Marcus Antonius Coccius Sabellicus,] dum Enneade 9 Rapsodiæ historicæ lib. 9 tomo 2 editionis Basileensis pag. 822 de hac congregatione sic scribit: Quinto hujus Urbani pontificatus anno (sextus & sexagesimus fuit supra trecentesimum ac millesimum humanæ salutis ) Jesuatorum [Col. 0345C] devotio Senis orta est. Colligebantur ab initio domesticatim, simplici habitu amicti, multa innocentia & pietate viri, victum sibi labore & opera quæritantes. Hos Urbanus Pontifex ad se Romam (Feus Belcarus & Acta nostra id Viterbii factum narrant) vocatus de cæremonia & vitæ instituto appellavit; cognovit rem totam & probavit, deditque ut alba tunica uterentur, tegumento capitis albo cum lacinia quadrata a cervice ad humeros dejecta.
[95] Cinguntur ad hæc scortea zona, nudos alioqui pedes ligneo socculo inferiore parte muniunt: [aliique scriptores meminerunt,] datum inde est, ut canusinum pallium tunicæ superjectum ferrent, Apostolici ab initio clerici nuncupati. Hi neque sacris initiantur, neque celebrant Missarum solennia; tantum orationi vacant. Jesuati ab eo dicti, quod Jesu regis summi frequens sit nomen in illorum ore. Fuerunt tam piæ rei auctores (ut quidam scribunt) Joannes Columbinus & Franciscus Vincentius Senenses ambo in Beatorum numerum relati. Secutus inde Joannes Tussianensis & Antonius Senensis; hic Fulginei antistes, ille Ferrariæ, uterque sanctitate insigni. Jesuatorum conventus plerique [Col. 0345D] numero in Italia. An Franciscus Vincentius, qui hic in Beatorum numerum relatus dicitur, alicubi legitimum cultum obtineat, a Senensibus discere cupimus.
[96] [& ex quo Jacobus Philippus Bergomensis duos illustres præsules vidit.] Ceterum de B. Joanne Taussiniano, episcopo Ferrariensi, cujus Acta ad diem XXIV Julii illustravimus, & de Antonio Bettino episcopo Fulginate, de cujus cultu etiam dubitamus, Jacobus Philippus Bergomensis, auctor synchronus, lib. 14 Supplementi Chronicorum in editione Parisiensi anni 1535 post similia de Jesuatorum initiis dicta fol. 330 verso hæc addit: Nunc autem mirum in modum multiplicati, & per omnem Italiam mirabiliter diffusi, cum sint optimæ vitæ viri, magno in pretio ubique habentur, & quamvis solas orationes Dominicas pro canonicis horis sub silentio dicant, nec ullus ad sacros Ordines ullo modo promoveatur, nihilominus plurimi eruditissimi emerserunt, qui singulari eruditionis & sanctimoniæ privilegio claruerunt; ob quam gratiam a Pontificibus Romanis ad episcopatus dignitates nonnulli sunt evecti, e quibus ego superioribus annis [Col. 0345E] episcopum Ferrariensem, & alterum in Fulgino, ducatus Spoleti urbe, vidi.
[97] [Rossus noster docer,] Auctores hoc paragrapho laudati tradunt, discipulos B. Joannis Columbini appellatos fuisse Jesuatos, eo quod sanctissimum Jesu nomen crebro pronuntiarent. Sed Acta nostra num. 284 mirabiliorem hujus appellationis originem assignant, eamque prodigiosæ infantium loquelæ tribuunt. Unde Rossus noster in suo Triumpho part. 4 cap. 15 § 2 de hac re ita disserit: Ad hanc adeo frequentem sancti nominis compellationem fervidamque prædicationem referre nonnullis libuit originem splendidæ nomenclaturæ Jesuatorum, quæ audiri cœpit Viterbii, & indidem per orbem terrarum increbrescere.
[98] [unde nomen Jesuatorum ortum sit,] Ast altius habuit illa principium, uti superius ex veriore historicorum narratione monstravimus, cui repetendæ rursus insistere supervacaneum est. Inde tantummodo recolendum, non ab hominibus, sed a Deo, linguas infantium per angelos movente, inditam hæsisse imposterum Ordini, cum ceteræ aliunde impositæ desuetudine obsoleverint: etenim Apostolici clerici aliquando & Fratres sancti Hieronymi nominati fuere, quod solitudinis & pœnitentiæ amatores essent, quam doctor egregius inter amœna studiorum sacrorum [Col. 0345F] adamatam a se haud semel testatur. Deinde subnectit alia de eodem argumento, quæ hic brevitatis causa prætermitto. Quod autem ad appellationem Fratrum S. Hieronymi spectat, de eo titulo constitutio Alexandri VI tom, I Bullarii a pag. 398 videri potest.
[99] [& de eorum exercitiis] Præterea idem Rossus part. 2 Triumphi cap.
3 primam nascentis istius congregationis formam
& exercitia sic describit: Et quia, uti superius
monuimus, non eo spectabat Columbinus, ut
Ordinem religiosum institueret, qui ceterorum ab
Ecclesia probatorum more regeretur; ideo per id
tempus nullam sumpserat in vestitu formam ut
tesseram delegerat, quæ religionis indicaret statum,
aut professionem præferret: neque cœnobium
aderat suis distinctum cellis, aut officinis dispositum;
sed habitaculum præbebat paupertina
domus, S. Abundii monasterio propinqua, quo
post diurnos labores conveniebant, & pleramque
noctem in oratione, pœnitentia, piis colloquiis
exigebant, indeque die postera ad consuetas exercitationes
eo alacriores redibant, quo uberius
gliscenti in pectoribus flammæ pabulum quietus
atque tranquillus vigiliarum illarum sopor ac sapor
[Pagina 346]
[Col. 0346A] ministraverat. Reliqua primorum Jesuatorum
exercitia & vilia eorum vestimenta ex Actis post
hunc Commentarium dandis facile colligentur.
[100] Laudatus Rossus part. 2 cap. 19 § 3 de illorum vestibus, [vestibus] quas Urbanus V Papa ad communem & religiosam formam reduxit, ita disserit: Habitus igitur (ut in gratiam ejus originem quærentibus obiter advertatur) vel hoc nomine venerabilis est, quod a Christi vicario, pro sancto in Vita & post mortem habito, præscriptus & dono datus B. Columbino & ejus sodalibus est: qualis videlicet eorum conditionem decebat, & cœtus nascentis præstantiam ex flore nobilitatis ac sanctitatis collecti, & in eum numerum assurrecturi, cui nuditas illa paucorum parum congrua & minime decora videretur, ni indumenta statui ac religiosæ professioni consentanea providerentur imposterum.
[101] Talia fuere talaris vestis nivei coloris,
index interni candoris ac sinceritatis, [uc cucullo disserit,] quam a corde
gestantium prodire decet exterius & verba gestaque
comitari & quodammodo convestire. Additur
albus item cucullus, non ille simplex & brevis,
[Col. 0346B] qui collari vestis attextus ad tegendum caput
adduci reducique solet, sed qui exomidem, laxitatem
suam paulatim sursum arctantem terminat,
& involvendo capiti pro arbitrio vel opportunitate
deservit; non tamen expansa hæc gestabatur,
ut viatoribus & quibusdam cœnobitis solet
per brachia pectusque demissa, sed angustior
& arctior a cervicibus per collum defluens modice
tegebat humeros, nec ad anticam partem se
protendebat, qui modus caput operiendi in consuetudinem
inductus ad annum usque MDCVI servatus
est. Ut autem hæc facilius intelligantur, exhibemus
æri incisam B. Joannis Columbini imaginem,
qualem ex Italia accepimus, & cui claritatis
causa tantummodo cucullum ex alia ejusdem Beati
effigie addidimus.
[Col. 0346C] 
[102] [in quo capitis tegumento,] Rossus noster ibidem sic pergit: Inde facta a Paulo quinto facultate ad sacros Ordines certum numerum promovendi, & Officium divinum ex communi ecclesiastico ritu in choro celebrandi, visum patribus est in comitiis generalibus XXX Martii constituere, uti imposterum super sinistrum humerum gestaretur album istud epomium, haud absimile harmutiis, quæ canonici in chorum convenientes brachio vel sinistro humero imponunt. Hippolytus Helyotus in Historia Gallica Ordinum monasticorum, religiosorum, & militarium tomo 3 pag. 407 Jusuatum eo modo vestitum, & cucullum suum sinistro humero gestantem repræsentat.
[103] [consensu Urbani VIII Papæ] Tandem Urbano octavo consentiente, inquit ibidem Rossus, immutata ejus rei forma est, & in caputium versa ejusdem cum pallio coloris, qualia apud cucullatos religiosos in usu sunt; quod decere magis clericos ac sacerdotes genus hoc indumenti videretur, quam priscum illud singulare, [Col. 0346E] quod antiquitas amabat in laïcis, forte in clericis non osura, tum ob rationes alias, quæ adductæ in cosilium ac diligenter excussæ contrariis novitatem damnantibus præpotuere, tum vero ob hanc maxime quod a vitæ privatæ & abjectarum exercitationum umbra in suggestorum & cathedrarum lucem prodituris vestitus ille recens commodior & longe decentior videretur.
[104] [aliqua mutatio facta est.] Urbanus VIII Pontifex tomo 4 Bullarii pag. 291 Jesuatis hanc cuculli mutationem post alia concessit his verbis: De venerabilium fratrum nostorum S. R. E. Cardinalium sacris ritibus præpositorum consilio, eisdem Fratribus (Jesuatis) ut abjecto caputio albi coloris, quod super humeros hactenus gesserunt, aliud in capite coloris eorumdem pallio similis atque ea forma, qua ceteri mendicantes utuntur, gestare libere & licite valeant, apostolica auctoritate tenore præsentium concedimus & indulgemus, ac licentiam & facultatem impartimur. Bonannius noster in Catalogo Ordinum religiosorum ante caput seu numerum LXXXII exhibet imaginem Jesuati, qui dextra librum, sinistra sportam gestat. Quid ea signa sibi velint, ignoro. Præterea non capio, quomodo capitis tegumentum, quod ibidem depingitur, dici possit cucullus [Col. 0346F] aut caputium præditum ea forma, qua ceteri mendicantes utuntur, cum proxime accedat ad formam bireti seu pilei quadrati, quo clerici hodiedum utuntur.
[Primorum Jesuatorum virtutes] Sublatus e vivis B. Joannes Columbinus multos
reliquit virtutum suarum heredes, qui conjunctis
animis cœptum sequi vitæ institutum deliberavere,
ait Rossus part. 3 Triumphi cap. 4 §
2, ac pristinos repetere labores, & exercitamenta
pietatis instituere. Nulla quidem id temporis
lege domestica constabat disciplina; sed caritas
in cordibus omnium diffusa, & ardentia Deo serviendi
ac placendi vota, lex unica mores constituens,
appetitionum motus refrænans, obedientiam,
humilitatem, castimoniam pariens, & aurea
inchoationis Ordinis domicilia, hoc est virtutum,
omnium angelorum, atque adeo sancti
[Pagina 347]
[Col. 0347A] Spiritus habitacula efficiens, quæ deinceps late
per Italiam, juxta Joannis inter vivos vaticinantis
prædictionem, propagata sunt. Porro quam
illustres beatus Fundator habuerit Ordinis sui propagatores,
videri potest apud Feum Belcarum part.
2, Paulum Morigiam in Historia Jesuatorum lib.
2, & Joannem Baptistam Rossum part. 5, qui
præcipuos B. Joannis Columbini discipulos, aliosque
insignes Jesuatici Ordinis viros meritis laudibus
extollunt.
[106] Nobis hic sufficiet transcribere generale illorum elogium, [a variis laudantur,] concinnatum a beato Joanne Taussiniano, qui testis omni exceptione major apud Rossum nostrum part. 2 cap. 22 § 4 sodales suos Jesuatos ita hortatur: Eja nunc fratres, brevi narratione illa perstinximus longa nostræ fraternitatis exordia. His saltem paucis, quantus fuerit in majoribus nostris mundi, & quæ mundi sunt, contemptus, odium sui, caritatis fervidæ zelus, amor supernorum, terrenorum despectio, eliminatio illecebrarum, pœnalium amplexatio, fuga honorum, concupiscentia improperiorum & ceterorum [Col. 0347B] hujuscemodi, pervigili mente volventes, his tantis patrum exemplis a nostri corporis inertia salubriter excitati ad illa imitanda surgamus, ac suspicientes patrum culmina virtutum, erubescentes saltem ima nostri teporis, exsiliamus. De potestate tenebrarum eruti & in veræ lucis candorem translati per Jesum Christum redemptorem nostrum ipsius cruci & improperiis, pœnis ac doloribus superplene firmiter innitamur, & ad illius exemplar dissipatos laxatosque conscientiæ mores componamus.
[107] Deinde idem beatus scriptor de Ordinis sui approbatione ac privilegiis ibidem hæc addit: [eorum institutum a ROmanis Pontificibus approbatur,] Novissime his omnibus & hoc unum superaddimus, quod cum beatissimæ memoriæ Urbanus V fuisset hac mortali vita defunctus, hæc ipsa pauperum fraternitas curiam adiens Romanam coram illius successore Gregorio XI se præsentem exhibuit; quibus ad oscula pedum admissis, vir quidam spectabilis & decurio ibidem assistens, Urbani prælibati quondam curialis, ad Apostolicum verba dirigens ait: Hi sunt, beatissime Pater, quos prædecessor vester Urbanus vestiri jussit. Ad cujus verba Pontifex respondens [ait:] Et ego confirmo. Rursus post illum ceteri Romani Pontifices Sedi Apostolicæ præsidentes huic eidem fraternitati beneficia ac privilegia nonnulla gratis indulgentes, [Col. 0347C] propitios semper ac favorabiles se, operante Deo, præstiterunt. Ad laudem & gloriam redemptoris nostri Jesu Christi &c.
[108] Quamvis primis B. Joannis Columbini discipulis nullæ leges domesticæ constitutæ essent, [& Ordo paulatim accrescit,] ut supra vidimus, tamen postea B. Joannes Taussinianus certas quasdam regulas Jesuatis præscripsit, ut discimus ex Joanne Baptista Rosso, quem hic rursus tuto ducem sequimur, cum antiqua Jesuatorum monumenta diligenter lustraverit. Is igitur part. 4 Triumphi cap. 15 § 3 & sequentibus pios Jesuatici Ordinis sectatores laudat, ac de eorum instituto sic disserit: Hæc eorum fortunatissima sors gloriæ quidem auctoris omnium bonorum Dei tandem cedit, qui largitus est gratiam & incrementum dedit; sed partem quoque ejus in suum familiarem Columbinum derivare placuit, qui plantavit vineam atque rigavit salubrium consiliorum & operationum unda superstes, & functus pia apud Numen intercessione fovere perrexit ac promovere cultores illius, quos sui similes post se reliquit.
[109] Horum exemplis & morum sanctitate permoti [Col. 0347D] & sermonibus edocti plures, quos sequens ætas adolescenti dedit Ordini, recentibus seniorum vestigiis insistentes in eam coiëre vitæ formam, [qui piam vivendi normam sequitur,] quæ admirationi esset locorum indigenis, per quæ propagabantur domicilia, eosque non ut homines, sed ut angelos, sub humano schemate quid majus humanitate tegentes, suspiciebant ac venerabantur. Nimirum a seculi curis & tota ejus vanitate remotos unica urgebat cura, ut in lege Domini die ac nocte meditarentur, & quæ distinguebant contemplationem mentis a manuum actione tempora numquam ab attentione cælestium interpellarent: sicut enim nullum ferme ab eis otio tempus excipiebatur, ita nec meditationi finis imponebatur, ut de monachis Ægyptiacis Cassianus testatur: nam pariter exercentes corporis animæque virtutes, exterioris hominis stipendia cum emolumentis interioris exæquabant.
[110] [& observat disciplinam domesticam,] Lubricis motibus cordis & fluctuationi cogitationum instabili operum pondera, veluti quamdam tenacem atque immobilem anchoram præfigentes, cui volubilitas ac pervagatio cordis innexa, [Col. 0347E] intra monasterii claustra, velut in portu fidissimo contineretur; atque ita spirituali meditationi tantum & custodiæ cogitationum intenta, non modo ad consensum pravæ cujusque suggestionis pervigilem mentem corruere non sineret, verum etiam ab omni superflua otiosaque cogitatione custodiret; ut non facile discerni posset, utrum propter meditationem spiritualem incessabiliter manuum opus exercerent, an propter operis dignitatem tam præclarum profectum spiritus scientiæque lumen acquirerent &c. Cujus utriusque vitæ actuosæ & contemplativæ decus tuebatur pœnitentia, victus, vestitus, lecti vilitate & reliqua corporis afflictatione constans, diverberatione imprimis, quam dies nulla non geminatam videbat, ad recolendam imprimendamque cordibus memoriam Christi flagellorum & verberum, quæ universim indicasse par fuit, ut radicis sanctitatem & gloriam ex ramis juxta Apostoli ratiocinationem arguamus.
[111] [a beato Joanne Taussiniano præscriptam,] Ceterum Jesuatorum sua tempestate viventium disciplina domestica gestaque singularia pluribus a Joanne de Tossignano tradita sunt in opusculo ea de re edito, quod mihi ut lustrasse contigit, videbar quemdam Basilium aut Hieronymum regulas monachis perscribentes legere, nisi quod ille non tam regulam præscripsit, quam consuetudinem [Col. 0347F] vivendique modum. Equidem beatos prædicavi, qui sub tali vexillo, & vexillifero Triumphatore mererent, ac heredes illius spiritus essent, qui in pectora suorum athletarum transmissus incalescere perseveraret.
[112] [ac fratribus laïcis convenientem,] Quo spiritu per totum corpus diffuso regebatur Ordo Jesuaticus, & ita a suorum præsidum nutu ex communi confœderatione pendebat, ut tamen ab externo pastorum ecclesiasticorum imperio non esset immunis. Etenim grex ille pusillus & gens sancta ac regale sacerdotium inter secularium profana victimas humilitatis offerre Creatori gaudens, a sacris Ordinibus cum abstineret, opitulatione sacerdotum indigebat, a quibus & sacramenta administrarentur, & alia præstarentur officiorum obsequia, non aliunde quam a manibus chrismate inunctis sacrisque exspectanda.
[113] [quibus deinde Pontifices Romani] Instruebat quidem cœnobium quodlibet
sacellum domesticum orationi destinatum; sed
neque erigebantur ad immolationem aræ, neque
conditoria Eucharistica aderant ulla, neque supellex
sacrario debita, nec aliud ornamentum simile
dicatis Deo templis familiare: proinde foras
[Pagina 348]
[Col. 0348A] prodeundum & sacri audiendi & synaxeos
sanctæ
usurpandæ [causa.] Funera quin etiam ipsa
extra domos efferenda, & mystes advocandus, qui
postremis mysteriis morituros ad illa præpararet;
& quod a beato Joanne a Tossignano dissimulatum
non est, si qua in re, puta jejunio, voto, aut
similibus opus dispensatione fuerat, ea ab externo
superiore petebatur. Quæ cuncta tametsi initio
in sociorum paucitate sine perturbatione tolerarentur;
temporis nihilominus progressione aucto
numero, ea secum ferebant incommoda, quibus
occurrendum Apostlicæ Sedi visum est.
[114] Itaque ab Eugenio quarto prompte libenterque indultum, [concesserunt varia privilegia,] ut in privatis ipsorum sacellis sanctum Missæ sacrificium fieret & venerabilis Hostia adservaretur ad singulare solatium & fructum adorantium familiarum: tum ut libera idonei foret electio confessarii, nulla prævia episcoporum licentia, quæque alia quieti & decori Ordinis conducibilia ac necessaria viderentur: & confirmavere auxereque privilegia Pontifices alii, haud pauciores vicenis, quos inter Julius II, ut solennium votorum formam Augustinianam in sua post tirocinium inauguratione usurparent; atque ut [Col. 0348B] controversiis omnis ansa præcideretur, Leo decimus nullum supremo Augustinianorum præsidi jus in Jesuatos esse declaravit.
[115] Quorum cunctorum fidem faciunt diplomata ipsa vetustis recentibusque consignata membranis in archivis reposita & plurimum typis apud scriptores exarata ac publicæ lectioni exposita: [quæ partim in Bullario Romano edita sunt, partim in archivis conservantur.] quæ singillatim recensere illius forte cura fuerit, qui ad universam historiam Religionis scribendam aggrediatur, non nostra, nisi digredi velimus, qui hæc carptim delibamus eo collimantes, ut in beati Fundatoris gloriam redundare ostendamus, quidquid honoris ac beneficii in filios ejus tam multa tamque illustria Petri successorum nomina contulere. Varia hujus Ordinis privilegia apud Laërtium Cherubinum in Bullario legi possunt.
[116] Jesuati usque ad annum Christi 1606 in laïcali statu permanserunt, [Paulus V Papa Jesuatis artem distillandi liquores prohibuit] & ante id tempus varia officia ab hoc instituto suo non abhorrentia exercebant. Unde Bernardinus Scardeonius in Antiquitate Patavina lib. 2 classe 6 pag. 113 de Jesuatis sui temporis ita scribit: Hi quidem in unum congregati sub obedientiæ norma, sicut puri & simplices laïce, tum mendicando, tum in exsequiis defunctorum funalia deferendo, tum aquas [Col. 0348C] medicinales stillando victum sibi satis sufficientem parant. Propter hoc postremum distillationis exercitium in quibusdam Italiæ partibus vulgo a plebe gli padri dell' aqua vita appellabantur. Sed quando Paulus V Pontifex constitutione 16, alias 13, aliquos ex illis ad sacros Ordines promoveri permisit, tunc simul tomo 3 Bullarii pag. 196 § 10 statuit, ut fratres ipsi, aliquo sacro Ordine initiati, suæ dignitatis memores, exercitio distillationis aquarum nullo pacto vacent, neque earum venditionibus se immisceant.
[117] Laïcis vero idem Pontifex paragrapho sequente præscribit, ut ceteri ejusdem Ordinis regulares, [ant potius restrinxit,] qui ad Ordines promoti non fuerint, quibusque id exercitium non adimitur, ejusmodi aquas distillatas, quod hactenus fecerunt, mulieribus deinceps nullo prætextu vendere aut alias tradere debeant, neque venales habere seu exponere; sed tantum eas seorsum ab aliis possint vendere aromatariis vel aliis particularibus personis. Cum Paulus V in hac eadem constitutione anni 1606 numerum initiandorum sacris Ordinibus [Col. 0348D] ad centum restrinxisset, postea anno 1611 concessit, ut non solummodo centum, verum omnes prædictæ congregationis fratres, ad hoc alias idonei & capaces, ad eosdem sacros Ordines promoveri possent, sicut proxime citato Bullarii tomo pag. 198 refertur.
[118] [quando aliquos ex iis ad sacros Ordines] De hoc præcipuo Jesuaticæ congregationis privilegio laudatus Rossus part. 4 cap. 15 § 5 sic meminit: Verum enimvero inter prima censendum, quod nostra ætate collatum Ordini decus & ornamentum videmus, ut de obscuro laïcorum statu ad clericorum honestatem lucemque migraret, &, desertis ignorationis tenebris, ad lumen scientiæ se transferret. Quippe Paulus quintus haud ignarus, longe utiliores Dei Ecclesiæ esse viros eruditos ac probos, quam qui umbraticis exteriorum laboribus ex instituto occupantur, viam aperuit sacerdotio ad Jesuatorum claustra inhianti, & ad ejus ingressum reseratæ fores sunt bonis musis ac sapientiæ, ne maneret illitteratum ac rude: ad quam munificentiæ indulgentiam non preces dumtaxat supplicationesve prudentissimi Pontificis animum induxere, sed momenta rationum, quæ transitum istiusmodi salutarem Ecclesiæ, [Col. 0348E] & religioni honorificum fore suasere.
[119] [& litterarum studia promoveri permisit,] Deinde variis argumentis probat, scientiam sanctitati non officere; quin imo contendit, pudicitiam aliasque virtutes assiduo litterarum studio roborari, ac tandem ita concludit: Probanda ergo recentiorum sapientum consilia sunt, quæ tantum decoris pristinæ veterum Jesuatorum humilitati adjecere, ut ascensum ad litteraturam, & Ordinum sacrorum susceptionem induxerint, & laïcis sacerdotes, imperitis doctos ac eruditos suffecerint, quando juvenes ab officinis artium vernilium amotos, non distillarios aut textores agere, sed sacræ Scripturæ & theologiæ operam dare imposterum deliberavere, & consueta reliquis Ordinibus scientiarum curricula emetiri, quibus deinceps maturior ætas informata ex umbra privatæ exercitationis in solem prodiret honestissimorum munerum: pars enim suggestus in templis, pars cathedras in litterarum palæstris conscendunt; aliqui libris scribendis incumbunt; omnes propriæ proximique saluti pro cujusque talenti a Deo accepti ratione seipsos impendunt: atque ita & præfecturæ nobilitatæ, & religiosa disciplina confirmata, & singulorum officia functionesque ex laboriosis & abjectis tranquilliores speciosioresque [Col. 0348F] redditæ.
[120] [cui mutationi quidam seniores Jesuati antea obstirerant.] At Rossus non dissimulat, quosdam Jesuatos
huic mutationi primum obstitisse, dum in
parte & capite mox citatis § 8 circa finem hæc memorat:
Placida fruentem in hoc portu tranquillitate
Columbini cymbam cœperunt rursus leviores
quidam domesticarum turbellarum fluctus agitare,
quas tamen brevi leniter adspirans aura prudentiæ
& caritatis sedare valuit. Alii siquidem qua vitæ
laïcalis humilitatis pertæsi, qua sacerdotii dignitate
allecti, haud decere diutius Jesuatos ab eo
arceri dictitabant. Alii, præsertim seniores, veteri
instituto hærendum omnino asserebant, utrisque
validas pro sua parte rationes afferentibus,
easque prudentum ac sanctorum hominum arbitrio
subjicientibus, quorum consiliis atque responsis
sopita contentio est, & quies sodalitio reddita
longum tenuit annorum cursum: ac ne rumpatur
imposterum, volubilis inconstantiæ rota, Apostolicorum
decretorum sufflamine sistenda fuit, &
sacerdotio purissima ambienti pectora aditus aperiendus:
cujus saluberrimæ mutationis causas &
commoda supra numerata rursus ingerere supervacaneum
[Pagina 349]
[Col. 0349A] esset. Forte seniores illi timebant, ne
sacerdotalis honor, & scientia, quæ juxta Apostolum
inflat, pristinæ humilitati ac religiosæ simplicitati
aliquod damnum inferrent.
[121] Sed jam sæpe laudatus Rossus ostendit, inanem hunc metum fuisse, [Rossus exponit pios Jesuatorum mores,] quando veterem regularum observantiam post hæc viguisse asserit, & domesticam Jesuatorum disciplinam ibidem § 6 sic describit: Et occursum periculis est arrogantiæ ac vanitatis, quæ interdum ex bona radice scientiarum infelicia germina pullulant; ac remedia adhibita ad caritatem, quæ ædificat, confovendam: quorum efficacissimum, Sacramentorum crebra est usurpatio; Dominica nempe qualibet luce per annum totum numquam intermissa ab iis, qui sacerdotio carent, & pluribus aliis festis vel Ecclesiæ communibus vel Ordinis propriis repetita. Congrua sane ad excelsum sanctumque mysterium præparatio, vitæ institutio est ac tenor actionum colendo Numini dicatarum: quippe omnes diei noctisque horæ ita partitæ, ut orationi præcipuæ, actioni reliquæ designentur.
[122] [Col. 0349B] Mane & vespere ad meditandum conveniunt. Bis in die conscientiæ examinationi, [domesticam disciplinam,] uti rei interiori cultui opportunæ, sedulo incumbunt. Canonicæ horæ ex Romano ritu statis temporibus absolvuntur; & hyeme quidem longum solis ortum præveniunt; æstate vero numquam subsequuntur. Verum quam pie ac devote iis præluditur! Ut postremum nolæ signum familiam ad oratorium convocavit, cuncti in genua provoluti quinquies Dominicam orationem & Angelicam salutationem, & salve Regina submisse percurrunt, quibus ampla delictorum remissio a summis Pontificibus concessa est. Tum ferreis catenulis corpora cædunt, dum psalmum quinquagesimum MISERERE & centesimum vigesimum nonum DE PROFUNDIS, & precationem pro defunctis pronuntiaverint: quod præludii genus eodem prorsus ordine ac tenore sub vesperam instaurant, nisi quod matutinæ diverberationi Sanctorum litanias subnectunt, vespertinæ vero beatissimæ Virginis.
[123] Hoc concentu verberum atque precum flebilium temperato excitatis animis, [consuetas preces,] Matutinæ inchoantur horæ, iisque absolutis, prodit sacerdos primum facturus sacrum, cui ceteri intersunt & oratione perlitant. Quibus si Virginis preces horarias, si exercitium quotidianum, si Officium [Col. 0349C] defunctorum & privatas pro cujusque genio orandi formulas adjunxeris, pretiosior annorum portio conversationi cælesti & necessitudini cum Deo tribuitur; reliqua litterarum studiis & honestis occupationibus, ex obedientia aut caritate susceptis, impenditur; modica quieti ac relaxationi reservatur.
[124] Nec omittenda insignis erga beatam Virginem pietas & cultus, [æmorem erga Deiparam,] ad quem tironum imbuuntur animi, & veteranorum studia sponte propendent. Ad eam tuendam, præter singularia exercitamenta arbitrio singulorum relicta, sabbatina lux hebdomadarum omnium delecta, qua litanica ejus invocatio paulo solennior, quam illa, de qua diximus, quotidiana instituitur. Nulla in Ordine universo domus est, quæ consuetudine hac pioque ritu non gaudeat; nemo ex domesticis, cui abesse stato tempore ab hac solemnitate piaculo affine non existimet.
[125] Ceterum externa cuncta iis consentanea honestatem ac religionem spirant. [& bonam gubernationem Ordinis,] Vestitum modestia ornat; victum temperantia ministrat, & crebris jejuniis pœnitentia moderatur. Paupertas [Col. 0349D] communia cuncta vitæ usuræ necessaria dispensat; nulli propriorum possessionem liberamve dispositionem permittit. Silentium suas sibi deposcit horas. Paci & concordiæ nullum est circumscriptum tempus. A legum regularumque custodia eximitur nemo, quamvis mitiores istæ sint, & citra culpæ reatum servari amantes: violatoribus pœnam, qui præsunt, irrogant; & præest omnibus unus, comitiorum suffragiis sexennio quolibet electus, in quibus illi quaterni dantur assessores, quos definitores vocant, quod penes illos negotia, ad Ordinem spectantia, definiendi sit jus ac potestas; & horum cuilibet provinciæ unius regendæ cura demandatur, ita tamen, ut supremum sit apud generalem præsidem imperium. Itaque totum regimen ita est aristocraticum, ut monarchico sit affine, ac proinde optimum.
[126] [qui usque in Galliam propagatus est,] Hæc sunt præcipua, quæ præsenti paragrapho exponenda susceperam. Hippolytus Helyotus in Historia Ordinum monasticorum religiosorum & militarium tomo 3 cap. 55 alia quædam Ordinis Jesuatici statuta & peculiares jejunandi consuetudines [Col. 0349E] commemorat, ubi etiam circa finem ejusdem capitis citatos invenies Annales urbis Tolosanæ, in quibus narratur, quomodo quinque Jesuati anno 1425 Tolosam venerint, ibidemque in parvis cellulis, certo spatio ab invicem distantibus, more Camaldulensium habitaverint. Atque hæc unica est Jesuatorum familia, quam extra Italiam habitasse novimus.
Quandoquidem juxta Apostolum omnes, qui pie volunt vivere in Christo Jesu, [Ordinem Jesuatorum,] persecutionem patientur, eadem electorum sors Jesuatis obtigit: nam circa annum 1425 sub Martino V Pontifice gravis tempestas Bononiæ in illos exorta est. Deferebantur Jesuati ad tribunal episcopi Bononiensis, ut qui Regularium jura sibi vindicarent, cum nec regulam haberent nec religionem ab Apostolica Sede approbatam. Viri graves & magna doctrinæ fama inclyti partes accusantium fovebant. [Col. 0349F] Sed B. Joannes Taussinianus argumenta adversariorum solide refutavit, & causam evicit, ut in ejus Vita tomo V Julii a pag. 805 fusius dictum est.
[128] [teste Rosso,] De hac vexatione, ni fallor, agit Rossus noster part. 4 Triumphi cap. 15 § 8, dum ibidem post alia scribit, quod quidam homines male feriati cœperint primum canino dente rodere insontem mansuetorum virorum cœtum, tamquam otiosum, & in nullo reipublicæ Christianæ utilem; dein vero scriptis etiam criminari & suadere conati sunt, penitus dissolvendum, nec fovendum in Ecclesia monstrum ex gente neque seculari aut laïcali, neque religiosa aut clericali conflatum, & inusitato reliquis congregationibus ritu novum vitæ genus, sacris dissonum canonibus, consectans. Quas quidem injurias Christi discipuli patienter in silentio ac spe sustinere gaudebant; sed suscitavit Dominus spiritum proborum ac sapientum virorum, qui patrocinia susciperent innocentiæ, & loquerentur acriter pro silentibus, & scriberent erudite pro laudem merentibus.
[129] Molestior videbatur quorumdam cœnobitarum
[Pagina 350]
[Col. 0350A] vexatio, quorum qui risu, qui serio eadem
objectabant, & illud imprimis, quod professione
haud emissa, [a variis oppugnatum] inter religiosos non essent
accensendi; nec rursus clericis annumerandi,
quod Ordinibus ex instituto carerent. Et ad hos
sane coarguendos satis superque fuerant & summorum
Pontificum approbationes, & modus ipse
vivendi Apostolico persimilis, & sanctitas illud
profitentium, tam multis patentibusque indiciis
declarata. Sed causæ patronum agere Deus
voluit, qui Fundatorem dederat Ordinis, ut miraculis
editis ora loquentium obstruerentur. Hisce
subjungit lepidum hujus rei exemplum, quod
nos paulo inferius ex ipso referemus.
[130] Videtur interim Pontifex Romanus patrocinium Jesuatorum suscepisse, [Martinus V Papa] atque ea occasione anno 1428 edidisse constitutionem, quæ tomo 1 Bullarii pag. 262 legitur hoc tenore: Martinus episcopus, servus servorum Dei. Ad futuram rei memoriam. Piæ postulatio voluntatis, qua dilecti filii nonnulli pauperes Christi, Jesuati communiter nuncupati, voluntariam paupertatem ducentes, dediti studio piæ vitæ, in diversis Italiæ oratoriis, domibus, sive locis, mundanis abjectis [Col. 0350B] illecebris, cum adoptione voluntariæ paupertatis virtutum Domino famulantur, non indigne meretur, ut Apostolica sedes eos, eorum domos, oratoria atque loca benignis favoribus confoveat & specialibus gratiis prosequatur, in iis præsertim, quæ animarum suarum statumque respiciunt & quietem.
[131] Sane pro parte dictorum pauperum nobis nuper exhibita petitio continebat, [videtur tueri,] quod licet ipsi cupientes suos in cælestibus thesauros collocare, & ut ex eorum laudabilibus actionibus ad bene recteque vivendum traherent alios per exemplum, in diversis locis sive domibus, quæ pro eorum usu & habitatione perpetuis, piis Christi fidelium eleemosynis & suffragiis construxerunt, devotum sedulumque impendant Domino famulatum, ad quos plurimi ob eorum laudabilem vitam & opera virtuosa gerunt specialis devotionis affectum, tamen nonnumquam contingit, pauperes ipsos per inquisitores hæreticæ pravitatis in illis partibus pro tempore residentes, & deputatos ab eis sub diversis prætensis occasionibus fictisque coloribus indebite molestari. Quare pro parte pauperum eorumdem nobis fuit humiliter supplicatum, ut ipsorum [Col. 0350C] paci & tranquillitati super iis paterna charitate consulere de benignitate Apostolica dignaremur.
[132] Nos igitur cupientes, ut dicti pauperes eo quietius & devotius in humilitatis spiritu, [& in suam clientelam suscipere,] Altissimo famulentur, quo se noverint Sedis ejusdem uberiori gratia communitos, hujusmodi supplicationibus inclinati præfatos pauperes præsentes & posteros, eorumque oratoria, domos atque loca constructa & construenda, ubicumque fuerint constituta, cum personis, juribus, pertinentiis, nec non possessionibus, terris, rebus, & bonis suis, quæ in quibusvis locis in præsentiarum legitime possident, & in posterum, dante Domino, similibus fidelium suffragiis, aut alias justis titulis poterunt adipisci, sub beati Petri ac ipsius Sedis, nec non Ordinariorum locorum, in quorum civitatibus & diœcesibus, domus, oratoria, atque loca prædicta consistunt, protectione usque ad ejusdem Sedis beneplacitum auctoritate Apostolica tenore præsentium suscipimus atque nostra. Tunc consuetæ clausulæ sequuntur.
[133] Quinimo placuit divinæ bonitati fideles suos servos tueri, [& ipse Deus] & obtrectatores aut irrisores eorum [Col. 0350D] confundere manifesto prodigio, quod Bernardinus Scardeonius canonicus Patavinus lib. 2 Antiq. Patav. classe 6, noster Martinus Delrio lib. 2 Disquisit. magic. quæst. 10 in Moguntina anni 1603 editione tomo 1 pag. 118, ac denique Paulus Morigia in Historia Jesuatorum lib. 2 cap. 51 litteris mandarunt ac memoriæ posterorum reliquerunt. Sæpissime laudatus laudandusque Rossus noster ex his tribus scriptoribus, quos in margine citat, elegantem ejusdem miraculi narrationem contexuit, quam ex ipso jam describemus.
[134] [explosam ab aliis Jesuatorum obedientiam] Igitur part. 4 Triumphi cap. 15 § 8 hanc prodigiosam historiam sic narrat: Præses cœnobii Jesuatorum Patavii ad sancti Spiritus, Jacobinus nomine, vir apprime pius ac prudens, non neminem ex Augustiniana familia concionatorem, & id temporis monasterii moderatorem, caritatis fovendæ gratia ad prandendum secum invitaverat; ac post epulas religiosa liberalitate exhibitas jucundo sermone recreare studebat; quem tamen ille intempestiva contentione turbasset, ni prudentia invitatoris invento, non tam suo ingenio excogitato, quam cælitus immisso, litis præludio occurrisset. Quippe de argumento meriti obedientiæ plura magnifice effatus eo deflexit, ut [Col. 0350E] Jesuatos illius expertes audacter assereret, quod votum ipsorum solemnitate careret, sine qua, arbitro se, obedientiæ vocabulum inanis titulus sit censendum, non autem devotæ voluntatis sacrificium, quale religiosa professione immolatur, reputandum.
[135] [prodigioso eventu] Cui Jacobinus: Quandoquidem vetat Apostolus Christianos verbis contendere; si lubet, litem factis dirimamus, iisque veritatem pacifice ac sedate investigemus. Jubeat tua paternitas discipulo suo specimen aliquod obedientiæ vestræ exhibere: & ego pariter jubebo meo, ut aliquod exhibeat nostræ; & qui parendo vicerit, [ei] palma detur. Perplacet, reponit ecclesiastes; sed decet, te modi amicabilis inventorem præire experimento, ac tuorum subditorum cuipiam imperitare, quod libuerit. Haud gravate, inquit Jacobinus, morem gero, & ad sodalem conversus: Marce frater, huc ades, & actutum e coquina quantum prunarum capere potes manuum volis, affer ad me: oppido enim frigeo, & calefieri exopto.
[136] [defendit,] Ille nihil cunctatus, obediendi ardore factus [Col. 0350F] metu potentior, ad focum advolat, palmis ignitos carbones impositos præsentat magistro suo, & quomodo si molles rosas tractaret, innoxie sustentare perseverat, donec adstantes aspectu prodigii oculos, quibus negare nequibant fidem, satiavere: & reportare jussus ad culinam vir obediens victoriam absque pugna locutus est: siquidem Augustiniani socius miraculo consternatus & pavore solicitus, ne quid simile moliri juberetur, mandata excusatione speciosa prævertens, Absit, inquit, reverende pater, ut Deum ausis istiusmodi tentemus. Ignem si adferri præceperis, in foculo deferam, manibus ut apprehendam, jubere desine. Risum ciere poterat anxia præoccupatio, si alta admiratione defixi animi ridere potuissent. Quo successu intellexit doctus concionator, huc quoque cadere sacrum elogium: Melior est obedientia, quam victimæ; si videlicet simplicitas, promptitudo, hilaritas illam comitentur, & non sola voti solennitas decore convestiat.
[137] [quo tamen invidia aliquorum non cessavit.] Huc etiam pertinet horridum obedientiæ
exemplum, quod infra in Actis num. 265 referetur;
dum nempe quidam discipulus jussu B. Joannis
[Pagina 351]
[Col. 0351A] annis Columbini caput innoxie ignitis carbonibus
subjecit. His tamen omnibus non acquievit pertinax
quorumdam invidia, qui Ordini Jesuatorum
contradicere non cessarunt. Id colligo ex Tractatu
de triginta quæstionibus in laudem religionis
Jesuatorum, cujus scriptor anno 1503 obiit, &
de quo Rossus inter auctores Triumpho suo præfixos
pag. 3 sic meminit: Antonius Corsettus Siculus,
juris utriusque doctor, & in academia Patavina
juris Pontificii primarius professor, qui apologiam
adversus Ordinis Jesuatorum impugnatores
conscripsit, in eaque varias quæstiones ad fundationem
eorumque statum pertinentes inseruit. Impressa
hæc fuit Venetiis anno Domini MCCCCLXXXXV,
die XXII Septembris, & asservatur in eodem
monasterio sanctorum Joannis & Pauli Romæ apud
Jesuatos.
[138] Inter has tempestates stetit Ordo Jesuatorum inconcussus usque ad annum Christi 1668, [Clemens IX Papa anno 1668] quo Clemens IX Papa illum exstinxit constitutione trigesima, quæ tomo VI Bullarii Romani pag. 299 & 300 sic sonat: Clemens Papa IX ad perpetuam rei memoriam. Romanus Pontifex agri Dominici [Col. 0351B] curæ more seduli patris familias jugiter invigilans, ad evellendas inde religiosorum Ordinum atque congregationum plantas, quæ deficiente primævo religiositatis vigore atque spiritu, nullam seu valde modicam in Ecclesia Dei utilitatem præstant, nonnumquam adducitur, sicut publico ejusdem Ecclesiæ bono conducibile in Domino arbitratur.
[139] Hac consideratione aliisque gravissimis & rationabilibus causis nobis notis adducti, [suppressit cum aliis congregationibus Ordinem Jesuatorum,] motu proprio ac ex certa scientia & matura deliberatione nostris, deque Apostolicæ potestatis plenitudine congregationes canonicorum sancti Georgii in Alga Venetiarum, ac fratrum Jesuatorum sancti Hieronymi, & fratrum ejusdem sancti Hieronymi de Fæsulis sub regula sancti Augustini una cum omnibus earum respective dignitatibus, officiis, ac ministeriis, omnique conventualitate, collegialitate, titulo, essentia ac denominatione, tenore præsentium perpetuo exstinguimus, supprimimus & abolemus: ac universa earumdem congregationum sic suppressarum respective bona mobilia & immobilia tam sacra quam profana, conventus, collegia, monasteria, domos, vineas, prædia, canones, responsiones, fructus, introitus, [Col. 0351C] & jura quæcumque, ubicumque locorum existant, nostræ & Sedis Apostolicæ dispositioni in usus & opera pia per eos, quibus id a nobis & Sede præfata commissum fuerit, convertenda reservamus.
[140] Præterea canonicis & fratribus dictarum congregationum suppressarum, [& assignata superstitibus sustentatione,] qui nunc vivunt, & in iisdem congregationibus respective professionem emiserunt, facultatem transeundi ad aliam quamcumque religionem ab eadem Sede approbatam, in qua benevolos repererint receptores, aut remanendi in seculo in habitu clerici secularis sub jurisdictione & obedientia Ordinariorum locorum, ubi eos morari contigerit, cum provisione ipsorum singulis pro alimentis: clericis quidem in summa quadraginta scutorum monetæ Romanæ; laïcis vero seu conversis in summa viginti scutorum parium annis singulis, donec vixerint, seu aliunde sufficienter eis provisum fuerit, super certis bonis aut redditibus congregationum suppressarum hujusmodi respective per eosdem Ordinarios assignanda tribuimus & impartimur.
[141] Postremo ne ecclesiæ earumdem congregationum suppressarum debito destituantur servitio, [Col. 0351D] sed sartæ tectæ custodiantur, prædictis Ordinariis locorum, in quibus ecclesiæ ipsæ sunt sitæ, per præsentes committimus & mandamus, [domos & ecclesias eorum aliis concessit,] ut capellanos deputent cum competenti mercede, etiam super re certa de bonis prædictis assignanda, per quos Missis & aliis oneribus satisfiat, ac ipsis ecclesiis debitus cultus & veneratio conservetur: utque prædicti Ordinarii inventarium tam sacræ quam profanæ supellectilis ad congregationes suppressas hujusmodi respective spectantis accurate conficiant ac provideant, ne a quoquam occultari, occupari, aut inde amoveri ullatenus possit, nisi & donec a nobis seu Sede prædicta aliter provideatur. Deinde sequuntur formulæ confirmativæ, aliæque clausulæ in similibus Pontificum Romanorum constitutionibus adhiberi solitæ.
[142] [illis interim privatim vivere jussis,] Ita exstinctus est Ordo Jesuatorum, & facultates eorum impensæ sunt in bellum Creticum, quod Veneti eo tempore contra Turcas gerebant; templa vero illorum & cœnobia sacerdotibus secularibus & aliorum Ordinum religiosis concessa; ipsi autem Jesuati pro arbitrio suo privatim habitarunt, ex quibus duo Ferrariæ usque ad annum 1726 superfuerunt, ut R. D. Josephus Antenor Scalabrinus, [Col. 0351E] basilicæ S. Mariæ de Bucca apud Ferrariam rector, occasione Actorum B. Joannis Taussiniani nobis significavit his verbis: Anno MDCCXXVI viam universæ carnis ingressi sunt RR. DD. Georgius Posati & Innocentius Casa-nova J. U. D. Ferrarienses, ætate longævi, olim in Ordine Jesuatorum professi, nullis aliis religionis sublatæ in hac civitate relictis superstitibus.
[143] [de quorum statu hæreticus quidam] Rodolphus Hospinianus heterodoxus in opere suo de Monachis lib. 6 cap. 40 crassam prodit ignorantiam: cum enim illic originem, vestitum, & quasdam consuetudines Jesuatorum ex aliis auctoribus retulisset, in fine capitis ita imperite scribit: De hoc Ordine (quod sciam) nostro seculo nihil constat; qui an paulatim defecerit, in dubio est. Affirmant tamen aliqui, Jesuitas, qui Paulo III Pontifice emerserunt, nomen suum ab his mutuatos esse, vel instaurasse potius veterem Jesuitarum Ordinem jam collapsum.
[144] [crassam suam ignorantiam prodit.] Sed ut huic stupido Catholicorum, ac præsertim monachorum calumniatori, alios errores liberaliter ignoscam, an scire non poterat, Ordinem Jesuatorum usque ad suam ætatem superfuisse? An saltem non noverat, Jesuatos a Jesuitis seu Societate [Col. 0351F] Jesu distingui, & utrumque Ordinem diversis domibus, constitutionibus ac privilegiis simul in Ecclesia Romana floruisse? Sic nempe cæcutiunt hæretici, dum se temere sacris nostris immiscere volunt. At miserum illud opus, quod Hospinianus ex variis scriptoribus vitiose ac maligne contra Catholicos corrasit, commiserationem potius quam refutationem meretur.
[145] [Bonannius monialium Jesuatarum, quæ hactenus perseverant,] Constitutione Clementis IX superius memorata
non comprehendebantur moniales Jesuatæ,
quæ hactenus in quibusdam Italiæ urbibus laudabiliter
perseverant, & de quarum origine, ac instituto
Bonannius noster in Catalogo Ordinum religiosorum
[Pagina 352]
[Col. 0352A] part. 2 cap. 67 summatim tradit sequentia:
Sanctimonialium Jesuatarum Ordinem
S. Joannes Columbinus instituit. Hic cum optaret
sub paupertatis vexillo femineas etiam cohortes
cogere, Catharinæ consobrinæ studuit suadere,
ut paupertatem sectaretur: cumque urgere
exemplis & argumentis pergeret, Dei splendore
penetrante in ejus cor, inopinato prodigio evicta
in arbitrium hortatoris sese promptissime
dedit, & propositum virginitatis & paupertatis euangelicæ
firmavit. Hæc eadem in Actis nostris postmodum
clarius fusiusque narrabuntur.
[146] Bonannius ibidem sic prosequitur: Ut principium specioso operi daretur, [tradit breviter originem] totum secularem habitum cum vili fuscaque tunica commutavit, caput lineo velo contexit, pedes intectos reliquit, facultates in pauperes distribuit; victum ostiatim mendicabat, & tempus, quod prolixæ precationi supererat, Marthæ operibus impendebat. Ejus exemplo honestæ aliæ feminæ cum Catharina in novum coaluere cœtum, qui deinceps per Italiam propagatus est. Ceteris præivit Joanna Marescota, postea Petra a patre Petro appellata Petri, Francisca, Joannis de Ambrosio soror, & Andrea, [Col. 0352B] quæ Florentiæ monasterium fundavit.
[147] Eas omnes Catharina domi suæ collegerat, ubi velut in palæstra ad varias virtutes exercebantur. [ac regulas,] Rarus inde egressus, nisi quando exeundi occasio, aut stipem petendi necessitas exire cogebat; sermo rarus, jejunium fere perpetuum. Bis noctibus singulis, flagris membra cædebant; ciliciorum usus familiaris, lecti delicias in palearum culcitris collocabant. Demum, cœnobio exstructo, anno MCCCLXVII in eo arctam clausuram elegerunt. Dicuntur pauperes Jesuatæ Visitationis B. Virginis: vivunt sub regula S. Augustini, & nomen Jesu habent pro tessera gentilitia. Vestis, quam B. Joannes illis præscripsit, alba tunica est & scapulare fusci coloris, cui in sacris actionibus cappa ejusdem coloris superimponitur.
[148] Verum juverit ea plenius distinctiusque cognoscere ex nostro Rosso, [& Rossus fuse narrat, quomodo Catharina Columbina] qui præter illa, quæ inferius in Actis a num. 257 de prodigiosa Catharinæ Columbinæ conversione dicentur, primum ejusdem ducis exemplum & reliquum religiosæ vitæ cursum part. 2 cap. 14 § 1 & 2 exornat hoc elogio: Ast Catharina propositum virginitatis, paupertatis insuper euangelicæ societate, Columbino suadente, [Col. 0352C] firmavit, decoravitque: ut ab ea principium specioso operi daretur, incunctanter totus secularis habitus cum vili fuscaque tunica commutatur; caput lineo velo obnubitur; pedes intecti relinquuntur; facultates in pauperes distribuuntur, victus ostiatim mendicatur; tempus, quod prolixæ precationi superest, Marthæ operibus impenditur.
[149] Et ecce tibi sanctimonialium Jesuatarum Ordinem in prima rosa efformatum: [exemplo suo ad austeram vivendi rationem] nam ejus odore tractæ honestæ aliæ feminæ currere post sponsum virili fortitudine cum Catharina minime hæsitantes in novum coaluere cœtum Deo virginum devotarum, qui deinceps per Italiam propagatus est. Præivisse secuturis Joannæ Marescotæ contigit, quæ virginitatis lilium inter adolescentiæ ac nobilitatis roseta vernans dicare Christo maluit, quam thori genialis potestati deliciisve permittere: & ne incomitata incederet castimonia, advocata paupertas est, quæ victum vestitumque ad formam, a Joanne Catharinæ præscriptam, temperaret.
[150] Ad nobile splendidumque par famularum Christi incredibili studio imitationis advolavere [Col. 0352D] Petra a patre Petro appellata Petri, Francisca, Joannis de Ambrosio soror, Andrea, [excitaverit alias feminas,] cui pro cognomine sit, quod Florentiam ad fundationem monasterii missa, summa cum opinione sanctitatis ac prudentiæ illud administraverit. Numerum adauxit Simona Gallerana, Ristori filia, inclytæ caritatis & humilitatis femina, cui Deus contulit tantam in conversatione gratiam, tantam in verbis efficacitatem donavit, ut perplures ad idem vitæ institutum traxerit, dignaque sit habita, quæ post Catharinæ excessum inchoato sororum sodalitio præficeretur. Idque cum sit certum, vel Florentia, ubi admissam scribunt, Senas migrasse, ex probabili asserendum, vel Senis semper vixisse, diemque obiisse, quod ab aliis haud ambigue scripto traditum est.
[151] [& eas domi suæ congregaverit,] Eas omnes Catharina domi suæ collegerat, ubi velut in spirituali palæstra ad varias virtutes exercebantur. Rarus indidem egressus, nisi qua necessitas aut stipem corrogandi aut boni alicujus patrandi exire cogebat, eaque tum cautione, ut junioribus comites darentur seniores, & binæ semper incederent, vultu plurimum obvelato: & erat compositio incessusque adeo gravis, [Col. 0352E] ut videretur doctrina morum, specimen pietatis, forma virtutis. Exeuntes comitabatur modestia & precatio; redeuntes eadem excipiebat; & facta erat illa domus orationis, jejunii & mortificationis.
[152] Sermo rarus, quem necessitas exposceret, non loquendi cupiditas induceret, [ubi piis arduisque exercitiis vacabant,] nisi qua opera manuum pia aliqua lectione ad cælestes cogitationes levabantur; his enim orandi tempora dividebant, scientes ab Apostolo scriptum: Qui non laborat, non manducet. Jejunio ferme perpetuo pascebantur, & illi certis anni temporibus navigii sui vela tendebant. Bis noctibus singulis, flagris membra cædere a suo Magistro didicerant, ciliciorum usum familiarem fecerant, lecti delicias in palearum modicis culcitris collocarant. Pax inter illas quasi cordis & animæ unius, ni quatenus unaquæque deteriora inter vitæ officia & labores domesticos eligere contendens humilitate, patientia, caritate cum sororibus certabat.
[153] Catharinæ porro exemplum, ut ceterarum illustrius, [in quibus obeundis ipsa præcedebat.] ita & potentius ad fovendum augendumque fervorem, hortatione præsertim accedente, qua & cognitionis cresceret lumen & lassitudinis periculo in tanta contentione occurreretur. [Col. 0352F] Porro humilitatis fuit tantæ tamque subjectæ, quod in Læta prædicat Hieronymus, ut monasteriorum princeps ac virginum mater, ancilla omnium putaretur, & suorum oblita, aliarum commodis deserviret. Inculta vestis, vilis cibus, neglectum caput, damnati seculi argumenta erant: orationis prolixitas, noctes insomnes, saccus corpusculum atterens amati cæli fructus, & pretium æternæ felicitati præmittebatur.
[154] [Ecstases ejus,] Atque ut firmius novi ædificii fundamenta
jacerentur, & solatium habitaturæ posteritati
pararetur, placuit Deo totius consolationis, signa
dare de cælo sursum, quibus suæ famulæ sanctitas
innotesceret deorsum, & auctoritas quam
maxima dictis gestisque conciliaretur. Nocte igitur
solemnissima, ad recolenda Christi natalitia
instituta, dum orationi cum reliquis sororibus insisteret,
extra se rapta attolli cœpit in altum, ac
duabus circiter ulnis a pavimento per horas binas
hæsit immobilis, luce mirabili undique vallata,
quoad rediens ad se, & ad suum locum, cor insolito
gaudio, vultum seraphico rubore perfusum
tota sequenti die circumtulit: & audita a sodalibus
est tam profunde tamque dilucide de mysterio
[Pagina 353]
[Col. 0353A] Incarnationis ac Nativitatis Dominicæ profari, ut
satis liqueret, de quo potasset fonte & unde hæc
fluenta manarent.
[155] Adversus divam Catharinam virginem ac martyrem, [devotio erga S. Catharinam martyrem] utpote cognominem suam, singulari ferebatur affectu ac pietate, quam per omnes quidem anni dies cultu aliquo venerationeque ostendere & veluti tributo testari assueverat; sed potissimum anniversario ejus recurrente festo, ardentius pia studia instaurabat: in pervigilio præter panis & aquæ exiguum demensum, obsonium nullum degustare; noctem pleramque in contemplatione, trahere, postridie mane ad sacram synaxim accedere, tota die ab omni prorsus cibo & potu abstinere; quamvis hoc illi jam familiare, ut quoties Angelico reficiebatur pane, ne micam quidem profani aut aliud sumeret edulii genus.
[156] Ergo una tali die a sumpta Eucharistia pelago divinitatis absorpta in modum statuæ constitit immobilis: [aliique divini favores,] tum pedetentim vi occulta Numinis sursum sublevatur, & a tertia diei hora ad vesperas usque suspendio beato, aëre detinetur, & radio illabente desuper toto illo spatio mirifice illustratur. Neque fas erat divina istæc patienti, [Col. 0353B] vel se subducere ab aliarum aspectu, vel celare, quæ Spiritus, quando & ubi vult, spirans publicæ lucis esse volebat, quæ humilitas operta tenebris summopere voluisset; ideoque, cum frequenter inspectantibus atque stupentibus domesticis, contingerent, neque loqui neque loquentes de iis audire pudefacta sustinebat.
[157] Quid faceret hic superbiæ parens, ubi se vinci videret a femina, [qui nonnullis dæmonum tentationibus] qui per feminam genus humanum perdiderat? Attentam ad nocturnas preces tenebrosus aggreditur, & sensus titillans insolitis stimulis voluptatis accendere conatur. Cogebatur ancilla Christi cogitare, quod nesciebat, & voluptatis admittere phantasmata, cujus experimenta non noverat. Irata itaque flagellum ferreis catenulis contextum arripit, septem de pœnitentia Psalmos recitare instat, & sæva verberatione innoxia membra cædere non destitit, donec illos omnes percurrerit, ac ardorem copiosa cruoris effusione restinxerit. Tum nocturnus prædo prodere sese & vociferari: Vicisti me Catharina, vicisti. Cui ipsa: Non ego, sed Dominus meus Jesus Christus vicit te. Et noctem integram orando traduxit.
[158] [Col. 0353C] Alias mysteria Dominicæ passionis pie admodum ac devote animo recolentem invidus hostis turbare tentans, [ac vexationibus temperantur.] strepitus ingentes edere, horrendum clamare, lucernam quin etiam orantis exstinguere. Agnoscit, ludibria hæc esse satanæ, ac imperterrita, fiducia in Deum rejecta, signum sanctæ crucis pingit, & O tartarei, inquit, spiritus, in nomine Domini abite, abite hinc; Dominus salus mea & adjutor meus. Quem timebo vestrum? Cessavere stridores, tumultus resedere, abiere importuni turbatores: ipsa quippe perseveravit orare, donec dies illuscesceret. Neque dissimulavit aperire sororibus, quæ gesta fuerant, cum de rumore præteritæ noctis, ab ipsis audito, sermo incidisset.
[159] Tenuit is vitæ cursus ac rigor annos duos ac viginti, [Denique pie mortua est,] post quos desiderium cordis sui, videndi scilicet consobrinum suum, cum Christo regnantem, tribuit ei Dominus, & ejus nutu a diva Catharina tutelari sua instantis horæ obitus in ægritudine præmonita, ut si facta vox esset, Ecce Sponsus venit, lampades oleo plenas ornavit & accendit, obviam venturo processura. Sacro viatico & mysteriorum ultimorum usurpatione migraturam [Col. 0353D] munivit animam, & cum properantis lectulum vallaret corona sociarum, ad perseverantiam in vitæ severioris instituto, ad caritatem, & ad amorem ac spem hortata tantisper quievit. Mox preces susurrare, quarum sonus in oris angustiis emoriens aures adstantium non attingeret; suspirare, ad cælum anhelare; post hæc apertis oculis & vultu exhilarato clare pronuntiare: Domine dilexi decorem domus tuæ, &: O beata Catharina & pater Joannes protectores mei, ecce ad vos venio. Et inter sancta desideria piasque invocationes abivit, ac ad suum anima revolavit Auctorem, die XX Octobris anno MCCCLXXXVII.
[160] [(an titulo aut caltu beatæ gaudeat, dubitamus)] Fasti Senenses eam titulo beatæ compellant; sed Ferrarius in Catalogo Sanctorum Italiæ, aliique Martyrologi de illa non meminerunt. Unde suspicor, publicam venerationem huic Catharinæ non exhiberi, eamque die XX Octobris inter Prætermissos more nostro collocandam esse. Idcirco hac occasione volui præcipua ipsius gesta hic transcribere, cum forte numquam alias in opere nostro de illis mentio sit facienda. Si tamen Senenses aliqua antiqui cultus indicia inveniant, dignent ur nos tempestive monere, ut Acta ejus die XX Octobris [Col. 0353E] possint copiosius illustrari.
[161] [& ferrea catena ac cilicio cincta reperitur prima illa Jesuatarum dux,] Denique Rossus ibidem narrationem suam sic concludit: Postmodum corpus illud virgineum dum componunt sorores, lacrymis decorant, ac funeri præparant, en hispido cilicio obvolutum pectus, & exsuccis lateribus ferrea catena adeo tenaciter adhærescens, ut ægre avelleretur. Inter hasce spinas vernabat lilium, & prima Jesuatarum planta, ex qua decerpti surculi ad roseta per Italiæ hortos serenda, & flores honoris ac honestatis colligendos: quippe domus illa, a Catharina in monasterii redacta formam, prima fuit sanctimonialium Jesuatarum, quæ deinceps legibus religiosæ disciplinæ constituta colonias suppeditavit aliis Italiæ civitatibus, in quibus hodieque floret Ordo sanctissimus sub beati Columbini vexillo merentium virginum Deo dicatarum.
[162] [cujus exemplo in urbe Lucensi] Nobis hic satis erit unicum primæ istius plantæ surculum assignasse ex eodem Rosso, qui part. 2 Triumphi cap. 9 § 5 de Lucensi Jesuatici Ordinis parthenone sic meminit: Cum Bartholomæus Piccolomineus, quem Christo lucrifactum a Columbino, suo diximus loco (ejus conversio infra in Actis singillatim refertur) domum Jesuatis [Col. 0353F] recens erectam regeret, & externos vitæ sanctissimæ exemplo ac sermone plurimum juvaret, ubi se dabat occasio, cum viris de virtute ac sanctitate Magistri sui, cum mulieribus de beata Catharina ejus consobrina, deque cœtu virginum ab illa Senis coacto mentionem facere, & commendare solitus, libenter ac sitienter audiebatur. Erant Dei famuli verba veluti flores, quorum odore illectæ primum blande ad imitationem percellebantur; alias ut sagittæ, quæ corda figentes ad generosam deliberationem stimulabant.
[163] [aliquæ feminæ coaluere in novum cœtum ejusdem instituti,] Tandem cum obversantes animo cogitationes
nonnullæ invicem contulissent, de amplectenda
severiore disciplina more Senensium constitutum
est, & inito de modo difficultates superandi
consilio, superante magnanimitate sexum,
ad opus aggressæ feliciter promovere & in collegium
haud longe a divi Reguli templo, quod datum
paulo antea Jesuatis fuerat, coaluere. Ibi initium
cursui euangelicæ perfectionis magno ardore
a paucis datum, quem deinceps temporum
calamitates, mutare cogentes aliquoties habitacula,
retardare quidem, sed abrumpere nequaquam
valuere, quoad post varias hac illac migrationes,
[Pagina 354]
[Col. 0354A] piorum ope ac largitione stabilita ad S.
Josephi sedes est, ad quam primævus disciplinæ
tenor postliminio revocatus ab inquilinis sanctimonialibus
suum decus hodieque tueri perseverat,
ut dici possit illa domus hortus conclusus,
in quo lilia castimoniæ candicant, rosæ divini amoris
purpurascunt, violæ pallent humilitatis,
& cunctarum vernant virtutum flores.
[164] In ea suas partes orationi, contemplationi, psalmodiæ, [quod earum posteræ hactenus laudabiliter observant.] lectioni Magdalena designat; suas quoque actioni & manuum labori Martha definit; ac Jesu Salvatori utraque operatur, sive ad pedes sedeat, verba illius audiens; sive sit solicita circa frequens ministerium citra turbationem. Jesus in earum corde, ut angeli norunt; Jesus in ore ipsarum, ut manifestum est hominibus, quos illæ salutatione, a beato Columbino hereditate transmissa, impertiri solent, laudetur Jesus Christus, qua & excipiunt ad se ventitantes, & dimittunt a se recedentes. Nunc tantummodo superest, ut prælo subdamus ipsam B. Joannis Columbini Vitam, quam Rossus noster ex variis Jesuatorum monumentis operose collegit, ut supra § 2 monuimus. Huic subnectemus aliquot miracula [Col. 0354B] post mortem ejusdem Beati patrata, & a nobis ex Italico idiomate Latine reddita, quæ ad posthumam ejus gloriam spectant. Denique in appendice exhibebimus nonnulla epistolarum aut piarum exhortationum fragmenta, in quibus divinum infusæ doctrinæ lumen & vehemens perfectæ sanctitatis ardor scintillant.
Civium sanctitas civitatum gloria est, ac magnificentia populorum, eaque cetera extra animum sita bona vel illustrantur vel absorbentur. [Beatus noster Senis ex nobili stirpe,] Detur hoc Columbinæ familiæ, quod nobilissimæ civitatis illustre sit germen, quod avorum nepotumque continuata propagine & claritudine splendeat a; majoris tamen felicitatis est acceptum a patria splendorem accessione tanti luminis intendisse, quantum sanctitatis eximiæ radiis & sui celebritate nominis B. Joannes Columbinus per [Col. 0354D] orbem terrarum diffudit, ac patriæ nataliumque decora illustravit: quamvis enim Senensis urbs, illa inclyta Etruriæ gemma, & flos Italiæ, multiplici jam sanctorum hominum fœtu terris inclaruerat, novi tamen sideris Columbini exortu hoc supra ornamenta pristina addere meruit, ut fundatorum Ordinum religiosorum fœcunda parens audiat, & civium suorum coloniis supernæ civitatis beatissimas copias amplificet, decoretque.
[2] [quæ avitum Strozzavaccæ cognomen] Quo loci silentio prætereundum non est altum divinæ providentiæ consilium, quod in Columbini cognominis impositione enituit, quando recens hoc astrum ad urbis ornamentum subsidiumque effulsit. Namque pro veterum more atque licentia mutavere haud semel majores domus istius sua stemmata atque cognomina, ac tandem centum circiter ante annos, quam Joannes nasceretur, Jacobus, vulgo Minus appellatus, primus fuit, qui insigne columbis quatuor, & aurea cruce in cærulea area rutilante conflatum erexit, & avitum Strozza-vaccæ cognomen in nitidius Columbini commutavit.
[3] [in nitidius Columbini mutaverat,] Hoc dein retinere nepotibus libitum, & gloriosum domi forisque facinorum egregiorum præstantia reddere, quoad illi a novo fœtu cultus [Col. 0354E] & honor humano superior advenit, & ad posteros venerabilius pervenit: quod enim olim inter quieta reipublicæ gubernacula prudentiæ sapientiæque laude clarum circumsonabat, & inter turbidos armorum motus strepitusque bellicæ fortitudinis titulos vexillis inscriptos præferebat, ut decus a Joannis sanctimonia est assecutum, cœpit inter aras solemnesque ritus sacrorum personare, & a terrena in cælestem dignitatem immigravit........
[4] [incerto anno, mense ac die nascitur] Et quidem hactenus de patria, familia & cognomine dicta, ambigua non sunt; sed gravi scriptorum testimonio firmata. Ceterum natalis dies ac mensis, quinimo & annus ipse incertus est ac obscurus: neque lux ulla e monumentis Columbinæ gentis aut religionis Jesuatorum affulsit studiose scrutantibus, ut via illis inveniendis aperiretur, quæ subticere per historiæ jura non liceret. Collatis nihilominus inter se conversionis ad Deum & obitus annis, inferius memorandis, in proclivi conjectura est, circa trecentesimum & aliquot annos supra millesimum reparatæ salutis, [Col. 0354F] partum fortunatissimum Joannis contigisse...
[5] [patre Petro Columbino, & matre Angelinæ,] De pueritia pariter ac adolescentia Beati nihil ab antiquitate accepimus, quod hic insertum lectori traderetur. Parentes dumtaxat indicantur, quorum alter Petrus Columbini dictus; altera Angela, sive ut vulgus vocitabat, Angelina, neque hæc expresso cognomine aut agnatione, appellabatur. Verisimile est, teneros annos in ludis litterariis exegisse, quoad grammaticæ rudimentis imbutus tantum hausisset litteraturæ, quantum ad privata familiæ & publica reipublicæ negotia administranda patriæ mos & seculi conditio postulabant.
[6] [a quibus addicitur mercaturæ,] Nempe id temporis Senarum urbs nullius
principis vel dynastæ parebat imperio; sed subjectis
ipsa sibi populis jura dabat, & aristocratiæ
formam, monarchiam indignata, servabat. Ad
illius præscripta legesque capessendas pedetentim
juventutem ut informaret, ac idoneam magistratibus
opportune admoveret, exercendæ mercaturæ
addicere e communi bono ac dignitate ducebat,
tum quia modus is erat otio, vitiorum omnium
fonti, declinando percommodus; tum
quia acuendi ingenia industriamque in agendo maxima
inde orta opportunitas, cos erat dexteritatis
[Pagina 355]
[Col. 0355A] ac prudentiæ, in provectiori ætate ad senatum afferendæ.
[7] Et ceteroqui occupatio illa toti nobilitati communis longe a sordibus & illiberali quæstu aberat, [quæ ibi tunc temporis cum nobilitate non pugnabat.] & erat honestior, quam ut natalium splendori officeret, obscuraretve, etiam de extraneorum b sapientum sententia, quos hic referre supervacaneum est. Hanc ergo palæstram, a suis tritam coætaneis, Joannes ingreditur; dumque sedulo in ea se exercet, ita mercium rationibus addiscendis incumbit, ut specimen indolis ingenuæ præbeat, & suo candore & sinceritate decus ipse negotiationi pariat.
[8] Interea temporis (quoto ætatis anno narratur a nemine) genitores, nepotum cupidine, nato nondum plane adulto, [Deinde duxit nobilem uxorem,] utpote unigenæ, sponsam quæritare instant, & facile inventam in illustri Cerretanorum domo matrimonio jungunt. Erat hæc Blasia nomine, Joannis filia, specie formosa & virtute decora, quibus cum dos accederet opulenta, nulla fuit in contrahendo difficultas, nulla mora in nuptiis celebrandis. Processere cuncta fauste ac prospere, utpote inter sponsos [Col. 0355B] genere, divitiis, ætate, genio minime dispares, & parentum hinc inde transigentium placitis obsequentes.
[9] Auxit fœcunditas gaudia: namque suscepta e conjugio proles gemina est; [ex qua suscepit duas proles, quæ in pueritia obierunt,] masculus videlicet, cui Petri c, ac femina, cui Angelæ ad undas lustrales, ob memoriam & obsequium avorum ita dictorum nomen impositum. Utrumque visa est cælo eniti genitricis alvus, siquidem maris vix duodennis animula celeriter ad meliores rapta, ne malitia aliquando mutaretur, sororcula, in D. Abundii parthenone cælesti Sponso dicata, ab ipso tirocinio ad æternas Agni cælestis nuptias vocata est: qui filiorum immaturus obitus, ut non potuit non esse genitoribus acerbus, ita ipsi Joanni divinæ dispositionis, ad suos fines cuncta dirigentis, ordine contigit salutaris. Nimirum numerosæ prolis per Euangelium paulo post gignendæ pater futurus, vinculis carnis & sanguinis erat expediendus, & terrenorum curis, quas amor & educatio filiorum secum trahit, eximendus, qui mox mortales ad pœnitentiam & mundi contemptum prædicatione ac exemplo erat invitaturus.
[10] [Col. 0355C] Attinebatur privatarum occupationum angustiis Joannis juventus, dum publicis ætas maturior admoveretur. [& ad magistratum gerendum promovetur;] Hac appetente, communibus patrum suffragiis in senatum adlectus est, ubi eximium senatoris optimi exemplar dare perseverans, ita prudentiam ac vigilantiam suam collegis probavit, ut primum majora quæque negotia illi credere, tum reipublicæ ducem (confalonerium d vulgo appellabant) haud semel creare minime dubitaverint. Prima namque administratio feliciter obita invitamentum ad secundam erat, & hæc tertiæ viam parabat: quippe concurrebant ad has prompta nobilitatis placita & prona plebis approbatio, libentissimis animis ejus imperium regimenque admittentis, cujus providentiam alias sæpe & caritatem adversus cives singularem erat experta.
[11] Verum, quæ est humanitatis nostræ infelicitas, huic etiam sideri suæ maculæ adhærescebant; illæ potissimum, [sed dum simul mercaturam exercet,] quibus fœdantur, qui volunt divites fieri, ideoque incidunt in tentationes & laqueos diaboli, ut Apostolus querebatur. Joannes ab adolescentia, lucro ex mercimonio faciendo deditus, dum justo avidius inhiat, paulatim subrepente avaritia & præcordia obsidente, [Col. 0355D] manus hinc laxat ad capiendum, quod alienum est; inde stringit ad retinendum, quod largiendum ex justitia aut æquitate fuerat: & quamquam ab aperta violentia injuriaque, insita quædam animo ingenuitas absterrebat, cavebatque diligenter, ne rapinæ ac usuræ notam incurreret, aut suspicionem gigneret; latentium tamen quæstuum indago latere haud poterat domesticos, ac exteros paulo curiosiores, vel tum maxime, cum propterea habendi cupido ad sordidorum etiam capturam impellebat.
[12] [nimis avide lucro inhiat.] Nam frumenta vetera horreis occlusa caute servare, donec anno decrescente annonæ deficientis pretium augesceret, ac tum divendere merces cum lucrum ex inopia majus obveniret. Quod si interea temporis corrumpi frumenta contingeret ac hortea putrescere, cariosum in rusticos atque alios egenos diribere ea lege, ut sub novarum frugum collectione integrum sanumque eadem mensura redderetur. Carius suas merces vendere, vilius alienas emere (quod commune mortalium desiderium vel naturæ vitium etiam agnovit facetus mimus apud sanctum Augustinum e) prudentiæ œconomicæ ducebat, &, quod erat [Col. 0355E] iniquius, de summa creditoribus debita aliquid detrahere aut fas reputabat, aut si nefas, haudquaquam horrebat; & alia id genus audere, quæ neque collybistæ neque vulgares trapezitæ licere sibi aut ingenuo civi arbitrantur f....
Annus fluebat quinquagesimus quintus supra millesimum trecentesimum a Christo nato a, cum die quadam (quota mensis non expressere, [Moram prandii ægre ferens,] quia ne mensis quidem meminisse cura fuit priscis scriptoribus) rediens mature e mensa argentaria Joannes oppido famelicus voluisset epulari, protinus accumbere, ac prandere. Ast cibis nondum bene concoctis, quod horam consuetam prævenisset, subiratus mandat, quantocius apparari, urgetque famulam & uxorem, ac celeritatis imperiosius admonet, quam antea soleret: quæ tametsi jussa impigre exsequerentur, non tamen [Col. 0356B] momento cuncta absolvere festinantibus licebat, suum coctioni tempus, suum quoque condituræ dandum, ni semicrudas aut inconditas vellet inferri dapes. Ille qua latrante stomacho, ac viscera rodente bile, qua solicitudine negotiorum ad intermissa ratiocinia revocante, morulæ impatiens excandescit ira & aulam querimoniis ac maledictis complet.
[14] Tum conjux proba ac prudens, lenitate vesaniæ viri opposita, sustinere tantisper obsecrat, & paucis, [oblatum librum spiritualem abjicit;] quæ intemperiem illam sedarent, adjectis, codicem Sanctorum Vitas continentem objicit, blandeque rogat, lectitare tantisper ne gravetur; ita modicum tempus falli jucunde posse & tædium levari. Verum irritato palato nequaquam hæc arridebant, ideoque officio feminæ sapientis abusus, arreptum librum abjicit ac pavimento allidit; tum furenti affinis vociferari & effutire indigna viro bene morato & gravi. Ad quæ Blasia, ne frigidæ inspersione flamma succresceret, in silentio tristis abscedit, & ad epulas cito parandas anxia festinat.
[15] [Col. 0356C] Interea Joannes, iracundia residente, ad se redire, [sed facti pœnitens, eumque resumens incidit in Vitam S. Mariæ Ægyptiacæ,] erratum agnoscere, pudefieri, projectum librum in manus tollere, aperire, legere quod primum sors argumentum obtulit: fuit istud S. Mariæ Ægyptiacæ b mirifica conversio, pœnitentia, sanctitas, quæ fuse paginis illis narrabantur, & sapide in animum jam mitiorem influebant. Vixerat illa tam libere tamque licenter aliquando, ut a scelerum granditate antonomastice peccatrix vocaretur, hoc est carnis propudium, mundi scandalum, erebi pabulum.
[16] Sed Deiparæ virginis ope misericordiam a Domino consecuta ex inquinatissimo lebete in crystallinam eaque puriorem phialam versa est: [quam cum tanto gustu legit,] ut enim cognovit, quam sordida quamque deformis esset, exactæ turpiter vitæ sordes expiatura in eremum secessit, ibique quadraginta quinque annorum spatio mortalibus omnibus invisa delituit, jejunio, oratione, afflictatione, lacrymis labes antiquas abstersit; & usque adeo angelis ac angelorum Regi amabilem se præstitit, ut ad eorum familiaritatem & alloquia sit admissa, ac ad cælestes melodias audiendas frequenter rapta.
[17] Quæ & id generis mira dum percurrit oculis Joannes, [ut eam totam evolverit,] cor delectatione afficitur, iram deponit omnem, indignationis tumultum in pias cogitationes [Col. 0356D] convertit. Hic sistere tantisper & mirari, tum lumina reddere paginæ, tamquam mensæ, fame alia stimulante, insistens epulo salubriore mentem reficit, ac desiderio imitationis accenditur, demum vitæ mutandæ consilium init. Inter quæ paret conjux sedula, & parata esse edulia mensamque instructam nuntiat, ac ad comedendum invitat. Cui Joannes: Et vos modicum sustinete, ac vicem cunctationis rependite, dum historiam, quam legere sum aggressus, absolvero.
[18] [lætante interim & orante uxore,] Et libenter, inquit illa, præstolabimur; pergat porro ad libitum dominus meus, dum nos interim cibis, ne quid a mora dispendii obveniat, providemus. Porro lætabatur pia femina, sicut qui lætantur in messe, & tacita secum dicebat: Unde huic tam repentina mutatio? Indeque ad propinquum conclave secedens procumbit in genua, & gratiis Deo creatori redditis, suppliciter orat, ut quod cœpit opus bonum ipse perficiat, oculos cæcutientis aperiat, mentem a divitiarum cupiditate avellat, cor docile & [Col. 0356E] promptum ad divina obsequia creare dignetur.
[19] [ac inter legendum mores suos emendare decreverit,] Nec irritæ fuere preces; mutatus est in virum alium Joannes: illico enim in frigidum pectus desuper illapsa scintilla lento quidem primum calore serpere, sed vivido tamen atque vivifico votum vitæ melioris excitare ac sensim deinceps in flammam migrare, quæ totam scoriam veteris hominis absumpsit..... Atque ut ii, qui gravi ac diuturno afflicti morbo jacuere, non statim, ut emerserunt, currere vel ea præstare valent, quæ sanos & robustos artus deposcunt; sed pedetentim convalescunt, ac per virium experimenta, quid sustinere, quid ferre recusent fessa membra, condiscunt; ita Joannes haudquaquam statim extrema tentavit, ad quæ deinceps opportune devenit; sed leniter atque per gradus declinare cœpit a malo, frænos avaritiæ injicere, & ab anxia acquirendi solicitudine conquiescere; tum bonum facere, & pacem inquirere ac persequi ex Vatis sanctissimi monito: partem temporis, negotiationi detractam, precibus concedere, pauperum misereri, egenos sublevare, & paulo largius eleemosynis juvare, templa invisere, quæque alia id generis restitutæ salutis argumenta [præbere c:] quæ ut solidius firmarentur, diu noctuque [Col. 0356F] Blasia a Domino postulabat, & vero etiam, data occasione vel quæsita, piis alloquiis & omni officiorum genere satagebat, ut in proposito retineret......
[20] [quod propositum] Quis autem ambigat, initium [conversionis d] a pœnitentia ducendum, & quidem præmissa exomologesi, etiam vitæ totius, si serio peccata præterita flere & expiare lacrymis ac dolore velit, qui eorum fœditatem ac damna recognoscit. Neque dubitandum reor, quin ad hanc tabulam e mediis mundi fluctibus emergens Joannes manum porrexerit, cum ad portum vitæ sanctioris invectus pristinæ jactationis & crebri ad syrtes incursus dispendia hoc salutis amuleto studuit resarcire. Sed siluere scriptores, forte quod rei compertæ, &, quam nemo non sciret, meminisse supervacaneum existimarent. Ceterum quod solenne est iis, qui a via perditionis pedem retrahunt & ad Dominum revertuntur, ac toto cordis affectu adhærere ipsi concupiscunt, ut animi sordes salutari confessione abstergant, ejusque frequenti usu puritatis adeptæ nitorem custodiant; quis dicat, prætermissum ab eo, cui magnos inter Sanctos & religionum fundatores locum destinata divina fecerant, & eximiis pœnitentibus accensuerant?....
[21] [Col. 0357A] Quod idem de sacræ Synaxeos frequentia, cultu, [frequenti Sacramentorum usu] veneratione judicium esto: quamvis enim & hic antiquitas hæserit, & aruisse calamum sit passa, ubi liquore aureo erat infundendus; cuique tamen promptum est credere, eum, qui consuetudinem primo in Ecclesia inductam & tum obsoletam crebræ communionis fidelium erat innovaturus, suo præisse exemplo, & Eucharistiæ mysteria obiisse frequentius, quam id ætatis homines populares consuescerent; ut panis vivifici sumptione robur augeret animi & spiritus primitias cælesti pabulo refoveret. Hoc munitus præsidio impigre fortiterque ad montem Dei Horeb, hoc est ad perfectionis fastigium, scandere perseverabat, ac ne retro respiceret aut regrederetur, omni vigilantia providebat.
[22] Verum quia maxima damnorum pars olim ab avaritia manaverat, [ac avaritiæ suæ exstirpatione] in id potissimum incumbere, ut fibræ omnes præposteræ cupiditatis evellerentur, & injecta Christianæ liberalitatis semina calore caritatis foverentur, ut unda largæ erogationis irrigata fœcunditatem ferrent meritorum. Eapropter diligenter ipse secum discutere, [Col. 0357B] an quemquam minus dando vel plus debito accipiendo læsisset, certus sine cunctatione refundere, quidquid olim præter fas in arcas esset ingestum; quinimo & quadruplum, si oporteat, reddere. Vendere volenti nil de petito pretio detrahere, plusculum etiam interdum addere, ut carius emeret; vice versa emere a se roganti de legitimo pretio aliquid remittere & minoris vendere, quam communi æstimatione merces censerentur.
[23] Qua facilitate per ora civium evulgata, tantus ad ipsum concursus factus est, [exsecutus est, mirantibus popularibus,] ut nescias, pluresne venditores an emptores ad contrahendum cum Joanne properarent. Illud compertum, utrorumque coëmptam benevolentiam; reliquorum excitatam admirationem, dicentibus aliis: Nonne hic est, qui heri & nudius tertius super teruntio rixabatur; qui nihil, etiam rogatus, erogabat, nec ab alienis manus omnino continebat? Quomodo ceciderunt de manibus ejus catenæ, & laxatæ sunt ad largiendum etiam non petentibus, quæ paulo ante egenis ipsis ac stipem poscentibus inexorabiliter erant obstrictæ?
[24] Et varia erant de hac profusione judicia: reductum ad meliorem frugem autumabant alii consilio amici cujuspiam, [& de ea morum mutatione diverse judicantibus,] qui proposito hinc avaritiæ dedecore, inde liberalitatis pulcritudine, splendoreque decus familiæ conciliante, illius odium [Col. 0357C] & istius amorem ingenerarit.... Aliis præsentem effusionem cum præterita aviditate contendentibus, visa est intempestiva prodigalitas imminuti cerebri deliramentum..... Insederat animis sapientiorum (qui plurimum rari sunt) quædam de Joanne divinatio, fore aliquando catalogo eorum adnumerandum, quorum facta presso vestigio sequeretur, ut altissima jaceret spiritalis ædificii fundamenta, quæ in celsum dignitatis & gloriæ apicem essent evasura. Ceterum ipse toto animo Salvatori junctus ut objurgantium criminationes surda aure præteribat, ita laudantium præsensiones egregius jam tum sui contemptor inter ludicra reponebat.
[25] Interim militiæ sacræ initiatus, quæ sumpserat disciplinæ sanctioris exordia, [dum ipse interea ad majorem perfectionem adspirabat.] indies promovens mediocribus non contentus ad summa contendebat; nec ab illicitis abstinere magnum jam aliquid apud se reputabat, nisi perpeti abnegatione & appetitionum dominatu a licitis etiam temperaret. Volare dixisses, non currere, quia [Col. 0357D] mortificationis alæ alteram orationis addere solicitus, divinorum contemplationi plures diei & noctis horas impendere, frequenter concionibus sacris interesse, pios libros lectitare, xenodochia invisere, ægris præsto esse, familiares sibi fecerat vitæ recentis exercitationes; quibus obeundis ne tempus deficeret, vitare cœtus nobilium & civium conversationem, frequentiam populi declinare, negotiorum molem qua minuere qua partiri; & hac industria supererat ipse tempori, & tempus redimebat æternitatis amator, ad quam gratia de avaritia honorifice jam triumphantem præparabat athletam suum, dum alios quoque sævos hostes concupiscentiam carnis & vitæ superbiam debellaret......
[Beatus, gustata divinæ consolationis dulcedine,] Gustaverat medullitus Columbinus & expertus erat, quam suavis est Dominus, & de hoc fonte limpidissimo potatus, non modo costam illam corpus suum adamantem non optabat, sed angebatur animo, hinc recolente limosas cisternas [Col. 0357F] conjugalis officii, dein sonitum tubæ Apostolicæ obstrepentis: Uxori vir debitum reddat. Quid inter angustias morte amariores agat, aut quid consilii capiat, ubi consilia Magistri virginei lilia proponunt ac porrigunt, & citra mandati violationem manu libere apprehendere, nisi de alieno consensu non permittunt?
[27] [post varias difficultates sibi ipsi propositas] Quæratne solutionem thori? At clamat Paulus: Alligatus es uxori, noli quærere solutionem; imo & Dominus edicto vetat: Quod Deus conjunxit, homo non separet. Honorabile esse conjugium & thorum immaculatum; continentiam grandis esse virtutis & doni specialis, quod licet sibi divinitus obtigerit assequi, quid conjuge fiat nondum anu, neque ad cælibatum propensa vel vocata? Turbatum iri pleramque cognationem, & urbem universam adversus ausum insolens detonituram, & veluti de violato naturæ jure, deque maritalis fidei fractione impense conquesturam.
[28] [castitatem deinceps servare decernit,] In hoc fluctuantium cogitationum æstu, ad
consuetum precum subsidium ardentem castimoniæ
amatorem spes & fiducia in Deum propellit,
quem dum pie soliciteque consulit, & propitiare
[Pagina 358]
[Col. 0358A] prolixa supplicatione instat, animari se sentit
& interius roborari ad opus arduum tentandum,
& separationis consensum ab uxore placide ac amice
procurandum: hoc quippe accedente, haudquaquam
dubitabat, admotum esse ad nodum solvendum
cuneum, & cetera, quæ emersura prævidebat,
obstacula Dei disponentis ope & forti
patientia superanda......
[29] Itaque tandem apud se constituit rete jacere, & in abstinentiæ conjugalis casses columbam inducere, [& uxorem suam] ac observata hora, quæ collocutioni seriæ videbatur opportunior, ita fere haud illibenter audientem affatus est: Est mihi secretum, Blasia, quod tibi soli & patri meæ conscientiæ arbitro revelari per prudentiam licet. Non te latet ab eo tempore, quo nos domus eadem & thalamus idem junxit, quomodo conversatus sim coram Deo & hominibus; in multa videlicet temporalium cura, ac prope nulla æternorum.
[30] Errabam per vias tortuosas pereuntis seculi, honoribus ac divitiis inhians, [variis argumentis] quæ mergunt amatores in profudum ac ruinam; & perieram sicut ovis a caula digressa ac a lupis male tuta, ni [Col. 0358B] Deus misericors, qui te mihi thori consortem dederat, dedisset magistram ac ducem. Nunc eodem propitio, ad meliorem frugem resipiscere licuit, & exutus visco cupiditatis, qua tenaciter hærebam terræ, salutis iter ingredior, ut videam, si quomodo comprehendam & bravium currentibus promissum accipiam: verum graves pedicæ hactenus cursum meum remorantur, non alia nisi tua manu solvendæ, quam benignam experiri non despero, & impense rogo.
[31] Potestatem corporis mei, quam libens donavi, obsecro te uxor dilectissima, [ad eamdem virtutem hortatur,] mihi redona, & vice versa, quam tu in me transtuleras, non gravate a restituente accipito. Fies ex conjuge soror, & ego ex marito frater, & erimus duo, non ultra in carne una, sed unus spiritus in carne nulla, nisi forte in latere Salvatoris. Hoc in posterum si annuis, erit lectulus noster floridus: hæc statio gratissima & umbraculum ab ardore sanguinum. Neque magnopere timendum nobis ab hoste domestico inquieti fomitis; quippe aspersi sanguine Agni pio nobis immolati, veluti calidissimo rore hyssopi, omnem pituitam noxiæ voluptatis excoquemus, & exhibebimus membra nostra servire justitiæ in sanctificationem.
[32] [Col. 0358C] Pugna, si quæ foret ineunda, brevis erit; victoria certa promittitur: [cujus consensu impetrato,] præmium in cælis paratum est æternum cum iis, qui castimoniam servavere, vel virginitate illibatam, vel a conjugio assertam; qualem offerre Deo victimam gratissimam, si volumus, pari consensu possumus. Prole quamvis non abundemus, non tamen caremus & si nulla superstes esset, heres noster Christus erit, qui nos suos faciet coheredes in regno Patris. Interim vita nostra incorrupta, vita erit angelica & abstinentia nostra gaudium angelorum a. Quæ dum loqueretur Joannes, commovebantur Blasiæ viscera, & in rorem suavium lacrymarum præcordia solvebantur; sed aperiente Domino cor ipsius ut intenderet, quæ spiritus per os mariti fundebat eloquia decoris & pulchritudinis, promptissimis votis assensit postulatis ejus, ac divortii facta facultate, cessit uterque juri, quod mutuo in Sacramento dederant corporum suorum, & ab argenteo matrimonii statu in aureum cœlibatus migravere.
[33] Hic Joannes gaudio liquidissimo delibutus, flexis illico in terram genibus, [votum castitatis emittit,] & mente ac oratione plena reverentiæ & amoris ad Deum conversa, [Col. 0358D] in hanc pene formulam votum concepit: Omnipotens & misericors Deus, quandoquidem Blasia (& præsens ipsa audiebat consentiebatque) quam mihi in conjugem fidelissimam matrimonio ac dilectione junxeras, obsequi mihi non est dedignata, & dominium corporis, quo ipsa potiebatur, roganti concessit, agnosco hoc recens a tua clementia & amore munus, & in gratiarum actionem ego peccator indignus ac miser homuncio, coram divina & immensa majestate tua, castitatem, quoad vivam, servare propono, atque ut firmius propositum sit, voto obstringo. Dignare, o benignissime Deus & pater vitæ meæ in odorem suavitatis holocaustum meum admittere, ac explendi gratiam uberem largiri b. Quo sensu pietatis hæc a Joanne prolata sint, qua teneritudine cordis a Blasia audita, lachrymæ hinc inde fluentes indicare, plane verbis exprimere haudquaquam valuere.....
[34] [& quamvis post hoc minores carnis stimulos pateretur,] Prima igitur benedicto impensa Joanni post emissum castitatis votum largior solito divinæ gratiæ fuit infusio, non modo animam sanctificantis, quod primum munus ejus est, justis omnibus absque discrimine concessum, sed adeo in [Col. 0358E] sublime evehentis ut in spiritum carnis expertem mutasse videretur? Etenim qui fructus est peculiaris benevolentiæ paucis exhibitæ, hanc gratiæ affluentiam comitatum est speciosum donum, quo vitiatæ in Adam naturæ fomes, intemperantiæ radix, ita repressus ac debilitatus est, ut nullas ulterius scintillas libidinis emiserit, aut leniter insurgentes illico nullo negotio compresserit: atque ita suus tranquillitati mentis & conscientiæ quieti locus ab omni contagione liber relictus, jucundum ac mundum in sua puritate Spiritui sancto habitaculum præbuit.....
[35] [tamen diversis afflictationibus] Neque tamen tam firmo vallatus præsidio tutum se putavit ab insidiis & impugnationibus, quibus thesarum eximium, in vasis fictilibus absconditum, suffurari conjurata orci militia molitur; sed acerrimam diligentiam adhibuit, ut illæsum illibatumque tueretur. Eapropter initio quidem in jejuniis eam moderationem tenuit, quam vires ferre possent, & [quæ] violentiam constantiæ inimicam non inferret, ne labefactata statim sanitas insuetis succumberet oneribus, & ad pristinas delicias redeundum esset. Verum rota fervoris currente, eo deventum est, ut corpori tantum indulgeretur [Col. 0358F] escæ, quantum vix retinendo intra artus spiritui necessarium videretur. Lectum vel duri asseres vel nuda præbebat humus; somnus brevis ac parcus, sed non minus suavis, quam olim molles culcitræ & strata serica conciliassent. Reliquas noctis plerasque horas orationi & contemplationi dabat....
[36] [corpus suum domabat,] Diurnis operibus Sacri auditionem de mane præmittere quotidie consueverat, & nullam dein partem a Christiani hominis officiis vacuam abire permittere. Nunc nosocomia invisere & ægris ministrare, alias inter se dissidentes reconciliare, viduis ac pupillis adesse ac juvare; pios sermones passim serere, ad morum emendationem hos invitare, illos in tribulatione consolari, omnibus qua consilio qua largitione benefacere, quod præstantissimum duceret imitationis divinæ genus beficentiam in homines conditionis cujuslibet exercere.
[37] [& abstinentiæ conjugali paupertatem addere statuebat.] Sed fructus istiusmodi a voto castitatis colligenti
adhuc excellentiorem viam ostendit luminum
Pater, quam Filius ejus unigenitus, magister
nostri generis factus, indicavit asserenti, servata
a se mandata a juventute & aliquid tamen amplius
[Pagina 359]
[Col. 0359A] desideranti, quod faciendo vitam æternam
possideret; quippe audivit: Si vis perfectus esse,
vade & vende omnia, quæ habes, & da pauperibus.
Quod recogitans pensiculate Joannes, minus
sibi & suæ conscientiæ satisfactum iri asseverabat,
donec relictis omnibus, quæ possidebat,
nudus nudum sequeretur Salvatorem, castitatis
voto, quo se jam adstinxerat, alterum adjungeret
paupertatis, quo & spoliaretur habitis & habendi
in posterum facultatem abdicaret; quod
quam belle illi successerit, paulo post enarrabo...
Arcta erat Columbino cum Francisco Vincentio a, Mini vulgo dicto, necessitudo, & arcanorum cordis sincera communicatio, [Beatus Joannes amicum suum] qualis inter amicos, paucos verosque dumtaxat reperitur. Hic igitur occurrit primus, in quem oculos & spem conjiceret, quod maximum ex ejus conversione emolumentum in populos emanaturum speraret. Nempe e primaria nobilitate Senensi oriundus, numerosa cognatione ac divitiis florebat præter cetera insita bona judicii, prudentiæ ac in rebus agendis dexteritatis, quæ magnam ipsi apud cives auctoritatem pepererant. Consulto ergo in primis obnixe humiliterque precibus Deo, statuit recentem deliberationem instituendæ ad Apostolicam formam vitæ suæ candide ipsi aperire, ac ad eamdem ut amicum quoque induceret, [Col. 0359C] omni ope studioque conari.
[39] Quapropter repetebat illi identidem opportune importune, [variis rationibus excitat] quæ valere existimabat ad expugnandam mentis arcem, desiderio curaque per terrena vagantis, & opes ac honores solicitudine anxia procurantis. Quid, quæso te, dicere solebat, omnibus laboribus ac sudoribus, quibus laboramus super terram, quid, inquam, adepturos nos tandem arbitramur? Majorne esse poterit spes nostra, quam ut census augenatur, aut dignitatis & vitæ caducæ commoda ac deliciæ comparentur? Atqui hæc fragilia sunt, & incerto fortunæ feruntur flatu, affluunt & dilabuntur, & interim dum possidentur, laquei sunt cursum ad regna cælorum præpedientes; spinæ, quæ conscientiam lacerant, & ream gehennæ faciunt, dum nimis avide conquiruntur, aut nimis avare custodiuntur; quæ pericula & damna vix aliquando ab illis absunt, & si abessent, vapor sunt ad modicum parens, & tandem cum vita deseruntur ac deserunt.
[40] Quantæ igitur prudentiæ fuerit Christi sequi [Col. 0359D] qui consilia ad earum contemptum invitantis & clamantis: Omnis, qui non renuntiaverit cunctis, quæ possidet, non potest meus esse discipulus? Quantæ felicitatis viam regiam divinæ servitutis & perfectionis euangelicæ ingredi ac terere, [ad contemnendas divitias,] Apostolos & eorum sectatores imitari, mundo & toti vanitati ejus valedicere, pedem in æternitate figere, & alis paupertatis subnixos ad illam tendere? Hæc sane rite perpensa, ut tute advertere ex morum mutatione potuisti, tantum apud me pondus habuere, ut exsequi, quæ suadeo, omnino constituerim, & spretis omnibus, quæ hactenus possideo, Salvatorem sequi, crucem ejus humeris imponere, Sanctorum, qui cum Christo regnant, vestigiis inhærere.
[41] [eumque hortatur,] Unum est quod summam votorum meorum explere in hac molitione queat, si quemadmodum fidelem me ac tui amatorem non frigidum per annos plures expertus es, ita mihi contingat per ætatem reliquam comitem habere te in iis, quæ salutis æternæ sunt, & una mecum suavi Christi jugo colla subdentem. Sat video, labor, paupertas, mortificatio, hominum judicia, terrere [Col. 0359E] possunt, & manum ab aratro capiendo abducere; sed fides futuram gloriam & coronam pœnis paratam terroribus opponit. Spes animos dat & promissionum certitudine roborat ad ardua quæque superanda. Caritas quinetiam difficultates omnes imminuit, & dulci sapore amara cuncta respergit. Et aderit nosturm medius Jesus Christus ille Dei filius ac Deus, non modo magister & amicus; sed & frater ac mater futurus eorum, qui voluntatem faciunt æterni Patris; quanto magis illorum, qui vocem ejus audientes nihil aliud in hac peregrinatione quærunt, nil optant ardentius, quam quomodo ipse ambulavit, & ipsi ambulare b?
[42] [ac tandem inducit,] Hujus aurei mallei ictibus sæpiuscule Joannes amici aures verberabat & arcem pectoris petebat, & tamdiu haud gravate audientem solicitare institit, quoad in suam sententiam inflexit atque pertraxit. Influebant voces illæ Euangelium sonantes in Vincentii intima, & eliquabatur veritas ejus in cor non pravum & paulatim sanandum: nam principio quidem calor tenuis leniter afficiens venas permeabat, tum vero, dum repeterentur suasiones & dicta sacra, sensim migrabat in æstum affectus adhærendi Christo & præ ejus amore divitias & quidquid mundus pollicetur lutum computandi. Tandem cessit hortationibus & [Col. 0359F] statuit adjungere se Joanni, jam induto humilitate Christianæ professioni congrua, & forti domitori sui corporis: nec ulla tarditate usus suam ipsi deliberationem aperuit, ad quam ineundam plurimum suasiones crebræ, plus etiam supernum lumen ac interior vocatio valuere.....
[43] [ut austeram vitam secum ducat,] Auctus igitur hoc sodali Joannes, & novo
animo, gratiis Deo impense peractis, cœpit liberius
Euangelium, quod gestabat in pectore,
propalam profiteri, & inclusæ flammæ erumpere
gestienti aditum aperire. Namque depositis vestibus,
quas hactenus ad ornatum ac elegantiam
gestaverat more nobilium, viliores induit plebeis
usuarias, pallium iis consentaneum humeris imponit;....
nec sic vestitus in publicum civitatis
prodire conspectum, & in euangelico paupere
novum Christi militem declarare erubuit. Pecuniam
magnis antehac studiis atque compendiis
corrasam, & arcis inexorabilibus clausam, large
in pauperes qua obvios qua perquisitos distribuere,
& si quos in triviis ægrotantes reperire contingeret,
hos benigne colligere & in habitaculum
[Pagina 360]
[Col. 0360A] aliquod inferre, ac sumptus providere, quibus
consumpta languoribus & inedia membra foverentur.
[44] Monentibus amicis & veterem cantilenam occinentibus, [in qua vivendi ratione] cautius agendum, ne ad inopiam & mendicitatem reduceretur, respondebat libere, nimiam cautionem genus esse infidelitatis, sibi nil antiquius esse, quam tota substantia pauperibus erogata, ad summam egestatem redigi & mendicato vivere, nec procrastinaturum se, nisi per caritatis & justitiæ leges vetaretur, domesticorum respectum in diribitione haberi præcipientes; in magna ponere felicitate mundi Dominum possessionem habere, & cum Propheta canere: Pars mea Dominus.
[45] Et erat aperta responsio tacitum ad imitationem invitamentum non omnino infructuosum: [ambo constanter perseverantes] quamquam enim præter Vincentium nemo, id quidem temporis, ipsius sectus est exemplum, hoc tamen assequebatur, ut molestis interpellatoribus os occluderet, & improbare desinerent, quod antea calumniabantur; quinimo genus quodam approbationis videbatur, quod se precibus [Col. 0360B] ejus ac Socii commendarent: hic quippe constanter hærebat Columbino, eadem cum ipso vivendi ratione utens, eleemosynas large profundens, in sui abnegatione strenuus, in mundi contemptu generosus, in virtutum acquisitione fervens, in divino servitio constans, ut jam tum in duobus, adhuc inter seculares agentibus, religiosorum perfectorum illustrior quædam forma splenderet, & civitatis universæ oculus & ora ad se converteret.
[46] Et quamvis amborum pleraque affinitas factorum insolentia percellebatur, [varia hominum judicia spernunt.] dedecori ducens, bina ex suis familiis illustriora capita ad abjecta ministeria gentilitiam nobilitatem demittere, ac domos profusis largitionibus exhaurire, ipsi tamen nihil pensi hominum judicia habentes, eorum querimonias ac obtrectationes surda aure transibant, & corde in cælo fixi, non decedebant de gradu suo; sed vestigia magis solidabant in petra, quæ est Christus, in quo consistere progredi est, & ad metam in agone Christiano certantium secundo cursu properare....
[B. Joannes febri laborans,] Inter assiduos recentis vitæ labores jugemque corporis & anim mortificationem litantem pœnitentiæ Columbinum febris invadit, ac lecto affigit. Ast promptus ad patiendum animus ingenti cum demissione & gaudio Dei donum flagellantis [Col. 0360E] omnem filium, quem recipit, in ægritudine recognoscens, parum ducit gratias illi solvere pro munere, ni morbum præterea stimulum sibi faciat augendi dilectionem, eamque magnifica quapiam molitione declarandi. Morbi ergo molestias ac febriles ardores non æquo solum tolerat animo, sed veluti delicias æstimat, atque ut graviores recurrant indies paroxismi, vehementer optat.
[48] [ob nimiam domesticorum de se curam,] Argumento minime obscuro rei haud ita creditu facilis est ingeniosum piumque furtum sui ægrotantis factum domesticis, quibus nihil tale cogitantibus clancularia fuga se subducit & locum quærit, ubi delitescat, & incommoda egenis decumbentibus communia experiatur. Ergone, sibi ipsi inclamabat, in mollissimi cubilis complexu stertere pergis, & marcescere in plumis otiosis non erubescis, delicate miles Ducis illius, qui non habuit, ubi caput suum reclinaret, neque ubi, nisi in duro crucis stipite, cubaret? Ergone exquisitis epulis & sorbitiunculis & scitamentis in tabem ac saniem mox abiturum corpus reficies, mentitus discipulum Magistri, qui felle & aceto potatus est? Et sustinebis, Blasiæ & familiaris servitii curas a tuis numquam otiari obsequiis [Col. 0360F] servus nequam Domini, non habentis in sua tribulatione consolantem se vel juvantem? Meliora Deus! Non decet sub capite spinoso membra vivere delicata, neque paupertatem sui amatoris sentire languores & egestatem, cui morienti amatæ comites adstitere nuditas, sitis extrema, omnis solatii & opis inopia.
[49] [clam fugit ad nosocomium] Surgam igitur & circuibo civitatem & quam
intus non invenio, foris in suis habitaculis paupertatem
quæram, si forte me excipiat tamquam
unum de mendiculis suis, & admittat ad tenuem
ac parcam mensam suam, divitum conviviis invidendam.
Quas inter cogitationes & accensa patiendi
vota hora minus observabili (forte matutina)
quando post vigilias noctis domestici omnes
suavius somno soporantur, eripit se lecto ac tegete
vice vestium humeros involvens domo egreditur,
ac sensim labante gressu ad xenodochium,
nullo comitante, proreptat, quod infimum inter
alia urbis celebriora, & maligne instructum
putabat, ut sanctius paupertati operaretur. Hic
aditum obtinuere a rectoribus preces obnixæ, &
lectulum in turba jacentium pauperculorum impetravere.
Delituit inter hos biduum ceu de trivio
quispiam, insciis moderatoribus, cujas &
[Pagina 361]
[Col. 0361A] quantus vir esset, & nihilo honestius quam reliquos
decumbentes tractantibus.
[50] Hoc ipse magnopere gaudebat, cautus adeo, ne aliquo se signo proderet, [in quo per aliquot dies delituit,] & delicias hasce suas, notitia alicunde oriente, perderet, & abire cogeretur. Sed brevis hæc lætitia fuit: cum enim paulo postquam pedem domo extulerat, Blasia ac Vincentius cubiculum ingressi, vacuum infirmo cubile conspicati sunt, pavore simul ac stupore perculsi cogitationibus variis agitantur, neque quid Joanne actum sit, divinare queunt; fugam tamen suspicantur hominis, qui lodicem abstulerat, & in cavernam quampiam se abdidisse conjectant, ut miserius ægrotet, & egestate conficiatur.
[51] Interrogant famulos, quærunt inter cognatos & amicos, [& frustra per urbem quæsitus,] adeunt xenodochia, neque angulum inexploratum omittunt, in quo latere fugitivum ex verosimili conjiciant. Sed ventos venantur; nusquam ægrotus paret. Tandem desperatione potius quam spe acti, nosocomiolum in seposito urbis angulo positum intrant, singulos grabatos attente lustrant, tacente interim Joanne, [Col. 0361B] & se tegente; sed frustra, quia eodem, quo se celabat, opertorio detectus est: curiosis quippe scrutatoribus objecta est forma colorque lodicis, quo se obvolverat, & agnita protinus a Blasia, cui tota domus supellex erat comperta, transfugam manifestavit.
[52] Eo accurrens una cum Vincentio amicabili querela dolorem testata sciscitatur, [tandem invenitur,] ecquid causæ sit, cur, relicta propria domo lectoque, ad extraneam casam confugerit, & in angustias alieni domicilii & annonæ conjecerit? Offensione aliqua occasionem dederit fugæ, an culpa domestica aut erratum domi displicuerit, quod transfugio castigandum censuerit? Videat perpendatque pro sua prudentia, deceatne virum senatorium inter plebis quisquilias jacere, & criminationibus vulgique dicteriis nobilitatem familiæ exponere.
[53] Ad quæ Joannes: Quid turbamini, aut cur molesti estis mihi? [ac paupertate incommodisque gaudens] Una dumtaxat causa huc me venire impulit; nimia videlicet indulgentia vestra curaque superflua in hoc misero tractando corpore, blando videlicet spiritus hoste, pœnitentiæ fræno etiam in infirmitate domando. Optime mihi in hoc lectulo est. Permittite, quæso vos, pauperculam hanc feminam ad me accedere: affert enim scutellam sapidi pulegii a ad obsonandam [Col. 0361C] famem meam, cui nil simile in suavitate juscula vestra habent. De reversione vero mea sperare desinite.....
[54] Hic instare Blasia & Vincentius precibus ac rationibus multis, [vix se domum reduci patitur.] ex decoro, ex æquo justoque depromptis, ædem illam hospitalem pro mendicabulis extreme laborantibus stare, contra jus fasque a nobili divite insideri, frustra ac insipienter obtendi paupertatis titulum, quæ Deo Superisque displiceat, risum hominibus moveat..... Lacrymis insuper & obtestationibus ad argumenta adjunctis emollitum cor denique cessit, & quam venerat decentius domum reductus est. Tenuit hæc febris aliquamdiu, & fessa jam membra jejunio & varia afflictatione quassavit; ast animus in cælum assurgens suum tuebatur vigorem.... Hoc unum dolebat, quod delicate nimis haberetur: cetera in Deum semper intentus, divinis cogitationibus mentem pascebat; linguam vero, cum solus erat, in laudes Majestatis illius laxabat. Cum amici invisebant, effusam erga genus humanum caritatem & benevolentissimam providentiam prædicabat, ut æger corpore medicinam afferret aliquam male habentium animis, solatium bene valentibus, [Col. 0361D] & nullus ex cubiculo decumbentis non melior, quam cum ingrederetur, abiret.
[55] Febrilem afflictionem excepit altera ab uxore Blasia vexatio, eo gravior, quo minus exspectata. [Uxor B. Joanni] Cui, obsecto, venisset in mentem; Blasiam, ceteroqui placidis moribus ingeniique pacati feminam, quæ in revocando ad bonam frugem Marito summo studio & omni contentione adlaboraverat, uti supra memoravi, inversa dein voluntate, viam perfectionis insistenti offendiculo fuisse, & velut unam de stultis mulieribus pessimo alloquio conatam esse ab incœptis revocare? Et fuit tentatio ista qua importunitate, qua pertinacia prope fatalis: namque octennium b exercuit Joannis patientiam, quo toto tempore partes agebant suas, nunc astutia lenocinio armata, nunc iracundia desultoria levitate coarguens, carpensque mores & vitæ institutum, cui se Joannes addixerat.
[56] [objurgationibus,] Etenim aliquando ciborum, quibus vesci consueverat, & vestimentorum, quæ induerat, vilitatem indignata clamitabat: Quousque tandem sordida istæc & immunda perferam? An huc veni, [Col. 0361E] nomen uxoris ferens, re autem ipsa infelix famula domini infelicioris, in squalore & luctu dies ductura? Qualis hæc sanctimoniæ species habitu rusticano in cœtu nobilitatis incedere ac inter affinium cuneos eremicolam repræsentare? Rem familiarem sus deque vertere, domesticorum curam omnem prorsus exuere, carnificem sui immoderata maceratione agere? .... Quamvis jurgia rationum momentis sedare pro loci ac temporis opportunitate nequaquam omittebat, plurimum tamen audire se dissimulabat, & silentio solabatur dolorem suum.....
[57] [blanditiis,] Neque tamen despondit animum Blasia; sed ubi minus succedere conspexit aspera, animum adjecit ad mitia, & spem sibi a blandimentis fecit, quam irritam iracundia & expostulationes reddiderant. Ad lenocinia verborum confugit, quæ mellitum amorem & conjugalem dilectionem testarentur. Consilia dabantur inde profecta plena prudentiæ ac moderationis. Frænis fervorem immoderatum coërcendum, ne exorbitet a ratione & lege Dei; partem quidem noctis orationi concedi posse, sed suam etiam necessariæ ad vitam quieti deberi; laudabilia esse jejunia, [Col. 0361F] quæ carnem affligant, non quæ opprimant & enecent; singularitatem in vestitu, quæ vulgi percellat oculos & admirationem aut risum moveat, periculo expositam esse superbiæ & reprehensioni hominum, & ansam maledicentiæ dare, ac idcirco neque Deo neque Cælitibus arridere; gratiora esse plura, quæ privatim ac secreto fiunt, quam quæ palam coram vulgo; laudari orationem, quæ fit in abscondito, clauso ostio, & eleemosynam a dextera porrectam, sinistra inscia.
[58] [precibus & lacrymis] Neque deerant preces, si qua adhuc in
pectore maritali reliqua esset affectionis erga miseram
conjugem scintilla, remittat tantillum de
intolerabili asperitate, quæ violenta cum sit, durationis
foret brevis ac pœnitendæ. Per ego te,
dilecte Joannes, quæcumque jura ac sacramenta
nos conjunxere, precor obtestorque, ne ante oculos
meos homicida tui meique esse velis. Quod
si sancta consortia spiritus nec vocabula nec officia
jam tenent nuptiarum, cogit me tamen fides,
qua dextras junximus, pietas, religio, cultus,
quo Deum veneramur, rogare te, paulo mitiores
induere cogitationes & remissius sævire in carnem
tuam, quam dum dire conficis, meam quoque
conficis. Et pergebat obsecrare, ni singultus &
[Pagina 362]
[Col. 0362A] imber lacrymarum nutantia verba convolvissent.
[59] At fortis Athleta Christi, tametsi natura humanus ac benignus, non plus hac blandiloquentia mollitur, [frustra persuadere nititur,] quam si dura silex, vel stet Marpesia cautes.... Ne tamen afflictæ adderet afflictionem taciturnitate, quæ despicientiam oleret, paucis respondit, quæ minuere dolorem possent, & salubrius sapere ignaram divinorum arcanorum docerent. Mirari se in primis vehementer, quod quæ tam solicita de sua salute fuisset, quando ipse illius oblitus per inanes species cupiditatum & mendaces insanias errabat, nunc voti compos effecta tristetur, queraturque lacrymabiliter, invenisse drachmam, quam perdiderat, & ad caulas Salvatoris rediisse ovem, quæ perierat: Euangelio refragari, quæ suadeat de tecto descendere & rursus induere tunicam veterem, quam exuerat. Piam olim & clementem fuisse, quæ profunda caligine vitiorum demerso manum benevolam porrexerat; versam modo in crudelem, quæ in loco pascuæ & serenitatis collocatum ingemiscat, & ad senticeta redire suadeat.
[60] [Col. 0362B] Cui illa: Absit hoc a me, ut mala suadeam, quæ bona semper optavi; [ut austeram & abjectam vitæ normam deserat:] sed ut qui pluviam tempore siccitatis ad fœcunditatem optant, non eluvionem vellent ad submersionem ac sterilitatem, ita ego arenti quondam vestro pectori imbrem desiderabam, quo irrigaretur devotio, non diluvium, quo suffocaretur sanitas, submergeretur urbanitas, sepeliretur humanitas. Cui longe sapientius Joannes: Crede mihi, Blasia, totus mundus in maligno positus est & in tenebris jacet: somnia sibi fingit in incerto divitiarum & umbras persequitur in lubrico cupiditatum, & tamen tantopere diligitur, acsi summum in ipso bonum sit positum.... Beati, quos de somno torporis & ignorantiæ suscitat Dominus, & viam veritatis edocet: beatiores, quos trahit ad Christum, ut ambulent, sicut & ipse ambulavit. Et ego quidem fateor tibi ingenue, soror mea, ex ea die, qua divinus sol illuminavit tenebras meas & eduxit me de carcere infirmitatis, in qua jacens currebam ad mortem vinctus catenis avaritiæ, ut probe nosti, ita sum inflammatus amore crucis & Christi crucifixi, ut dulcedo ac mel videantur mihi, quæ amara & horrida mundus reputat...
[61] [Col. 0362C] Quod si ingratum sit in auribus sororis meæ hoc novum canticum & grave videatur jugum, quod mihi leve ac suave est, [nam ipse in arrepta perfectionis via fortiter pergens] facile fuerit hac se molestia liberare: nimirum thori vinculum mutuo consensu solvimus, quid impedit, ut habitationis etiam dissolvamus? Sic enim a cunctis mundanis retinaculis expediti firmius Deo hærebimus; tu quidem, ut mulierem honestam decet, domi orationi & bonis operibus intenta; ego vero foris per vicos & plateas nomen Jesu Christi hominibus prædicando.
[62] Hic illa excandescens: Utinam, inquit, numquam absona postulanti consensissem! [crebra uxoris jurgia patienter tolerat.] Neque enim ignoro Apostoli præceptum, alligatum uxori solutionem quærere prohibentis, ut mihi jam videantur voces lupi ululantis, solutionem aliam & habitationis separationem ulterius deposcentis; quamquam divortio quolibet horribilius est continuo spectrum istud familiare hominis pannosi ac sordidati, quale vix eremus ferret ac deserta semota paterentur, nedum lares nobilium & affinium frequentia, qui cum rubore audire coguntur, quæ ab aliis conspecta non sine risu aut indignatione accipiuntur, probantur a nullo, stultitiæ damnantur a pluribus. Proinde ad mentem redeat desertor meus, si quietem domesticam amat, [Col. 0362D] & nomen bonum, quod negligere per sacra Oracula nefas est, apud externos salvum velit: quibus aliisque in eumdem sensum similibus responsis vapulabant sæpissime mitissimi Joannis aures, perraro habentis in ore redargutiones; & præcordia aculeis feriebantur cæcitatem & prope in petulantiam vergentem muliebrem audaciam c indolentis. Sed respexit Dominus & consolatus est dolorem Servi sui.
[63] [Col. 0362F] [Beatunt cælesti lumine in tenebris radiantem] Oceanus consolationis Deus dicitur. Quis spei vela per ipsum pandit, & auras suaviter spirantes non expertus est? In ipso sperabat cor Joannis, cum intrarent aquæ usque ad animam suam, & adjutus est; primo quidem per internæ consolationis affluentiam, quæ afflictionis acerbitatem superabat; tum per signorum admirabilitatem, qua omnis tandem caligo & amaritudo ab animo Blasiæ detersa est. Illorum hoc fuit primum. Nocte quadam intempesta, quam de more Joannes inter preces vigilabat, tanto splendore sensit animam suam repleri, ut corpus etiam ipsum exterius radiaret, & cubiculum meridiano veluti sole coruscaret.
[64] [conspicit quædam mulier,] Attinebatur per eos dies ea domo nobilis
femina Alexia Bandinella, affinis Blasiæ, utpote
[Pagina 363]
[Col. 0363A] marito Cerretano nupta, illuc invitata ad levandum
agnatæ mœrorem, quem Joannis vita ac mores
intulerant, uti memoratum est. Hæc inter nocturnas
tenebras vidit parietes propinqui cubiculi,
in quo manebat, luce clarissima splendescere,
nec aliunde illam, quam a candela vigilantis
Joannis manare rata, nihil movit. Verum cum
in longum durare fulgorem adverteret, & majorem,
quam a candela emitti posset, haud ex vano
putaret, quidam illud esset insolitum lumen,
propius explorare non dubitavit.
[65] Lento igitur gradu illuc ingressa, Dei Servum humi defixum & undecumque radiis circumfusum conspicatur, [quæ uxorem B. Joannis ad videndum illum splendorem advocat.] ac obstupefacta miraculo regreditur, conventaque Blasia, visum narrat, & ad videndum invitat. Morem hæc gerit, non tam videndi cupiditate, quam gratificandi voluntate cognatæ invitanti, ne immorata videretur. Accedit, procumbentem intuetur, radiis perstringitur, hæret admirabunda, neque tamen verbulum effatur, aut signum dat placati animi ac errorem fatentis: tam crassæ videlicet nebulæ inane [Col. 0363B] pectoris feminei obduxerant, ut ne supernæ quidem lucis splendore dispelli potuerint a.
[66] Secutum est miraculum alterum adeo luculentum, ut vi ipsius expugnata pervicacia oblatrare ulterius desierit, [Alio tempore idem Vir pauperem leprosum] & in admirationem ac reverentiam diu exosi Conjugis immigrarit. Ita res habuit. Ibant simul Joannes ac Franciscus ad princeps urbis templum, ut Missæ sacrificio interessent. Præ foribus, mendiculorum grege obsessis, unus quispiam jacebat seminudus, nisi qua lepra a planta pedis usque ad verticem capitis fœde operiebatur. Constitit ad aspectum miserandum Columbinus, & ad comitem conversus: En, inquit, Francisce mi, quanta miseria & cruciatu pauperculus iste oppressus decumbit humi, & cum sit tanta ejus necessitas ac dolor, omni tamen humana ope destituitur ...... Quam opportune factum, si in humeros sublatum domum nostram transferamus & commodum curemus?
[67] Probavit consilium Franciscus, & operam quoque suam obtulit ad illud exsequendum. [humeris suis domum defert, indignante ob id uxore,] Tum Columbinus leprosum adit, placide erectum humeris imponit, iisque succollantibus domum suam importat: inter eundum, modo dextram, modo sinistram ori osculandam admovet, & breve illud iter tam jucunde conficit, ut nullam [Col. 0363C] penitus molestiam nauseamve sensisse affirmaret, & affirmanti crederent, qui emicantem ex oculis vultuque toto amoris & hilaritatis flammam contemplabantur. Ut pedem intra liminare intulit, intuita Blasia fœtens spectaculum vociferatur: Apage, apage tabem hanc & pestem! Nimirum istud etiam deerat meæ calamitati infortunium, ut fœtore & sanie tecta nostra sorderent, & in tabidorum receptacula verterentur. Ast ego domicilium, & solum quin etiam vertam: abibo expulsa domo, & extrema tolerantiæ passa haud accusabor impatientiæ aut proterviæ, quod saluti consulam & incolumitati meæ, ac liberam vestris miserationibus habitationem relinquam.
[68] Cui blande tranquilleque Columbinus: Amabo te, [quam blandis verbis] domina, sustine modicum, parce iræ, parce furori; desine adversus hunc pauperculum & nos indignari. Hic pariter, uti nos, factura Dei est, & sanguine pretioso Filii ejus, uti nos, redemptus. Idcirco patere, te per Jesu Christi amorem rogari, ne dedigneris tui lecti copiam facere, in quo misellus tantisper conquiescat, dum ego necessaria ad eum refocillandum comparo. Alienum videlicet quærebat lectum, qui proprium [Col. 0363D] abdicarat, & nudis asseribus incubare diu assueverat. Hic enimvero ut temulenta bacchari & clamoribus vicinitatem complere, negare, obtestari cælum & terram, numquam carcinomati illi sui lecti copiam facturam.
[69] [ac piis monitis frustra placare conatur;] Cui Joannes: Ah mea Blasia, recolamus delicta nostra, quibus iram divinæ majestatis incurrimus; & minus grave, neque intolerandum videbitur, illorum debitas nobis pœnas hoc quantulocumque misericordiæ pretio redimere. Sub hac larvæ deformitate patientis Christi species delitescit, qui sibi factum iri asseveravit, quidquid uni tali in nomine ipsius fecerimus. Profecto si rursus ipsemet Christus Dominus de cælo descenderet, & talem nostris se offerret aspectibus, qualis fuit ab Esaia multa ante secula prævisus, non habens speciem neque decorem, lepra & vulneribus fœdatus & virorum novissimus, sorti bonæ ac favori duceremus, hospitio & lecto excipere, fovere, recreare. Atqui fassus ipse est: Qui recipit unum ex iis, qualis hic est, quem intuemur, me recipit, In quo igitur se prodet fides [Col. 0363E] nostra, si aversemur in suo paupere Christum, aut qua ratione salva & incolumis erit caritas nostra, si viscera pietatis non ostendamus in ipsum? Neque tamen feram verbis suis placavit, qui potuisset monstra delinire. Tumet adhuc ira & furore, & protestatur, se imposterum non tacturam neque accessuram ad cubile, quod sanies illa deturpasset infecissetque.
[70] [quare nil curans ejus jurgia, leprosum abluit] Tum Joannes advertens, se surdæ canere: Eia, inquit, Vincenti, paremus quantocyus balneum, & ulcera ac sordes hujusce nostri fratris abluamus. Quo parato, uterque manus ulceroso admovent, purgant, exstergunt, & insolito caritatis affectu exosculantur. Quin etiam (quod audire absque stomachi nauseantis indignatione aures vix sustineant) tantis gaudiis in eo opere delibutus est Joannes, ut novum genus mortificationis excogitarit, quod Domino pro gratiarum actione penderet; craterem videlicet ex pelvis ejusdem illuvie implevit, ac intrepidus exsorbere haud horruit, non secus quam si poculo apprime suavi delectabiliter se prolueret.
[71] [ac molli lecto imponit,] Exinde abstersum ac recreatum leprosum lecto Blasiæ pro sua libertate componit, utpote linteaminibus ac plumis molliori, quidquid illa ringens obganniret. Certe quidem de injustitia tamquam familiæ mater conqueri juste haud poterat, [Col. 0363F] aut de usurpatione sui lecti, se invita, maritum incusare, penes quem manebat adhuc dominium de tota facultate integrum; & laudabiliter suo jure fuisse usum mirificus declaravit eventus.....
[72] [dumque paululum abesse cogitur, curam illius commendat uxori,] Joannes assiduus decumbentis custos providens, ne vel puncto temporis solus relinqueretur,
Sacri audiendi causa cum Francisco domo
egressurus Blasiam rogat, dum post breve spatium
redeat, curam illius gerat, ne forte quid gravius
per eam morulam patiatur. Ast illa, bile adhuc
fervens, inconditum quid ac ferum dentibus
frangens terga vertit, & alio declinat coquere rabiem
ac dolorem suum. Ibi remotis arbitris paulatim
quiescere & meliores animo cogitationes admittere,
suspicere Viri insignem caritatem ac sui
abnegationem, & cum sua obstinatione conferre:
ni contumaciam exuat & viscera misericordiæ induat,
timere, ne Dei iram in se provocet, dedecere
bene moratam uxorem arroganter cum marito
rixari, nefas Christianæ feminæ pauperes aversari,
immitem esse sua ope indigentibus, &
iis affinia, quæ a benigno Spiritu cordi femineo
[Pagina 364]
[Col. 0364A] leniendo immittebantur.
[73] Sic affecta recto gradu se confert ad cubiculum jacentis leprosi, & dum fores aperit adeo suavi inhalatur odore, [quæ cubiculum leprosi ingressura fragrantissimum odorem percipit.] ut similem a floridis hortis aut pretiosis nartheciis exspectandum nusquam in terris pro certo haberet. Et fuit inolitæ plagæ malagma istud opportunum, & quam sanare ad eam diem non valuerant exemplorum ac sermonum Columbini medicamina, cælestis fragrantia momento obduxit ac persanavit: quippe stupore hinc fixa, inde rubore repercussa, non est ausa in cubiculum se penetrare; sed retrograditur illico, arbitrata quod erat, sub illius schematis fœditate latere pulcherrimum aliquid ac divinum, quod pro eximiæ benevolentiæ pignore Mariti sui misericordiæ cælitus esset objectum: quo illa compuncta stimulo & præteritæ proterviæ conscientia, pudore suffusa laxat habenas lacrymis, ac de silice repente mutatur in fontem.
[74] Interea temporis revertuntur a templo Joannes ac Franciscus, [Interea Maritus cum socio domum reversus] & dulciaria quædam ad sui infirmi solatium coëmpta secum ferunt: fit obviam ingredientibus Blasia fletu madens & icta dolore, quem dissimulare ægre poterat. Sciscitatur [Col. 0364B] Joannes causam gemituum, & eam esse casum aliquem sui ægroti forte suspicatus; Ecqui noster, inquit, leprosus habet? Respondit illa: Ite & videte. Cumque super odorem, quem hauserat, paucula verba insusurrasset, in aliam divertit partem, ut securius plangat.
[75] Illi, cupiditate videndi & ægrum dilectum consolandi, [non invenit ægrum, qui disparuerat,] nuntio inexspectato halantis odoris aucta, confestim ipsum convenire properant, & fragrantiæ quidem in cubiculo relictæ suavitate admirabili perfunduntur; ast e cubili æger avolaverat, nec aspexere in eo aliud, quam linteamina, pulvillos, & totum instrumentum tam rite eleganterque compositum, quam si dominico obsequio sedula famulorum manus composuisset b. Porro illi agnovere cælestem dignationem, & magnitudinem beneficii a Christo in hospitalitate admittenda admirati, dejectis in terram genubus, in gratiarum actiones & laudes divinas se effudere; sed quo animorum sensu ac ardore, quis oratione explicet, aut mente comprehendat, nisi qui expertus est? .... Ac ne foras miraculi prodiret fama, indidemque honor aliquis in caput suum redundaret, severe Joannes Blasiæ præcipit, ne, se superstite, mortalium cuipiam verbulum [Col. 0364C] de eo faceret: si secus faxit, noverit paveatque divinam vindictam, maritale præceptum violare ausæ præparatam.
[76] Duo alia beneficia hoc, quod narratum est, consecuta sunt, [& postmodum ex revelatione divina discit,] & utilitate paria & splendore haud inæqualia. Alterum est illustris Christi Domini apparitio c, & familiaris, ceu amici ad amicum, allocutio: quippe nocte insequente, dum secum speciosi eventus seriem volveret animo Columbinus, & vehementia amoris in Jesum Christum, sub leprosi similitudine lepide amiceque sibi illudentem, raperetur, ecce, rursus improvisus hospes, non ut heri lepræ horrorem præferens, sed luce clara conspicuus visendum se sistit oranti, & blandissime compellans: Gratias tibi, mi Joannes, acturus veni, quod hesterna die tuis humeris domum tuam intuleris, balneo laveris, cibo refeceris, lecto molli reclinaveris.
[77] Quia igitur me recepisti in terris & refovisti, recipiam & ego te in cælo, [Christum sub hac leprosi forma latuisse,] & cum electis meis pane angelorum pascam, & immortalitatis cibo refovebo. Interim fortis esto & constanter age, ut servus ac athleta meus, & tecum semper [Col. 0364D] me futurum ne dubita. Quæ effatus apparere desiit oculis, & hæsit in corde firmiter ac suaviter: sed reliquisse libuit suæ præsentiæ vestigia, splendorem conclave totum mirifice collustrantem, & in pectore Joannis flammam cælestem liquidissimi gaudii, quale degustant beatæ mentes, quæ torrente voluptatis potantur in cælis......
[78] [atque ita ab uxore sua, hoc prodigio victa, liberam facultatem obtinuit,] Alterum a memorata erga leprosum misericordia beneficium utrique conjugum commune fuit: Blasia siquidem insperati prodigii admiratione perculsa, & penitus evicta aperte novit, se hactenus Spiritui Domini, a quo Maritus impellebatur, restitisse, & pœnitentia ducta, omni indignatione deposita, non modo volens libensque reconciliata Viro est; sed insuper, quod illi pergratum fore non ignorabat, jura cuncta matrimonii, quæ apud se erant, in ejus rejecit arbitrium, liberamque potestatem fecit servandi castitatis votum, dispertiendi pauperibus, curandi infirmos domi forisve pro libito; denique per se licere, quidquid velit agere, qui Dei agatur Spiritu, & quæ sunt ei placita, facere sit edoctus: se vero tamquam unam de suis tractet ancillis; [Col. 0364E] numquam posthac officii ac reverentiæ, domino ac fratri debitæ, immemorem futuram, dummodo amare pergat & ipse ut sororem, & Creatori summo precibus commendare non obliviscatur.
[79] [ut pro suo arbitrio pauperem ac duram vitam institueret.] Agnovit in spontanæ cessionis optatissimo munere manum Domini Columbinus, & acceptavit illico a cedente, ne facultas resiliendi maneret in posterum, & [ut] pactum mutuo initum irrevocabile amborum voluntates in arrepti propositi Deo serviendi soliditate firmaret. Addidit insuper ex intimo corde grates, & amoris plus quam conjugalis constantiam pollicitus est. Deum porro amandi indies magis novum stimulum interpretatus factam sibi a molestissima obligatione solutionem, vitæ vota ferventioris instaurat, & cum sacro Vate canit: Nunc cœpi; hactenus sibi visus parum profecisse, nisi monstrum avaritiæ pessumdaret, & paupertatis armis expugnaret, ac novam coronam triumpho præpararet.
[80] Ruptis igitur conjugii vinculis omnibus, quæ Blasia libens ante laxaverat, amanter devoteque Domino decantare perserverans Davidicum illud usurpabat: [Joannes Columbinus una cum socio] Dirupisti vincula mea, tibi sacrificabo hostiam laudis, & nomen Domini invocabo. Atque ut cetera quoque retinacula, absolutissimæ immolationi obstantia, removerentur, [Col. 0365B] rerum humanarum cupiditatem exuisse haud satis esse duxit ad incipiendum, nisi præterea earum dominium ac possessionem abdicaret ab proficiendum: in qua abdicatione, judiciis & vulgi accusationibus ob singularitatem ac insolentiam exposita, ne quid inconsulte peccaretur, ad divinum lumen & opem mature confugit. Collato namque cum Francisco consilio, in quo socium & imitatorem optabat, statutum in commune est, multa prece, jejunio, eleemosyna divino propitiando numini certo tempore impense vacare, & virorum doctrina ac pietate præstantium sententias explorare......
[81] Inter istos nonnemo erat oraculi instar ab utroque habitus, [consulit B. Petrum Petronum,] cui fidem si haberent, in tuto pedem figere arbitrabantur, denegare, ut piaculum horrebant. Erat is D. Petrus Carthusianus a, patria Senensis, contemplationis divinorum dono & sanctimoniæ laude celebris: quem cum adiissent, & initæ vitæ rationem ac ineundæ deliberationem aperuissent, ut probaret ipse spiritus, an ex Deo essent, visus est responsionem a sancto Gregorio mutuasse, cujus doctrinam ab eodem, quo & ille, Magistro hauserat: Esse videlicet aliquos, qui inter seculi opulenta ex rebus possessis [Col. 0365C] subsidia egentibus ministrant, oppressos defendunt, & ceteris caritatis muneribus obeundis intenti sunt; & ii sacrificia offerre dicuntur Creatori; alios, qui nihil sibi reservant, sed vitam sensum, linguam, facultates omnipotenti Deo immolant, & holocaustum faciunt, aut potius holocaustum fiunt, quale fuit Christi Domini, qui cum dives esset, egenus pro nobis factus est; quibus via regia paupertatis præeuntem sequi concessum est divinitus, hos secure ambulare & regnum cælorum assequi: perfectos Christi servos nihil præter Christum habere velle: hunc esse thesaurum & totas divitias Christum amare ac imitari b.
[82] Quæ talia fantem pronis auribus & animis audiebant & assentiebant, & probabant dicta tamquam Domini ore prolata: [cujus consiliis acquiescit,] ac ne in vacuum gratiam ejus recepisse viderentur, gratiis optimo consultori peractis, læti abivere, certi omnia relinquere, quæ possidebant, abnegare se ipsos, tollere crucem suam, & Christum sequi. Verum non ignari, ab Apostolo tamquam infideli deteriorem coargui, qui suorum, maxime domesticorum, [Col. 0365D] curam non habet, ne præpropere exsecutioni mandarent, quæ mora aliqua indigebant; providere imprimis, ne, quæ amborum puellis erant necessaria, educationi dignæ natalibus deessent, neve tutelæ ancipiti extra paternam curam relinquerentur.
[83] [&, filia in monasterio S. Abundii collocata,] Statim itaque occurrit animo domus sanctimonialium S. Abundii c Ordinis sancti Benedicti, regulari observantia & morum sanctitate magnæ apud Senenses existimationis, quam augebant id temporis aliquot eximiæ probitatis virgines, præsertim D. Paula Foresia, parthenopæi antistita, ut dignitate, ita & virtute ac merito nulli secunda id loci habita. Joannes igitur filiolam suam Angelinam, tertium decimum annum agentem, sponte ad religionem propensam sub cura matris istius educandam Domino consecravit. Cumque, uti motis est ad habitum admissis, mutandum esset virgunculæ nomen, Magdalenam vocari placuit, quod eximia pietate & amore Divam, pœnitentiæ speculum ac exemplar, pœnitens ipse Parens prosequeretur. Franciscus vero suam quinquennem in ejusdem matris sinum tutelamque [Col. 0365E] rejecit, opportune etiam, ut per ætatem liceret, monialium numero adscribendam.
[84] [facultates suas trifariam distribuit.] Tum bonorum secuta abdicatio, in hunc modum distributione peracta. Primus Joannes totam substantiam in tres partes divisit: una nosocomio Senensi majori addicta; altera in monasterii sancti Abundii jura translata; tertia sodalitio beatæ Virginis, quod pridem in eadem urbe a viris piis erectum fuerat, assignata. Et quia uxoris potissimam habendam rationem tam dotis hypotheca, quam lex sanguinis & naturæ dictabant, ea conditione duobus postremis facta donatio, ut certa pecuniæ summa, & commeatus insuper Blasiæ quotannis penderetur, quantus ad liberalem sui & ancillæ sustentationem abunde sufficeret, idque ipsa libere consentiente libenterque, neque plura petente aut optante. Francisco autem cœnobium Abundianum ex asse heredem scribere visum est ea pactione, ut in annos singulos sex puellis pauperibus, si totidem admitti postularent, locus habitusque religiosus gratis omnino concederetur.....
[85] [ne teruncio quidem ad suum usum retento.] Quamvis neque mediocria neque vulgaria reputanda sint, quæ hactenus ediderat Joannes paupertatis exempla, quia tamen ad apicem summum contendenti nonnulla adhuc impedimenta [Col. 0365F] remoram faciebant, ea ut amoveret, vivendi modum instituit, novum quidem ac arduum, sed primævo Apostolorum haud absimilem: nimirum de suo sibi ne teruncio quidem retento, vivere statuit alieno, eoque mendicato & ostiatim una cum sodali Francisco corrogato, ut esset esca suavior, quam condiret egestas, mendicitas præpararet, paupertas inferret.
[86] [Post hæc mendicato vivit:] Non deerant ex agnatis amicisque plures,
qui post voluntariam illam, de qua diximus, abdicationem
necessaria cuncta ad victum haud parce
suppeditassent; quinimo aliqui corum insigniter
pudefacti dedecus hoc familiæ, ut ipsis videbatur,
ac molestiam quantovis pretio redemissent,
si qua ratione a vilitate quæstus illius ad honestam
mensam traducere valuissent. Sed irritus omnis conatus
eorum fuit; siquidem in recenti schola altius
docti sapere bini Christi discipuli, ne auribus
quidem æquis eorum sensa ac suasiones admittebant,
quorum judicia nimium quantum ab euangelicis
consiliis discrepabant, ut intelligeret universa
cognatio, non posse aliud ab ipsis extorqueri,
qui jam seculi divitias & honores in mendicatione
[Pagina 366]
[Col. 0366A] damnassent, ad cælum ac cælestia tota
mentis aviditate & desiderio anhelarent.
[87] Atque ut parum solicitudinis & nihil anxietatis afferebat cogitatio suggerens, [& modico cibo] quid manducarent aut biberent; ita non multum laboris ac diligentiæ in victu quærendo pendebatur: quippe parcissime sumebatur ab iis, quibus edendi mensuram non vitæ conservandæ necessitas, sed pœnitentiæ ardor præscribebat. Jejunium pro ludo habebatur, inedia pro refectione; cibus, panis frusta, qualia mendicantibus dabantur; potus frigida de fonte hausta; obsonia vix umquam ulla, nec nisi plebeia & modica indulgebantur, quæ esuriem concitare magis possent, quam restinguere.
[88] Neque victui dissentaneum vestitum esse passi sunt: [ac vili veste contentus,] nam sub prima conversionis initia Columbinus rudiori panno contentus formam vestium retinuit id temporis communiorem: postmodum vero, remisso facultatibus & negotiis secularibus nuntio, brevi strictaque lacerna indutus & vili palliolo humeris superposito in publicum prodire haud erubuit nudo capite, tibiisque omni viarum ac temporum injuriis expositis d, præter alias afflictationes, [Col. 0366B] quibus corpus excruciabatur, ut vitium una cum corpore conficeretur.
[89] Quale illud fuit spectaculum, quam mirandum, senatorium videre virum, [mirantibus civibus, fit indies corpore robustior,] in veste olim splendida reipublicæ clavo assidentem, nobilium caterva stipatum urbis plateas calcantem, frequenti salutatione & honore multitudinis circumventum, corpus suum delicate cibis ac vestimentis foventem; nunc excalceatum, seminudum, lacerum, mendicum triviis insistere, compita obire civitatis, manum ad stipem & panis frusta extendere. Vis suis oculis credebant cives stupore correpti, qui fieri posset, hominem virium minime robustarum, & quondam inter deliciarum rosas morbis obnoxium, nunc inter pœnitentiæ spinas & inopiæ dumeta hilaritate floridum, vegetum viribus, ac laboribus infractum. An quia lætitia impinguat ossa, quæ tristitia & cura exsiccantur? An quia flamma quædam pectoris vitales spiritus refovebat, & scintillæ fidei & caritatis oculis emicantes serenitatem inferebant?
[90] Vexabatur olim frequenter stomachi angoribus, cujus frigiditati debilitatique remedium a ciborum delectu quærendum erat. [& stomacho validior] Ut fame ac inedia corpus castigari cœptum, abolita omnis infirmitas [Col. 0366C] est, ventriculus roboratus, vires adauctæ: nimirum humorum ipsi infestorum exhausta sentina, morborum materia subtracta est, & calor natura insitus ac per artus diffusus superflua noxiaque consumpsit, indeque suus singulis vigor additus ac restitutus: quamquam in hoc altiorem naturæ viribus ac operatione causam ostendunt indicia plura & minime levia vel obscura.
[91] Illud imprimis, quod hieme sæviente, quando nivibus ventisque rigescit tellus & aër, [atque in ipsa hieme vix tectus æstuat.] ab amico in platea forte obvio interrogatus, ecqui pene nudus intolerabilem vim frigoris sustineret, quam ceteri bene penulati ac tunicati vix ferre possent; respondit: Quæso te, porrige dextram, eamque apprehensam aperto pectori apprimit, ac sciscitatur: Num tibi algere videor? Nequaquam, inquit ille, statimque retracta manu, ut si in prunas fuisset injecta, Papæ! Quid hoc prodigii est? Carnemne an ferrum candens tetigi? Stupetque æstu non absumi, quem prius mirabatur, gelu glacieque non rigescere.....
[92] Columbinus, tota mortalitate superior, manum mittit ad fortia ac insolita, [Egregius sui contemptor] quæ videlicet spiritus intus operans facienda suggerit aut ferenda. [Col. 0366D] Talia imprimis censenda asperrima corporis castigatio, insignis laborum & injuriarum perpessio, adversorum generosa tolerantia, ardor vehemens caritatis erga Deum, & homines, etiam inimicos ac infestos, quæque alia in Apostolicæ perfectionis viris admiramur. Late patens eorum narrationis locus totum volumen est, quia nullus admirandis vacat eventibus: attamen huic binæ inserendæ mortificationes, publice obitæ, quia palmares sunt, & raro inter mortales, paucis exceptis, auditæ.
[93] [coquo servit,] Alteri occasionem dedit honorum ac munerum recordatio, quæ principem gerenti in republica magistratum nobilitas plebsque certatim deferre consueverat: simul enim indignatio quædam suborta cupiditasque fastum illum plausumque novo vindictæ genere castigandi: atque ut ibidem sumeretur, ubi peccatum fuerat, selectum palatium senatorium, ubi coronam ipsi novem consules reliquusque senatus facere consueverant. Hoc igitur pristinæ dominationis & gloriæ domicilium, veluti scenam eligit abjectissimæ servitutis ac humilitatis, commentone, an ab odio sui, [Col. 0366E] an a Dei amore, an ab utroque menti objecto? Archimagirum palatinum, famulorum opera in coquinariis ministeriis indigentem, multa prece solicitat, ac tandem consensum extorquet, ut se ab illis obeundis nequaquam arceat, admissionem pro beneficio habiturum, quod diligentia, assiduitate, labore compensaturum pollicetur.
[94] [& vilia quæque ministeriæ obit,] Voti primo compos factus pavimenta impigre verrere, ligna comportare, lances purgare, patinas abluere, veru versare, denique nihil omittere eorum, quæ mercenaria ejus officinæ servitia exsequi coguntur. Et quia totus ille ædium ambitus inaquosus est, nec aquæ ductu aut puteo ullo gaudet, hanc quoque provinciam sibi deposcit nobilis bajulus, ut ex publico fonte plateæ maximæ lagenas impleat, & palam, populo inspectante, in coquinam ad usus omnes opportunos comportet. Inde etiam quæcumque sunt exportanda ipse exportat, & quæ itidem importanda importat, in lucro ponens, quidquid operæ vel laboris cum famulis reliquis partiendi obiret unus, idque tanta cum alacritate, quantam ne aulicus quidem aucupandæ principis gratiæ [causa e], ad ejus exsequenda mandata gnavus [Col. 0366F] licet ac celer, afferret.
[95] [nullam recipere volens pro labore suo mercedem:] Tenuit servitus hæc menses binos, quo toto tempore adduci numquam potuit ullius hortatu vel prece, ut buccellam panis vel vini haustum ex palatii penu sumeret; sed medicato vixit, adeoque parce, ut ne rigidiori quidem jejunio definitum demensum æquaret. Neque in ædibus illis magnificis dumtaxat ad vernilia istæc officia abjicere sese in more habuit, verum & alibi, ubi se præventum honoribus aliquando meninerat, ceu lustraretur demissione locus, qui, se quidem arbitro, superbæ typho fuerat inquinatus. Quod sequitur lepiditate haud caret, horrori juncta.
[96] [quinimo ad vindicandam præteritam vanæ gloriolæ noxam] Moris erat Senensi nobilitati phaleratis equis
quis & bene comptis speciosam ac jucundam pompam
statis diebus ostentare populo, & varia urbis
loca agminatim obire, idque tum maxime,
cum festa lux vacationem a negotiorum tractatione
imperabat. Hac relaxatione & sociabili equitatu
delectatum se recordatus aliquando Columbinus,
damnata per cordis compunctionem tota illa
equestri vanitate, modum excogitavit, quo
levem complacentiæ & gloriolæ noxam gravi pœna
vindicaret. Conquirendo igitur se dat asello,
[Pagina 367]
[Col. 0367A] ac eo invento, dominum illius sibi notum ac familiarem
rogat, commodare ad modicum tempus
ne gravetur.
[97] Obsequitur hic prompte; & Joannes, beluæ conscenso dorso, [asino insidens exponit se ludibrio suorum civium,] recta ad publicam plateam (quam vulgariter de Campo dicunt) progreditur, ac bellus agaso de nobili cive factus, inter confertam multitudinem inscendit, atque ut prolixior sit ac sapidior turbæ inspectantis risus, per totum forum haud semel quadrupedem Arcadicam f circumducit: nec dubium, quin majori cum voluptate irrisiones cachinnosque circumfusæ plebeculæ excipiat, quam olim equitando plausus ac salutationes honorisicas exceperat; sed magis etiam oblectabant scommata ac lœdoria nonnullorum, præsertim mercatorum, quibus tamquam vile & insanum caput ac hel eboro egens incessere volupe erat.
[98] Ipse porto læto ac erecto animo, ac salutis illudentium cupido, [quorum irrisioni rependit salutaria monita,] conjectis in ipsorum vultus oculis, tamquam potestatem habens, Heus vos, inquit, irrideor ego quidem a vobis effuse, nec indignor; ast non minus ego vos irrideo: [Col. 0367B] videlicet stultus reputor, quia Christum sequor. Ego vos insipientibus adnumero, quia sapitis, quæ mundi sunt, non quæ Jesu Christi. A qua parte nostrum stet sapientia, judicium esto ejus, qui dixit: Nos stulti propter Christum. Alias familiaribus suis suetus erat dicere: Insanite, quantum potestis, Jesu Christi amore, & sapientes eritis. Est sobria insania contemptus mundanorum, & ebria sapientia cupiditas terrenorum. Non accedit ad divina, qui ab humanis non recedit. Expertus loquebatur: per fugam enim honorum ad unionem cum Deo conscenderat, & per opprobria & contemptiones hominum, tamquam per gradus, ad intimam cum Christo Jesu familiaritatem pervenerat: & hanc, non oratione dumtaxat & assidua contemplatione fovebat, sed etiam externæ exercitationis ardore, qua se dabat occasio, succendebat; sive levanda aliena necessitas erat, & opus aliquod misericordiæ præstandum, crucis amor præsens erat ad pœnam semper aliquam corpori infligendam.
[99] Si fama vel mœstiori nolarum sono obitus cujuspiam in urbe indicabatur, [& humilia obsequia,] accurrere illico ad funestas ædes & prompte cadavera abluere, feretris componere, humeris ad sepulturam efferre, [Col. 0367C] tristia denique cuncta ministeria implere, tamquam unus de pollinctorum & vespillonum grege, quos de plebis quisquiliis lucelli spes & quæstus vitæ traducendæ necessarius ad eam compellit: scopis etiam domos illas & vestibula ac præjacentes viarum partes mundare. Et quia frequenter usu veniebat, ut a notis ac amicis, ægre tantam abjectionem in viro nobili ferentibus, ab hac munerum vilitate precibus abstraheretur, demisse per Jesu Christi amorem obsecrabat, ne sibi emolumenta hæc inviderent, æterni regni pretia, & vere fructus caritatis.
[100] Inter quas occupationes manuumque labores micabant divini ardoris scintillæ, [quæ piis suspiriis miscet.] crebra videlicet suspiria, fervida cum Deo colloquia, a quibus ut abstineret, ne impetrare quidem a se ipso poterat; & audiebatur subinde ex ejus ore hoc intercalare: Vivat solus Jesus Christus in cordibus omnium viventium. In quo exercitationis genere ac luctationis adversus mundum ac seipsos biennio versati sunt Joannes & Franciscus, initio ducto ab ea die, qua mendicare palam occœpere....
[101] [Col. 0367F] Flagrabat Columbini cor illius ardore ignis, quem Dominus Jesus venerat in terram mittere, [Vir beatus Christi amore flagrans] nec jam intra pectoris exigui angustias contineri poterat; sed foras prodire gestiens, qua data porta, per artus omnes flammas jaciebat ... Quocumque incessus aut statio fuerat, personabant viæ, compita, templa vocibus istis: Vivat Jesus Christus vel laudetur in æternum Jesus Christus; & iis consonabant opera, neque minus fervida, ac magis etiam frequentia: semper enim Dei gloriæ amplificandæ, & proximorum utilitati impense deditus, tempus omne qua precibus, qua sermonibus sacris, qua juvandis omni ope corporibus animisque tribuebat; atque in iis multa passim offerebantur gravia & perpessu aspera, quæ tamen ipse incredibili alacritate superabat; quin etiam superaddebat alia, quibus intensior pœna fieret, aut cruciatus diuturnior sponte susceptus.
[102] [concionibus publicis, ac privatis monilis] Potissimus autem fructus ex crebris sermonibus,
publice privatimque habitis, colligebatur:
erant quippe ardentes & de iis semper argumentis,
quæ ad permovendos animos plurimum
valerent, & condiebantur identidem acri reprehensionum
sale, quo & stupor languentium pectorum
[Pagina 368]
[Col. 0368A] excuteretur, & dolor admissorum scelerum
excitaretur. Multus erat in divinæ offensæ
gravitate exaggeranda, ac in atrocitate pœnarum
ipsis debitarum explicanda numquam non desudabat.
[103] Ceterum omni statui conditionique auditorum congruentia ad emendationem vitæ remedia apte sciteque proponebat: [multos peccarores convertit,] de nobilibus tamen sui similibus, mercimoniorum lucris impense deditis, præcipuum illi studium curaque, ut ad divitiarum contemptum inducerentur; de earum vanitate, periculis & incommodis; de vitæ brevitate ad usum transeuntium bonorum concessa, de felicitate æterna, de cælestis regni præmiis, opum contemptoribus paratis, tanta cum spiritus vehementia disserebat, ut plerique perfectionis euangelicæ desiderio succensi mundo ac facultatibus nuntium remitterent; multi, solutioris vitæ emendata licentia, se suasque familias ad disciplinæ Christianæ normam componerent; plurimi a scelerum sordibus ad frugem meliorem ac erratorum pœnitudinem revocarentur.
[104] [Col. 0368B] Atque ita si non excidium (quis enim hoc in amplissima civitate sperasset) certe frænum pervaganti nequitiæ injectum, [& quosdam ad euangelicam perfectionem inducit,] & egesta, quæ magna ex parte mores corruperat, colluvie, ex inculta sordidaque in speciosam ac nitidam migrasse haud absque ingenti lætitia mirata est. At illud quam gratum Superis, quamque Columbino jucundum accidit? In hac tanta messis ubertate pretiosus repertus est paucorum manipulus, cui totus ille vitæ horror & mundi contemptus adeo arrisit, ut amplecti etiam deliberarit, & omnibus, quæ habebat, relictis, Columbino duce ac instructore, Christum sequi, & sub eodem crucis jugo ad cælestia regna cum ipso festinare. In hoc, velut in aurora, solares radii nascentis diei clarere cœperunt, quos insecutus est sol religiosi Ordinis, in Ecclesiæ cælo collucentis.
[105] Ex antiqua claraque Piccolomineorum familia, tamquam ex arbore fœcunda, [atque inter alios ex familia Piccolominea] ramorum aureorum prodire etiam tunc perseverabant fructus splendidi magnarum animarum, quibus avita decora novis ornamentis augentur. Ex iis superstites plures eo tempore Sena numerabat colebatque, cum quibus nihil negotii instituto nostro est, qui non gentis historiam, sed virorum de sua gente & cognatione ad nova nomina novosque [Col. 0368C] cognatos transitum describimus.
[106] Hi fuere primævæ germina vineæ, quam cælestis Agricola in agro suo plantare destinaverat, [Bartholomæum patrem] Bartholomæus a parens, Bindus b & Alphonsus c, proles ejus gemina, qui facem prætulere & exemplo præivere ceteris haud paucis, quibus potior fuit istorum imitatio, quam divitiarum & honorum invitamenta & commoda, quibus paterna domus affluebat, quæque a patria sperare suadebant superstes in nepotibus virtus avorum ac merita in rempublicam; in ea siquidem Bartholomæus, præclaris jam perfunctus muneribus, maximam apud cives prudentiæ opinionem auctoritatemque collegerat, ac viam duobus filiis patefecerat, quos natura dotibus eximiis, educatio moribus optimis ad eadem instruxerat.
[107] Sed ille jaculis ardentium sermonum Columbini salubriter vulneratus, [cum duobus filiis] cessit vocanti gratiæ, & relinquere terrena statuit, quæ prius avidissima cogitatione lambebat; quam consilii deliberationem duobus filiis longe carissimis cum aperuisset, haud alia opus habuit prolixiore ad eos alliciendos hortatione: commoti quippe ad [Col. 0368D] inopinatum nuntium Bindus & Alphonsus, quacumque pater incederet, prompte se secuturos testati sunt, neque ulla ratione passuros, ut solus ad tuta Christi vexilla se conferret, filios in procellosis mundi fluctibus relinqueret, sibi quoque animos esse evadendi, & crucem, quam ipse tolleret, humeris imponendi; unam eamdemque non dubitet esse trium vocationem, quorum est una salutis voluntas a Domino; non tam temporis mora, quam causæ bonitate probanda; consilia non immatura reputanda, quæ cælitus immittuntur, & ad celerandum invitant; nesciri tarda molimina a Spiritus sancti gratia; rogare proinde, ut qui parens est carne, parens esse dignetur & spiritu, & una secum socios Columbino sistat, Christo cum genitore regenerandos.
[108] [instituto suo aggregat,] Quo responso, eo jucundiore, quo minus sperato, mire lætus Bartholomæus, gratiis pro geminato beneficio Deo actis, paucisque ad commendandam constantiam additis, utrumque ad Columbinum deducit, atque ut tria cælo devota capita in sodalium suorum ac fratrum numerum [Col. 0368E] recipere ne gravetur, obnixe precatur. Annuit is libenter ac divini memor consilii, Vade, dixit, vende omnia, quæ habes, & da pauperibus: veni, & sequere Christum.
[109] [qui post abdicatas facultates,] Morem Bartholomæus gessit, & cunctas suas facultates in tres distribuit partes; prima in pauperes erogata; altera cessit in dotem egentium puellarum, qua nuptui tradendarum, qua monialibus pro cujusque placito adscribendarum; tertiam ut inter cognatos divideret, justis de causis viri prudentes consuluere. Duobus filiis nihil relictum, quia dominum pro hereditate elegerunt, cui se suaque omnia sponte & animo volenti victimas in ara crucis obtulere: & perfectum est trium hostiarum holocaustum in odorem suavitatis.
[110] [ac mutatum vestitum,] Atque ut nulla appareret in habitu difsormitas, quorum una erat Christum induendi voluntas, secularia omnes tres vestimenta deposuere, iisque tunicellam ac rude palliolum substituere; capita vero, crura pedesque intecta prorsus reliquere. Cibus exiguus ac vilis, nec nisi mendicando quæsius: lectus nuda humus: deliciæ pœnitentia, labor, precatio. Quotidie per urbis plateas viasque patentes inclamare: Vivat Jesus Christus; laudetur in æternum Jesus [Col. 0368F] Christus.
[111] [mirante civitate, in arduo vitæ genere constanter perseverarunt.] Quis fando explicet, qui fuerint civium sensus, quæ colloquia, quis stupor, sive in patrem, paulo ante inter primarios honoratum, inciderent pannosum, fœdum; sive natos in ipso juventæ flore, abjecta tota vestium pompa, ac ornatu, seminudos obire urbem, stipem rogare, pia vociferatione nomen Domini laudantes audirent? Neque fuit ardens hæc amoris flamma, ut quæ paleas fœnumve corripit, ac cito depascitur, dierum paucorum aut mensium; sed auspicatis initiis respondere progressus exitusque fortunatissimi: quippe omnes tres d constantiam in inceptis tenuere, & vitam sanctissime traductam pari fine honestavere, adeo ut Beatorum appellatione ac honore dignos antiquitas existimaverit e......
[112] [Horum exemplo excitati] Eapropter habet Columbinus, quod sibi
gaudeat, ac Piccolomineis suis gratuletur, quos
victores de tribus humani generis teterrimis hostibus
in stadio euangelicæ perfectionis currere
conspexit; & aucta haud mediocriter lætitia est,
quando & auctus est numerus aliorum accessione,
quos eorum exemplum & odor sanctimoniæ traxit
ad idem institutum vitæ, licet asperrimum &
[Pagina 369]
[Col. 0369A] sensui carnique nimium quam repugnans. Præcipui
inter hos appellantur Spinellus Boninsegnius f,
qui vitæ austeritate, dono orationis, humilitate,
& virtutum reliquarum splendore natalium claritudinem
illustravit: super quo multa dixisse arbitrati
sunt, qui brevi elogio heredem sanctitatis
Columbini vocavere.
[113] Non diu post adjunxit se nobile Florentinorum, Senis tum vesantium, [alii nonnulli] ternarium. Quibus ad quotidiana recentium athletarum facta dictaque attentis cæleste lumen affulsit, & laudabilis imitationis cupiditatem succendit, adeo ut eorum exemplo, spretis facultatibus, quas possidebant, & re familiari in pauperes distributa, nascenti cœtui aggregati, in eamdem novæ militiæ aleam alacres descenderint. Horum nomina in libro vitæ descripta, & in beatorum Etruscorum catalogo inserta, sunt Antonius g ex Ubaldinorum familia, a Mingello cognominatus, quod in ea regione municipiis & castris aliquot gens Ubaldina potiretur, & cum imperio regeret; Petrus Belfredellus h, & Romulus de Nobilibus i, qui omnes tres sub Columbini disciplina eos habuere progressus, ut metam sanctitatis attigerint, [Col. 0369B] atque ut sancti, vivi functique passim ab omnibus crederentur.
[114] Hos subinde sequebantur alii, quorum omnium hic referre nomina longi & minime necessari laboris est. [eidem instituto se adjungebant,] Illud certum, postremo vitæ biennio ferme ad septuaginta censos, & longe plures censendos, si promiscue ac sine delectu ad se venientes admisisset, vel admissos lenioribus probare experimentis æquum duxisset, quam severum illud institutum pateretur: quippe dicere solebat, satius esse ad maris turbidi ac tumentis aspectum littus tenere, quam ab ipsa navigatione retrocedere, & rursus ad continentem vitæ secularis præ tædio ac lassitudine remeare .....
[115] Simplices ac ferventes ad populum sermones comitabantur mortificationum publicarum inventa, [quorum virtutem toleratis populi ludibriis,] quibus & tironum probabatur constantia, & occasio dabatur multitudini ad ludicra spectacula confluendi, ut inter illa, seria disceret, & laudis divinæ lituo auribus insonante eorum percellerentur animi, quorum oculos ad intuendum curiositas pertraxerat: quippe Columbinus candidatos suos, quo carius emerent pretiosam consortii jam admissorum margaritam, jubebat nunc quidem asellum inscendere & obverso ad bestiæ [Col. 0369C] caudam vultu, ac revincta frondentis olivæ ramis in modum coronæ fronte, deridiculo per urbem ductabat, & interim ipse ceterique pone sequentes sodales e palmis olearum pariter ramos præferentes contenta voce clamabant: Vivat vivat Jesus Christus: laudetur in æternum Jesus Christus.
[116] Alias nudatos vestibus, nisi qua verecundia exui vetabat, [& publicis mortificationibus] circumire plateas & vicos imperabat, & maledictorum conviciorumque plaustra a sociis comitantibus in ipsos, velut in capita infamia & furcis digna, exonerari. Interdum etiam manibus post terga funibus adstrictis & laqueo faucibus involutis, ut latro ad patibulum elidendus nonnemo ducebatur, & audiebantur interim flebiles sodalium voces apprecantium turbas, ut pro misero peccatore & mortalium scelestissimo rogarent Dominum, & orationem Dominicam cum angelica salutatione recitarent, ut misericordiam consequeretur & salvus fieret.
[117] Ast panis hic durus non omnibus sine discrimine dabatur; [aliisque experimentis] sed validum stomachum ac virile robur ardentioris propositi ad novum & laboriosum [Col. 0369D] institutum afferentibus. Debiliorum ratio habebatur, quam prudentiæ & caritatis lex præscribebat. Nemo tamen absque amara calicis potione initiabatur, & qui palato indignante sorbere renuerat, degenerem se, & eo convictu indignum profitebatur. Hoc porro ab experimento omnibus inchoandum, quod ferventioribus leve ac suave rudimentum, ceteris tolerabile ac prompte admittendum videbatur.
[118] [beatus Magister probabat.] In aperto campo sanctissimæ Virginis icon eminebat, sculptane vel picta? in pariete vel columna? Pro illa sistebatur candidatus, tiro mox evasurus, & abjectis honestioribus vestibus, detritis ac rudibus induebatur tunica & palliolo. Circumstabant sodales, oleaginis ramusculis capita coronati, ex quibus bini devotum præibant hymnum; reliqui omnes consonis vocibus chorum complebant, & simplici harmonia hilarique concentu tota vicinia personabat. Ita sapiens architectus Columbinus primos lapides dedolabat, & ædificio paulo post erigendo præparabat.
[119] [Col. 0370A] Nicolai de Nardusa a Senensis patritii filius (cur nomen æterna dignum memoria non expressere veteres? [Nobilis adolescens,]) ætatis annorum viginti, juris prudentiæ laurea decoratus, juventæ florem honoribus secularibus ereptum, spei parentum & amicorum exspectationi subtractum b, Christi servituti dedicavit: cum enim Columbini sermonum frequens esset auditor & gestorum assiduus spectator, affici se etiam atque etiam ad illa sensit; tum crescente desiderio ita permoveri, ut non quieverit, donec adscriptus novæ militiæ ab ejus Duce fuerit, & iisdem, quibus ille, armis [Col. 0370B] adversus mundum pugnaturus in arenam descenderit.
[120] Ast eodem, quo & aliis ante ipsum, pretio inauguratio fuit coëmenda: [discipulis Columbini adscribi desiderans,] etenim rogatus de admissione Columbinus, ac in precibus & adolescentis indole Dei vocantis instinctum agnoscens, respondit supplicanti: Si vere de nostro cœtu esse desideras, patere tibi vestimenta detrahi, ac nudum ad Campi fontem deduci. Ad quod tonitru adolescens interritus respondit: Penes te sit, Pater, mecum tamquam cum mortuo agere, atque ut cadaver tractare. En promptissimum me, & ad tua jussa paratum. Quo responso mirifice Pater delectatus, satis habuit voluntatem explorasse, & ansam meriti præbuisse postulanti.
[121] Ceterum suis indutum vestibus ad Campi forum perduxit, [consueto experimento probatur,] ibique de genu beata Virgine adorata, ad fontem haud procul manantem processere, ubi discalceatus primum a sociis Joannis mandato est; tum reductus ad sacram imaginem, abjecto splendido ac eleganti, induitur obscuro & obsoleto habitu, & cum ipso Dominum nostrum Jesum Christum, uti monet Apostolus. Inter hæc sodalium pectora quam liquidis gaudiis perfunderentur, lacrymæ ubertim ora rigantes testabantur; ast iis insigniter præter omnes delibutus Columbinus, spiritus indulsit alacritati, & uno [Col. 0370C] de sociis, cui nomen Boccia, ad canendum invitato, in solenne suum carmen ora laxavit, cujus est initium; Dilecte Jesu Christe, qui te diligit &c.
[122] Indidem ad templum princeps cum deduceretur, accurrebant ad spectaculum undique turbæ sexus & conditionis omnis, [& magno pudore suffunditur,] & murmur erat inter illas varium, ridentibus aliis agminis ac pompæ ordinem, quibusdam stupentibus, primariæ nobilitatis juvenem in oculis parentum & agnatorum, abrupto felicitatis humanæ cursu, illa se miseria, ut ipsi rebantur, prædamnasse. Ipse porro in toto illius itineris tractu ac populi concursu, utvis mente in cælum erecta, tanto pudore ruboreque perfusum se deinceps fassus est, quantus cum mortis acerbitate collatus, tolerabilior illa videri posset.
[123] Verum, quæ Domini clementia est, secundum magnitudinem doloris consolatio lætificavit animam ejus: [cui Deus suavem consolationem rependit,] nocte namque insequente tam copiosa roris cælestis dulcedo ejus pectori illapsa est, ut vix illi capiendæ mortalis infirmitas par [Col. 0370D] crederetur. Neque somno locus erat reliquus, quia totam animam occupaverat divina dilectio, intimaque blandientis gratiæ fruitio. Et fuit hoc initium boni in posterum permansuri: nam sublime contemplationis donum secum attulit, & eo provexit juvenem, ut reconditorum arcanorum apertæ revelationis participem effecerit.
[124] [tantamque gratiæ copiam infudit,] Porro celsitudini huic inferior non erat ardor voluntatis, quo ferebatur in Deum, ac in homines propter Deum, eumque ut silentio celaret, ne impetrari quidem a se posse putabat; sed frequenter in ipsis, per quas erat incessus, urbis viis intus æstuans ad otiosam multitudinem clamare non verebatur: Ah miseri peccatores, utinam saperetis & intelligeretis, quæ ego sapio, ac intelligo! Quam caute quam solicite tempus hoc pro vobis felix redimeretis! Mihi credite audita a Christo narranti: Si pœnitentiam de peccatis egeritis, & cum fide nomen sanctum Domini invocaveritis, non modo veniam consequemini, sed insuper tantam gratiæ copiam, ut admirationem, [Col. 0370E] eam perpendentibus sit allatura.
[125] [ut quoslibet ad Christum inclamandum hortaretur,] Quinimo impetu fervoris abreptus & ipsum suum magistrum Joannem ac sodales hortari non erubescebat, ut Jesum Christum inclamare pergerent; adesse tempus, in quo Deus per ipsos magnam misericordiam peccatoribus sit impensurus; mandatum sibi a Christo Jesu, ut gentes ad pœnitentiam & scelerum confessionem invitent, & in memoriam nomen suum revocare non cessent; effectu comprobaturos, si paruerint, quam præclare, quamque abunde ipsorum obedientiam divina bonitas sit compensatura.
[126] Usuvenit aliquando, [& ab abbatissa S. Abundii rogatus,] ut una cum Columbino ad D. Abundii cœnobium profectus, illius præsidi, notæ virtutis feminæ, candide aperuerit, quod mortales omnes hactenus celaverat, per revelationem videlicet domini Jesu didicisse, sanctimonialium precibus suam conversionem adscribendam, easque si summo Numini pro peccatoribus offerre perseverent, haud irritas fore, utpote virginum, quæ divino ejus conspectui essent acceptæ; multaque alia addebat, quæ attente ac jucunde excipiebantur ab antistita, ardorem loquentis admirante, & sibi ipsi in sinu suo de fortunata Magistri ac discipuli forte plaudente,
[127] [Col. 0370F] [ad miram ignominiam subeundam se pararet,] Interrogavit autem ipsum pie curiosa: Quandoquidem flagrare te Jesu Christi amore ex tuo sermone haud obscure intelligo, dic sodes, quid pro illo auderes faceresve? Cui juvenis: Quidquid arduum aut asperum in mundo est. Experire, & quidquid lubet impera. Tum illa: Descende in proximum hypogeum, & exspolia te, nudusque civitatem obambulans clama: Vivat Jesus Christus. Dictum factum; confestim descendit, vestes exuit, & Senas obedientia sola tectus obibat, ni in ipso limine occurrens Joannes, ipsa rogante, quæ mandatum finxerat, ultra progredi vetitum, induere se rursus præcepisset.
[128] [ipso Columbino fervorem discipuli admirante.] Obstupuere uterque heroicam fortitudinem, & animi generositatem cum Isaac promptitudine conferebant. Columbinus sane scribens aliquando Fratri Georgio de Prædicatorum familia, Volaterris id temporis ecclesiasten agenti, suo perfamiliari: Hinc (ait) quæso te, adverte, pater reverende, quam affluenter suæ misericordiæ rivos benignissimus Deus in eos effundat, qui a viis seculi pravis & a peccatis per veram pœnitentiam resipiscunt, ut vel una die ad sublimem perfectionis apicem evehantur, & donis cælestibus cumulentur.
[129] [Col. 0371A] Clara ac illustris alterius juvenis conversio est, [Alter juvenis B. Joannem irridens,] & narrata forte mirabilior. Thomas Guelfaccius Senensis, tam vitiis obscurus, quam genere & sanguine clarus, ut gulæ ventrique indulserat, in more & stolida voluptate habebat, religiosos quidem omnes scommatis & aculeis pungere, & vulgi risui objicere; sed licentius Dei servos, Columbini asseclas, dicteriis incessere, & illudendi materiam a vilitate habitus quæritare. Cum vero die quadam ad D. Abundii cum aliquot suorum iter caperet Columbinus, non se continuit homo intemperans, quin pone sequeretur, & jocis cachinnisque in ipsos polluta labra dissolveret.
[130] Dissimulabat audire ranæ coaxantis convitia, quoad perventum est ad salutiferi ligni signum, [subito ac miro modo] quod ad viæ latus humi defixum in sublime tollebatur. Id loci conversus ad Thomam Columbinus: Rogo te, inquit, per Christi amorem, gratificari mihi in modico ne dedigneris. Respondit, si commode queat, gratificaturum. Flecte, obsecro, genu ante crucem istam, & orationem Dominicam & angelicam salutationem semel recita. Imo & bis recitare sum paratus, respondit [Col. 0371B] Thomas; & illico procumbens, promissum præstat.
[131] Flectit una Columbinus, & propitiare subsannatori divinum Numen ardenter instat. [ab eodem convertitur,] Mira vis deprecationis justi! Repente impetu magno cælitus immissa cogitatio pectus invadit Thomæ, & de somno mortis excitatum vitæ restituit. Fit de levi cachinnone serius discipulus Columbini; ad pedes ejus procidit, veniam suæ deprecatur vesaniæ, infimis precibus postulat in socium ac servum omnium recipi; obtestatur, se inde non nisi postulati compotem abscessurum. Quid plura? Probatio vocationis præstantia fuit conversionis; & experimento didicerat Columbinus, istiusmodi repentinas mutationes habere fausta principia & progressiones feliciores: divinissimus quippe Spiritus, earum auctor, sequestrum videtur agere pro admissione, & sponsorem constantiæ admissorum.
[132] Igitur aggregata statim est pusillo gregi ovis perdita, [& in discipulorum numerum admittitur,] atque ut momento exuit veterem hominem cum actibus suis, ita & exteriorem festinavit exuere, ac ut ceteri nobile indumentum cum neglecta vesticula commutavit. Et quia, qui [Col. 0371C] minus exspectantur, eventus percellere vehementius animos solent, attonita civitas hæsit pene universa, & vix suis credebat oculis conspicientibus torosum juvenem e gynæceis & cupidinum castris ad cohortes austeritatis ac pudicitiæ demigrasse, & de petulante ganeone factum momento modestum, sobrium, continentem, veluti si diu intra religiosa claustra ad pietatem ac modestiam fuisset educatus.
[133] Et erant quidem non pauci inter graviores Senenses, [qui salutaribus beati Magistri sui] quibus suspicionem levitatis timoremque perseverantiæ injiceret deliberatio subitaria, nulla prævia consultatione inita; sed secus sentiebat, beneque sperare tironem Columbinus volebat, & optimis consiliis ad ulteriora promovebat, Apostoli salutare monitum inculcans: Sicut exhibuistis membra vestra servire immunditiæ & iniquitati, ita nunc exhibete membra vestra servire justitiæ in sanctificationem.
[134] Memento peccatorum, quæ adversus Deum, proximum, [exhortationibus ita confirmatus est,] te ipsum admisisti; quam pronus ad sensus voluptates, quam effrænis in loquendo, quam superbus & arrogans, quam gulosus ac vanus exstiteris. Nunc ergo peccata tua lacrymis [Col. 0371D] ac pœnitentia redime: certa bonum certamen, uti strenuus Christi miles, ut honoretur in tua victoria Deus; nec dubita, quin juxta tuæ fidei ac desiderii magnitudinem repleturus sit suis bonis animam tuam, quoniam dives est in misericordia. Confortare & esto robustus in potentia virtutis ejus: spera in eo, & ora eum, & ipse diriget gressus tuos.
[135] [üt quaslibet injurias] Quo saluberrimæ exhortationis imbre novellum germen Columbinus rigabat; Deus autem incrementum dabat, & faciebat in virtutis agone proventum: nam Thomas apertis capite cruribusque incedebat, & præteritæ vitæ vulneribus excellentium actuum medicinam adhibebat patientiæ, præsertim in tolerandis iis, a quibus sensus ac propriæ existimationis amor abhorrebant: hæc enim non modo, cum aliunde nihil cogitanti objiciebantur, æquanimiter ferre, sed etiam studiose quærere & sponte venari, cautus ne sine pœna aliquando pars ulla temporis elaberetur. Inter quotidiana & seria exempla patiendi illud lepidum contigit, quod cum a Fratrum nonnemine, eleemosynis corrogandis præfecto, illuderetur, nil amarius respondit; sed summa cum [Col. 0371E] humilitate æquis auribus animoque jocos accipere se significavit, qui convitiis etiam atque contumeliis impeti ardenter optaret.
[136] [& aculeata hominum dicteria patienter toleraret.] Deturpabat aliquantulum caput Thomæ carneum tuberculum, in modum grandioris calli subnigri prominens, quod cum neque capillitio neque galero tegeretur, in oculos statim incurrebat. Laicus ergo insulse facetus dicebat illi: Tantum jecinorum olim in stomachum in ingesseras, ac devoraveras, ut in caput conscenderint, & hepaticum c reddiderint. Tum ipse irrisionum memor ac petulantiæ, quibus olim Dei famulos irritaverat: Nunc sane, inquit, vestræ sunt partes loqui & garrire; meæ vero tacere, ac patienter audire ac silere. Utinam Christi imitator non fictus aliquando fiam, & frequenter exercear ac illudar, atque ita antiqua mea scurrilitas crebris aliorum irrisionibus castigetur. Qui mortificationis appetitus & mentis rigor nusquam in vitæ cursu elanguit, & morte sanctissime obita solum lentescere potuit.
[137] [Col. 0372A] Advenerat Senas par nobilium Pisanorum, a sua republica legatorum. [Duo nobiles Pisani] Hos cupido incesserat videndi allquendique Columbinum, cujus fama virtutis ac sanctitatis per Etruriam pridem increbuerat. Ventum in colloquium est eo fructu, ut opinionem ac reverentiam allocutores auxerint, quod præstantius quid ac divinius præsentes viderint, quam alienis sermonibus absentes audiverant.
[138] Et quamquam non erant nescii, ægre [Col. 0372B] se ab illo impetraturos, ut ad convivium accederet & convivas sua præsentia ac sermone recrearet; nihilominus honestissimæ cupiditati spiritalem obtendentes utilitatem, [ad prandium invitant B. Joannem,] quinimo & Christi Domini exemplum, invitari se ad Canæ nuptias patientis, scite objicientes, tandem evicere, & pollicitationem ad condictam diem extorserunt: quæ ubi illuxit, adducti sunt ad hospitale palatium ipse & sodales bini, Franciscus videlicet Vincentius, & Cecchus, fidicen egregius & musicus, sacras cantiones fidibus sociare in paucis peritus. Excepti sunt perhumaniter, & stata hora mensæ accumbere rogati, præmissa benedictione, accubuere, ac deposita tantisper in hospitum gratiam severitate, appositos cibos verborum sapore suaviores reddedant. Insecutus est prandium Cecchi concentus ac fidium sono temperata harmonia, salubre gratumque convivantium pabulum, ad levandas in Deum mentes opportunum.
[139] Post hæc de communi consensu itum est animi gratia ad fratrum Prædicatorum cœnobium, [qui ea occasione adit Senense Dominicanorum cœnobium,] Camporegium vulgo appelatum, quo loci amœnitas ac religio invitabat. Et aliis quidem voluptas erat hortum & habitaculi cellas ac officinas lustrare; ast Columbino cum sociis laudes Domini cantare, & voce hilari lyræque sonitu modulato [Col. 0372C] choro solari se, & ad amorem divinum inflammare. Hoc exciti domestici accurrere, delectari, mirari; & erant ii numero duodeni Dominici instituti sectatores, magna pars bonis exculti disciplinis, qua concionandi, qua prælegendi in scholis laude haud ignobiles.
[140] Neque tamen eorum doctrinæ opinio & auctoritas Hominem Dei absterruit, [ubi fervidis ac simplicibus verbis] ne, fine modulis imposito, initium sermoni faceret, atque altius de summa veritate differeret, a qua, uti dicebat ipse, irrigua solidæ lætitiæ vena depluit, ac inundat mentes de ipsa cogitantes, & linguas irrigat de ipsa sermocinantes. Atque hæc eo referebantur, ut creata cuncta esse umbram dumtaxat veritatis & mendacio potius comparanda constaret, ac proinde vehementer decipi & vento vanitatis circumagi, qui affectionum suarum pedes in firmamento primæ veritatis minime figunt: Quæ dum proferret ardore ac impetu, qui proprius sanctorum concionatorum est, sapientia ac eloquentia, quæ nobilis Idiotæ ingenium superabant, accensa sunt religiosa audientium pectora amore divino, & intimæ compunctionis signa suspiriis [Col. 0372D] & gemitibus edidere.
[141] [doctum istius Ordinis theologum ita movet] Eorum unus, Christophorus Blasius a nomine, quem inter primos domus adnumerabat, haud ex vano suspirare se, aut perfunctorie rem suam agere, facto patefecit: namque protinus Columbinum rogat, ut in superiorem contignationem conscendere ac suum ingredi cubiculum ne gravetur. Inibi tota supellectili explicata, Pater, inquit, per me meosque præsides jus tibi factum pro tuo arbitratu de hac disponere, sive mavis pauperibus erogare, sive ad alios usus transferre: mihi in posterum pro omnibus divitiis sit illa summa veritas, super qua dixisti, cui hærere constitui, nihil pensi reliqua facturus, quæ vanitati subjecta sunt & mera vanitas.
[142] [ut arctiorem paupertatem amplexus sit,] Obsequitur Columbinus honestissimæ postulationi, & cellam ingressus non solum quæ ornatui, sed & quæ necessitati deserviebant, spiritus fervori, tamquam superflua abjicere gestienti, diripienda permittit. Itaque libri, panni linei ac lanei, sedilia, vasa, icones, & omnis alius apparatus inde egestus, & die postera in pauperes distributus; straminis dumtaxat tantum relictum, [Col. 0372E] quantum ad cubitandum satis erat, ne membra ossaque pavimento illiderentur.
[143] [& abjecta munia obire non erubuerit,] Biduo insequente, humeris imposita mantica, ut laicorum fratrum unus, ostiatim mendicare non erubuit vir tota urbe notus & in honore habitus; idque non tam animo corrogandi stipem, quam seipsum deprimendi & ludibrio propalam Columbini imitatione exponendi: quæ etiam causa fuit, ut in agrum suburbanum, quem antonomastice Abbatiam b vulgus appellabat, exiret cum asello, ibique ad domunculam fratris cujusdam Petri fimo oneraret, ac in urbem reveheret: atque ut luculentius agasonem ageret, corbem pariter cum eodem impletam in humeros sustulit, & per confertam multitudinem, quo voluit, deportavit.
[144] [mirante totæ urbe insignem notissimi viri humilitatem.] Prodigio affine videtur, veteranum theologum, in religionis septis nutritum, doctrina clarum, judicio maturum, Idiotæ secularis novis scitis imbuendum se tradere; necessariis ad honestum victum se spoliare; rigorem pœnitentiæ amplecti; ad abjectissima mortificationis munia descendere, quæ ne in tirocinio quidem sui Ordinis decere status conditionem olim fuisset arbitratus. Ast in hoc quoque similem suis Apostolis Columbinum Deus esse voluit, ut per stultitiam [Col. 0372F] prædicationis sapientes converteret, & eo erudiret, ut maximæ ducerent sapientiæ, stultos Christi amore haberi ac irrideri.
[145] [Alii ejusdem cœnobii fratres] Reliquis itidem ejusdem monasterii fratribus frugiferum fuisse habitum sermonem haud ignorabat Columbinus, ideoque ut salubrium cogitationum divinitus accensæ scintillæ foverentur, maturavit eo redire una cum Ambrosio socio, ut alloquio, quod libenter excipi advertebat, ceu crebro flamine, incendium excitaret. Fructus sane familiaritatis hujus fuit morum mutatio, & quædam ad pristinam regulæ disciplinam conformatio, ciliciorum usus, & jejuniorum renovata consuetudo, paupertas suo nitori reddita: quidam enim abdicavere se rebus ad vitam paulo mitiorem concessis, nec retinere illas ulterius in cubiculis sustinuere; laciniosas vestes decurtare, follicantes adstringere, solitudinem ac silentium amare, oratione ac mortificatione oblectari: quibus aliisque similibus visa refloruisse antiqua illa Ordinis nascentis sanctitas, & virtutis primævæ splendor revixisse.
[146] Porro una vox omnium erat, plus luminis
[Pagina 373]
[Col. 0373A] haustum in schola amoris, doctore ac magistro
Columbino, [exemplum hujus theologi secuti sunt,] quam e philosophorum ac theologorum
exedris antehac detritis; quinimo si præteritos
dies mensesque inibi insumptos cum recentibus
contenderent, illos caliginosos ignorantiæ
tenebris sibi videri; istos serenos ac splendidos
sapientiæ fulgore, quem novum istud astrum
affunderet, ab altiore sole superfusum.
[147] Nonnemo autem ex hoc numero, plus æquo in suis oculis sapiens, [atque inter eos vir gravis, qui insolitum fervorem improbaverat,] adeo non probabat exercitamenta istiusmodi insoliti fervoris ac pietatis, ut levitatis alia, absurditatis aliqua damnaret, exiguæ palearum flammæ adsimilia esse dictitans, cujus brevis duratio est & lux impura. Verum, ut de sancto Thoma apostolo loquitur S. Gregorius, divina dispensatione gestum est, ut dubitaret, & ejus dubitatione incredulitas sanaretur ceterorum; ita divina permissione factum, ut vir gravis pretio æstimanda flocci penderet, quo clarior gratiæ, sub juga dominantis amoris indomita capita redigentis, [vis c] appareret, & pugna felicior, & victoriagloriosior.
[148] [Col. 0373B] Etenim Columbinum frequenter illuc ventitantem & verbis suis in proposito vitæ sanctioris firmantem cum audiret aliquando curiosius, [tandem piis B. Joannis monitis cessit;] perculsus est & ipse sagittis Potentis, ex ore Servi Domini emissis: libens cessit non tam eloquentiæ doctrinæve loquentis, quam virtuti spiritus hinc linguam versantis, inde cor aperientis ad intelligendum, haud esse nugamentis æquanda insignium sanctorum imitamenta, quæ ad apicem euangelicæ perfectionis & ad sublimia regni cælestis præmia deducunt.
[149] Meruit igitur Senensis civitas habere in suo gremio integrum cœtum insignium cœnobitarum, [quæ morum mutatio solet esse obtentu difficilis.] veluti cuneum angelorum, opera Columbini ab inveterata consuetudine vitæ suavioris ad severioris rigorem traductum; quod quam sit operosum ac mirandum, constare iis potest, qui norunt, quantæ sit molis religiosos viros apprime doctos, & diu molliori instituto assuetos secularis unius illiterati consiliis sapientiam suam subjicere, voluntates submittere, a strata commodorum rosis via ad asperitatem paliuris circumseptam deflectere, eamque terere, quoad, attrita carne, spiritus ad plenum in luce miserationum Domini respiret in libertatem, quæ sola facit jugum suave & onus leve.
[Propter nobilium aliquot juvenum conversionem Columbino,] Totus mundus Christiano homini exilium est, & totus mundus patria est: exulare ergo non poterat Columbinus: persecutionem potuit pati & Senis pelli, ut fas esset gloriari cum Apostolo: Persecutionem patimur, sed non derelinquimur; quia videlicet Deus cum ipso & pro ipso in tribulatione est; quod etiam declarare prodigio voluit, ut vindicem se ostenderet injuriarum, quas ingrata patria in capita innoxia cæco tumultu [Col. 0373E] inferre non est verita. Etenim cum alii super alios recenti sodalitio adscribi indies contenderent, rumusculi primum mussitantis vulgi suborti sunt, mox affinium indignationes & amicorum querelæ ægre ferentium, ex intimo nobilitatis sinu adolescentes spei optimæ ac viros publico regimini destinatos avelli, & in societatem coalescere, quæ tota horrore miseriaque constaret, ac ad insanas vociferationes suos alumnos erudiret.
[151] [tamquam reipublicæ perturbatori,] Odia inde crevere perplurium velut in perniciosa ac turbulenta reipublicæ membra, quæ innovandi libidine percita, pedetentim totum corpus afficerent, & si Deus non inhibeat, pessumdarent. Cumque veterator stygius, in sua damna adolescere novellam plantam pessime ferens, faces accensis jam tum ira præcordiis admoveret, ac linguas in maledicta pronas exacueret, crebro querimoniarum stridore magistratus aures asperatæ sunt, & curæ ad remedium serpenti malo adhibendum conversæ.
[152] [exsilium indicitur a senatu Senensi,] Dicta igitur consultationi dies, & senatoribus duodenis a, qui tum reipublicæ præerant, indicta: facto inter se conventu, deliberatum in commune est, securim ad radicem arboris admovendam, ac Joannem tamquam machinæ architectum cum Francisco Vincentio, primario socio [Col. 0373F] & adjutore, procul urbe in exilium amandandum: sic enim, binis columnis labantibus, totum ædificium ruiturum, & suam civitati pacem ac tranquillitatem redituram; & ne qua intercessio moram exsecutioni faceret, missus præcipiti legatione nuntius ad reos insontes, neque in judicium vocatos, neque auditos, qui excessum ab urbe ac universo reipublicæ statu, senatus nomine imperioque indiceret, neque plus spatii ad abeundum concedi, quam quod ardens ante portam civitatis candela sua duratione designaret: si secus faxint, læsæ majestatis crimen esto, capitali pœna expiandum.
[153] Audisse feralis sententiæ fulmen ac itineri
se accinxisse idem fuit peregrinis super terram, [cujus decreto Beatus statim obtemperat;]
in cælo semper animo versantibus. Ictus antidotum
ex euangelica pyxide depromptum, excusso
pulvere de pedibus suis, ibant gaudentes a conspectu
urbis, quoniam digni habiti sunt pro justitia
& Jesu nomine contumeliam pati; viaticum
pauperies ministrabat, baculum spes in Domino,
comitatum gaudium in Spiritu sancto, refrigerium
in lassitudine & viarum incommodis colloquia sancta,
[Pagina 374]
[Col. 0374A] & recordatio pollicitationis Dominicæ: Beati
eritis, cum maledixerint vobis homines & persecuti
vos fuerint. Magnam itineris partem sibi
vendicabat oratio, sua etiam hymnodiæ dabatur
& piis cantiunculis, quibus Numen laudabant,
ac seipsos solabantur; & erant hi supra binos expulsos,
quinque & viginti alii, quibus antiquius
fuerat cum amatis sociis solum vertere, quam in
patria, iniqui judicii corruptela Superis infensa,
consistere.
[154] Neque vero falsi opinione sua fuere, vindictam, quam de cælo præsentiebant, [sed Deus injuriam Servo suo illatam] pertimescentes: quippe indignatus contra malum facinus æquissimus judex, & innocentiæ protector Deus, cum obruere per semetipsum perque ministros angelos posset sceleris sontes, maluit uti elementorum obsequela, ut ægritudines inducerent, & tamquam muti carnifices clamores ac strages ederent in ultionem iniquorum: siquidem a discessu Columbini & comitum sol obduci tenebris, tonitribus cælum mugire, aër nimbis ac tempestatibus fremere, coruscare fulguribus, in aquarum globos mixtos grandine resolvi, ut seculum rediisse [Col. 0374B] celebris cataclysmi diceres, & terram eluvionibus absorberi rursus formidares.
[155] Ast hæc terrorum ostenta, dolorum fuere initia: [tam manifestis signis vindicavit,] insecutæ quippe morborum cohortes corporibus incubuere plurimorum, & frequentes omnis civium conditionis obitus civitatem squalore ac mœrore complebant, ut nulla pars civitatis, nulla domus privata ploratu ac funereo lesso jam vacua remaneret: quæ sero licet & coacta territaque cladibus sapere cœpit, atque iras cælestes in se intentas advertere, ac de illis avertendis serio deliberare.
[156] Ipsi igitur rectores, in quos, utpote malorum auctores, [ut Senatus illum honorifice invitaverit ad reditum,] diræ ac exsecrationes populares devolvebantur, noxam fateri & incusare, pœnam temerariæ proscriptionis palam detestari, de revocatione honorifica in commune decernere. Vexatio dedit intellectum, & qui nigris calculis b publicam utilitatem obtenderant, suo damno experti sunt, periculosum horrendumque esse Christos Domini tangere, ac in immerentes sævire. Pœnitentia ergo ducti, selectis ex suo numero civibus, legationem adornant & mandant, ut quantocyus exules, Aretii Etruriæ commorantes, conveniant, senatus nomine veniam injuriæ deprecentur, Senas reverti etiam atque etiam exorent, & ni abnuant, honorifice secum reducant.
[157] [Col. 0374C] Fecere imperata nuntii, & summa cum benignitate auditi a Columbino sunt; [quem ille tantisper differendum asserit,] ut autem id temporis redirent, minime licere, dixit, per negotia magni ponderis, quæ sua præsentia & opera Aretii indigeant; deferant ipsimet interim dilectæ patriæ, quam eminus apprecatur a Domino, benedictionem, cominus a se non diu post afferendam; bene de divina misericordia sperent, contritis corde jam propitiata, & ultionis gladium in vagina reconditum ne addubitent.
[158] Abivere legati, lætitia atque spe ex Viri Dei alloquio & pollicitatione pleni, [& interim Senensibus tranquillitatem restituendam spondet.] & suo adventu bonoque nuntio civitatem, mœstitia ac dolore obrutam, mirifice exhilaravere, quæ postmodum aucta haud mediocriter est, quando veritatem prædictionis ac fructum a transmissa benedictione experta est: brevi namque aëri tranquillitas ac cælo serenitas rediit, & tota illa procella resedit, unde pernicies & civium interitus timebatur c; & fuit indulgentia istæc placati Numinis argumentum minime obscurum, & singularis plane adversus Columbinum benevolentiæ, cujus [Col. 0374D] precibus pulvis ille, quem de pedibus excusserat urbe egrediens, accusator futurus impietatis expellentium in communi mundi judicio, mutata scena, producendus sit tamquam testis actæ pœnitentiæ ac meritæ reconciliationis & veniæ.
Quæ cœpta est Jerosolymæ a sancti Stephani nece fidelium persecutio, ac per orbem dispersio, [Profectus Aretium B. Joannes,] in occasionem cessit euangelicæ doctrinæ proseminandæ, & Christi nominis longe lateque propagandi. Nempe optimus Deus bonum novit ex malo elicere & adversus calumniatores non modo potentia, sed etiam clementia pugnare, sive retribuere illis bona pro malis velit, sive nequitiam eorum in aliorum utilitatem vertere constituat. Haud vacat per exempla vetera, quibus historia [Col. 0374F] sacra abundat, longius vagari; in promptu est Aretinæ finitimarumque civitatum fructus sane uberrimus, quem ex ejectione illa Senensi divina providentia colligendum impigris messoribus objecit. Namque Columbinus nactus id locorum campum, excipiendæ cælesti sementi peridoneum, institit civium animos qua publicis qua privatis sermonibus excolere, inter quos nec dubitabat argenteam linguæ inflare tubam, ac proclamare liberius, Vivat Jesus Christus, atque ad idem munus per varias urbis plateas & compita sodales dispertire.
[160] [multos ibi peccatores convertit,] Obstupefacti novitate & inauditis antehac
clamoribus regionis incolæ, excitari primum a vecordiæ
somno, aperire oculos terrenorum caligine
offusos, erigi ad æternorum cognitionem,
ad vitæ melioris proposita concitari. Accurrebat
ad Columbini conciones frequens turba, & contra
inolitos vitiorum morbos medelam a perito
Medico libens admittebat. Indictum bellum animorum
hostibus, pravis consuetudinibus obviam
itum, Sacramentorum usus diu intermissus in frequentiam
[Pagina 375]
[Col. 0375A] revocatus, amicitiæ reconciliatæ, restitutiones
factæ, tota civitas renovata.
[161] Cumque per circumjecta oppida ac municipia fama rerum istarum præstantissimarum dilaberetur, [qui ad exhortationes illius undique confluebant.] fiebant ad illum audiendum consulendumque concursus ingentes, & revertebantur ad domos suas percutientes pectora sua: & erat una vox omnium, visitasse Dominum plebem suam, & non tam Senis depulsum, quam missum illuc divinitus Columbinum, tamquam astrum suo fulgore tenebras errorum discutiens, ac salutem languentium multitudini afferens. Auxit opinionem ac reverentiam miraculi fama, quod neque celari a patratore potuit, nec a populo ignorari, neque hoc loco prætermitti debet.
[162] Vannus a Monticello a dictus, unus de Columbini asseclis, [Quidam discipulus B. Joannis ægrotans,] quos Senis reliquerat in hospitiolo haud longe a sancti Abundii cœnobio distante, uti supra meminimus, in gravem incidit morbum, & jacere coactus, medicamentum nullum levandæ ægritudini idoneum reputabat, præter unicum dilecti sui Patris aspectum atque complexum. Et sodales quidem omni caritate ac subsidio [Col. 0375B] præsto erant; ast animi angori, ex vehementi Columbinum videndi cupiditate orto, mederi solatium nullum obsequiumve poterat: nec dissimulabat æger, quod animo coquebat desiderium, aliorum judicio præposterum, suo voto peropportunum.
[163] Ideo infimis instare precibus, ut quoquo modo Aretium ducatur aut trahatur: [& coram Magistro suo mori aut convalescere desiderans,] postremum hoc a fratribus amantissimis orare, ut spiritum, si ultima illa ægritudo sit, in Patris sui manibus emittat; aut si supervicturus est, ad ejus benedictionem convalescat. Quid hic faciant socii? Indulgeantne vastæ ac importunæ postulationi? At longum ac arduum iter est, vectatio febrienti periculosa; ad hanc pecunia opus esse, cujus vel solum nomen rigidis paupertatis cultoribus exosum. Enimvero ingeniosa caritas modum invenit sine curribus & jumentis placide commodeque ægram sarcinam transvehendi, & sumptus alienos proprio labore redimendi.
[164] Adornant ipsi lectulum, capulo funeribus educendis haud absimilem, [a consodalibus Aretium defertur,] in eoque componunt Vannum, ac humeris impositum, qua ducit Aretium porta, efferre instituunt, laborioso ministerio alterni succedunt, totum illud iter hilares bajuli emetiuntur, quoad urbem ingressi de [Col. 0375C] Columbini hospitio cives obvios interrogant, a quibus edoctis illud quidem invenire fuit facile: ast Columbinum statim adire difficile: namque in templo adjuncto cum populo agebat, neque accessus ad ipsum a constipata turba permittebatur. Rogant interim in cubiculum ejus admitti, ibique præstolantur, dum dimissa multitudine revertatur.
[165] Inter hæc rumusculus de adventu sociorum ad aures concionantis cum pervenisset, [ubi Beatus imposito palliolo mox eum sanat.] renuntiari jussit, sustineant patienter ad breve tempus, absoluta concione, mox affuturum. Indidem bonus Pater ad fessos itineris & gestationis advenas accurrit, ac post suaves amplexus & plena dilectionis oscula attritum palliolum humeris detrahit, ac super Vanni, in suo lectulo decumbentis, artus extendit. Mirum dictu! Eo contactu velut efficacissimo amuleto protinus depulsa febris, corpori pristina incolumitas reddita, animus tanta hilaritate repletus, ut cubili se sanus ejiciat, & in genua ad grates Deo, & suo Liberatori agendas illico procumbat.....
[166] Pervenerat ipse cum sociis pauculis Aretium [Col. 0375D] pridie cineralis diei, qua solenne jejunium fideles inchoant. Divertens pro suo more ad nosocomium; minore, quam deceret, humanitate exceptus est a ministrorum nonnemine, [Nil de cibo sumendo solicitus,] conditionem hospitis sibi ignotam ex habitus vilitate metiente. Cœnaturo & mensæ jam accumbenti, licet oppido fesso, & itineris ac frigoris vexatione quassato, frustulum unicum bubulæ, aceto maceratæ, apponit, & quo tempore epulis ac hilariis populus universus indulget, paucis illis peregrinis, nectare dignis, & refectione vehementer indigis, insulsæ dapis & insalubris demensum exiguum manus avara & inhumana dispensat. Qua inhospitalitatis indignitate conspecta, sociorum unus; Pater, inquit, caro ista male affectis stomacho noxia est.
[167] [& tota nocte de rebus divinis disserens, socios famis immemores reddit,] Tum Columbinus, nil de esca solicitus, de divini amoris excellentia & efficacitate dicere aggressus, verum solidumque animorum cibum ac delicias in eo sitas esse commonstrat: & quamquam rugiens venter non audit verba libenter, mens tamen convivarum sermonis dulcedine a cogitatione eduliorum abstracta, meliori convivio [Col. 0375E] pasta est, & necessitatis edendi oblita, dapes sapidiores a loquente porrectas gustare perseveravit, quoad sol terras illuminans instare monuit surgendi horam, & ad sacram ædem pergendi, ubi ex religioso ritu frontes fidelium cineribus ad mortis memoriam refricandam insperguntur....
[168] [ac alias luce e pectore suo orta cubiculum illuminat.] Alias in Aretina profectione ad nosocomium, fratrum Eremitarum cœnobio propinquum, divertens perbenigne receptus est. Cum vero de multa nocte fatigatus itineris labore, quietem capturus lectulum conscenderet, diducta manibus tunica, e pectore repente lux ingens irradiavit, quæ per totum dormitorium conclave fusa, æquare solares radios videbatur. Expergefacta ibidem jacentium turba, oculos in hospitem recentem conjicit, unde illa prodibat, & mirabatur dicens, quod sub humano schemate angelo hospitium præbuissent, cujus dignitati ac merito principum regumque aulæ ac domicilia essent imparia b.
Quam libenter apud se retinerent Aretini eximium illum peregrinorum manipulum & collectorem Joannem, [Aretio proficiscitur Tifernum,] quem velut angelum de cælo lapsum suspiciebant, amabantque, patefactum dolore est ac lacrymis, quibus abeuntes prosecuti sunt. Ast alio impellente Spiritu, non sustinuit diutius ibi se detineri; ac porro retinere conantibus Christi objiciebat responsum: Quia [Col. 0376B] & aliis civitatibus oportet me euangelizare regnum Dei. Aretio ergo relicto, & sui apud illos desiderio ac amore, recta cum sociis Tifernum a iter aggreditur, insequente ipsum fama mirabilium, quæ patraverat, & adventum ejus prævertente. Totum illud viæ spatium inter divinas laudes ac pias meditationes emensum, & redditum memorabile insigni vocatione, quam subnecto.
[170] Cum Tiferno propius abessent, opportune incidere in rusticum aratorem, [in quo itinere rusticum,] ducendis sulcis intentum. Hic tantisper consistit Columbinus, & defixis in illum luminibus ita affatur: Veni, sequere me. Et ipse confestim stiva bobusque relictis secutus vocantem est..... Fuit admirandæ vocationi consentaneus vitæ cursus & exitus; numquam hic respexit retro, numquam stivam repetiit, sed per sui Magistri imitationem & assiduam abnegationem ab eo agro ad altissimum contemplationis montem conscendit, in quo & internis illustrationum radiis, & non raro externis angelorum visitationibus fruebatur. Si augurium aliquod præferrent nomina, Sanctus lustrales ad undas dictus illustris bubulcus est; sin secus, augustum ipse nomen reddidit, factus de bubulco sanctus.
[171] [Col. 0376C] Lætus insperato & non multo labore quæsito lucro urbem Columbinus intrat, [& tabellionem episcopi Tifernatis] atque ad templum adorandi Numinis pro more suo contendit. Vadenti adjunxere se ex vulgo plures, quibus invisus antehac advenarum habitus & numerus cupiditatem injecerat cognoscendi, quodnam genus illud esset hominum, & quare illuc adventassent. Accurrere insuper alii cives honesti, eadem & ipsi curiositate illecti, & inter hos Benedictus de Pace b, ætate grandævus, professione tabellio curiæ episcopalis, qui dum in foro, vulgariter Tartarino nuncupato, oculos animumque novo illo pascit aspectu, respicitur & ipse a Columbino, qui, defixo in vultum ejus obtutu, mixta convitio salutatione impertitum ita alloquitur: Inveterate dierum malorum, veni; valedic mundo, & Christum sequere.
[172] O prodigium! Vocantem statim sequitur, ignotis se associat, [mirabiliter in suum sodalitium cooptat,] templum maximum una cum illis, tamquam de illis repente factus, ingreditur. Hic ante venerabile Sacramentum in genua provoluti cum tantisper orassent, Columbinus sodales omnes ac præsertim istud par ultimum, vivum [Col. 0376D] Apostolicæ vocationis simulacrum, supremæ sistit Majestati, & velut hostias acceptabiles, voluntario sacrificio se immolaturas, reverenter offert......
[173] [omnibus impedimentis, quæ tabellio ille obtendebat,] Benedictus, episcopi Tifernatis tabellio, quem a Joanne invitatum ad crucem Christi ferendam superius retulimus, impedimenta palmaria obtendebat, quæ citra temeritatem acceptari haud licere consilium persuadebant. Podagra pedibus infesta, cui fatalis esset eorum nuditas; perniciosæ injuriæ frigoris & pluviarum; intolerabiles itinerum labores. Auris abscessus, jugi suppuratione scatens, tegumentis ac fomentis egens; totius corporis habitudo ægritudini adsimilis. Ætas provectior, & deliciis assueta qui vitæ rigorem feret, & durum illud pœnitentiæ institutum patietur, cui vix pares giganteæ sint vires? Piaculum esse tentare Deum, & miraculum ad hæc amolienda deposcere.
[174] [spretis atque sublatis.] Cui Columbinus: Nihil istorum te terreat; veni mecum, Christum sequere. Quid plura? Pertractus brevi invitamento, seculum & vestes seculares exuit: nudus vocantem Columbinum sequitur, ut Christum assequatur. Nuditas [Col. 0376E] ad pedum incolumitatem confert; pœnitentiæ asperitas ad vigorem virium; auris, vomica difflata, ad audiendam vocem sermonum Domini aptatur; totum corpus, de infirmitate convalescens, fit forte, & plures annos in laboribus, in vigiliis, in ærumnis consumptos exitu fortunatissimo absolvit c....
[175] [Obtenta ab episcopo licentia prædicandi verbum Dei,] Tum [Joannes] ad sacrorum antistitem D. Buccium d se confert, eique, quanta potuit demissione salutato, instituti sui consilia aperit, ut impetrata ab eo facultate, liberius in vinea illi commissa excolenda laborem suum suorumque impendat. Excepti sunt perhumaniter a præsule, doctrina ac pietate conspicuo, & honorifice imprimis Columbinus habitus, de quo mira ac inaudita pridem inaudierat.
[176] [miros animorum motus excitat,] Hac munitus gratia, in arenam descendere nihil cunctatus, omni contentione juvare cives aggreditur, & exordio a solenni suo classico sumpto, Vivat, vivat Jesus Christus; laudetur Jesus Christus, tamquam buccinæ personantis clangore mirabiles in civium animis motus excitavit. Accedentibus dein privatis publicisque concionibus, numquam fervoris incredibilis [Col. 0376F] flammas non spirantibus, accedebantur ad pietatem corda, criminum occupata veterno, & a tenebris ignorantiæ ac desidiæ torpore ad lumen justitiæ curamque salutis antehac neglectæ traducebantur.
[177] [quosdam egregios viros] Nec defuere, qui, contempta mediocritate,
ad summum perfectionis euangelicæ culmen
aspirantes, substantias suas pauperibus; nomina
vitasque suas sodalitio illi ut traderent, a Columbino
precibus impetrarunt. Et appellavere scriptores
vetusti ex iis aliquot; puta Stephanum, doctum
ac eruditum virum, & fortunæ bonis, quibus
Christi paupertatem antehabuit, locupletem e.
Hunc secutus Bartolus seu Bartoluccius de Sanctis,
qui a seculi vanitate ad Christum conversus,
ejus amore adeo flagrabat, ut ad solam Nominis
sancti invocationem totus colliquesceret, nec cohibere
rationis imperio lacrymas, ac scintillas igneas,
ex oculis vultuque erumpentes, ullatenus
valeret. Quinimo tanto impetu rapi solitum, memoriæ
proditum est, ut semel in D. Floridi templo
concionis, quæ inibi habebatur, tempore,
de medio populo se proripiens in subjectam plateam,
ne tactis quidem gradibus anteliminaribus
[Pagina 377]
[Col. 0377A] saltasse conspectus sit. Nemo sic saltavit sobrius;
sed bene, quem præclarus Domini calix inebriavit.
[178] Successere innominati duo, Perusinus alter, quem Dei Famuli sermo de scelerum cœno erutum ac sordibus repurgatum, [congregationi suæ adjungit,] dignum sortis Sanctorum fecit. Alter sacerdos, qui pingui sacerdotio abdicato, pleno fiduciæ consilio instituendum se Columbino dedit, & mira vitæ asperitate ac orationis assiduitate ad eam pervenit sanctitatis celsitatem, ut ambiri a dignitate sacerdotali potuerit, qua indignum olim sua se fœditate reddiderat. Hoc vero, quod sequitur, ad insignem caritatis victoriam referendum est, armatum obstinatione peccatoris pectus perdomantis.
[179] Vir erat Tiferni diu in nequitia versatus, quem neque flagrans ardore concio flectere, [& obstinatum peccatorem ad pœnitentiam emollit.] neque solius cum solo collocutio mollire & ad saniora consilia trahere hactenus valuerant. Hunc expugnare solito ardentius aggressus Columbinus pleno amoris invitamento dixit: Mi frater, si resipiscere tandem non abnuis, & finem peccandi facis, cuncta, quæ huc usque sum consecutus a Domino merita, do tibi libens, & pro tua salute dico. Et qui præsens aderat Franciscus Vincentius [Col. 0377B] subdidit: Et ego totam tuorum peccatorum sarcinam humeris meis impono, ac rationem eorum me redditurum justo Judici recipio. Probabit pactum & promissionem misericors Deus, si, deserta iniquitate, ad cor redieris: quo duplici ariete rupes illa saxea concussa cessit, & emollita in tantum est, ut rivos emiserit lacrymarum...
[180] Subnectam ex casu tragico jucundæ narrationis eventum, [Duæ familias,] quæ fusior apud alios, strictim hic attingenda est, ne prætermissa incuriose, vel minoris æstimanda videatur. Duarum familiarum Senensium graves ac diuturnæ simultates, qua erant amplitudine ac nobilitate, pleramque affinitatem inimicitiis odiisque involverant, quibus evolvendis ac sopiendis diu multumque, sed frustra, plurium ex civitate principalium opera desudaverat.
[181] Factionis unius caput Larinus Tolomeus, etsi adversæ parti ob illatam patruo cædem implacabiliter infensus; [diuturno ac implacabili odio dissidentes,] tamen cum per hosce dies Tiferni attineretur, Columbini familiaritate & colloquio vehementer delectabatur, quem in illa, de qua memoravimus, expulsione, amicitiæ duxit ac fidelitatis abeuntem comitari, & præsto in omnibus esse, licet non petenti, & in Domino [Col. 0377C] solum confidenti. Qui fieri poterat, ut ab isto sole densæ discordiarum nebulæ non difflarentur?
[182] Audiebat de Christianæ caritatis officio debitoque disserentem, [inter se consiliat,] & exemplis agentem Christi Domini & Sanctorum, qui pro suis interfectoribus, ut salvi fierent, tamquam pro benefactoribus rogavere: quibus permotus Larinus denique manus hortanti dedit, & offensarum acerbitate deposita, ingenii sui ad vindictam ardentis, & injuriæ, cujus inexorabilis hactenus fuerat condonatio, oblivisci deliberavit, atque ut pœnitudini præcluderetur aditus, exstare voluit legitimum reconciliationis testimonium, quæ facta coram episcopo est, ac in tabulas relata; Senas dein una cum litteris humanissimis ad Piccolomineos cædis reos a Columbino transmissæ, incredibile dictu est, quam uberem lætitiæ segetem attulerint, non altercantibus modo familiis, sed & urbi universæ, cui quietæ esse ac serenæ per hanc intestinam rixarum tempestatem diu non licuerat. Nimirum etiam absens patriæ prodesse noverat, quæ præsenti obesse non dubitaverat.
[183] Ad intima pariter virginum sacrarum adyta [Col. 0377D] flamma deforis excitata pervasit, & earum unum tam valide corripuit, ut in se converterit. Domus sanctimonialium Tiferni erat, de Sacco appellata; ubi cum reliqua disciplina collapsa, [& collapsam monialium quarumdam paupertatem] tum vero paupertatis rigor plane languerat, quod provisio in communi prope nulla, & arbitrio ac facultati singularum victus vestitusque permitteretur. Earum educationi ac instituto teneram suam neptem crediderat Benedictus a Pace, suadente Columbino, ut expeditior euangelico cursui iter ageret, quocumque eundum animarum salus & gloria Domini postularet.
[184] [pristino rigori restituit.] Hinc data occasio Columbino paulo crebrius cum monialibus agendi; & vertit felicitati familiaritas: nam totum illud tempus sermoni de rebus divinis pendebatur, eo potissimum collimans, ut paupertas, cui fundamentum religionis innititur, postliminio revocaretur, & proprietas possessioque rerum pro libitu absumendarum, tamquam pestis, e claustris illis eliminaretur: atque ut duriora marium pectora repetitis hortationum ictibus inflecti se passa supra memoravimus; ita molliora feminarum Deo devotarum eo trahi se permisere, quo sermo frequens boni Hortatoris [Col. 0377E] impellebat. Exemplo præivere saltem sex de primariis, quæ peculii quidquid apud se retinebant, in commune contulere, & regulæ, cui se addixerant, observationem propriis commodis anteposuere. Has imitari ceteris grave non fuit: nec auditum deinceps est frigidum illud verbum, MEUM ac TUUM; sed omnia Jesu Christi, & hic earum divitiæ ac amor.
[185] [Columbinus episcopo Tifernati, amico suo,] Per id tempus haud erat infrequens antistiti Buccio cum Columbino conversatio, & sincerus inde mutuæ fructus consolationis: ille quippe doctrina ac pietate eximius virum miræ sanctitatis apud se æstimans, Joannem tenero ac paterno complectebatur affectu; ac proinde sodales ipsius, tamquam Dei servos non vulgares, filiorum habere loco religioni ducebat. Declarare id argumentis multis haud cessabat; sed hoc imprimis, quod eorum accenseri numero optabat vehementer, ratus, haud dedecere dignitatem suam, si salvis insignibus, & episcopalium functione munerum minime præpedita, non modo proposito ac voluntate, sed etiam imitatione, quoad liceret, unus de cœtu illo haberetur & esset: quæ causa fuit, ut inter præsules, quos hic Ordo suppeditavit Ecclesiæ, numeretur, & quidem primus, [Col. 0377F] qui sua infula fugitantia coronarum capita congregationis decoravit.
[186] [quem propter eximiam sacrorum canonum peritiam] Vice versa Columbinus illum, tamquam Apostolorum successorem ac imitatorem, apprime venerabatur; cumque multiplici eruditione clarum, & canonum sacrorum peritia oppido instructum non nesciret, ab ipsius nutu directioneque in rebus agendis ita pendebat, ut negotium nullum momenti alicujus, ipso inconsulto, aggrederetur: quamvis enim potior ipsi esset in Deum fiducia, cujus suffragatione honesta consilia confoventur, ad promptam tamen opem hominis, Dei vices in terris fungentis, consugiendum, ab humilitate ac prudentia persuaderi sibi facile sinebat, quod inde lux oriretur ad rerum tractationem perutilis, & auctoritas haberetur ad eas fulciendas necessaria.
[187] [in negotiis congregationis suæ] Eapropter cum ipsi venisset in mentem dubitare,
utrum illud vitæ institutum, quod profiteri
cum suis pergebat, nullo hactenus pontificio
munitum diplomate, expediret legati Sedis apostolicæ,
Viterbii tum degentis, approbatione
firmari, aut in examen adduci, ut videretur, an
[Pagina 378]
[Col. 0378A] in aliquo a canonum ecclesiasticorum norma discreparet,
utrumque cum episcopo conferendum
arbitratus, responsum accepit, quod ad discrepantiam
canonum attinet, vereri desinat, omnemque
solicitudinem deponat; siquidem nihil adversum
est in tota illa actionum varietate, nihil
in vitæ ratione, quod a rectitudine vel Pontificum
decretis sit alienum, plura, quæ superiorem
humana regula ductum impulsumque demonstrent,
divino regimini permittenda.
[188] Insuper in præsentiarum supervacaneum videri sibi Apostolici diplomatis procurationem: [sæpius consuluerat,] pergat porro eidem, quam inivit, simplicitatis viæ insistere, quoad lux aliqua cælitus illabatur, quæ Domini voluntatem ostendat, nec dubitet, illi esse de rebus suis curam, quam subinde sit opportune ostensurus. Nimirum noverat, magnæ prudentiæ ac experientiæ antistes, regulæ ac instituti approbationem rem esse gravissimam earum, quæ a Christi vicarii indulgentia exspectari solent, & periculo affine, ut vel tunc negaretur, vel in aliud tempus differretur, quo adulta jam congregatio suis consistens viribus seipsam probaret, [Col. 0378B] quod esset a Deo, & facile impetraretur a Pontifice, quod ægre tunc a legato fuisset impetratum.
[189] Post hæc Spiritus Domini ad alias civitates & loca Etruriæ Columbinum vocabat, [valedicit, & ad alia Tusciæ loca discedit.] ideoque cum bona pace & episcopi benedictione Tiferno discessit, relicta ibi memoria famaque suorum mirabilium, & amore ac desiderio sui in cordibus civium, uno ore fatentium, auream a prolixiore ejus mora civitatem reddendam, quam brevis illa commoratio culturaque argenteam reddidisset.
[Tiferno tendit] Insequitur oratio nostra peregrinantem Columbinum eo prorsus ordine, quo loca singula adnotavere prisci scriptores itinerum ipsius: horum enim diligentia posteriorum studiis commodavit, quod saltem appellare urbes & castella potuere, per quæ benefaciendo transiit, licet nihil deinde solicita, notare tempora, quibus benefacta respondere. Tiferno igitur excedens Pisas a iter instituit non properanter, sed lente ac populatim conficiendum, subindeque intermittendum, ubi cujuspiam pagi vel castelli per viam occursus ad jaciendam verbi divini sementem invitasset.
[191] [Arcidossum, ubi præter alias conversiones] Arcidossum b, haud ignobile inter Senarum montana oppidum, primum in oculos incurrit, ad quod divertere libuit, ac tantisper consistere, veluti in campo, frequenti habitatore culto, per quem concionum fervor excurreret, & fructum referret haud pœnitendum; & collectus [Col. 0378F] hic est ad votum: quippe incolæ audientes de fœditate peccati, de inferorum suppliciis, de Christi in homines caritate ac beneficiis, deque similibus disserentem, vulnera conscientiæ agnoscere, remedia quærere, Columbinum consulere, ad ejus præscriptum mores conformare.
[192] Non diu apud ipsos commoratus est, sed quantum satis visum fuit ad excitandam gentem, [unum ad euangelicam paupertatem amplectendam excitat;] & facibus divini amoris accendendam. Et pluribus quidem vitæ melioris desiderium injectum ac auxilium ad resipiscendum præstitum; verum unius insigni conversione cumulata Columbini lætitia est, quæ si sola etiam fuisset, compensatum laborem suum existimasset: ille nimirum concionum ardore ita incaluit, ut opibus, quibus affluebat, contemptis, & doctrinæ, qua excellebat, Christi paupertatem & simplicitatem præhabuerit. Neque contentus sua obtulisse, seipsum quoque obtulit viventem victimam in ara crucis & dira vitæ asperitate, jejunio, humi-cubatione, ceteraque jugi afflictione deinceps mactari haud intermisit, meruitque Justus re vera esse, qui sub honesto nomine, a parentibus imposito, peccatorem diu celaverat.
[193] Arcidossanis ea ratione ad pietatem commotis,
[Pagina 379]
[Col. 0379A] motis, Pisas pergit contendere. Verum hic quoque
aliquantulum a via deflectere placuit, [Inde, Cingoli salutata Deiparæ imagine,] ac Cingoli
c celeberrimam beatæ Virginis imaginem devenerari.
Eo ut perventum est, prævenit Columbinus
communes sociorum preces hortatione breviuscula,
qua imprimis monuit, impense pro
sancti Abundii monialibus Deum orarent, solverentque
pro ingentibus in se meritis exiguum
hoc grati pensum animi haud ingratum Virgini futurum.
[194] Ut oratum est, recta ad urbem nobilissimam gressus dirigunt, [se Pisas confert, ubi cum sociis xenodochio excluditur;] ac prospere perveniunt. Hic venerato de more in templo Numine, hospitium in nosocomiis rogant; ast gens incognita & numerosa rejiciuntur, sive quia peregrinos tam multos domus, ægrotis occupata, non capiebat, sive quia immitia præfectorum viscera misereri pauperum Christi nesciebant, neque humili postulatione flecti se patiebantur, ut lassos reficerent, & misericordiam egentibus impenderent: quævis demum causa repulsæ fuerit, tectis hospitalibus exclusi, gaudio haud mediocri gavisi sunt, [Col. 0379B] quod merendi materiem paucorum inhospitalitas dederit, & divina providentia in humanitatem bene verterit.
[195] Etenim ut rescitum per urbem de eorum adventu est, [sed benigne excipitur] quos fama per Etruriam pervagata Pisas præiverat, a multis invitati, per aliquot honoratorum civium ædes dispertiti, nulli magno adeo incommodo fuere, omnibus vitæ exemplo & colloquiis familiaribus de Deo deque divinis commodum profuere: neque vero peregrinos frugi, & abstinentiæ deditos tractare humanitet. ac large laudis esse ac meriti apud Deum tantum existimabant, sed eleemosynas insuper erogabant ea copia, ut vestimenta, pecuniæ, & id generis donaria multa afferrentur; quæ tamen omnia rejiciebantur ab ipsis, solo victu eoque tenuissimo & detritis vestibus contentis.
[196] Argumentum hoc fuit non civilitatis modo, ad quam suos civitas educabat, [a piis civibus,] sed & pietatis & religionis, quæ Pisis sedem posuisse videbantur. Et sane delatum ad ipsum est, haud minus ducentis, matronas numerari, quæ sacco & cilicio membra domare consuessent, ac proinde viros etiam ex nobilitate plures, illarum maritos aut affines, simulare seculares, & vitæ asperitate religiosos æmulari: ideoque pronis auribus & animis peregrinorum verba excipiebantur, [Col. 0379C] sive seorsim a multitudine paucis funderentur, sive palam per vias ac templa, quod frequenter fiebat, ad æternorum amorem excitarent.
[197] Contigit autem aliquando, ut ad invisendum fratrum Prædicatorum templum a suis hospitatoribus deducerentur, [& a suo olim confessario,] cui cum imperio præerat pater, ætate ac religione venerandus, quo arbitro suæ conscientiæ usus olim fuerat Columbinus: is, multis editis humanitatis adversus antiquum clientem signis, pro ea, qua pollebat, auctoritate, optimis monitis instruere institit eo spectantibus, ut in arrepto semel proposito firmaret, ne umquam in munere laudandi & prædicandi Christum intepesceret; attenderet etiam atque etiam ad internas Dei visitationes ac solamina, ne desidia aut humano respectu elabi ea sineret, quoties immitterentur a Deo, in cujus manu ac arbitrio est illorum tempus ac modus: summæ esse stultitiæ, minoris ipsa æstimare, quam valeant; valore autem mortalia cuncta excedere.
[198] Addebat quin etiam ex D. Hieronymi sensu: Si seculi negotiatores, ut plerique vestrum estis experti, tanta sustinent incommoda, ut ad [Col. 0379D] incertas periturasque divitias perveniant, & servent cum animarum discrimine, quæ multis periculis quæsierunt; quid Christi negotiatori faciendum est, [qui ipsum ad perfectionem magis magisque exstimulat.] qui venditis omnibus quærit pretiosissimum margaritum? qui totis substantiæ suæ opibus emit agrum, in quo thesaurum reperiat, a latronum furtis undequaque tutum? Ita bonus ille præses igni pabulum flammisque oleum infundere gestiebat; & excipiebantur verba salutis ex ore prudentis non minore cum gustu fructuque audientis, quam ardore proferentis.
[199] [Columbinus in epistola ad moniales S. Abundii data] Digna inseri huic loco est epistola, quam Pisis sua manu exaratam monialibus sancti Abundii Senas transmisit Columbinus: “Matres in Jesu Christo crucifixo dilectissimæ. Quam vehementer optem videre vos & vobiscum agere, vix verbis explicem, quamvis hic magnam copiam nacti fuerimus virorum ac mulierum, excellentium virtutibus ac sanctis desideriis flagrantium, ut merito ad eos visendos trahere queant etiam centum milliariis distantes, quibus [Col. 0379E] ista sint comperta.
[200] [eximiam Pisanorum pietatem laudat,] Certe quidem absque pudore nostram cum istorum vita conferre haud valemus. Ducentos hic reperias, qui asperrimis ciliciis carnem suam discruciant; unde nobis datur occasio gratias agendi Deo & sanctissimo Salvatori nostro, qui plures, quam putabamus, amicos in seculo nequam sibi devotos Pisis præsertim servat, qui non curvant genua ante idola peccatorum. Plures insuper numerantur nobiles feminæ, adeo se Christi amore abjicientes & contemnentes, ut nudis pedibus & vesticulis rudibus ac attritis indutæ incedere non erubescant, uti delicatulæ nostræ spirituales Senenses, quæ simul omnes ne unicæ quidem Pisanæ æquarentur.
[201] [singularia divinæ protectionis erga se signa declarat,] Verum per litteras satis declarare nequeo, quanta benignissimus Deus eorum gratia præstet, qui in ipso confidunt. Equidem lætitiæ singularis materiam vobis objiciam, si de ipsius paterna in nos cura dicere aggrediar, quæ eousque se protendit, ut ne minimum quidem incommodum pati nos sustinuerit: namque toto isto itineris tempore neque imber, cum de cælo caderet, pallia nostra vel leviter madefecit; neque frigus, cum maxime vigeret, artus nostros momordit, aut molestiam intulit. O bone Jesu, beati qui sperant in te, & tuæ fidunt providentiæ, ad illos liberaliter alendos [Col. 0379F] numquam non promptæ!
[202] [& in ea sincerum humilitatis suæ argumentum præbet.] Fateor, mihi & Francisco socio aliquantulum
timoris injectum a dolore, quem
pedes utriusque contraxerant, ut idcirco cum
trepidatione aliqua viæ me dederim; sed vix uterque
humum pede calcare cœpimus, & sanitatem
ex bono Jesu consecuti sumus. Qui fiduciam
in Deo collocat, ab omni pœna ipsius
dono liberatur. Francisci pedibus numquam melius
antehac fuit. Ego equidem ad præcavendas
spinarum punctiones pice plantas illiveram;
sed meæ temeritatis pœnas dedi: nam compunctus
& laceratus ab illis sum, quia ego Joannes
in Christo non sum confisus, ideoque
constituimus ambo nihil prorsus posthac præter
unicum Jesum Christum in medio cordis
nostri ferre nobiscum, neque de nostris commodis
solicitari. Utinam hoc nobis vobisque
atque omni hominum generi ab ipso Christo benedicto
concedatur d”. Amabo te, mi lector,
ama in epistolo ludentem serio simplicitatem, caritatis
ardore junctam, scriptoremque nihil aliud,
[Pagina 380]
[Col. 0380A] nisi Jesum Christum crucifixum jam sapientem ac
loquentem venerare.
[203] Haud absimilis fuit reliqua per celebres Italiæ urbes peregrinatio, [Christum in aliis Italiæ urbibus prædicat,] quas lustrare idem divinæ gloriæ propagandæ & Christi nomen prædicandi amor impulit: tota videlicet inter hymnos, cantiones sacras, & precationes consumpta, & quod mirere, ab injuriis sævientis hiemis illæsa. Videre peregrinantes in terris & excepere, ut angelos de cælo ad se dimissos, Luca, Florentia, Pistorium, in quibus omnibus jacta semina sunt verbi divini, & collectæ fruges uberes conversionum ad Deum, & mirificarum a pravitate ad honestatem morum mutationum, quas inter memorandæ in paucis binæ, quas Pistorienses admirati sunt: siquidem id loci Petrus & Paulinus e, agnita ad novam siderum ibi parentium lucem seculi vanitate, nuntium illi remittere, & Columbino hærere statuerunt, cujus exemplo excitati institutum sequi precibus obtinuere.
[204] In qua quidem auguratione magnitudo animi enituit, [Pistorii duos discipulos admittit,] humana cuncta floccifacientis, & in progressione fervor spiritus invaluit, supra vulgarem probitatem utrumque evehentis; sed Paulini [Col. 0380B] potissimum quidam generosæ indolis vigor commendandus, qui adolescentiæ florem, domestica commoda, ac delicias, & omnes mundi jam tum blandientes spes tam ardenter Creatori sacravit, quam constanter deinceps delicata membra inedia ac omnigena afflictatione vexavit, mentem suavi orationis pabulo diu noctuque pavit, & excrevit in eam sanctitatis altitudinem, ut in Jesuatorum viridario inter cedros, hoc est virtutum illustrium nomina, inferius referenda, numeretur.
[205] Eapropter Columbinus tanta cum voluptate itinera hæc peragebat, [& apostolica hujusmodi itinera libenter obit.] ut fateretur, se declarandæ imparem; nisi forte satis superque declarasse quis existimet, cum diceret beatitudinis partem haud modicam per eos dies sibi communicatam a Domino: gaudio videlicet erant recuperata mirabiliter pedum sanitas, virium robur auctum; sed ante omnia eximiæ animorum conversiones, & prodigiorum in divina protectione declaranda operatio, quorum illud insigne, in litteris ad moniales supra memoratum, stimulos ad amandum laudandumque Deum acerrimos addidit, [Col. 0380C] non secus ac olim Israëlitis, quibus undarum fluenta cessere, ut sicco vestigio per maris fluviique alveos pertransirent.......
[206] [Col. 0380E] [Columbinus recordatus avaritiœ suæ, qua olim incolas Assi offenderat,] Illud primo occurrit aspectu licet horridum, memoratu nihilominus, quam imitatione, dignius. Ibat forte Columbinus Francisco Vincentio, Vanno, & alio tertio comitibus Monticellum a, celebre Senensis agri municipium; & transeundum ipsis Asso b erat, ubi latifundia & prædia avita olim possederat, quæ sancti Abundii monasterio donata supra retulimus. Eo ut pedem intulit, subiit animum recordatio pristinæ avaritiæ & scandali, qui per iniquam frumenti nundinationem incolas offenderat.
[207] [se ibidem fune trahi ac virgis publice cædi] Ac repentino adversus piaculum odio exardescens, tunicam, qua sola tegebatur, exuit, capistro collum induit, & alteri sociorum mandat, ut apprehenso fune trahat perque omnes viculos raptet; alteri, ut paratis ad id scopis haud perfunctorie, sed serio fustuario artus omnes concidat, raptatore interim proclamante: En vobis usurarium avarum, depeculatorem sceleratum, qui vos inopia & fame opprimere ludum ducebat! En qui cariosum tineis granum vobis mutuo commodabat, conferta dein mensura messis tempore repetebat! Iste est, qui tritici sextarium floreno divendebat! O crudelem, o immisericordem pauperum & egentium inimicum! Cedite, fustigate, immaniter percutite nefarium, impium, furcæ ac mortis reum!
[208] [jubet a discipulis,] Et parere bonos discipulos oportuit per jura omnia obtestanti, & pro imperio severe jubenti. [Col. 0380F] Erat etiam cruciatus acerbior, quod retrorsum, dum vapulabat, incederet, & respirandi facultatem præpediret defatigatio absque dubio præfocatura, si carnificinam ad ejus placitum producere perseverabant. Inhorruit ad tetrum funestumque spectaculum multitudo populi; nec erat, qui præ ingenti stupore labra divideret; multi, qui præ doloris teneritudine lacrymis ora rigarent. Solus Joannes, absoluta tragœdia, in laudatione suorum verberatorum eloquens, gratias complorantibus egit, & mercedem a remuneratore Deo apprecatus est ....
[209] [quorum obedientia laudatur; & dura Beati nortificatio apparitione Christi compensatur.] Nescias, quo propendeat victoriæ laus
ac meritum; pro reone, qui ut vindecem severum
sui ageret, judicem egit immitem; an pro
imperii exsecutoribus stare sit censenda, qui imperare
sibi ipsis valuere, ut carnificis obirent partes,
ne contumaces ac refractarii viderentur ....
Utrisque profecto grande præmium victrix utrimque
gratia paraverat; sed Columbino insuper arrha
consolationis ineffabilis concessa: nam nocte
insequente, dum precibus insistit, a Christo Domino
[Pagina 381]
[Col. 0381A] sub spectabili forma invisitur, & dulci detinetur
alloquio, tanta tamque intima animi voluptate,
quanta mortalitas perfundi nequit & vivere,
nisi eadem, quæ præcordia liquefacit, deficientem
spiritum intra artus contineat.
[210] Asso relicto, Corsignanum c advenere, & illico per plateas nomen Domini Jesu laudibus tollere, [Cum Corsignano præpropere transisset,] & clamore ad eum laudandum frequentem populum advocare. Fuit illac transitus tamquam fulguris coruscantis & cito dilabentis: nam postridie summo mane discedere properarunt, vel non advertentibus, vel nequidquam remorari conantibus municipibus, sublatum ex oculis nimis cito conquerentibus eum, qui præsentiæ ac sermonis hesterni sapore spem ingentem fecerat utilitatis, ex longiori, mora in publicum manaturæ.
[211] De communi itaque consilio nuntios remisere, qui celeritate usi, [ab incolis istius loci revocatur,] aliquot jam millium passibus distantem assecuti obnixe rogarent, ad se reverti ne gravaretur; & vero etiam, ut Viro pio religionem injicerent & redire cogerent, monuere, præterita nocte quiescenti nonnemini objectum [Col. 0381B] fuisse flumen profundum ac præceps, in quo innatarent complures mox absorbendi, ni manibus Columbini ac sodalium erepti, in littus educerentur.
[212] Quo audito, satius habuit cedere precibus, & obsequi postulantibus, [quorum desiderio satisfacit;] quam fidem visi expendere ac tergiversari. Atque ne indulgentiæ usquam pœniteret, effecerunt alacritas oppidanorum in reduce complectendo, aviditas in audiendo, promptitudo in exsequendo, quæ facienda, quæque omittenda suadebantur; atque ita impletum ostenti inventive portentum: plures quippe e cœno vitiorum, dextera Columbini opitulante, emersere, & in gratiam offensi Numinis rediere.
[213] Verum ut non sereni cuncti ac hilares fluunt dies, [sed apud Monticellanos concionibus suis non proficiens,] sed turbidi plerumque ac nubibus involuti naturæ cursu devehuntur; ita neque prospera semper & ad vota ubique secunda euangelico Viatori itinera successere. Monticelli sane propinqui Corsignano oppido, neque humaniter acceptus, neque libenter patienterve auditus est Præco divinus. Gens nimirum illo ævo agrestior, & a genio regionis Etruscæ degener, illiberalem se [Col. 0381C] adversus. Dei famulos ostendit, qui vel aspectu solo habituque, spirante pietatem, conciliare benevolentiam poterant, & quos venerari ac benigne fovere oportebat, vexare ludibriis, conviciisque proscindere ausa est.
[214] Cui vecordiæ ac improbitati hinc tolerantiæ opponebatur scutum, [divinam vindictam illis prœdicit,] inde sermo Dei afficax, saxeis etiam cordibus molliendis idoneus, nisi aures satan obturasset. Quod reliquum erat desperato morbo remedium unicum orationis admovebatur, qua interdiu noctuque suppliciter Deum rogabat Columbinus, ne populo duræ cervicis misericordiæ suæ fontes occluderet. Verum sicut non celaverat Dominus Servum suum, quæ parata erant flagella, si diutius in sceleribus obstinarent, ita nec ipse dissimulavit aut distulit notam facere divinam indignationem, & minis impendentis excidii terrefacere, si redire ad cor ac ad pœnitentiam procrastinarent.
[215] Sed nequidquam intentata comminatio; frustra inculcatus judicii æterni terror, [quæ etiam postmodum secuta est.] ut impleretur sermo Domini, quem dixerat per Famulum suum: etenim non diu post inter Florentinos ac Senenses exorto bello, hostili direptioni traditum Monticellum, funestis calamitatibus auctoratum, [Col. 0381D] temeritatis pœnas immanes luit, neque prius martialem furorem experiri desiit, quam direptum penitus ac deletum funditus fuit.
[216] [Nihilominus Monticelli duos convertit,] Neque tamen omnino sterilis labor fuit, vel infœcundæ conciones; sed quemadmodum Philippis in Macedonia, prædicante Paulo, aperuit Dominus cor Lydiæ purpurariæ, ut ex mulierum cuneo sola converteretur ad fidem, ita concionante Columbino, aperti sunt duorum Monticellensium oculi, ut intelligerent, quanti momenti sit salutis negotium, quod secum ferat præmiorum vel suppliciorum æternitatem; quam vana & fluxa sint terrena cuncta; quam brevis mortalium vitæ cursus. Nuntio igitur seculo & fallacibus ejus bonis remisso, cælestibus animum addixere, & Columbino se imbuendos melioribus consiliis tradidere.
[217] [quorum primus fuit Dominicus,] Alter eorum, Dominicus a Monticello d appellatus, juris civilis apprime callens, præfecturæ Petrioli e a duodecim senatorum Senensium magistratu suffectus, ut eo perfunctus est, de uxoris Antoniæ consensu spiritali militæ initiatus [Col. 0381E] est, & stipendia sub crucis vexillo fecit, orationis, austeritatis, lacrymarum, quibus sui Magistri vitam moresque exprimeret, qui Christi domini in se expresserat, & specimen domesticum virtutum erat, ac potens discipulis ad perfectionem stimulus. Hic ille est, qui mysticæ theologiæ librum (forte a sancto Dionysio conscriptum f) ex Latino in Italicum, annuente Columbino, traduxit, ut ad altissimorum mysteriorum, affectionumque sublimium intelligentiam vernacula lingua viam aperiret rudioribus, quibus ignota Latinitas est: nam arcana illa, vernaculo donata idiomate, sensus ingerere valent pietatis, & notitiam, pro eorum captu, divinitatis.
[218] [alter Franciscus, qui posterior] Alterum Franciscum g nominavere, cujus conversionis incunabula divini amoris vis efficacissima fecit memoranda, nec non consequens g vitæ cursus, metaque præclaris intexta gestis, argumenta fuere scriptoribus, mira de ipso prædicandi: primas adeo scintillas Monticelli sermo Joannis excusserat, quas in rogum excrevisse idem ipse in Monte Alcino h paulo post expertus fuit: illuc enim Columbinum videndi desiderio profectus, ad domum flagellantium, uti vocabant, [Col. 0381F] divertit, ut ibi commorantis consuetudine frueretur.
[219] [deinde in Monte Alcino] Mos illis erat statis noctibus in templo, hospitio attiguo, suos agere conventus, & partem precibus, partem flagellandis artubus tribuere. Placuit Francisco illis interesse, & flagris se cum aliis cædere. Quot ictus inflicti corpori, totidem faces cor petere visæ, quæ neque quiescendi, neque silendi locum per eam noctem dedere, lætante vehementer ac mirante Joanne. Rigabat lacrymis stratum ingemiscens, quod sero nimis Christum ac seipsum novisset; quod omnia quæcumque hactenus egisset vanitas ac medacium essent.
[220] [insignia fervoris documenta dedit.] Sequentem vero noctem non modo insomnem in oratione & canticis spiritualibus exegit; sed tanto lætitiæ æstu exsiliebat, ut a tripudio & saltatione non temperaret, & affinis deliranti videretur: cumque nihil remitteret posteræ lucis adventu Vesuvius iste viscera depastus, festinanter Monticellum repetit, & prævalido clamore Jesu nomen ingeminans per vicos discurrit, & quomodo si vesanus quisquiam inverecunde baccharetur, sanam insaniebat insaniam, & per amorem furebat.....
[221] [Monticelli etiam ægrum,] Ex paucis, quæ Monticelli, ubi versamur,
contigere, gratia sanitatis ægro concessa,
[Pagina 382]
[Col. 0382A] fidem etiam genti incredulæ apertam fecit. Hunc
innominatum reliquere, quibus rei gestæ narratio
curæ fuit, non appellatio nominis. Jacebat
ille gravi affectus ulcerum dolore, quem tametsi
æquo ferret animo, non eatenus tamen, ut dissimulare
cruciatum valeret. Invisit ad ipsum Columbinus,
& dulci solabatur alloquio, ac ad patientiam
petitis ex sacris Libris sententiis exemplisque
hortabatur.
[222] Inter quæ reductis linteo ac indusio, corrosos plagis & sanie madentes artus intuetur, [cujus ulcera; linxerat, statim dolore liberat,] & intima miseratione perculsus, horrori ac nauseæ præpotenti caritate, osculari non dubitat & linguam per vulnera lingendo deducere, quæ ne manus quidem aliena tractare absque stomacho sustinebat. Tum bono jubet esse animo ac discedit; cumque ipso abiere dolores, ac eorum vice quies ægroto reddita. Conspiravere sui odium & proximi amor ad victoriam Columbino dignam referendam: sed gratia instruendo intenta triumpho utrisque vires & arma ministravit.
[223] Sub eos dies cum pullum gallinaceum, de mensa sui hospitatoris allatum, [qui tamen non diu post pie moritur.] sospiti illi dono misisset Joannes, renuntiare jussit, totum illum cruciatus ardorem deferbuisse; quamquam [Col. 0382B] divinæ voluntatis fuit miraculum in cessatione pœnæ patefacere, ægrum vinculis mortalitatis ereptum ad se non multo post tempore vocare, & ejus patientiæ meritum signis, ut fama erat, ostendere.
[Columbinus in Monte Alcino exhortationibus suis ita profecit,] Si in arido fructum trigesimum dedit boni Seminatoris
jacta sementis, sexagesimus ac centesimus
in viridi cur non speretur? E petrosa Monticelli
venit Columbinus in Montis Alcini a terram
bonam ac fœcundam, ibique post adoratum
in templo Numen, & opem ejus imploratam cœpit a
illico, neglecta hospitii cura, pro concione
palam contra scelera declamare, & peccatores ad
pœnitentiam consueto ardore incitare, privatimque
monitis salutaribus populum imbuere. Et tenuit
contentio hæc piumque studium dies quindenos,
quibus feliciores numquam antehac nobili
[Pagina 383]
[Col. 0383A] civitati abiere.
[225] Plures flagitiorum suorum pudore suffusi, illa detestari, [ut non tantum multos ad peccatorum detestationem,] pœnas a seipsis repetere, impendentem Dei iram frangere, bonis operibus malefacta compensare. Difficile est ire per singulos, qui exiguo illo temporis spatio alii esse cœpere, quam antea fuerant: universim de omnibus constans erat opinio, mores mutasse malos & veterem laxitatem ad legis divinæ præscripta cohibuisse. Duxit agmen Faccius, Beti b dictus, cui parum visum fuerat præcepta divina servare, nisi etiam arctiorem consiliorum euangelicorum viam ingrederetur, quam Columbinus terebat, & teri ab aliis posse, experimentum sodalium demonstrabat. Horum igitur adscribi numero ubi precibus impetravit, dignum se eorum consortio, morum mutatione & studio virtutum præstitit, & earum exercitatione angelicam æmulari puritatem conatus est.
[226] Augustinus etiam & Binda conjuges, potentiori conjugalis familiaritatis illicio attracti, [& mundi contemptum, induxerit,] domesticos penates velut habitaculum religiosum sibi fecere, in quo propensissime Numen colerent, orationi vacarent, pœnitentiæ ac misericordiæ incessanter [Col. 0383B] operarentur. Ita ultra popularem probitatis metam progressi, habitu seculari retento, totum abjecere seculum. Languidis conjugii voluptatibus successere spiritales solidæ liquidæque, tanto cum amore erga Christum conjunctæ, ut vel ad solam ejus appellationem uterque inardesceret, & a suspiriis non temperaret; imo nec exclamationibus, ad quas fervor spiritus impellebat, esset cohibendis, ut dicere cum sacro Vate posset: Cor meum & caro mea exultaverunt in Deum vivum.
[227] His decet adnumerare Barnabam (sive cognomento Barnam vulgariter dictum) qui Christi amore ex divite pauper factus, [sed etiam plures ad ardentem proximi] ut alios etiam ad eum amandum traheret, pia usus arte, varia cantionum modulatione aures deliniebat, ac per ea deinceps salubriori monitorum melodia in pectora qua desidis turbæ, qua fastidiosæ nobilitatis influebat.
[228] Adde Jacopam, antiquis sanctis mulieribus æquandam, [ac Dei amorem evexerit.] & tanti a Columbino æstimatam, ut omnibus ea tempestate sibi notis præferret, si a virtutibus, præsertim humilitatis ac sui abnegationis comparatio instituatur. Hujus cor [Col. 0383C] fornacem dixisses, flammis caritatis perpetuo ardentem, oculos velut binos fontes lacrymarum rivis scatentes, verba & actiones ut feminæ a sensibus alienatæ & ad altissimam contemplationem evectæ: siquidem errore exitiali aliquando in ignem ardentem impingere, alias in aquarum fluenta prolabi, neque a profundis fovearum & rupium abruptis tutam esse, aut a continuis immunem offensationibus, quod mente in cælum ferme semper abstracta, nulla corporis cura tangeretur, neque damna præcavere ullatenus valeret, sui prorsus oblita & vivens mortua.
[229] Verum dum animis excolendis externorum dant operam Columbinus ac socii, [Omnibus B. Joannis sociis ægrotantibus] & laboribus non parcunt, succumbere tandem illis coguntur, non unus dumtaxat aut alter, sed ad viginti id est omnes febri corripiuntur, Joanne excepto, cui servata cælitus est valetudo ad ceterorum subsidium ac solatium: præsto quippe fuit omnibus tanta cum sedulitate ac amore, quantam sibi polliceri ab optimo parente filii haud degeneres poterant, exigere ne a servitiis quidem impigris ausi fuissent.
[230] Prodidit se civium caritas in præsenti necessitate [Col. 0383D] ac inopia sublevanda, & largis eleemosynis erogandis, quibus abunde decumbentibus, & in ipsa etiam ægritudine paupertatem amantibus provisum est. Franciscus insuper, [munifica quorumdam caritas tam benigne succurrit,] de quo paulo ante memoravi, ut Monticelli de sodalium infortunio fama vulgavit, nihil cunctatus, ipsos invisere & commeatum secum deferre. Comitari ipsum uxori placuit, cui adjunctæ tres aliæ devotæ anus promptum attulere ad subveniendum infirmis animum, eumque muneribus pro facultate quæque sua testatæ sunt.
[231] Adolescens præterea Monticellensis videndi agendique cum Columbino cupidus, [& novi sodalis admissi obsequium] a Francisco impetravit, ut una secum ad Montem Alcinum comitem duceret; & ducebatur a spiritu non curiositatis sed pietatis, qui facile contuendi desiderium in propositum mutavit imitandi: ut enim convenisse licuit, & audire verba vitæ æternæ proferentem, non abiit tristis, sicut ille quondam, qui doctrinæ Christi ad perfectionem invitantis divitias antehabuit; sed lætus quidquid habebat abjecit, ut levis ac expeditus idem cum suo Magistro stadium emetiretur: namque pecuniæ sacculum, Monticello secum allatum, vestesque elegantes [Col. 0383E] tribus illis feminis extradidit ea conditione, ut in pauperes distribuerent, & vili tunica ipse contentus nihil deinceps præter crucem & fructus illius in tota vita quæsivit.
[232] [tam opportunum accidit, ut convaluerint,] Et fuere recentis sodalis suppetiæ sane quam opportunæ Joanni, qui solus ægre solvendis officiis infirmorum multitudini par erat, & accedente juvenis robusti ac ferventis ope, plus valuit duorum opera fratrum, quam decem famulorum servitia, atque ita satisfactum singulis est, ut omnes convaluerint. Et licet commune fuerit gratiæ divinæ beneficium cunctis impensa valetudo, singularis tamen in nonnemine videri voluit, qui miraculo sanatus est.
[233] [inter quos unus repente precibus B. Joannis sanatus est,] Joannes, cognomine Ambrosii, nobilis Senensis, proxime morti aberat, & conclamatum jam de ipsius salute fuerat, ni pro ea contentis precibus intercessorem indepta esset Columbinum, cui Dominus domitorque mortis benignus indulsit, & pro incolumitate mox morituri deprecantem exaudivit. Huic in lecto languenti aliquando dixit: Rogo te, mi Joannes, utrum ex iis duobus præstabilius judicas, Deone & mihi, procul hominum consortio ac turbis solitarius, ut vivam; an vero ut pergam Christi nomen mortalium animis [Col. 0383F] inclamare, & eorum salutis procurationem privatæ quieti & jugi contemplationi anteponere?
[234] Cui prompte Joannes: Absit a te, pater, solitudinis cupido & otiosæ orationis desiderium: [cui pius Magister zelum animarum persuadet,] longe præstantius est, ubique gentium Domini Jesu excelsum nomen altis vocibus extrollere, quam in angulo domatis aut eremi spelæo quopiam delitescere, & genus humanum tuo egens auxilio defraudare. Mihi sane morbo ipso longe gravior est jacendi necessitas, & impotentia publice parendi clamandique: vivat, vivat Jesus Christus. Quo responso omnis illa dubitationis nubecula dispulsa est, & stetit propositum in vocatione, ad quam vocatus erat, permanendi.
[235] Postremus actor in Montis Alcini scena
comparuit juvenis quidam, [a quo ibidem alius discipulus post durum tirocinii rudimentum cœtui adscribitur.] cui credita custodia
domunculæ arci adjunctæ ad observandos ingredi
volentium aditus, ne libere cunctis paterent. Hic
precibus a Columbino contendere, ut inter suos
cooptaret, tamdiu institit, quoad est admissus;
sed experimento præmisso ad fervoris constantiam
explorandam, jussus est vestimenta præter indusium
deponere, collum lorea corrigia induere,
[Pagina 384]
[Col. 0384A] trahi per urbem tamquam scelestus, conviciis appeti,
injuriis lacerari; quæ non æquo solum sed
hilari animo candidatus cum tulisset, inter suaves
amplexus sociorum humeros supposuit cruci, voluntatem
Columbini ductui atque regimini formandam
commisit.
Prophetici luminis virtus, quæ nullis temporum angustiis arctata, futura ceu præsentia conspicit, [Socium prolixa barba, impexis crinibus, & longis unquibus horridum] locorum etiam transgressa limites, distantia ex propinquo intuetur, Columbino adfuit tum alias sæpe, tum quando Francisco Vincentio Senis commoranti absens ipse renuntiari curavit, quod Spiritu revelante didicerat. Ille nimirum haud contentus solitis asperitatibus, ad corpus vexandum assidue aliquid addebat, quo contemptus augeretur hinc commodi, inde honoris & propriæ existimationis; ideoque intonsos crines & impexos, barbam incultam ac silvescentem, ungues prolixe deformes ostentare, ut si agrestis aut monticola quispiam e spelæis in lucem prodiret, urbium sibilis, & cachinnis multitudinis excipiendus.
[237] [Col. 0384C] In qua teterrimi aspectus deformitate nihil præter formosam rectamque mentem probabat Columbinus, [Columbinus longe distans in somnis de ea deformitate tollenda monet,] qui propterea in Monte Alcino degens visendum se Francisco dedit per noctem Senis quiescenti, & reliqua vitæ asperitate laudata, capillitii unguiumque longitudinis coarguit, ac protinus videri & audiri desiit. Quod ostentum tantam attulit animo voluptatem, ut somnum etiam abruperit, quem revocare haud curavit; sed noctem reliquam inter divinas laudes exegit, & die illucescente, non est cunctatus cæsariem & ungues resecare, & sese humanæ formæ restituere.
[238] Et quamquam mortalium nulli visum aperuerit, aut causam resectionis indicaverit, [eumque monitioni suæ obsecutum esse absens cognoscit ac indicat.] Columbinus tamen divinitus edoctus, scripto eadem die Senas epistolio ad amicum, salutem ex se dici Francisco rogavit, simulque nuntiari, probabilem fuisse & Deo acceptam suam obedientiam. Ad quod nuntium facile intellexit, unius & ejusdem Spiritus ope favoreque factum, ut qui hesterna nocte monitorem egerat, postera luce ageret laudatorem, ut in utroque munere majorem [Col. 0384D] homine ostenderet Columbinum.
[239] [Ex Monte Alcino discedens Ascianum,] Ut convaluere in Monte Alcino ab infirmitatibus ægroti sodales, clam civibus se Columbinus cum illis subduxit, ne precum violentia diutius retineretur, & Ascianum a versus iter arripuit, non modo, quia homini probrorum avido grave nimis erat honoris ac effusæ benevolentiæ pondus, quo in Monte Alcino a sui admiratoribus premebatur, sed quia exaltationis nominis Jesu desiderio mirifice flagranti dispendium videbatur maximum mora longior, ubi jam satis ad ejus cultum amoremque incolarum animos impulerat; & ideo festinavit egredi, ut arentia finitimæ gentis arva salutari Euangelii imbre rigaret.
[240] [& in itinere esuriens] Jejuni ergo & nullo instructi viatico viæ se dant, qua inter psallendum ac orandum magna ex parte confecta, oppido propinquantes fatigati ac famelici ad obviam rustici casam deflectunt, rogantque per Christi amorem, extreme cibo egentibus subvenire ne gravetur. Quibus villicus, antiquæ vir probitatis: Angusta quidem mihi penus est ac paupertina domus, sed quantulacumque siet, vestra est.
[241] [prodigioso modo brassicas] Tum Columbinus, O bone, inquit, brassicam nobis apparas, mensam adipalem apparasse [Col. 0384E] putato. Cui hospes: Si centum aurei pro illa penderentur, non reperiretur tamen: nam Anechini cohors, quive milites alii, qua fame qua furore perciti, non herbas modo escales, sed arbores etiam ipsas radicitus evulsere & circumjectos campos pariter abrasere. Instanti nihilominus rogare, ut ad hortum iret nacturus forte, quod non sperabat, morem gerit, ceteroquin certus, in tota illa vicinitate ne vestigium quidem caulium remansisse. Vix pedem in hortum immittit, & fructificantes in eo brassicas conspicatur, ac agnito prodigio stupens & gaudens prompte decerpit, repurgatas decoquit, conditasque convivis apponit.
[242] [ac porros sibi sociisque impetrat.] Ast nondum contentus Joannes, optare se insuper pauculos porros significat. Reponit ille, idem porris ac brassicis infortunium accidisse; quæsiturum se tamen, si jubeat, minime ancipitem, in illis inveniendis fortunatum juxta ac in istis fore; nec falsum esse eventus docuit: in hortum quippe rediens, recentes porros reperit; collectum fasciculum perpurgat, abluit, convivis offert, & ad fruendum cælestibus muneribus lætus [Col. 0384F] hortatur.....
[243] [Asciani uberem prædicationis fructum colligit,] Recreatis ergo mirifico cibo viribus, intravere Ascianum peregrini, jam fama noti, ac spiritu ferventes intonuere per plateas & compita nomen Domini, solemnique classico vivat Jesus Christus personante aëre, excitus ad conciones populus audiebat avide de contemptu humanarum rerum, de pœnitentia, de regno cælorum verba facientes, & salubriter erudiebatur ad salutem.
[244] [(id ipsemet Beatus in epistola quadam indicat,] Testis uberrimæ messis, in amplo municipio collectæ, superstes mansit ipsius Columbini epistola, paucis quidem, sed ponderosissimis, verbis ad moniales S. Abundii inde perscripta: “Ille, inquit, “qui precum vestrarum ope adversus me benevolum se ostendit, tanto ardore Ascianum succendit, ut beatum se reputet, qui exclamare valet vivat Christus crucifixus, tantaque in eo mutatio, tanta caritas insecuta est, ut admirationi sit illam contemplantibus”.
[245] [& alii testes oculati confirmarunt)] Et mox: “Hic omnes ad insaniam usque
flagrant amore Christi, ut audire jam non delectentur
aliud præter Christi nomen, & duplo
[Pagina 385]
[Col. 0385A] magis eorum fides & caritas sunt adauctæ”
&c b Quæ ita se habere experimento compertum
est a religiosis aliquot viris ex Franciscana familia,
qui cum aliis secularibus eo profecti vix oculis
suis credebant, videntes gratiam divini Spiritus
adeo affluenter in cordibus fidelium illorum
diffusam, ut priscis nascentis Ecclesiæ seculis non
ex vano æquandam faterentur.
[246] Unius imprimis memoria famaque sanctitatis manavit ad posteros: [ibidemque insignem discipulum in suam congregationem admittit.] Hieronymus viro nomen, doctrinæ commendatione clarus, quam tamen vitæ Columbini simplicitati submittere amavit: hujus namque se disciplinæ committens vela perfectioni euangelicæ assequendæ pandit, ac per salsas paupertatis & pœnitentiæ undas navigationem tenens, pretiosas virtutum, contemplationis præsertim, merces in portum invexit, dignusque habitus, cui post Columbini obitum clavus Ordinis totius crederetur c, quod innuisse sit satis hoc loco, plura inferius de illo dicere paranti d.
Oritur sol & occidit, & ad locum suum revertitur, ait Salomon. Et fulgidus sol noster Senis ortus semel mundo & iterum cælo, [Beatus in patriam reversus,] occidere visus, cum in exilium pulsus, gyros suos absolvit, cum varias Etruriæ oras peragrans, sanctitatis & prædicationis luce collustravit; ac tandem ad patriam suam portans manipulos suos cum exultatione revertitur; quanto cum illius bono, etiam in præsens tempus monumenta posteritati dicata testificantur, inter quæ postremum dignitate non est, quod proxime reditum consecutum fuit: restitutus paupertatis decor sancti Abundii cœnobio, & invecta, quæ illam comitantur, [Col. 0385D] ornamenta virtutum.
[248] Non erat quidem prolapsa disciplina ejus, neque honestas a sacris exulabat septis, aut famam probitatis apud externos licentia ulla obscuraverat; [moniales S. Abundii,] sed, quæ est temporum calamitas & humanitatis nostræ imbecillitas, paulatim ab instituti Benedictini, quod profitetur, rigore deflectens ad privata sanctimonialium in victu vestituque commoda, pecuniæ cuilibet suæ possessionem usumque indulserat. Ægre habebat Columbinum istæc relaxatio, optime gnarum, quam tuta quamque expedita sit ad perfectionem religiosam & ad cælum paupertatis via; & cogitare serio apud semetipsum institit, si quo modo posset virginibus Deo sibique caris desiderium illius injicere, & ad abdicandam rerum suarum proprietatem inducere.
[249] [collato cum abbatissa consilio,] Præerat id temporis monasterio D. Paula a insigni supra vulgares feminas prudentia, & ingenio ad interiorem disciplinam capessendam peridoneo. Quæ causa fuit, ut ipsi sua sensa confidenter Columbinus aperire non dubitaret, & [Col. 0385E] paupertatis, quam Christus in terris sacrarat, excellentia sæpiuscule inculcata, facile in suam sententiam pertraxit, suasitque sequestram cum monialibus agere, ubi rem ipse prima fronte asperam & suis obseptam difficultatibus, tamquam suavem facilemque repræsentasset, si forte, quod sperabat, absque tumultu & mala cujuspiam gratia revocari postliminio sancta paupertas intra sacratas ædes quoquo modo posset.
[250] [ad perfectam paupertatem hortatur,] Accepta a proba præside conditione, arduum Columbinus opus aggreditur, & qua privatim cum singulis, qua publice coram omnibus, cœpit de religiosæ paupertatis splendore meritoque disputare, & petitis a Scriptura sacra auctoritatibus, ac Sanctorum, præsertim Benedictinorum, exemplis necessitatem ejus extollere fructusque proponere, adeo attemperata piarum genio oratione, ut non modo dictis assentirentur; sed & detrectare consilia piaculum arbitrarentur
[251] [eisque exactiorem istius virtutis observantiam persuadet;] Inclinatis ergo in optimam partem virginum voluntatibus, eo tandem adducta res est, ut cuncta, quæ singulæ apud se servabant, in communem cumulum conferrentur, & arbitrio dispositionique antistitæ relinquerentur, quæ provide amanterque in posterum necessitatibus omnium subveniret, & quietem reliquis tranquillitatemque curis vacuam sua solicitudine pareret, quo [Col. 0385F] suæ perfectioni & divino obsequio vacarent impensius.
[252] [quo facto, dæmones fugere auditi sunt,] Ad speciosæ communitatis optatissimam formam domo tota composita, horruere erebi monstra, & fragore ingenti edito, auditi sunt stygii inquilini, veluti de sede depulsi, præcipites abire, non secus ac debellati exercitus reliquiæ a victoris conspectu gladioque tumultuaria fuga se eripiunt. Ita referre solitus erat Ambrosius de sodalibus unus, qui in proxima cœnobio domo pernoctans, strepitum stridoremque fugitantium larvarum vigil inaudierat, & eapropter intimis lætitiis incedebat Columbinus, ex conjectura haud levi interpretatus, improbos habitatores cælestium custodum vi atque imperio inde abactos, & jucundum deinceps habitaculum virginibus ac ipsorum regi Jesu Christo fore, in quod gratissima paupertas virtutum chorum invexisset.
[253] [& quinque nobiles puellæ se consecrarunt eidem monasterio,] Sparsus illico per urbem suavissimus præclari
facinoris odor animos multorum ad loci venerationem
permovit, & suadente Columbino, facile
adducebantur nobiles Senenses, ut filias suas,
quibus injecta cælitus mens pudicitiæ intra
[Pagina 386]
[Col. 0386A] religiosa claustra Domino consecrandæ, [offerrent
&] nulli ceterorum sancti Abundii parthenonem
posthaberent. Quo in genere plenum jucunditate
piumque spectaculum urbi exhibitum
prima sacratioris hebdomadæ die, qua præcipuæ
nobilitatis puellæ quinæ, frontes olearum frondibus
redimitæ, ramos palmarum gestantes manibus,
matribus matronisque aliis comitantibus,
præeunte Columbino, eo deductæ fuere, & crinibus
præscissis, inter musicos concentus Benedictino
indutæ habitu, divino se mancipatui devovere.
[254] Tanti faciebat loci istius sanctitatem morumque disciplinam Columbinus, [quod B. Joannes tenerrimo affectu diligebat,] ut nullum ex iis, quæ alit Italia virginum cœnobia, ipsi præferendum, & si verbo absit invidia, cunctis anteferendum putaret; ideoque haud infrequenter visitabat, non urbanitatis modo sed & caritatis causa, ut currentibus stimulos adderet, ac solatium afferret: & erat id officii genus cunctis gratissimum, sed D. Paulæ imprimis, quæ in familiæ administratione plus viri Dei consilio ac monitis, quam propriæ prudentiæ inniti veram prudentiam existimabat; quamquam ex diuturna cum [Col. 0386B] ipsa familiaritate eam imbiberat de feminæ probitate judiciique præstantia opinionem, ut dignam duceret, cui magnam arcanorum partem crederet, ejusque sententiam in multis exploraret, in cujus corde præter Christi amorem (ut loquitur Hieronymus) qui est sapientia, castitas, patientia, justitia, ceteræque virtutes, nullus alius versaretur amor,
[255] Atque ut olim Benedictum atque Scholasticam sol oriens inter divina colloquia reperit, quos occidens iisdem intentos reliquerat somni immemores & ad divina vigiles; [& cujus abbatissam magnopere æstimabat,] ita Columbinus & Paula de Jesu Christi immensa in genus humanum caritate, de vitæ ac passionis ejus mysteriis colloquentes, integras aliquando noctes insomnes traduxere; & audivere discipuli ejus non semel ingenue fatentem, avidissime se ad ejus loci, tamquam paradisi cujuspiam, amœna inhiare, in quo sciret angelos, & eorum Imperatorem libenter diversari.
[256] Neque dissimulabat, præ affectus suavitudine totum illud spatium, [ut ipsemet verbis ac factis abunde indicavit.] quo porta civitatis a monasterio sejungitur, inter suspiria & lacrymas solitum se conficere; exstantque amoris hujus ac [Col. 0386C] æstimationis luculenta testimonia, filiolæ suæ oblatio, tertiæ bonorum partis largitio, sepulcri designatio, iisque similia, super quibus dixisse pauca libuit, plura superaddere deinceps oportebit. Sed instar omnium thesaurus epistolarum b, ad D. Paulam & sanctimoniales datarum, vivus ac perspicuus interpres est prævalidi amicitiæ vinculi, quo mutuo Dei amici in Christo adstringebantur.....
[257] Optanti Columbino sub paupertatis altissimæ vexillo femineas etiam cohortes cogere, venit in mentem cogitare de consobrina, [Consobrinam suam,] quam vigor ætatis, vitæ innocentia, ac supra sexum judicii maturitas commendabant, & veluti primum lapidem jaciendo ædificio idoneam repræsentabant. Nomen illi Catharina, Thomæ patruelis filia, atque ut ex factorum serie conjectare licet, quod non prodidere scriptores, parente utroque orbata.
[258] A nuptiis illa quidem aversum gerebat animum; non tamen ad religiosum statum ullatenus propensum. [ab austeriori vitæ genere abhorrentem] Statuerat intra paternos lares virginem castam servare Christo, & procul a fluctibus exercitationum, quibus virginea cœnobia distinentur, [Col. 0386D] privatim tempus suæ peregrinationis exigere, tam ab imperio alieno liberum, quam orationi ac bonis operibus sponte addicendum: a quo vitæ proposito sæpe conabatur Columbinus ad meliora paupertatis consilia abducere; sed aërem verberabat, durus videbatur sermo, & frigide imo & moleste excipiebatur, quoad Domino placuit aperire cor ejus, & supernis illapsibus aptare.
[259] [ad amplectendam euangelicam perfectionem] Ædes ab ipso & a Catharina habitatas intergerinus paries conjungebat, in quo de cognatorum consensu fenestra permittebatur ad confabulationes, & mutua consanguineorum obsequia opportuna. Huc sub primam noctis vigiliam accersitur a Joanne consobrina, & interrogatione excusationi affini sciscitatur, an meditatæ orationis sit intempestivus interpellator? Cui illa: Candide fatebor, non de oratione jam, sed de quiete cogitabam, ad quam vespera ac tenebræ familiam invitant; & ecce lucernam, quam adornavi oleoque replevi, ut abunde suppetat cubitum petenti, & vigilare diutius non cogitanti.
[260] [variis argumentis & exemplis] Hic promptum fuit Joanni parabolæ virginum prudentum meminisse, quæ sumpserunt [Col. 0386E] oleum secum in lampadibus, & iis adaptare, quæ aptant suas lampades, hoc est virtutibus animas ornant, & contemptis temporalibus æterna quærunt, totam fiduciam in Domini providentia reponentes, qui cæli pascit volatilia & curam de omnibus habet...... Cumque urgere exemplis & argumentis pergeret, addebat Dominus verbis gratiam & vim ardori, ut flecteretur cor audientis ad sapientiam, ac paulatim verbi vigore splendoreque in medullas penetrante, illuminaretur.
[261] [sæpe exhortatus fuerat, quæ tandem.] Et confectum feliciter negotium est, ubi prodigio inopinato excita ac penitus evicta, manus promptissime dedit, & in arbitrium hortatoris tota concessit: cum enim hic ex vultu oculisque mutationem animi deprehenderet, & utiliter operam posuisse adverteret, voluit illam dimittere, & ad quiescendum amandavit: ac abibat illa quidem illibens, sed modestiæ parcendum rata paruit, ne molestiam mora longior diu locuto crearet.
[262] [viso miraculo,] Ast pede vix retracto, per fenestrarum rimas illucescentem diem conspicit, & admirabunda: Jam dormiendi, ait, tempus non est; illuxit dies, & sol terras illustrat. Cui Joannes: [Col. 0386F] Qui dies est? Lucernam tuam aspice: & oculis in eam conversis videt, oleo nihil imminuto tumentem, & tamen toto hoc colloquii tempore arsisse non dubitat, ac fidem, quæ oculis utrumque cernentibus negari non potuit, miraculo concedi oportuit. Hinc solis radii integram abiisse noctem demonstrant; inde olivum supernatans vim natura superiorem in sui conservatione testatur.
[263] [consilium hortatoris secuta est.] Enimvero obstupet Catharina, neque satis capit, quod factum experitur: qui fieri possit, ut nocturnum illud plurium horarum spatium, tamquam momentum, absque tædio & lassitudine, imo summa cum voluptate exactum, vegetam & alacrem rel querit, acsi quievisset perdiu sapideque indormiisset. Tum mente in sublime erecta, haud obscure Numinis ad se vocantis voluntatem agnoscit, factumque mirabile interpretatur ad Columbini dicta confirmanda, quibus idcirco ulterius refragari impium sit ac noxium, assentiri saluberrimum consilium & prudentia Sanctorum. Neque cunctata est hunc animi sui sensum deliberationemque Joanni aperire, ac paratam se ad omnia, quæ mandare libeat, offerre c......
[Col. 0387B] Ordior a prodigio non minus in speciem horrido, quam eventu inopinato plane mirando. A diurno labore cum externis collegerat se suosque Columbinus in domunculam, [Discipulum ob importunam garrulitatem] quam pro habitatione quæsitam supra retulimus, & quia hiems erat, & frigore male tecta membra rigebant, calefaciebant se ad ignem; atque ut animis quoque suus calor non deesset, divinis colloquiis modicam illam indulgentiam sapidiorem reddebant. Eorum nonnemo sive contradicendi libidine sive loquendi pruritu intempestive argutulus cavillis, sermonis suavitatem fructumque præpediebat.
[265] Id ægre ferens bonus Pater, Ad quid, inquit, [caput ignibus imponere jussum a læsione servat,] præpostera istæc acumina, nisi ut amica confabulatio altercationibus involvatur? Næ tu noxæ haud levis reus es, & dignus, qui accensis hisce prunis os apprimere compellaris: & hanc ego tibi impono pœnam levitatis tuæ, quo ceteri tuo exemplo cautiores fiant. Protinus igitur insanum caput carbonibus istis ardentibus subjicito, neque inde nisi jussus dimoveto. Paruit repente discipulus fatali mandato, ac cervices flammantibus lignis supposuit, & impavidus hæsit, quoad subducere Magister imperavit. Mirum dictu & creditu difficile, ni testes oculatos haberet quotquot foco adstabant a, & ad horribile præcepti [Col. 0387C] tonitru inhorruerant, ac ab horrote in ecstasim stuporemque, viso miraculo, abierant b....
[266] Peragrante villas & castella Senensis ditionis Joanne nostro, [& alteri ægrotanti] unus sociorum Terraneri c non ita procul ab urbe municipii in morbum incidit, cujus gravitate labefactatæ vires & stomachus ita debilitatus est, ut cibum quemlibet respueret, & vero etiam maxime aversaretur. Angebat misericordis viscera Patris ægritudo languentis filii, atque ut levamen afferret aliquod, rogabat obnixe & pene cogebat ingenue aperire, ex omnibus, quæ menti objicerentur dapibus, aliquane palato arrideret, aut appetentiam irritaret? Cui infirmus, Acetarium, inquit, ex lactuca sapide comederem.
[267] Accurrit protinus ad hortum Columbinus; ast lactucarum ne vestigium quidem reperit, [lactucam cælitus obtinet.] neque spes alicunde affulget ulla reperiundi, quod olera hujusmodi in summis æstatis æstubus, quales tunc erant, paganorum nullus id loci coluerat, severatve. Petendum ergo a cælo, quod terra negabat: & in genua dejectus lactucam a Patre [Col. 0387D] misericordiarum postulat, qui produxit omnem herbam virentem, & panem petentibus, non dat lapidem. Vix precationem inchoaverat, & crispantem in solo lactucam conspicit, demetit, oxiphabum parat, ægro apponit, quod jucunde mansum, præsentaneum fuit alexipharmacum, omnemque prorsus morbi malitiam dispulit. Non unicus hic orationis fructus: nam & lactucam ejus efficacitate terra germinavit, ægro sanitatem impetravit......
[268] [Cuidam moribundo sanitatem] Ludovicum Marescotum d nobilem Senensem febris atra adeo prostraverat, ut despetata salus medicorum calculo a domesticis comploraretur. Hunc, utpote familiarem, Columbinus invisit, suetus etiam extraneis ignotisque id genus officii non negare. Ut in ægri cubiculum pedem intulit, advertit defluxisse vires, & proxime vitæ ultimam adesse horam, neque falsos esse medicos, qui actum de salute pronuntiaverant. Nihilominus dum consolatorem pio colloquio ipse agere instat, & bene sperare in Dei clementia ac Jesu Christi meritis suadet, Ecquid (inquit Ludovicus) sperem? Cum morte luctor, & VIX [Col. 0387E] jam loqui possum, & vivere sperem?
[269] [& filium gignendum prædicit.] Atqui respondet Columbinus, ex consolatore vates: Enimvero sperare jubeo; haud moriere; convalesces, quinimo opportune gignendo filio reservaris, quem bonus Dominus daturus tibi est. Quid plura? Qui inter ultimos anhelitus versandæ linguæ jam non erat, respiravit, convaluit, uterum gestantem conjugem vidit ac puellum fundere, cui Angeli nomen indere libuit, tamquam de cælo venienti soboli. Ivit per ora ac sermones hominum tam parentis incolumitas, precibus impetrata Joannis, quam filii genitura vaticinio prædicta: & de utraque Ludovicus palam privatimque jucundam inferre commemorationem identidem consueverat, tam beneficii accepti, quam benefactoris sanctitatis prædicandæ gratia.
[270] [Quemdam graviter vulneratum,] Speciosior aliquanto fuit in funesto casu unius e a mortis foribus in vitam assertio. Ibat hic cum Joanne ad templum fratrum Minorum in oppido Columbaro f, Senis subjecto; & lapide ab edito tecto labente lethaliter in dextro tempore vulneratus est, cui remedium superesse nullum humanitus periti medici pronuntiabant. Confugit ad cælestis Medici opem Columbinus, & spe sua non est frustratus: sanato enim illico vulnere, [Col. 0387F] licuit ægroto surgere, & reliquum iter cum suo benefactore absolvere.
[271] [& alium dolorious afflictum] Ibidem loci acutis discruciatum doloribus invisens, verbis humanissimis solatur, & spe gaudiorum æternorum ad tolerandam momentaneam tribulationem hortatur: tum sub discessum bene precatus, certum de Dei clementia jubet esse. Neque in ventum abiere verba, abeunte ipso: nam statim vis dolorum remisit, & paulo post convaluit æger, quod renuntiari Joanni per servum jussit, misso etiam ad gratitudinem indicandam munere nihil quærenti aut volenti præter Dei honorem & proximorum bonum
[272] [sanitati restituit,] Majori deinceps affectum se munere fatebatur agnoscere, quando recurrente morbo insolita illius molestias patientia ac animi æquitate tolerari tam ipse quam domestici mirati sunt, qui præteritam morositatem cum præsenti mansuetudine contendentes, beneficium precibus Columbini adscripsere, volente Deo per illas sanare ægritudinem simul animi, & corporis a doloribus vexati, & incolumem ad mira facinora, quæ postmodum patrata ab eo sunt, reservare.
[273] [Col. 0388A] Ab interioris affluentia luminis ejusdem, quo mens Columbini perpetuo illustrata fulgebat, in exteriores interdum corporis artus radii effundebantur, [ac coram sociis præ divini amoris æstu deliquium animi passus] qui non conspici sociorum oculis haud poterant: cum iis egressus semel in agrum, ut procul ab urbis strepitu cælestia tranquille meditari ac de eisdem loqui liberius ac prolixius liceret, invitante prati florentis amœnitate & argumentum sermonis suppeditante, de Creatoris bonitate ac sapientia, vel in ipsis herbis floribusque enitente, loqui instituit, & crescente inter verba amoris flamma a sensibus abstractus humi procubuit, & linguam movere desiit.
[274] Agnovere sodales divinos illapsus & deliquium non absimile languori, [ingenti splendore coruscat.] quo sponsa castissima diffluere se testata, fulciri floribus ac malis stipari ad sui deliquii solatium postulabat; & decerptis hinc inde flosculis humi dejectum undique operuere, ut ne minima quidem corporis pars pateret obtutui: tum certatim eosdem auferre properantes, quod sacrati eo attactu pro reliquiis haberentur, ut vultum discooperuere, splendidus [Col. 0388B] instar solis coruscabat, & ejus fulgore acies perstringebantur oculorum non sustinentium intuitum figere, quoad paulatim remitteret, ac pristinæ formæ colorique vultus restitueretur: quod tamen non statim, sed lente successit, hærente genis rubore flammeo & decorem afferente, qualis aliquando a peritis pictoribus expressus seraphicam faciem flammas vibrantem referebat g.
[Dum B. Joannes cum sociis Romano Pontifici occursurus,] Sub annum MCCCLXVII Urbanus quintus Avenione a movit, ac maritimo pergens itinere secunda navigatione in portum tandem Cornetanum b appulsus est. Quod ubi cognovit Columbinus, ratus, oblatam sibi summum Pontificem demerendi occasionem, & fulcimentum aliquod novellæ congregationi a suprema auctoritate conquirendi, [Col. 0388E] æquum duxit consilium sociis, quorum intererat, communicare, & ex prudentiæ regulis diligenter discutere. His vero, rationibus hinc inde perpensis, expedire visum est obviam ire non modo, ut summo Præsuli pedum osculatione debitam venerationem ac reverentiam exsolverent; sed etiam sui instituti, modique vivendi rationem redderent, tamquam Christi vicario, ad quem illam rescire maxime pertinet, ut parvulam cymbam novelli cœtus, inter humanorum judiciorum sermonumque undas fluctuantem, roboris pontificii anchora firmaret, & approbatione a periculorum incursionibus tutaretur.
[276] [Senis Viterbium proficiscitur,] Itaque spe gaudentes & in Domino confidentes iter aggrediuntur, qua Senis Viterbium c tenditur, ac de more meditationum ac laudum divinarum canticis illud mollientes, lata camporum, ima vallium, ardua montium subinde sonoro vocum jubilo complebant: Vivat Jesus Christus; Laudetur Jesus Christus. Et fuit itineris illius exordium fortunatum ac celebre ingenioso adolescentis unius invento, industriaque, [Col. 0388F] silentio minime prætermittenda.
[277] [adolescens, qui in cœtum Columbini coptari sæpius frustra petierat,] Blancus de Sanctis d (erat is ex Anciolinæ e vallis superioris Arni f municipio oriundus) a parentibus puer adhuc Senas transmissus, lanificæ arti addiscendæ operam dabat, & ob diuturnam in urbe habitationem Senensis passim audiebat, cum tamen in Florentinæ ditionis ora natales habuerit. Ingenua indoles animi, & pulchro in corpore virtus formosior, carum æqualibus, acceptum majoribus, amabilem cunctis reddiderant; sed Columbino inter paucos, cælestis gratiæ fructus in flore illo ætatis contemplanti: admittebatur ad familiaritatem & frequentia alloquia; non tamen ad convictum & habitum ejus, quamvis crebris ac importunis precibus expetitum, sive quia tenera ætas ac delicata vitæ illius asperitati impar videbatur, sive quia dum propositi constantia dilatione probatur, mercis etiam pretium & æstimatio augetur, plurimumque ad illam stabiliendam valet.
[278] [illos in itinere prævertit, & ad prandium humaniter invitat,] Ast ubi preces minus successerant, ad artem
confugit. Qua discedendum erat die, festinavit
ipse viatores nec cogitantes antecedere: cumque
ad hospitium tribus ferme milliariis distans
(meritoriumne an amici cujuspiam?) pervenisset,
prandium apparari curavit, illis recreandis
percommodum, hoc est modeste lautum ac liberale,
[Pagina 389]
[Col. 0389A] quale & offerri ab hospite haud avaro, &
accipi a convivis religiosis ex æquo poterat. Hi
ubi pertransiere, a Blanco sunt conspecti vultu
inter hilaritatem ac verecundiam roseo; salvere
insperato jussi rogantur obnixe, buccellam panis
in proximo diversorio sumere Dei amore dignentur;
inibi paratum jentaculum, eo non displiciturum,
quod ab hospita paupertate sit instructum.
Quem durum etiam & agrestem non flexisset
festiva urbanitas & juvenilis candor in blando
invitamento enitens?
[279] Divertere igitur, & plena officiorum gratulatione excepti post modicam quietem mensæ omnes accubuere, [quo finito, petitionem suam instanter iterat,] cui tanta cum alacritate cibos inferebat ministrabatque Blancus, quomodo si regi aut imperatori servitia præstitisset. A prandio priusquam iter repeteretur, dante animum spe & impulsum desiderio, paret in illa convivarum corona Blancus, & in genua provolutus rigantibus ora lacrymis supplicationem instaurat, obtestaturque per Christi caritatem Columbinum, ultra ne differat vota sua antiqua & ardentia, uti norat; non ante se surrecturum, quam benigno amplexu in socium filiumque recipiatur.
[280] [Col. 0389B] Commota sunt viscera Patris optimi, ut annueret petitioni tam fervidæ, [& fit voti compos.] & salutari ipsum nota vice osculi prosecutus, fecit ex candidato novæ tironem militiæ, ex mercatore athletam Christi. Blancus vero visus optata diu inauguratione beatus, lanæ ac lino ac omni quæstui seculari valedicens, comes peregrinationis, quæ Viterbium, quæque in cælum deduxit, factus est, ut loco suo inferius referre meditor g.
[281] Ita recreatis cibo viribus corporis, ac animis speciosa Blanci accessione exhilaratis, [Inde B. Joannes & socii] reliquum viæ spatium eodem, quo solebant, precum, colloquiorum piorum, cantionum spiritualium tenore peregerunt; & quia fama de sanctitate Columbini per totam illam regionem increbuerat, quocumque incedebat, defiderium sui videndi & honorandi concitabat, ut necesse non esset stipem mendicare, siquidem non petentibus certatim eleemosynæ suppeditabantur: quod cum passim in oppidis & castellis quacumque erat transitus, contingeret, Viterbii in primis magnifica videri voluit sive liberalitas sive misericordia in Christi pauperes.
[282] [Col. 0389C] Eo etenim ingressum religiosum agmen, ubi Deum in summo templo adoratione coluit, [perveniunt Viterbium] ad forum maximum processit, ibique concionem confertæ multitudini cum habuisset Columbinus, non erubuit humo pro mensa uti & propalam cum sodalibus cibum sumere, ac frugalitatis temperantiæque, ministra simplicitate, specimen exhibere. Et quamquam non deerant, qui impense in domos suas ad comedendum invitarent & prope cogerent; veritus tamen, ne numeroso sodalitio hospitibus incommodaretur, publicam plateam privatis aulis & mensas adipales cibario pani ac frigidæ posthabuit.
[283] Atqui male honestos cives habebat, advenas illos nobilitatis splendorem sub indumentorum obscuritate occulentes, [ubi a civibus benigne excipiuntur,] sanctitatem habitu moribusque testantes, post itineris pedestris defatigationem aridi panis frustulis in publica luce jejunium frangere, & naturæ necessitati maligne satisfacere, ideoque celeravere haud pauci dapes multiplices ea promptitudine congerere, quæ profusæ benevolentiæ declarandæ par esset, numero ac edentium necessitate superior esset. Partem quippe gloriæ in largitione quisque ponebat, & ardebant perplurium studia in obsequiis præstandis [Col. 0389D] ac muneribus offerendis, ut ipsemet Columbinus litteris, ad D. Paulam sæpius memoratam datis, testatum reliquit h.
[284] Et auxit venerationem cæleste prodigium, quod sub ipsum ingressum in omnium oculis ad servorum suorum commendationem & decus ostentare divinæ bonitati libuit: [& ab infantibus mirabiliter Jesuatæ appellantur.] incedentibus enim agminatim per urbem, cum ad eos visendos sese effunderet populi multitudo, audiretque admirabunda vivat Jesus Christus; laudetur Jesus Christus proclamantes, ecce tibi repente tenellos infantes, amotis a mamillarum papillis tantisper labellis clamitantes: En Jesuatæ: Isti sunt Jesuatæ: benefacite Jesuatis, obstupente turba, quæ circumfusa aderat, & miraculum tum in salutatione a puellulis impertita, tum in nominis conformatione, quam per mutas linguas ab angelis articulatam ex vero existimamus.... Quocumque modo infantes isti eloquentes evaserint præcones, eorum voces non balbutiendo, sed distincte loquendo Jesuatis indidisse nomen si quis ambigat, inficieturve, is profecto injurius antiquitati est, quæ celebris ab origine sua miraculi traditione, ac monumentis certi, a [Col. 0389E] venturis ætatibus fidem haud hæsitantem speraverat i.
[285] [Columbinus invisit Viterbii abbatem Massiliensem,] Visum est Joanni per eos dies, quibus Viterbii versabatur, primates nonnullos invisere, ut cum iis fructum aliquem, sicut & cum popularibus, haberet. Adiit ergo Urbani nepotem, Massiliensem abbatem, id temporis ibi degentem; & exceptus amanter ab illo est, ac de rebus divinis loquens perbenigne auditus. Amavit in eo candorem animi ac Christianam simplicitatem; ardorem autem caritatis ita suspexit, ut Sancti nomen, illi vulgo inditum, deberi merito fateri non dubitaret.
[286] [a quo oblatam pecuniam accipere rennit:] Inter alia autem amoris & honoris signa, quæ commorantibus in urbe dederat, hoc insuper decedentibus addidit, pecunia videlicet plenum sacculum, necessarium, uti rebatur, itineris viaticum, quem tamen Columbinus, actis pro largitate gratiis, constanter repudiavit, ne subsidio illo summæ in divina providentia confidentiæ nævus obduceretur, aut quidquam de paupertatis exactissimæ nitore detraheretur: quæ abstinentia opinioni Dei viri sanctitatis confirmandæ augendæque [Col. 0389F] plurimum valuit.
[287] [deinde adit Comitem Nolanum,] Quod sequitur, habet in re levissima momentum haud leve. Agebat Viterbii capitaneum, ut vulgariter vocabant, patrimonii, comes Nolanus, vir natalibus illustris, gratia & auctoritate apud principem ac populum potens. Hunc etiam convenire Columbinus constituerat eo consilio, ut homini negotiis secularibus implicato aliquid euangelici salis ex colloquio affricaretur, & in memoriam, per terrena vagantem, æterna revocarentur.
[288] [qui ipsum ad cœnam invitat;] Successit ex voto visitatio: namque ut verborum saporem ejus gustare cœpit comes, excitus appetitu suavissimæ familiaritatis, invitavit ad cœnandum secum, ac ne abnueret profanum convivium, sua suorumque præsentia atque sermone sacrum reddi posse affirmavit. Neque diu se rogari passus est Joannes spiritu præsagiens, facilitatem hanc suam invitatori haud mediocriter profuturam.
[289] [sed cum Comes lactucam comedere non auderet,] Condicta die venitur ad cœnam, quæ de
more regionis æstivo tempore a lactuca inchoabatur:
hanc assessoribus ceteris degustantibus, ne
aspicere quidem nisi torto obtutu sustinebat capitaneus;
quod mirari simulans Joannes interrogat,
[Pagina 390]
[Col. 0390A] quid causæ sit, cur sapidissima dape & primæ mensæ
deliciis abstineat, atque ad gustandum saltem
modice invitar. Cui ille, a quatuordecim, inquit,
annis lactucam ne attigi quidem, quod frigiditatem
herbæ non toleret stomachus meus, &
si ingeratur, non nisi post longam noctis luctationem
& cruciatum digeritur, ideoque sopiri omnem
cibi appetentiam, neque nisi molesto jejunio suscitari.
[290] Tum Joannes: Ne vereatur dominus meus per Christi amorem bucceam unam vel alteram comedere, [Joannes comestionem illius ipsi persuadet, eamque nil nocituram asserit,] & nihil obfuturam speret. Sumam, respondit, tametsi certus vexationis, tota nocte quietem turbaturæ; & unicum folium in gratiam rogantis bene mansum deglutivit. Et ecce vaticinium in convivio: rursus læto jubetur esse animo, ex eo momento omnem ventriculi debilitatem in vigorem abituram, & robur frigida quæque valide concocturum.
[291] Effati veritatem probavit eventus; incalescere interiora a sumptione boli illius comes advertit; [quam prædictionem veram fuisse eventus probavit.] & vegetari usque adeo imposterum perseveravere, ut frigidiora cuncta, ac concoctione difficiliora impune manderentur. Et gaudebat, [Col. 0390B] Prælatis omnibus, atque ipsi etiam Urbano factum denarrare, qui mirabantur omnes, dicebantque, quemadmodum Christus Dominus nuptias Canæ Galileæ mirabili aquæ conversione in vinum faustas reddiderat, ita cœnam illam comiti salutarem ac memorandam miraculo honestare voluisse, ut quo loco Columbinum apud se haberet, & quanti fieri eum vellet ab hominibus & curiæ Romanæ sacris principibus innotesceret.
[Columbinus & socii Cornetum profecti] Expectabatur indies in Cornetano portu Urbanus, cujus appulsum prævertere Columbinus festinavit cum aliquot suæ disciplinæ alumnis, præsertim Vincentio ceteris antiquiore, & longo [Col. 0390E] rerum usu ac experientia ad capienda dandaque consilia aptiore. Quamquam autem civitas, apparatui ad summum Pontificem excipiendum intenta, haud satis habebat otii aut animi externos advenas cum honore suscipiendi; ut tamen ad se profectos conspexit viros, virtutum ac prodigiorum fama supra mortales evectos, partem etiam suarum curarum ad eos amantes suscipiendos ac liberaliter habendos derivavit.
[293] [inter alia operam suam impendunt exornandis iis,] Ast ipsi paucis contenti omne studium ad salutem animarum convertentes, ut alias ubique nomen Domini extollere, contra vitia declamare, cunctos ad pœnitentiam hortari, & quod supererat ab iis muneribus temporis, instruendis ornandisque Pontificis & Cardinalium conclavibus, ac lectisterniis componendis impigre dabatur; & erat hæc sedulitas haud ingrata ad id destinatis operis, qui proprio labore levabantur, ac alienum sponte exhibitum nullo pretio redimebant; Fratribus etiam Minoribus S. Francisci valde accepta, quorum cœnobium, utpote sacrum & amplum, Christi Vicario congruum hospitium designaverat magistratus.
[294] [quæ parabantur ad honorandum adventum Pontificis,] Cumque pons ligneus subitario quidem, sed eleganti opere materiam superante, in littore exstrueretur, quo commodior & honestior e mari esset exscensus, partem quoque diligentiæ in eam substructionem contulere, haud sine ingenti [Col. 0390F] mixta admirationi approbatione præfectorum non ignorantium, quales & quanti essent, qui se ad humilia istæc & laboriosa opera Dei amore demitterent. Rebus jam compositis, & adornato ponte, IV Junii a anni MCCCLXVII, Pontificia triremi propinquante portui, secedere turbæ jubentur, & liberum exscendenti Pontifici spatium relinquere; Joanni & sodalibus subsistere permissum est tamquam viris supra vulgares honorandis.
[295] [quem piis acclamationibus excipiunt,] Hi frontes sertis oleaginis cingentes, & manibus ramos olivarum præferentes, non alia ratione festivius felicem adventum gratulari & plaudere se posse rati, quam si sonora apprecatione ortum ex pietate gaudium indicarent, in genua procidentes una omnes clamare perseverabant: Vivat Jesus Christus & vivat papa Urbanus vicarius Christi.
[296] [& ad oscula pedum aliaque benevolentiæ indicia admittuntur;] Propius inde accedentes ad pedum oscula
sunt admissi, ipso annuente Pontifice & vultus hilaritate
adblandiente: & quamvis conferta gradus
omnis ac ordinis nobilitas latera ejus stipans angustias
[Pagina 391]
[Col. 0391A] undique faceret, nihilominus Christi pauperculis
aditus a compressione liber procuratus est;
quinimo binis eorum concessus honor, magnatum
primoribus reservatus, ut dexteris pendulæ
umbellæ hastilia sustentarent, quæ Urbanum equo
vectum, dum in urbem deduceretur, inumbrabat:
quod honorificentiæ singularis pignus argumentum
sermonum fuit, qui per aulæ & urbis
ora die illa volvebantur, & materies epistolarum,
quæ de Pontificis adventu & pompæ magnificentia
per varias Europæ partes scribebantur.....
[197] Porro tantus fuit per hosce dies legatorum ac Prælatorum concursus, [sed cum in tanto nobilium concursu] tanta summatum nobiliumque reliquorum frequentia Pontificis aures expetentium, ut eas commodare statim Columbino non licuerit. Interim dum tempus opportunum aditui præstolatur, viros primarios, quos causæ suæ patronos ac fautores vehementer optabat, convenire institit, & de rebus suis, hoc est divinæ gloriæ propriis, reddere certiores. Primum omnium invisit Cardinalem Avenionensem, Urbani ipsius germanum fratrem, cui cum pridem de fama dumtaxat nota esset hominis sanctitas, [Col. 0391B] libentissimis oculis redeuntem aspexit, & collaudato vitæ instituto, laboribusque Christianæ reipublicæ quam frugiferis, suam opem & operam in juvanda congregatione perhumaniter pollicitus est.
[298] Eamdem experiri contigit humanitatem a domino Francisco Bruno Florentino, [commode Pontificem alloqui non possent,] cui insignis sapientia ac probitas apud summum Pontificem locum fecerat a secretis. Neque mediocrem consolationem Joanni peperit tam prompta duorum capitum benignitas; & Cardinalem deinceps agno candido solitus erat comparare, cujus nota est inter animantes lenitas, & innoxia simplicitas Non licuit per temporis angustias & occupationum ac personarum, aulam obsidentium numerum, Columbino cum summo Pontifice commode colloqui, & de negotiis suis agere. Ast bene vertit difficultas, hæc, quæ minor facilitate fuit & copia alloquiorum ac beneficiorum, quæ deinceps consecuta persequi parat oratio.
[299] Haud plus biduo Corneti moratus Urbanus, Viterbium iter instituit. [eum Corneto Viterbium discedentem comitantur,] Abeuntem cohors numerosa nobilium cum aulica familia insequitur, cui associare se Joannes & sodales minime dedecere rati, famulorum instar a pedibus, equitantem [Col. 0391C] Pontificem citato gressu sequi & a stapede utvis properanti nusquam abesse. Et quamquam monebat identidem pius Pastor, defatigationi cursuique parcerent, Franciscus tamen Vincentius ceteris propinquior respondit: Pater sancte, mihi sane magno commodo & voluptati cedit, non e longinquo, sed prxime Sanctitatem vestram incedere, ut audire servireque promptius liceat, imo & tangere: inter quæ verba in terram procidenti, & os admovere instanti sacris pedibus, tantisper reductis habenis, osculari indulsit.
[300] Nec multo post aquosæ viæ lacunas ingressus arcere a latere nequidquam contendit extremas lacinias defluentium vestimentorum dextera, [quo in itinere Papa unum ex illis accersiri jubet,] ne inspersione madefierent, elevantem. Et minime fuisse inania istæc venerationis obsequia ad Urbani animum demerendum mox reddita merces declaravit: ut enim Toscanellam deventum fuit (nobile oppidum est Corneto distans millibus passuum circiter duodenis) ante omnia accersiri Vincentium mandat, qui confestim ad divi Francisci cœnobium, Pontificio hospitio destinatum, se conferens, in intimum conclave deducitur & Pontifici sistitur, cujus pedibus, ut reverentius libaret [Col. 0391D] oscula, depositum humeris palliolum distendit humi & genu premit, dum benedictione imperritur.
[301] [quem examinavit circa novum vitæ genus ac institutum,] Qua simplicitate ac demissione delectatus Urbanus, de vitæ genere plura sciscitatur, quale sit institutum recens invectum, qui finis, ad quem collimet? Cur tam neglectus ac vilis habitus? & iis affinia; ad quæ singillatim respondit Franciscus, sed succincte ac nervose, & universim propositum in communi esse Christi Domini consilia & exempla sequi, crucis mortificationem in suis corporibus portare, Ecclesiæ & fidelibus prodesse, ac in omnibus a Christi in terris Vicarii nutu ac arbitrio pendere, cujus auctoritas norma disciplinæ est, & legum forma beneplacitum ipsius.
[302] [in quo nihil improbavit] Non habuit, quod improbaret Pontifex, cui nihil visum euangelicæ perfectioni non congruum, nihil a recta morum regula absonum: & licet ardua multa ac difficilia videret aggressos, quæ superare humanam imbecillitatem videri poterant, cuncta tamen servari ab iis posse, qui generosum ad institutum afferant animum, experimento [Col. 0391E] constare multorum, qui per spinosum callem, veluti rosis instratum, innoxie jucundeque decurrunt.
[303] [præter habitum nimis vilem,] Unum dumtaxat minime sibi probari fassus est, videlicet habitum nimium abjectum ac tenuem, quo neque caput neque pedes a crebris temporis injuriis & viarum offensionibus defendantur, neque gestantium conditioni satis congruat: quippe plerique omnes eorum nobilitate aut litteris clari, & in cœtum jam religiosum coacti, ex cujus decoro imposterum minus sit futurum, denudatis capitibus cruribusque inter homines versari; satius esse ac honestius, talares induere, & plantes, si delicatiores, calcei videantur, calonibus saltem obmunire, quorum gravamen pœnitentiæ genus est, & ab incursionibus sæpe carnem cruentantibus tutamentum.
[304] [quem in magis decorum mutari voluit,] Ad quæ Franciscus, accipere se effata tamquam oracula Christi per os Vicarii sui loquentis; cuncta privata & publica suæ congregationis scitis ejus sapientissimis subjici; nihil illi optabilius aut honorabilius contingere, quam quod illa habitus utatur forma, quam summus Ecclesiæ Præses designarit, nullius hominis ipso inferioris ingenium confinxerit; gratias proinde sociorum omnium nomine agere pro paterna cura ac providentia [Col. 0391F] immortales; paratos esse procul dubio omnes lacernas in tunicas decentiores mutare, gallicis b pedes munire, & quidquid Sanctitati suæ visum fuerit prompte exsequi. Et placuere verba Francisci in conspectu Principis, ut mala aurea in lectis argenteis.
[305] [cui Pontificis judicio plane cum sociis acquievit B. Columbinus,] Hæc cum Columbino ac sodalibus retulisset Franciscus, lætati vehementer sunt, & cum magna reverentia sua placita Pontificiis consiliis, ut si a Christo ipso data fuissent, submisere. Cumque de necessariis ad pannum coëmendum sumptibus cœpissent agere, & sartam tectam in hac provisione paupertatem vellent, renuntiare minime sperantibus Pontifex jussit, omnem solicitudinem deponerent ipsi, quam sibi reservatam velit. Neque oblitus promissi est, quod paulo post præstitisse mox constabit.
[306] [qui hoc tempore imminentem sibi mortem præscivisse,] Revocari huc posset mortis suæ prædictio,
in qua divinæ revelationis lumen enituisse haud
obscure visum est. Verum quia præsensio ac præsagitio
quædam dumtaxat prophetiæ adsimilis fortasse
fuit, religio mihi est incerta pro certis asserere,
& vaticinio dare, quod ut alienum ipsa rejiciat.
Discesserat Senis Columbinus obviam iturus
[Pagina 392]
[Col. 0392A] Urbano quinto, e Gallia adventanti Cornetum,
uti supra memorasse memini, & de via litteras
Blasiæ conjugi scripsit, quibus resolutionis suæ
tempus instare monuit, & quod faciem suam amplius
non esset visura, aperte significavit.
[307] Et dicti veritatem mors in itinere consecuta paulo post comprobavit; [aut saltem præsagivisse videtur] quamquam neque horæ neque diei conscium fuisse argumento est ingens cupiditas, sæpius verbis declarata, S. Abundii dilectissimas sorores rursus visendi, ac inter ipsarum preces ad Creatorem avolandi: ut idcirco liberum sit arbitrari, eodem, quo Apostolus, spiritu vicinam sibi mortem prævidisse ac prædixisse, quam labores, ærumnæ, ætas diris afflictationibus attrita minime abesse longius suadebant. Quod si in causa dubia sequi mavis partem sententiamque, Divo magis honorificam, & hoc etiam vaticinatum esse contendas, habebis me potius collatæ laudis commendatorem, quam pertinacem mei placiti defensorem c.
Sulcabat secundis ventis marinas undas Columbini cymbula, cum repente coorta tempestate agitari cœpit, [Columbinus & sodales insimulantur hæreseos,] & ad scopulos allidi mordentium linguarum: ut enim animadversum a nonnullis cœnobitarum primoribus, novos homines novo habitu in formam religiosi Ordinis assurgere, & gratiosos apud Urbanum ac fratrem ejus Cardinalem ceterosque magnates præ veteribus indies fieri, insuper opinione sanctitatis apud multitudinem venerabiles reddi, sivi invidia velamen zeli obtendente, sive officii ratione conscientiam objiciente, magnopere primum suspicari, tum insimulare hæresis Fratricellorum a, non diu ante [Col. 0392D] damnatæ, cum capite Hermanno b, quasi clam adhuc foveretur in reliquiis a Joanne collectis, velut ignis cineribus hypocrisis obvolutus.
[309] [& apud multos fiunt suspecti,] Et quæ calumniæ vis est, præsertim si accusatorum gravitas fidem sinceritatis faciat, denigrata initio est insontium fama, cum benevolentia in suspiciones & odia multorum deflexit: ita quibus antea consuetudo & eorum familiaritas delectationi erat, molestiæ cœpit esse ac tædio; & quo quisque honoratiorem se reputabat in aula, eo impensius aversabatur devitabatque homines hæreseos opinione laborantes: plebs qui etiam ad petulantiam proclivior non abstinebat maledictis, & convitiis immerentes proscindebat.
[310] [quam calumniam Cardinalis Avenionensis silentio sopire cupiebat;] Cardinalis sane Avenionensis, qua erat prudentia ac judicio, minus vulgo, quam sibi ipsi credens, in amando constantiam tuebatur, & criminationes inter mendacia a malevolentia livoreque profectas numerabat: cujus etiam sententiæ esse Pontificem haud ignorabat, ideoque procul tribunalium tumultu rem silentio dissimulari maluisset, veritus, ne, si viri idiotæ ac illitterati, [Col. 0392E] quales in eo numero nequaquam deerant, interrogati a quæsitoribus de doctrina, absurdum quidpiam effutirent, malitiæ ignoratio & ardor prædicandi populis Dei verbum temeritati tribueretur.
[311] [sed Pontifex jussit eos legitime coram judice examinari,] Verum aliter Pontifici visum, ut videlicet per legitimos juris tramites causæ fieret disquisitio, sive ut obtrectandi ansa calumniatoribus præcideretur, promptis dissimulationem ad pravos sensus detorquere, & potentiæ Principis, non reorum innocentiæ, impunitatem adscribere; sive quia non ambigeret, ex hoc judiciorum nubilo claram lucem virorum proborum nomini famæque obventuram. Massiliensi igitur Cardinali, magno olim in Dominicana familia theologiæ professori, causæ discussio committitur, ut formam ipse tribunalis instituat, in quo serio diligenterque veritas investigetur, & liber permittatur accusationi defensionique excursus c.
[312] Ita postridie coram ipso vocati parent inquisitor & scriba publicus, [cui tam solidam sinceramque fidei suæ rationem reddiderunt,] quorum ille variis interrogationibus sensus eorum circa fidei dogmata tentat; iste responsiones in commentarios refert: uterque respondentium promptitudinem ac doctrinæ candorem, a quibus minime sperabatur, satis admirari non potest. Nulla in dictis eorum [Col. 0392F] perplexitas, nulla a sacris canonum aut religionis Catholicæ dogmatis discrepantia; sed singularis præterea scientiæ splendor enituit, qui micantem solem mentium illustratorem haud obscure proderet.
[313] [ut ipse illos omnino innocentes declaraverit] Eapropter Cardinalis judicio præfectus non modo apprime Catholicos ac probos palam pronuntiare sui muneris duxit; sed & de sella consurgens lætus ivit in ipsorum amplexus, voluitque eadem die ac postera domi suæ habere convivas, & familiarissime cum ipsis agere, quos summo Numini & cælestibus familiares esse argumentis minime ambiguis persuasum habebat: & tenuit hic benevolentiæ cursus ac significatio totum id tempus, quo Viterbii attinebantur, neque absentia deinceps interruptus est, cum demigrandum ad propria Viterbio utrisque fuit, vinculum amoris tuente & in locorum distantia animos copulante hinc eximia servorum Dei sanctitate, probe nobilitati illi perspecta, inde beneficiorum memoria, quæ plena manu in pauperum Christi sinum Sedes prima & curia circumvallans ingesserat.
[314] Ceterum ut renuntiatum Pontifici a Cardinali
est, [& Pontifex iis vestes liberaliter emi jusserit,] quam honorificum tota illa quæstio exitum
sit sortita, incredibili ipse & Cardinalis frater
[Pagina 393]
[Col. 0393A] cumulati sunt lætitia; atque ut facto aliquo opinionem
de illis optimam declararent, illico pannus
albus jussu pontificio coëmptus, quantus esset
satis vestiendis, non iis modo, qui præsentes
aderant, sed etiam absentibus cunctis ab ipso Columbino
aggregatis, quorum ad septuaginta ferme
numerus jam pervenerat, ut totidem prælongæ
tunicæ cum ejusdem coloris cucullis, totidemque
ad præcinctum corrigiæ pararentur: quæ liberalitas
benedictione primi Ecclesiæ Præsulis afflata
faustam fortunatamque habitus Jesuatici formam
reddidit, utpote ab eo injunctam probatamque,
cui suas vices Deus in terris dedit, ut nefas
sit improbare, quæ probata illius sunt calculo,
aut solvere, quæ illius nexa sunt vinculo.
[315] Verum quia simplicis indumentum tunicæ mancum nimis videbatur & humile, [ut B Joannes sociis absentibus in epistola indicat.] Avenionensi Cardinali venit in mentem pallium vestibus superaddere, & consilio communicato cum Pontifice, confecta sunt paria quinque & triginta fusci coloris in leoninum vegentis epitogia, qualia deinde ad nostram quoque ætatem perduravere: & ex iis sua quoque pars ad fratres absentes [Col. 0393B] transmissa cum epistola a Columbino in hunc sensum descripta: “Dilectissimi fratres, mitto vobis habitum, a summo Pontifice nostro cœtui designatum, ejus munificentia coëmptum, ejus donatum manu & benedictione impertitum; quicumque vestrum propositum perseverandi toto vitæ tempore retinet, vetere deposito, quem a me recepit, novum induat: cui hic animus non est, sed fluctuat hæretque dubius, induere ne attentet. Si secus faxit, & dissimulanter agat, væ illi quicumque est, & iterum dico væ illi”. &c.
[316] Et forte comminatio petebat eos, qui persecutionis procella abripi se passi fuerant ad seculi undas, [Punita inconstantia quorumdam,] naufragio misere mergendos. Unius sane memoratur exitus deplorandus, qui malo transfugii exemplo ad defectionem aliquot animosiores reddiderat. Sed cælestis ira impunitam temeritatem non reliquit: consecuta namque sunt facinora adeo mala ac deformia, ut carnificis laqueo fuerint castiganda: & conspexere Aretinorum oculi pendentem de patibulo Billiottum (uti vocabatur) cum aliis quatuordecim facinorosis, quibus in foro publico fauces elisæ fuerant: ut silentio interim involvantur ceterorum infortunia, qui turpiter ab inceptis defecerant.
[317] [Col. 0393C] Angebatur magnopere bonus Pater degenerum istorum lapsibus, [qui pium cœtum deserebant tempore vexationum,] qui in tempore tribulationis recedebant; sed in divinæ tandem providentiæ sinu quiescebat, cujus occulta juxta & æqua semper fuere judicia, & non in hominum modo imbecillitate, sed & in angelorum casibus verenda. Atque ad rem præsemtem spectare putabat vaticinium præteritum Neri Tifernatis, viri sanctimoniæ fama apud suos noti, a quo dictum aliquando meminit, ab sui sodalibus profundum flumen transmittendum, & aquis afflictionum singulorum constantiam probandam, & qui fortis ac generosi essent pectoris, incolumes ripæ appulsuros; qui timidi ac languidi, in mediis undis naufragium facturos.
[318] Accedebat alia vexatio ab externis quibusdam theologis haud mediocris in urbe auctoritatis, [quarum unam rursus exortam Cardinalis Massiliensis exstinxit] quibus libido erat nodum in scirpo quærere, & paupertatis, quam iniverant, rationem cavillis involvere ac impugnare. Verum hæc quoque nubecula facile discussa est, sapientiæ, qua Cardinalis Massiliensis eminebat, splendore: quippe magistris illis, qui litem moverant, ad se accitis [Col. 0393D] proferre jussit argumenta, quibus ad eam intentandam movebantur; cumque levia solidiorum oppositione demonstrasset, silentium pro ea, qua pollebat, potestate indixit: tum ad secretarium Cardinalis Avenionensis aversus, Hos, inquit, Dei servos ad aras usque & mortem sum amaturus, & pro virili, ubi opus fuerit, defensurus. Et officiis dicta confirmavit, inter quæ illud non postremum, quod laudibus efferre intus & extra aulam non cessabat, vocabatque homines apostolicos & sanctos, quos Deus Ecclesiæ bono destinasset......:
[319] [Ne ulla remaneret injustæ accusationis suspicio, Cardinales,] Ne ullum remaneret imposterum inustæ calumniæ vestigium, certarunt encomiis ac honoribus onerare Columbinum, qui deferre ipsos poterant, Urbanus & Cardinales Avenionensis & Massiliensis ante alios; atque ut quotidianis & privatis publica quoque accederent optimæ existimationis testimonia, Avenionensis die natalis Præcursoris Domini festa suasit, uti juxta religiosorum morem bini & bini ad sacellum Pontificale se conferrent, ac destinato loco interessent solemni sacro, ubi aspectu cæremoniarum commodum [Col. 0393E] fruerentur.
[320] [aliique viri primarii Columbinum & socios singulari honore afficiunt;] Secundum has abire volentes apud se retinuit ac in palatium deductos una secum prandere omnino coëgit, tantamque ex ea consuetudine voluptatem cepit, ut paulo post minus devote minusque jucunde celebratum iri sanctorum Petri & Pauli festum existimaverit, nisi rursus ad sacrificium a Pontifice litandum advocarentur, & eo absoluto, domi suæ convivio exciperentur. Hujus humanitatem æmulati alii viri primarii cum Joanne aut sociorum aliquo frequenter agere, honore prævenire, ipsorum se commendare precibus, quæque alia præstare officia, quæ frænum maledicentiæ obtrectatorum injicerent, popularibus argumento essent innocentiæ & incitamento amoris.
[321] [quin imo ipso summus Pontifex] Itaque liber & ab omni macula purus in suis incunabilis Ordo decorem suum posteris transmittebat; verum ad illum tuendum satis prævidebat Columbinus, opus esse stabili forma aliqua præscriptoque vivendi ab Apostolica Sede probato confirmatoque. Eapropter & ipse per se & per Avenionensem Cardinalem solicitare Pontificem reverenter institit, dignaretur maximi momenti negotio consilii & favoris sui benignitate præsto esse, ut quemadmodum vestiendi, ita & vivendi [Col. 0393F] modus crederetur ortum a cælo habuisse, si auctoramentum a cæli Janitore simul haberet.
[322] [novam ejus congregationem probat ac laudat,] Obsecutus est honestissimæ postulationi Pontifex, responsumque per eumdem Cardinalem Avenionensem ad votum redditum; & illud singulariter inter monita positum, ne gregatim deinceps per orbem discurrerent, quod multitudo in itineribus pluribus incommodis sit obnoxia, & confusione aliqua carere omnino nequeat: liberam ipsis facultatem fieri, sive intra mœnia complexumve civitatum ac oppidorum, sive foris in aperto domos erigendi, quibus certus pro ipsorum arbitrio commodoque sodalium alatur numerus, ut propriis legibus ac disciplina usus, ceterorum cœnobitarum more, feliciter adolescat, proximorum saluti Ecclesiæque splendori in millia crescat, & in gloriam Dei ac Salvatoris Jesu Christi prospere perennet.
[323] Quæ & similia cum ingenti gratiarum actione
gaudioque acceptata sunt, [a quo cum juxta consilium episcopi Tifernatis] & quæsitissimo
studio posthac observata. Et quamvis in mentem
venerit de privilegiis insuper agere, quæ impetrari
ex facili a benevolo Pastore poterant, nihilominus
[Pagina 394]
[Col. 0394A] abstinendum a postulato, in præsentia
prudentiores amicorum censuere, quos inter Butius
Tifernatium episcopus d (ut meminisse superius
oportuit) repetitis epistolis significavit, consultius
esse, ac modestiæ, quam profitebantur,
congruentius, prærogativis in præsens carere, &
virtutum copia abundare, quæ tutum essent sodalitatis
tum nascentis præsidium, & adversus externos
impetus munimentum.
[324] Placuit consilium Columbino, qui tametsi in optatis haberet cum splendido patrono & sincero amatore coram animi sui cogitata magni ponderis conferre, [tunc nil ultra petendum judicaret Columbinus, obtenta illius benedictione,] dilato tamen indies, quem præstolabatur, adventu, & dein propter occupationes ejus penitus desperato, statuit Viterbio cum suis discedere: atque ut honestius abirent, induti vestibus, quas nuper acceperant a Pontifice, agmine composito per publicas plateas ad pedes illius osculandos processere, a quo magna comitate admissi & fausta benedictione impertiti, plura audiverunt, quibus pium institutum dilaudatum, & perseverantia in eo tuendo commendata [Col. 0394B] fuit.
[325] Jussit insuper abeuntibus pro viatico, & panno emendo pecuniam suppeditari, [Cardinalibus aliisque suis benefactoribus valedicit, Senas reversurus.] quam respuere nefas putavere, utpote a supremo Præside Ecclesiæ donatam, cui titulum paupertatis objicere intempestiva in recusatione excusatio videri poterat. Salutatis posthac Cardinalibus Avenionensi ac Massiliensi, necnon prælatis aliis, quorum experti erant benevolentiam ac patrocinium, agminatim supplicantum more nomen Domini benedicentes, iter per viam urbis præcipuam instituere. Cum ad eos conspiciendos copiosa populi turba se effunderet, & de discessione dolorem plures lacrymis testarentur, salutem omnibus apprecati, viam, quæ Senas ducit, ingrediuntur.
[Beatus Viterbio Senas rediturus,] Cunctis, ob quæ Viterbium venerat, ex voto & supra votum feliciter transactis, Senas postliminio redire aggressus, ad meliorem patriam de medio itinere revocatur. Eadem, qua Viterbio pedem extulerat, die XXII Julii anno MCCCLXVII ad lacum Vulsinium a pervenit, quo invitabat [Col. 0394E] temporis ac loci sanctitas; siquidem festum D. Magdalenæ celebrabant incolæ, cui dicatum templum suis adjunctum ædibus sanctimoniales habebant; eoque libentius divertit, quo propensiori studio cultuque divam Pœnitentem, tamquam patronam præcipuam, prosequi diu longe assueverat, vel hoc nomine, quod propitiam erga illos potissimum rebatur, qui de peccatorum cœno emergentes, ejus se clientelæ commendant: & pars idcirco solennitatis illius, quotannis repeti solitæ, esse cupiebat.
[327] [in itinere corripitur febri,] Ibidem inter divinam hymnodiam tentari febricula cœptus est, quæ diei reliquum ac totam sequentem noctem tenuit, ac deinceps per sua incrementa invaluit. Initum interim a sodalibus sedis mutandæ consilium est, & Aquam pendentem b, haud longo intervallo dissitam, quam commodissime lentissimeque transvehendi, ubi & aura salubrior, & medicorum medicaminumque copia uberior profutura incolumitati sperabatur.
[328] [quæ dum paulatim crescit,] Eo igitur a mœstis sodalibus deportatur; ab honesto cive, Ambrosio Joannis dicto, hospitio recipitur, & ea diligentia curatur, quam ab amantissimis filiis erga patrem sanctissimum exspectari par erat. Verum medicamentis omnibus [Col. 0394F] & curæ quantumvis exactissimæ morbus præpotuit, & hactenus degravavit, ut spem salutis penitus nullam reliquerit, lætitiam exultantis de obitu animi minuere non putuerit.
[329] [sacro Viatico muniendus] Nulla deficienti solicitudo corporis, mentis ad cælestia conversæ desiderium ingens erat resolutionis hora & migratio in æterna tabernacula, in quæ ut deduceretur a veniente Domino, paravit se ad occurrendum illi piaculari confessione & sacri sumptione Panis incredibili cum pietatis sensu obitis, quam factum insolens reddidit memorandam: cum enim sacerdos consueta fidelibus pompa mysteria veneranda ad decumbentem detulisset, & circumstaret corona comitantium accensa funalia manibus prætendens, precibusque præmitti solitis intendens; en repente ægrotus lecto se ejicit, ac in genua procidit.
[330] [discipulum, olim tabellionem, conficere jubet instrumentum,] Tum appenso ad jugulum cingulo suppliciter
exposcit, tantulum sibi spatii indulgeri, dum
quædam dictentur, quibus postrema sua voluntas
veluti testamento declaretur; simul Benedictum
a Pace Tifernatem, quem tabellionem in curia
episcopi supra egisse diximus, obsecrat, ut dictata
excipiat, tabulisque consignet, non secus
[Pagina 395]
[Col. 0395A] quam olim testamenta codicillosve conficere & sigillo
munire consueverat.
[331] Morem gessit probus discipulus Magistro inusitata petenti, [in quo coram augustissimo Eucharistiæ Sacramento] & testamentum exaravit, ut testator dictabat, cujus partem præcipuam hic attexere operæ pretium visum est, haud minus fructuosam, quam jucundam lectori futuram: “In nomine Domini Jesu Christi crucifixi. Amen. Anno a Christi nativitate MCCCLXVII, indictione quinta, Urbano quinto Ecclesiam gubernante, die XXVI Julii. Omnibus has tabulas inspecturis notum sit, quod justus & venerabilis vir Joannes Petri Columbini Senensis, æger quidem corpore, sed mente sanus, genibus flexis alligato ad collum cingulo malefactorem testante, ante augustissimum Sacramentum, quod manu apprehensum tenet sacerdos, nomine Joannnes de Sclavo nuncupatus, rector ecclesiæ S. Angeli de foro Aquæpendentis, hæc, quæ a me hic scribuntur, coram testibus effatus est.
[332] “Ego Joannes in conspectu Domini nostri Jesu Christi fateor, [professionem orthodoxæ fidei emittit,] me ingratum fuisse beneficiis a Deo acceptis, peccatoremque esse omnium pessimum ac inferno dignum: nihilominus [Col. 0395B] magnam ipsius misericordiam mente recolens, veniam & vitam æternam consecuturum me spero. Verum est, & in fidem veritatis profiteor, credere me in Patrem & Filium & Spiritum sanctum; & pro certo habeo, quidquid Ecclesia sancta Romana tenet, ac Urbanus ejus Pastor, Cardinales ipsius in Domino fratres, ceterique prælati ejus.
[333] “Testor pariter ex quo paupertatem profiteri cœpi, [auctoritatem ecclesiæ Romanæ agnoscit,] vitæ hoc institutum clegisse ad honorem Domini Jesu Christi, exaltationem sanctæ matris Ecclesiæ, beatissimi Papæ Urbani quinti, Cardinalium fratrum ejus, ceterorum prælatorum ac pastorum, quibus hactenus obsequentem me præstiti & ad mortem usque præstiturus sum, tamquam Domini vicem in terris gerentibus: hæc quippe via est, quæ ducit ad vitam; & apud me certum est, omnes ab ea deflectentes, & inficiantes, eorum definitiones atque decreta a Deo per sancti Spiritus infusionem manasse, ideoque violare ipsa audentes, non esse inter fideles numerandos, nec pro Catholicis habendos; neque dubitandum, quin qui in hæc absurda sponte labuntur, membra sint a Christo divisa.
[334] “[Col. 0395C] Hanc ob causam si quid forte aliquando peccatum a me ignoranter est, [sociis constantem ejusdem Ecclesiæ venerationem commendat,] verbo factove Pastorum istorum voluntati repugnans, doleo vehementer, & veniam suppliciter exposco ac pœnitentiam a te, optime Joannes Dei sacerdos, tametsi nullius id generis culpæ voluntarie admissæ mihi sim conscius. Præterea animam & corpus meum in sanctæ matris Ecclesiæ ac pastorum ejus sinum conjicio, & hinc mihi magna fiducia vitam æternam consequendi; meis vero fratribus ac sodalibus, tam præsentibus quam absentibus, commendatum pervelim, ut sicut hactenus fidem Ecclesiæ ac Pastoribus debitam servavere, ita posthac firmiter ipsis adhæreant: si enim se ab iis divelli paterentur, haud dubium, quin a Christo divellerentur.
[335] “Postremo quia virtus invidiæ patet, conscientiæ duco ad illius defensionem testificari & indubitanter asserere, [ac denique moniales S. Abundii laudat.] sanctimoniales monasterii sancti Abundii, non longe ab urbe Senensi positi, in quo filiam meam pluresque agnatarum virginum collocare gavisus sum, & [Col. 0395D] ubi ego meique socii frequenter sunt versati non sine fructu, quem ex earum documentis exemplisque hausimus: has, inquam, ausim affirmare inter religiosas virgines optimas censendas, vere Christianissimas, putas & sanctæ matris Ecclesiæ amantes, honestissimas, si quæ aliæ in mundo sunt, pœnitentiæ deditas, caritati studentes, liberales in eleemosynis, spiritu pauperrimas, nihil proprii apud se habentes, quamvis communibus bonis affluant”.
[336] [Æger, devote suscepto Christi Corpore,] Quæ omnia clausulis ex legum præscripto in fine apponendis obsignata fuere, appellatis singillatim testibus, & sigillo munitis tabulis, veluti si testamentum confectum esset c, in quo hereditas & legata partienda relinquantur. Inde oculis & animo ad sanctissimam conversis Hostiam, ea reverentia, demissione, ardoreque suscepit, quæ lacrymas, e tenero sensu pietatis fluentes, adstantibus elicuit. Et morbi quidem gravitati convenire magis videbatur quies atque curatio in eodem loco; ast vehemens revisendi Christi famulas, sibi dilectas sancti Abundii moniales, & spiritum apud ipsas emittendi cupiditas impellebat ad iter, & quod impendens erat a motione periculum, [Col. 0395E] sociorum cura ac dexteritate averti posse facile suadebat.
[337] [ad alium pagum a sociis transfertur;] Mane igitur XXVII diei Julii Aquapendente digressi socii pium Parentis ægroti pondus ad pagum, quem S. Salvatoris abbatiam d vulgo nominant, deferunt ac in domo Naldi de Vannis, antiqui sui familiaris & hospitis illac transeuntium suorum deponunt. Comitabantur nobiles portitores indigenarum plures, qui quacumque transeundum erat, avide confluebant, ut Viri Dei, fama sanctitatis ubique regionis illius noti, aspectu fruerentur, & ope, si qua possent, infirmum juvarent.
[338] [ubi rursus a suo discipulo legitimum confici jubet instrumentum,] In eo domicilio non potuit non experiri & hospitis benignitatem & ministrantium sodalium caritatem; sed intendens se febris & virium vigor remittens, mortem denuntiant esse vicinam, nec tam de monasterio, quam de paradiso cogitandum. Neque tamen illius oblivisci penitus in morte potuit, quia corpus suum mandari sepulturæ in eodem voluit. Rursus igitur Benedictum a Pace accersit, rogatque, ut jam perscriptis ac obsignatis tabulis hæ insuper adjungat, quibus constet, quonam in loco sepulcrum sibi vivens elegerit, ne liberum mortalium ulli sit pro suo placito [Col. 0395F] aliud designare. Scriptæ illæ sunt, uti priores, quas recitavimus, servata examussim scribarum lege in temporis, loci, testium, notarii circumstantiis enucleate distinguendis, quæ in linguæ vernaculæ exemplaribus minutim exarantur e.
[339] [in quo locum & modum sepulturæ suæ præscribit.] Ast summa illarum est, primo quidem suæ esse, ut humi cadaver condatur prope murum claustri monasterii sancti Abundii ad eam partem, qua patet egressus in aream ab horti illius porta, qui locus calcantium pedibus obvius, interpres voluntatis fuit hominis continuate cupientis humilitatem animi, triumphantis in funere corporis more pauperum tumulandi. Deinde mandavit emortui cadaver canabino integumento obvolutum, ligatis post tergum manibus, asello impositum illuc deportari. Et ipse quidem consentanea primæ conversioni litatione operari sui despicientiæ & mundi contemptui etiam in extremis optavit; attamen Deo placuit sepulcrum ejus gloriosum reddere, cujus fuit in suo conspectu mors pretiosa.
[340] [Socios adstantes monet,] Etenim qui secutus erat in vita sua Salvatorem
agendo patiendoque pro illo dura & aspera,
[Pagina 396]
[Col. 0396A] imitari non est oblitus in morte, cum salutaria
monita suis fratribus relinquendo, tum appetente
obitus hora cælesti plane oratione circumstantes
sodales de lectulo ita ferme alloquendo:
“Dilectissimi patres & fratres in Christo Jesu.
Non obscure, opinor, Dei ad se vocantis voluntatem
advertitis, cui nos acquiescere æquum
est, tamquam vitæ ac mortis dominium habenti,
& cuncta summa cum justitia ac sanctitate
disponenti.
[341] “Nolite existimate, vaticinium vobis dictum; Percutiam pastorem & dispergentur oves gregis: [ut post suam moriem Francisco Vincentio obediant,] mihi etenim pastoris nomen aut munus non arrogo, qui nec alios novi regere & corrigi ipse mereor, tametsi vos pro vestra humilitate ac modestia patienter me tolerastis: ac ceteroqui solatio vobis oportet esse, quod plures inter vos sunt, quos sufficere mihi vestro cum emolumento potestis: & unum appellare libet Franciscum Vincentium, quem ut antiquitate primum, ita & prudentia & amore patrem & sapientia magistrum præstare posse quam idoneum existimo. Ipsi tamquam præceptori auscultate [Col. 0396B] ducemque sequimini, a quo per vias rectas virtutis & perfectionis deducemini.
[342] “Quod ad me attinet, obsecro vos, quotquot adestis, [erratorum suorum veniam petit,] & per vos, qui sunt absentes, rogo, filii suavissimi, ut per amorem Domini Jesu errata mea mihi condonetis, si quem asperius aliquando correxisse contigit, aut lenius, quam par erat, exceptum emendare prætermisi, vir scilicet illitteratus ac idiota. Si dicto factove quempiam offendi, aut aliter peccavi, accusare me non pudet, & veniam a vobis per Jesum Christum crucifixum humiliter deprecor, & deprecarer libentius ad pedes vestros provolutus, si per spiritus labentis languorem erigi daretur & procumbere.
[343] “Obsecro etiam vos quam vehementer ex animo possum, [& illis mutuam caritatem, humilitatem,] ut diligatis invicem, quia præceptum Domini est. Nemo appetat inter vos major esse; quicumque major esse appetet, minor erit, & qui se humiliaverit, exaltabitur. Assidue ante mentis vestræ oculos Jesu Christi & Apostolorum ejus vita versetur, & ad hoc diligenter incumbite, ut illam moribus ac imitatione exprimatis: id enim facientes vere Jesuatæ eritis. Omnis vestra operatio ad laudem [Col. 0396C] Jesu Christi dirigatur & nomen ejus non recedat ab ore & corde vestro, etiam cum vos exterior detinet occupatio. Oro præterea vos, ut usque in finem perseveretis non deficientes: qui enim perseveraverint, salvi fient. Estote fortes Christi milites & generosi equites, & ejus muniti gratia pugnate adversus tentationes antiqui serpentis, mundi & carnis, certi quod fidelis est, qui non patietur vos tentari supra id quod potestis&c”.
[344] Plura addidit ad hæc eadem inculcanda, ut firmius menti hærerent; [aliaque virtutum exercitia inculcat.] qualia sunt doloris actus ex peccatorum memoria frequenter excitandi, recta intentio in opere quolibet procuranda, novissima hominum sæpius recolenda, Sacramenta sancta rite obeunda, & in festis præsertim solemnioribus numquam intermittenda, & id generis alia, in quibus prolixe explicandis liquido constat, animi vigorem corporis ægritudini imperasse, & Dei ac proximi amorem in virium defectione minime defeciss.
[345] Post habitum namque in communi sermonem, conversis in Franciscum oculis, sic ipsum alloquitur: “Mi dilectissime in Christo frater. [Col. 0396D] Non te latet, quamdiu & quam sincere mutua nos caritate foverimus, non ob sanguinis affinitatem, [Deinde Francisco Vincentio] quæ inter nos intercessit, sed ob solum Jesu Christi amorem, qui nos conjunxit in dilectione. Eapropter per ejusdem Jesu Christi crucifixi amorem majori, quo possum, ardore precor, ut fratres ac filios nostros, quos Deus in manus nostras tradidit, post obitum meum commendatos habeas.
[346] “[congregationis suæ curam commendat,] “Bene nosti, quanta cum fiducia curæ nostrae seipsos crediderint; nimirum arbitrantes, nos esse veros Dei servos ac fideles Christi ministros, omnibus, quæ in mundo habebant vel habere poterant, etiam parentibus ac propinquis, derelictis, proprias exuere voluntates, & arbitrio ac imperio nostro ea submittere; ideoque devinxere nos ad se amandos, & curam de ipsis non secus ac de nobis sedulo habendam. Neque dubium est, ante Dei tribunal teneri nos rationem de illis reddere, cum tempus judicii advenerit. Ego quidem viam universæ carnis ingredior; sed tibi vices delego meas, ut sis illis tamquam bonus pater, & pastor [Col. 0396E] exemplo ac doctrina instruens, humanitate fovens, hortatione confortans, ut, divina adspirante gratia, per adversa & prospera ad portum salutis provehantur.”
[347] [qui ipsum rogat, ut brevi mortem sibi a Deo impetret.] Ad quæ Franciscus illacrymans, “O dulcis,” inquit, “& dilecte Pater, tua mellita verba sagittæ sunt ferientes cor meum; non quidem quod gravate suscipiam pauperum fratrum & sodalium nostrorum curam: eos enim in caritate diligo, & servire magnopere exopto; sed quia sine te & sine suavissima tua consuetudine vita mihi morte acerbior est futura. Præterquam quod non sim nescius, quam impares sint oneri huic vires meæ, & quam modicus fructus ex meo regimine sit sperandus. Idcirco per eum, quo me hactenus prosecutus es, amorem obnixissime a te, Pater, peto, ut qua polles apud Jesum Christum gratia, impetres mihi ab eo velocem de hoc seculo in æternum migrationem”. Cumque supplicationes precibus aggereret, id obtinuit, ut polliceretur moriturus suam apud Deum operam intercessionemque ad id, quod tantopere optabat, assequendum f.
[348] [Post hæc, quibusdam sacerdoti clam indicatis,] Tum Joanne Sclavo sacerdote seorsim ad se vocato, secedere tantisper adstantes rogat, ne audiantur, quæ aurium secreto committenda censet, & uni soli aperienda. Et conjectura fuit non [Col. 0396F] ex vano, apertos sacerdoti esse futuros rerum eventus revelatione acceptos ea conditione, ut mortalium nulli, præterquam D. Paulæ, sancti Abundii abbatissæ, manifestaret. Ut cessatum ab alloquio privato fuit, ad lectum decumbentis redire circumstantes festinavere, & quamquam, defluente corpore, mors imminebat, tamen frigentibus artubus, ardor animæ fervebat in pectore, & repetere cum amatis filiis colloquia sacra cogebat.
[349] [coram Francisco aliisque sociis ultima monita repetit,] Et Francisco quidem singillatim superstitem
familiolam rursus impense commendare; reliquos
vero ad patientiam ac ad amorem Dei &
proximorum, ad perseverantiam hortari; denuo
veniam erratorum suorum omnium efflagitare,
cunctis, qui de congregatione sunt, eruntve,
solemni sanctissimæ Trinitatis nota recitata bene
precari. Inter hæc dolor, qui in filiorum præcordiis
sæviebat, ora lacrymis, cubiculum suspiriis
ac singultibus replebat; quæ causa fuit, ut iterum
aridam jam ac languidam linguam in verba
solveret, quibus placidissime mœstos solaretur,
& ad tolerandas vitæ præsentis molestias æternæ
[Pagina 397]
[Col. 0397A] spe & præmiis animaret.
[350] Et quia ubi cor est; eo sæpe lingua recurrit, renovata monasterii sancti Abundii commendatione, [inter quæ moniales S. Abundii iterum laudat.] laudavit sanctimoniales effuse, non eo, ut familiaritatem cum ipsis nimiam contraherent; sed ut præsto essent egentibus, inservirent suam operam exposcentibus; ceterum raro & graviter cum feminis etiam Deo sacris versandum hoc ultimo sermone monuit. Tandem Francisco suasit, ut eumdem secum sepulturæ eligeret locum g, ut quorum animas paupertatis spiritus & amor Christi copulaverat in vita, corpora nequaquam separarentur in morte: & pollicitatione a mœrente Francisco præstita, iteravit benedictionem, & loqui ac vivere desiit inter mortales, victurus in æternum cum immortalibus.
Dies trigesima prima mensis Julii anno MCCCLXVII fuit ultima vitæ Columbini, & prima æternitatis, [Anno 1367, die 31 Julii] postrema carituræ. Exercuerat ejus patientiam febris malignitas a festa divæ Magdalenæ [Col. 0397D] luce, uti narratum est, ad finem usque mensis numquam intermittens; quod totum intervallum præparationi ad exitum de Ægypto miseriarum ab ægro datum, numquam a multis annis ad illum imparato. Nulla illi de corpusculo solicitudo, nisi forte ut etiam tum male haberetur, tota curatio alienæ caritati relicta, quæ parca esse non poterat, ubi filiorum amantissimorum caritas abundabat.
[352] [extremis sacramentis munitus, pie moritur,] Sacramentis reliquis jam munitus, sacro oleo, quo roboratur ad luctam decretoriam animus, inungi voluit, semper sibi præsens & integris sensibus, ceu cum bene valebat. Sacerdotem rogat, ut consuetas Ecclesiæ preces, opportunum decedentibus subsidium, recitet, & Dominicæ passionis historiam percurrat: quæ dum præstantur, procul omni stridore, qui mortalem metam solet antecedere, inter suaves anhelitus & aspirationes, inter mellita nomina, Jesu, Maria, ad illa verba IN MANUS TUAS COMMENDO SPIRITUM MEUM placidissime obdormivit in Domino.
[353] [quam mortem varia sanctitatis signa subsequuntur.] Consecuta sunt signa salutis & divinitatis cujusdam, serena faciei imago, color supra humanum nitidus vultu inhærens, labra blande renidentia, tota oris species tamquam lætitia gestientis [Col. 0397E] animæ & suam gloriam gratulantis; mirifica insuper fragrantia ab exuviis mortalitatis halans & cubiculum afflans; odor a vestimentis & rebus aliis a vivente contactis emanans, & quod magis mirati domestici fuere, ipse matellæ instillatus humor opobalsamis odoratior inventus post quindecim ab excessu dies a: facti series narratur ab aliis; mihi satis est solis divini radium, in recrementi vilitate se prodentem; verecunde strictimque advertisse, ut discat lector effusam Dei benignitatem in suos amicos agnoscere, ac mirari etiam in luto & cœno.
[354] [Mœsti ipsius sodales] Ad illa tam manifesta tamque conspicua cælestium favorum signa consternati mœrore socii, haud poterant non lætari; non tamen eatenus, ut omnem vim doloris abstergerent, aut impetum valerent sistere lacrymarum. Laxandæ iis omnino habenæ fuere, ac naturæ suum infortunium in mortuo Parente deploranti pro tempore indulgendum. Franciscum sane planctus ac lamentatio miserabilis pene exanimabat: nulla illi consolatio, [Col. 0397F] aut aliud doloris cor opprimentis levamen, quam in amplexus defuncti ruere, hærere vultui, manus ac pedes osculari; & quasi cum eo sepeliri vellet, non poterat abstrahi a dilecto suo, neque finem ponete gemitibus & exuberanti fletui suo.......
[355] [deliberant, an funus parandum sit eo modo, quem Beatus præscripserat;] Ubi satis dolori & lacrymis datum est, cogitandum de funere fuit, & illico dubitatum, an ad eam parandum formam, quam paulo ante viventi patiendi cupiditas & humilitatis amor abjectam despicabilemque delineaverant, & immutabilem testamentarii chirographi robore ipse voluerat; an potius par esset cum eo educi decoro, quod homini claro genere, virtutibus clariori, sanctitate ac miraculis clarissimo debebatur.
[356] [sed communi consilio statuunt, illud honorifice efferendum esse,] Collatis ergo inter se sententiis, & aliorum etiam gravium virorum exploratis, in eo omnes consensere, laudandam quidem maximopere generosi animi demissionem, continuare meditantis in cadavere triumphos, quos de seculi fastu ac vanitate superstes egerat; ceterum damnatum iri exsecutorum testamenti imprudentiam, si stellis & cælo dignum corpus, mundissimum sancti Spiritus habitaculum, ligatis post terga manibus jumento impositum efferretur.
[357] [Col. 0398A] Honestius ergo initum consilium est, statutumque in commune, ut arca in feretri modum compingeretur ex tabulis, in eaque sacrum illud depositum conderetur, [atque ita sacrum corpus cum funebri pompa ad monasterium S. Abundii transferunt.] quod impositum ipsi humeris per vices partito onere, Psalmos alternis canentes, ad divi Abundii deportarent: cujus deliberationis vulgato rumore, accurrere confestim turmatim viti feminæque ætatis & conditionis omnis, oscula defuncti manibus admovere, ejus commemorare facta, ter sanctum prædicare. Abbas ipse S. Salvatoris & populi primores publico nomine cerea funalia ad honestandum funus donavere, quibus accensis, instituta pompa supplicationis ad sanctum Quiricum b milliaribus aliquot a sancto Salvatore dissitum tendit; indeque post modicam quietem Senas perventum, &, urbe intacta, ad monasterium sancti Abundii recta processit agmen, quod effundentibus se ex circumjectis pagis villisque, qua transibatur, turbis immensum creverat.
[358] Præstolabantur avide sanctimoniales adventum mortui, [Dum moniales S. Abundii,] quem cariorem sua oculorum luce viventem habuerant; atque ut propius distanti licuit obviam procedere, qua putas pietate, [Col. 0398B] qua affectus teneritudine novum Hospitem auro mundique totius præhabitum divitiis excepere? Sane ut pronior ad devotionem, & mollior ad dolorem ac lacrymas sexus est, iis effuse ora proluere & damna quæque sua nec non communia plorando percensere.
[359] Antistita imprimis Paula fracto animo, interruptis crebro singultu verbis, [earumque abbatissa,] plura super defuncto dicere, quæ prudens ante mortem silentio presserat; & hoc unum præter alia lamentari, quod diu frustra optasset ardenter cum eo vel semel colloqui, quocum non levis arcana momenti fuerat collatura. Subibat animo amor ardens erga Deum & homines, pœnitentiæ rigor, benignitas, humilitas, mundi contemptus, & inaudita pluribus seculis divini nominis exaltandi cupiditas, & quæ a nullis expectanda putabant, singularis in divi Abundii cœnobium benevolentia, cura, præsidium, quæ mors dira falce præciderat.
[360] Inter quas complorationes pervagata per urbem fama turmas integras ad visendum colendumque corpus illud venerabile traxit; [& ipsa B. Joannis uxor,] sed omnium [Col. 0398C] celerrime Blasiam conjugem antiquam suam c, quæ duodennium in sua viduitate, hoc est thori separatione, Domino deservierat. Quis hic pari affectionibus stylo præcordiorum commotiones; quis viscerum contorsiones ad amantissimi olim Mariti conspectum; quis largos fletuum rivos fando vel scribendo explicet, etiamsi in fontem illam lacrymarum, vel, ut Niobem alteram, in lapidem vi doloris migrasse finxerit?
[361] Amaverat initio suaviter, uti sponsum; fortiter deinde ex sponso fratrem in spiritu; religiose demum, [sacrum cadaver summo dolore excipiunt,] ut intimum Dei familiarem & cælitibus carum: ex qua trina amoris magnitudine in promptu est doloris mensuram sumere, & lacrymarum copiam ex conditione feminæ natura tenerioris, quæ vitæ partem inter conjugalia officia duxerat, partem non exiguam divinæ servituti, eo auctore ac hortatore, concesserat. Itaque tota area confusis undique ploratibus personabat, & erat nihilominus sensus amaritudine dulcor quidam jucunditasque commixta, quam decor oris & venustas vultus exanimis in gementium pectoribus pariebant.
[362] Advenere interim ex urbe sacerdotes linteati ac cœnobitæ complures, ut ex Ecclesiæ ritu [Col. 0398D] psalmodia, cantu, prece multiplici honorifice parentarent. Posthæc sodales, [sacerdotes & socii post solennes exsequias illud condunt sepulcro,] qui quadrageni tum aderant albis vestibus a Pontifice donatis induti, smaragdum illum cælestem arca lignea compositum efferentes, in fossa prope templi portam, ubi viventem sibi sepulcrum designasse diximus, recondunt, & humo contegunt multis inspersum floribus & odoratis herbarum ramis, non diu post gloriose educendum d, & aureis argenteisque thecis inclusum in aris publico cultui exponendum.
[363] [ex quo postea honorificentius eductum est, & miraculis coruscat,] Hoc enim suæ voluntatis esse divinum Numen, prodigiis ad tumulum ostensis, declarare non est cunctatum, quorum narratio sequenti parti debita est e, ut triumphi gloriam de tribus hostibus penitus profligatis ac deletis non eosdem habuisse cum vita terminos innotescat; sed tum magis inclaruisse constet, quando defuncti vis & apud Deum potestas miris nobilitata incrementis supra mortalitatem ac supra mortem ipsam, mortisque invectores rebelles dæmones, se exseruit, ac per ipsos exsangues artus & ossa arida propagare miracula porro perrexit, quæ patrare per inhabitantem in ipsis spiritum diu antea sueverat.
[B. Joannes, cujus urina post mortem reperta.] Primum signum, quod Deus post mortem B.
Joannis Columbini ostendit, & quo sanctitatem
Servi sui voluit manifestare, fuit fragrantissimus
odor, qui remansit in eo cubiculo, in quo
Beatus spiritum Creatori reddiderat. Domestici
autem capere non poterant, unde odor ille proveniret,
donec hera post quindecim dies aliquid
[Pagina 399]
[Col. 0399A] quærens sub lecto, in quo B. Joannes exspiraverat,
reperit matulam, qua æger Hospes usus fuerat,
& in qua relictum erat nonnihil urinæ, quam
sodales ejus præ nimio dolore foras ejicere obliti
fuerant.
[2] Cum vero memorata hera sentiret, suavem illum odorem ex ista urina oriri, [suavem odorem emittebat,] magna cum lætitia ac devotione matulam accepit, & digniore loco collocavit, eamque domestici in pretio habete cœperunt. Interim divulgata hujus rei fama, plures domum illam adierunt, ut de miraculo certiores fierent, & urinam claram atque suaviter olentem invenerunt. Elapso sex mensium spatio, inter alios eo advenit vana quædam puella, quæ faciem lenticulis deturpatam habebat. Hæc cogitabat, sese ab hisce maculis liberandam, si vultum suum hac urina tangeret. Itaque temere in eam digitum intinxit; sed quia miraculo ad superbiam ac carnis vanitatem abuti volebat, urina illa statim corrupta est, & omnem fragrantiam amisit a.
[3] [Col. 0399B] Non diu post obitum B. Joannis dæmon, nescio qua occasione, [liberat energumenam, quæ sepulcrum ejus tetigerat,] adolescentulam non procul a monasterio S. Abundii degentem invaserat, eamque diris modis cruciabat. Accidit aliquando, ut illa adolescentula parentes suos insequentes fugiens ad prædictum monasterium percurreret, ubi volens transire sepulcrum B Joannis concidit exanimis, & statim ab infesto dæmone liberata est. Ipsa autem postmodum fatebatur, se meritis B. Joannis obtinuisse hanc repentinam liberationem, quæ statim per urbem & agrum Senensem late promulgata est b.
[4] Moniales, visa hac prodigiosa adolescentulæ liberatione, [quo miraculo moniæ moniales reliquias illius digniore loco collocarunt.] reliquias B. Joannis solenniter e priori tumulo educere decreverunt, ut honorificentiore loco collocarentur. Quare accersiti clerici sarcophagum aperiunt, & herbas floresque, quos socii ejus quondam supra cadaver sparserant, omnino corruptos inveniunt; at sacrum corpus erat integrum ac sine ulla corruptione, acsi tunc temporis primo sepultum fuisset. Igitur pretiosus ille thesaurus in ecclesiam translatus est & impositus pulcræ lipsanothecæ, quam uxor B. Joannis fieri jusserat, & in qua effigiem dictorum beatorum pauperum Joannis & Francisci c una cum imagine Domini nostri Jesu Christi depingi curaverat. Id factum est septemdecim mensibus post [Col. 0399C] mortem Beati, & ab eo tempore magna populi multitudo ad opem illius implorandam confluebat.
[5] Prodigiosum B. Joannis auxilium etiam experta est quædam soror conversa ejusdem monasterii, [Soror conversa, cui præcidendus erat pollex,] quæ pollicem tam male affectum habebat, ut judicio medicorum jam præcidendus esset, ne malum ad alia membra serperet. Verum illa ad intercessionem B. Joannis confugiens, non modo pollicem subito sanatum invenit, sed etiam unguem, qui desiderabatur, mirabiliter recepit d. Moniales obstupefactæ simul cum chirurgo, qui ad præcidendum pollicem venerat, Deum mirabilem in Sanctis suis laudaverunt. Deinde fama hujus stupendi beneficii ad urbem Senensem delata est, ita ut plures ad cognoscendum miraculum eo sese contulerint. Hinc indies ad sacras B. Joannis reliquias major populi concursus fiebat e.
[6] Tempore venerabilis Paulæ f abbatissæ mulier energumena, [mulier a dæmone obsessa,] nomine Nutina, ad sepulcrum B. Joannis deducta est, ut a dæmonio liberaretur. Prædicta abbatissa & moniales dæmonem multis orationibus ac verbis urgebant, ut miseram mulierem desereret. Denique Paula in nomine Jesu Christi & per merita B. Joannis diabolo imperavit, [Col. 0399D] ut e corpore istius mulieris exiret, & certum egressionis suæ signum daret. Sed cum dæmon respondisset, se assignatum exitus sui indicium dare non posse, abbatissa aliud ipsi liberum reliquit. Confestim itaque feminam deseruit, & in signum discessus sui tanto sulphuris fœtore cellam vinariam monasterii replevit, ut moniales spatio trium hebdomadarum illam ingredi non potuerint g.
[7] [femina in angustiis constituta,] Quando lues anno millesimo quadringentesimo h grassabatur, femina magnæ pietatis ac pœnitentiæ uxor civis cujusdam Senensis, qui vocabatur Martinus Simonis, pauperibus peste affectis dulcissimum quoddam vinum tam largiter distribuebat, ut brevi tempore vas evacuaretur. Cum vero mulier vas vacuum videret, cœpit amare plangere ac vehementer timere indignationem mariti, ut qui esset homo duræ conversationis & austeris moribus præditus. In his angustiis constituta, devote atque humiliter auxilium B. Columbini imploravit, & post fusas preces statim vas tam plenum reperit, ut ipse Martinus tantam [Col. 0399E] plenitudinem admiraretur.
[8] [& alii in variis necessitatibus opem Beati experiuntur.] Cum Marcus Ciotti civis Senensis liberis careret,
commendavit se B. Joanni, & paulo post
uxor ejus concepit, & stato tempore peperit filium,
cui nomen Jacobi impositum est. Deinde
alterum ex ea filium suscepit, quem Renaldum
nominari voluit.
Mense Julio anni MCCCCXXXV deducta est ad monasterium
S. Abundii energumena, nomine Francisca
de Meo, & coram monialibus per intercessionem
B. Joannis a tyrannide dæmonis liberata est.
Cecchus [filius i] Bonaventuræ Columbini,
honoratus civis Senensis, proles masculas desiderans,
devote B. Joannem invocavit, & promisit
filium proxime nasciturum, quantum ex parte
sua posset, Ordini Jesuatico offerre. Voto facto,
uxor ejus peperit masculum, cui pater nomen
Joannis Petri imponi voluit, & quem veste
Jesuatica induit k.
Gloriosus Deus in Sanctis suis non destitit ab
obitu B. Joannis Columbini usque ad præsens
tempus beneficia conferre plurimis, [Auctor quædam præfatus narrat,] qui hujus
Beati opem implorarunt. Cum tamen singula
illa distincte & exacte non cognoscantur, tantummodo
[Col. 0400C] hic referentur aliqua, quæ juridice a
publicis notariis conscripta & legitimis testibus
authentice probata sunt, & idcirco indubitatam
fidem faciunt.
Imprimis anno Domini MDXXXVII monialis cœnobii
S. Abundii prope Senas, ubi corpus B.
Joannis quiescit, habebat in gutture tumorem,
qui cum incidendus esset, versabatur in præsenti
mortis discrimine, quia magnum erat periculum,
ne venæ in incisione læderentur. At quandoquidem
semper fuerat pia erga B. Joannem, magna
cum fiducia & devotione ad patrocinium illius confugit,
& statim post factum votum sanata est.
Vocabatur autem Agnolina de Conti.
[10] Monialis ejusdem cœnobii, nomine Baptista, [quomodo plures moniales] quotannis erysipelate a laborabat. Anno MDXLIX idem morbus eam acrius invasit, & tibiam ejus ita corrupit, ut medicus & chirurgus post adhibita nequidquam remedia judicarent, crus præcidendum esse, ne gangræna ascendens supra genu reliquis membris communicaretur. Huic ægræ erat in eodem monasterio germana soror, nomine [Col. 0400D] Ursula, cui abbatissa durum medici & chirurgi judicium indicavit, eique simul suasit, ut sororem suam B. Joanni commendaret. Ursula, audito tam tristi nuntio, ad reliquias Beati properavit, & coram iis totam noctem transegit. Mane autem fatigata in choro levem somnum cepit, quo tempore ipsi B. Joannes apparuit in forma & habitu, quo depingi solet; nempe statura mediocri, capite calvo, & veste sui Ordinis. Apprehendens autem manum ejus, jucundo vultu & blandis verbis sic illam interrogavit: Filia, quid vis? Cur me tantopere inclamas? Cui illa humiliter respondit: Desidero, ut soror mea sanitatem recuperet. Reposuit ille: Ne dubita, quin soror tua sanitati restituenda sit. His verbis animata sese ad sororem contulit, quæ statim plane convaluit. Hæc ad gloriam Dei & B. Joannis scripto confirmavit Juditha Luti, quæ ægrotanti servivit, & omnia propriis oculis aspexit.
[11] [in cœnobio S. Abundii prope Senas] Anno MDLI erat in eodem monasterio Innocentia
de Benassai, quæ a pueritia aliquo oculorum
defectu laboraverat. At crescente ætate,
[Col. 0400E] etiam crescebat istud malum, ita ut vigesimo septimo
ætatis suæ anno prorsus cæca fieret. Cum frustra
adhibuisset consilia medicorum, tandem confugit
ad opem B. Joannis, eique in sua vigilia jejunium
in pane & aqua, aliaque pietatis exercitia
promisit. Unde per gratiam Dei & intercessionem
B. Joannis perfectam videndi facultatem consecuta
est.
Carmelita dictarum monialium confessarius,
nomine Antonius, habebat in pede ulcus tam fœdum,
ut putresceret, eumque magno tormento
afficeret. Is vovit offerre B. Joanni picturam, in
qua pes ille exprimeretur, & subito ulcus sanatum
est.
Soror conversa, nomine Maura, quæ etiamnum
vivit, affirmat, linguam suam in gravi quodam
morbo instar carbonis nigram factam esse,
atque ita intumuisse, ut eam movere non posset.
Cum huic malo remedium non inveniret, in clientelam
B. Joannis se contulit, & confestim amissam
valetudinem recepit.
[12] [diversis morbis afflictæ] Anno MDLXIV soror Eleonora Baldi, quæ
adhuc hodie in monasterio S. Abundii degit, per
annum integrum tanto renum dolore vexabatur,
ut nec die nec nocte posset quiescere. Tandem
instinctu divino vovit sacras B. Joannis reliquias
[Col. 0400F] nudis genibus venerari. Cœpit itaque a porta templi
repere ad altare majus, ubi lipsanotheca conservabatur,
& sacris reliquiis appropinquans, eas
pie reverenterque osculata est. At ecce subito tam
perfectam sanitatem obtinuit, ut numquam deinceps
ullum cruciatum senserit.
In eodem monasterio est soror Juditha Luti,
quæ asserit, ex vehementi quarumdam herbarum
humore (nempe frondibus fici & perdicio b vasa
eluerat) manus & brachia sua ita intumuisse,
ut iis membris imposterum uti non posset. Quinimo
tumor ille paulatim degeneravit in ulcera,
quæ immedicabilia censebantur, ita ut medici
prænuntiarent, membra illa intra quinquaginta
dies cancro inficienda esse. Quare illa sese tutelæ
B. Joannis tradidit, & extemplo in pristinum valetudinis
statum restituta est.
Eadem Juditha affirmat, quod alias media nocte
evigilans simul cum febri senserit magnum tumorem
in maxilla. Unde dubitans, an correpta
esset morbo pestilenti, & timens imminentem forte
mortem, sese ad templum contulit, & lipsanothecam
B. Joannis aperuit, ex qua acceptum
Beati cilicium applicuit tumori, qui statim una
[Pagina 401]
[Col. 0401A] cum febri mirabiliter disparuit.
[13] Testatur alia soror, dicta Cassandra Nardi,
se per octo annos gravissimis doloribus afflictam
fuisse, [tum pro se,] ita ut nec die nec nocte posset quietem
capere. Postquam vario medicaminum genere
incassum usa fuerat, tandem imploravit auxilium
B. Joannis, & viva fide ac magna humilitate
quotannis septem Missas, aliaque nonnulla pietatis
exercitia ei promisit. Facta promissione, per
gratiam Dei & merita B. Joannis memorati dolores
statim evanuerunt.
Altera monialis, nomine Virginia Placida, in
acutis cruciatibus & præsenti mortis periculo vovit
quotidianam B. Joannis commemorationem facere,
& curare, ut in ejus festivitate quinque
Missæ celebrarentur. Post emissum votum mox
convaluit.
Soror Romana Carli per duos dies talem oculorum
dolorem passa est, ut brevi omnem videndi
facultatem amiserit. Simulatque suæ ægritudinis
curam B. Joanni commisit, plenum visum recepit.
Alio tempore eadem monialis lecto decumbens
ob vehementem febrim aliosque morbos,
[Col. 0401B] invocato B. Joannis auxilio, ex omnibus istis incommodis
erepta est. Præterea præfata Romana
testatur, quod consobrinam suam in duplici mortis
periculo commendaverit B. Joanni, & bis sanitatem
illius impetraverit.
[14] In prædicto monasterio soror Victoria de
Conti unum pedis digitum pessime affectum habebat, [tum pro aliis,]
tantosque in illo cruciatus sentiebat, ut
eum brevi rescindendum existimaret. Facta B. Joanni
promissione, cœpit incedere, & omni dolore liberata est.
Similiter soror Abundantia Landi asseverat, patrem
suum in gravi morbo ab omnibus medicis
Senensibus depositum, & in civitate jam pro mortuo
habitum fuisse. Tunc illa, Deo inspirante,
ipsum devovit B. Joanni, qui repente ei pristinam
sanitatem restituit. Soror Lucretia Santi, bis
in periculo mortis constituta, per intercessionem
B. Joannis statim morbo erepta est.
Constantia de Pauolo soror conversa ejusdem
monasterii fratrem suum, jam extrema unctione
munitum, patrocinio B. Joannis commisit, &
sine mora incolumitatem ei obtinuit. Eadem soror
commendavit B. Joanni duas personas, in
magnis angustiis constitutas, quæ potentem Beati
[Col. 0401C] opem expertæ sunt.
Magdalena Valentino soror conversa per duos
menses laborans febri, & nullum apud medicos
morbo suo solatium inveniens, recurrit ad intercessionem
B. Joannis, & illico febris abacta est.
[15] Cum soror Bernardina de Galgano per quinquaginta
octo dies pedem incognito medicis malo
afflictum habuisset, [ad intercessionem B. Joannis Columbini confugerint,] commendavit se B. Joanni,
& protinus sanata est. Eadem asserit, religiosum
quemdam, acerrimis doloribus vexatum,
invocatione ejusdem Beati mox sanitatem recepisse.
Abbatissa & vicaria ejusdem monasterii testantur,
quod soror Agatha Semiglialo ob vehementem
febrim lecto decubuerit, & post aliquot dies
e naribus ejus proruperit sanguis, qui nulla medicorum
industria sisti poterat. Tandem ægra in
patrocinio B. Joannis spem collocavit, & a monialibus
impetravit, ut ad templum deferretur,
ubi aperta lipsanotheca (o magnam hujus Beati
coram Deo potentiam!) non sine summo monialium
stupore ille sanguinis fluxus cessavit, postquam
sacras reliquias reverenter ac devote exosculata
fuisset.
Soror Agnes Piccolomini tam insolita angina
[Col. 0401D] laborabat, ut guttur suppuratum & omnino perforatum
haberet, eique malo frustra remedium
adhiberetur. Denique B. Joannes, cujus auxilium
magna cum fiducia imploraverat, mirabiliter
illi sanitatem restituit. Unde illa imposterum eidem
Beato semper singularem grati animi affectum
exhibuit.
[16] [& in variis doloribus] Non est tacenda sanatio Eustochiæ Silvestri, quæ tanto dentium dolore affligebatur, ut nec die nec nocte posset quiescere, & interdum præ nimio cruciatu caput parieti allideret. Soror, quæ illi inserviebat, vices ejus miserata aliam monialem advocavit, ut ambæ afflictam deducerent ad templum, in quo sacra B. Joannis ossa conservantur. Cum ibi omnes tres B. Joannem invocassent, postea lipsanothecam ejus aperuerunt, & magna cum reverentia ac fiducia absciderunt particulam lintei, in quo pes Beati involutus erat, quam denti male affecto applicuerunt. Deinde fusis illic nonnullis precibus, ægra obdormivit, & postmodum evigilans sese omni dolore liberam sensit.
[17] [atque incommodis] Anno MDXCV Dorothea Cappacci, abbatissa
[Col. 0401E] dicti monasterii, etiam vexabatur intolerabili
dentium dolore, qui nullis remediis leniri poterat.
Illa demum maxillam, ubi cruciatus erat
intensior, quibusdam B. Joannis reliquiis tangi
jussit, & sine mora dolor ille ita fugatus est, ut
numquam postea redierit.
Soror Abundantia Guglielmi habebat pedem
inflatum, & per quinque menses nullum invenerat
huic noxio tumori remedium; quinimo malum
quotidie crescebat. Igitur in vigilia B. Joannis
se portari curavit ante capsam, in qua sacrum
illius corpus quiescit, ibidemque emisso voto,
se perfecte sanatam sensit, & sola tam alacriter
ad cellam rediit, acsi numquam ullo incommodo
impedita fuisset.
[18] [promptam ac prodigiosam illius opem] Cum soror Beatrix Almerighi ex alto loco
lapsa esset, pedem & tibiam ita læsit, ut medici
de ipsius vita dubitarent. Quædam illius consanguinea
audiens tantum periculum, eam B. Joanni
commendavit, & argenteam tibiam offerre
promisit, si discrimen evaderet. Facto voto, monialis
prodigiose convaluit, & cum gratiarum actione
argenteam tibiam obtulit.
Hippolita Conti oppressa maximo dolore, cui
nullum remedium proderat, opem B. Joannis flagitavit,
[Col. 0401F] & penes se inveniens partem lintei, quod
supra Beati corpus jacuerat, ea locum male affectum
tetigit, & illico sanitatem recuperavit. Eadem
monialis affirmat, se nullum ab illo Beato
petiisse beneficium, quod non impetraverit.
[19] [expertæ fuerint.] Alia monialis commendavit B. Joanni feminam
secularem, quæ in magno mortis periculo
versabatur, vovitque, se curaturam, ut imago
Beati pingeretur, & pictura illa coram reliquiis
ejus appenderetur. Post factum votum femina ista
mirabiliter sanitatem obtinuit.
Quædam rustica suum infantem, adhuc fasciis
involutum, & gravissima febri laborantem eidem
Beato devovit, eique repentinam sanitatem impetravit.
Præterea memoratæ moniales testantur,
se intercessione B. Joannis varia alia beneficia consecutas
esse.
[20] [Altare erectum est ad illius honorem in suburbio Mantuano,] Non est hoc loco omittendum, quod anno
MDXCIII Dominicus Afinaro, dives mercator
Mantuanus, legendo Vitam & miracula B. Joannis
singulari devotionis affectu erga hunc Beatum
motus fuerit: nam in templo nostro, quod exstat
in suburbio Portus c Mantuani, fieri jussit altare,
in quo depicta est istius Beati effigies cum
[Pagina 402]
[Col. 0402A] quibusdam miraculis, quæ vivens patravit. Placuit
autem Deo hic propter merita Servi sui manifestare
misericordiam suam, & usque in præsentem
diem omnibus, qui ibi cum viva fide ac
sincera pietate auxilium Beati implorant, desiderata
beneficia conferre. Quare illic magnus est populi
concursus, & devotio illa quotidie accrescit,
ut ex pictis tabellis, cereis argenteisque donis,
& aliis anathematibus ibi appensis apparet.
[21] Primo ibi opem B. Joannis expertus est
magnificus D. Joannes Maria Lazura, [ubi etiam plura beneficia conferuntur,] qui lethali
morbo oppressus intercessione istius Beati subito
sanitatem obtinuit.
Præterea illustrissimus D. Gonzaga d, episcopus
Mantuanus, grave incommodum in pede tolerans,
nequidquam adhibita medicorum industria,
instinctu divino ad intercessionem B Joannis
confugit, & post emissum quoddam votum,
sine ulla dilatione sanatus est. Quare gratias Deo
& beato Benefactori relaturus venit ad illius altare,
& ibi coram ejus imagine pedem argenteum obtulit,
ac Priori conventus eleemosynam erogavit.
Deinde ad augendam populi devotionem concessit
indulgentias quadraginta dierum omnibus fidelibus,
qui istud altare visitaverint.
[22] [Col. 0402B] Adolescens quidam, nomine Joannes Baptista Torri, [& miracula patrantur.] habitans in suburbio Portus gravissimo morbo laborabat, & jam extremis Ecclesiæ Sacramentis munitus cum morte luctabatur, ita ut medicorum judicio mors brevi secutura esset. Ea nocte, qua in agone versavi videbatur, apparuit ei B. Joannes, & ab illo petiit indusium, quo tegebatur. Æger continuo cœpit clamare ac rogare, ut alterum ei indusium darent, eo quod suum vellet offerre B. Joanni, qui istud flagitaverat. Mater aliique præsentes putabant, eum delirare, & propterea illud indusium ipsi dare negligebant. Tunc paululum quiescens cœpit rursus novum indusium poscere, & eadem verba repetere. Adstantes itaque ut ei satisfacerent, ablato priori indusio, eum altero induerunt. Tunc æger illud B. Joanni offerri jussit, & eo ipso tempore sensit, se melius habere. Denique tertia die tam sanus e lecto surrexit, acsi numquam ægrotasset, & B. Joanni gratias acturus venit. Quotidie ibi ad altare dicti Beati nova beneficia conferuntur, & stupenda patrantur miracula, quæ jam authenticis litteris mandantur e.
[Beatus scripsit Italice Vitam B. Petri Petroni,] Inter scripta Joannis Columbini primo occurrit Vita B. Petri Petroni, quam tomo VII Maii pag. 188 ei tribuimus ex fide Bartholomæi Senensis Cartusiani, qui de inventione ejusdem Vitæ in prologo ad lectorem sic præfatur: Qui quidem libellus, quamvis admodum confuse incertoque ordine elucubratus fuerit, optima tamen fide atque integritate conscriptum, ac insuper patria felicis [Col. 0402E] illius seculi lingua exaratum legimus...... Interea exoptatum codicem tanta cum voluptate legeram, vel potius avidissime devoraram, ut inter varios animi mei motus id unum sane nonnihil me momorderit interdum; nimirum quod proprii auctoris nomine in prima statim fronte careret. Ceterum totam rerum gestarum seriem paulo acutius intuitus, novis repente perfundor gaudiis, simulatque Joannem Petri Columbini, virum sanctissimum, atque Nicolaum Vincentum, Francisci Vincenti germanum, totius historiæ nostræ auctores fuisse deprehendo. Majores nostri ad diem XXIX Maii loco proxime citato doluerunt, hanc B. Petri Petroni Vitam a Bartholomæo Senensi interpolatam fuisse, & Italicum ipsius B. Joannis Columbini contextum nancisci frustra conati sunt, ut ibidem indicant.
[2] Purius ad nos pervenerunt aliquæ ejusdem Beati epistolæ, [multas epistolas] quas Josephus Bonafede in Vita Italica B. Joannis Columbini lib. 3 ex bibliotheca Altempsiana fideliter & vernacule edidit, ut ibidem in proœmio testatur. Feus Belcarus olim centum [Col. 0402F] ex illis legerat, ut alia occasione in Commentario prævio num. 42 monui, quæ jam partim perierunt, aut forte alicubi cum blattis & tineis luctantur. Sed ex illis, quæ adhuc supersunt, facile pius fervensque aliarum stylus colligitur: nam plenæ sunt sancto quodam ardore, qui animos lectorum accendit: doctrina autem earum pluris facienda est, eo quod non sit acquisita studio litterarum, quas beatus Idiota noster ignoravit, sed quodammodo divinitus infusa videatur.
[3] [& forte aliquot exhortationes.] Restant etiam aliqua ipsius monita, quibus
socios suos ad exercitium variarum virtutum ac
perfectionem excitabat. Dubitare quis posset, utrum
Beatus ea scripto tradiderit, an dumtaxat
viva voce inculcaverit, quæ ab ejus sodalibus memoriæ
impressa, & postmodum litteris consignata ad
nos usque pervenerint: nam Feus Belcarus hujusmodi
exhortationibus hanc aut similem præmittit
formulam: Joannes dilectissimis fratribus suis dicebat.
Attamen Rossus noster part. 4 Triumphi innuit,
B. Joannem illas instructiones ad socios perscripsisse,
easque vocat epistolas, quas Feus Belcarus
exhortationes appellaverat. Quidquid sit de
hac re, nos aliquot fragmenta istarum monitionum
(voca epistolas aut exhortationes, prout lubet) ex
[Pagina 403]
[Col. 0403A] Rosso Latine exhibebimus, ut intima piaque Beati
nostri sensa clarius appareant, cum juxta ipsum
Christum ex abundantia cordis os loquatur.
Etsi illa monita apud laudatum Josephum Bonafede
alio ordine disponantur, tamen sunt eadem;
quæ Rossus noster Latine reddidit. Quare ordinem
a Rosso servatum sequemur, & materiam nimis
longam in aliquot paragraphos dividemus.
Præter plurima vivæ ac incorruptæ fidei argumenta, quæ B. Joannes tempore vitæ præbuit, jam moriturus perpetuum ejusdem virtutis testimonium nomine suo exarari voluit in authenticis tabulis, [B. Joannes, emissa fidei professione,] quas supra cap. 23 Actorum a num. 331 integras retulimus. Non pigebit hic repetere aliquod earum fragmentum, quod ad rem nostram sic sonat: Verum est & in fidem veritatis profiteor, [Col. 0403B] credere me in Patrem & Filium & Spiritum sanctum; & pro certo habeo, quidquid Ecclesia sancta Romana tenet, ac Urbanus ejus pastor, Cardinales ipsius in Domino fratres, ceterique prælati ejus, ..... quibus hactenus obsequentem me præstiti, & ad mortem usque præstiturus sum, tamquam Domini vicem in terris gerentibus: hæc quippe via est, quæ ducit ad vitam; & apud me certum est, omnes ab ea deflectentes, & inficiantes, eorum definitiones atque decreta a Deo per sancti Spiritus infusionem manasse, ideoque violare ipsa audentes, non esse inter fideles numerandos, nec pro Catholicis habendos; neque dubitandum, quin qui in hæc absurda sponte labuntur, membra sint a Christo divisa.
[5] Utinam hæc Beati verba attente expendant ii nostrorum temporum scriptores, [magnam reverentiam erga Ecclesiam Romanam ostendit,] qui summi Pontificis auctoritatem diminuere & Romanæ Ecclesiæ potestatem restringere conantur! Unde Rossus noster part. 4 Triumphi cap. 1 ad hanc fidei professionem notavit sequentia: Animadversum a sapientibus est, divino impulsu factum, ut fidem Catholicam Romanæ Ecclesiæ, & hanc rursus fidei Catholicæ admisceret, ut expansæ per millena [Col. 0403C] seculorum locorumque spatia, hoc quoque accederet divini testimonium Hominis, cui errorem subesse, uti temerarium esset asserere, ita & stultum suspicari in tam manifesta cælestium donorum copia & luminis affusione, quo Deus humili suo Servo revelare dignatus est, quæ a sapientibus & prudentibus hujus seculi abscondit. Hinc etiam B. Joannes sodalibus suis reverentiam erga Romanam Ecclesiam & summos Pontifices tam impense commendabat, ut in Actis ejus ibidem num. 334 legitur.
[6] Ex fructifera fidei radice oriebatur spes, ad quam beatus Magister discipulos suos excitabat his verbis: [& socios suos ad spem] Jesus Christus benedictus solus est, qui liberare nos potest a tot tantisque bellorum incursibus, quibus brevis vitæ nostræ cursus expositus est. Hæc sane cum multa sint & gravia, succumberet omnino misera nostra fragilitas, nisi clementis & dulcissimi Dei nostri pietas subveniret: hujus subsidium non in magnis modo periculis, sed etiam in minimis momento quolibet ita ad nostrum regimen ac fulcimentum necessarium est, ut, eo subtracto, in omne infortunium prolapsuri simus.
[7] [Col. 0403D] Eapropter si certi sumus absque ejus ope stare nos non posse, quin in scelera gravissima ruamus, cur sedulo non curabimus, [& fiduciam in Deo collocandam hortatur.] ut ei continuo hæreamus, & spem nostram in ea collocemus? Renovemur spiritu mentis nostræ, fratres dilectissimi, & quamvis acri reprehensioni simus obnoxii, quod jacturam temporis fecerimus, caveamus tamen, ne tristi cogitatione absorbeamur, & in desperationis gurgitem demergamur; sed maxima potius cum fiducia ad nostrum bonum Jesum accurramus, & in ipso speremus: nam procul dubio nos suo amplexu dignabitur, confirmabit, solidabitque, nec suo nos auxilio destitui patietur &c. Josephus Bonafede in Vita Columbiniana lib. 3 cap. 4 exhibet hanc monitionem integram, cujus majorem partem Rossus parte 4 cap. 2 Latine vertit, ex quo eam hic dedimus.
[8] [Eosdem excitat] Quamvis ex toto Actorum decursu satis appareat, quanto divini amoris ardore B. Joannes æstuaret, cum tamen sermo sit etiam cordis amantis index, audiamus beatum Virum de hoc amore sic disserentem: Dilectissimi fratres, vosmetipsos Deo, cujus estis, non ex parte, sed totos [Col. 0403E] tradite, & a cunctis creatis cor avellite; quia tempus breve est, & in longum vita protrahi nequaquam potest. Beati, qui omni remoto impedimento, Christum diligunt. Aliquid præter Deum amantis mens tenebris offunditur: ut enim oculis corporeis superposita lumini officiunt, & visum impediunt, ita quæ extra Deum amantur; animæ cum ipso unionem solvunt, & lucem veritatis Jesu Christi auferunt. Obsecro vos, novo rursus amore accendamur in ardenti caritate Jesu Christi, & nihil hactenus boni fecisse nos arbitremur, & corde magnanimo ac generoso, & flagranti desiderio dilectionis Christi, plantarum imitatione, innovemur, & ad fructum multum ferendum præparemur.
[9] [ad amorem Dei,] Cogit nos instituti nostri ratio ad divinum amorem sancti desiderii excitatione & serventis orationis studio procurandum, & viva voce & virtutum omnium, caritatis præsertim perfectæ erga Deum ac proximum, & veræ humilitatis exercitatione augendum. Sciscitemur a bono nostro Jesu, quænam sint majora & gratiora ipsi præcepta; & respondebit: Diligite me super omnia toto corde & totis viribus & animæ corporisque [Col. 0403F] potentiis, & proximum sicut vos ipsos. Ecquid hoc sermone ab ore vitæ æternæ prolato dulcius ac suavius? Heu me, si fidelissimum socium Christum diligeremus, fideliter etiam cum ipso mori peroptaremus. Heu, heu, commoriamur ipsi, siquidem ipse pro nobis mori dignatus est. Majorem caritatem nemo habet, quam ut animam suam ponat quis pro amico suo. Si perfecte amemus, plus de offensis Deo illatis, quam de nostra damnatione dolebimus: namque magis ipsum quam nos amare tenemur. Semper Domini dona cum caritate, mensuræ nescia, & cum amore insaniam redolente suscipite, cui sanctæ paupertatis sit adjuncta cupido, & mutua inter vos dilectio, & gaudium & jubilus, & concentus. Super omnia autem affectum terrenorum prorsus exuite, quia Christus animam alieno, quam sui vel propter se occupatam amore, ingredi dedignatur &c. Hic etiam pauca desunt, quæ apud Josephum Bonafede lib. 3 cap. 5 Italice inveniuntur.
[10] [quo ipse flagrans cuptebat.] Beatus noster divino amore incensus optabat,
ut omnes de Deo colloquerentur, & socios suos ad
spiritualia hujusmodi colloquia instituenda exhortabatur,
ut Josephus Bonafede lib. 3 cap. 1 Italice
refert, & Rossus noster part. 4 cap. 3 § 3
[Pagina 404]
[Col. 0404A] Latine interpretatur hoc modo: Hujus ego sum
sententiæ, ut existimem virtutes a suo statu &
decore collapsas esse, quia & de Deo sermones
defecere. Probe novi, verissime vulgo dictum,
Lingua loquitur, quod sentit cor; atque adeo
qui de mundo loquitur, quæ mundi sunt, sapit
& frigescit; qui de Christo loquitur, huic Christus
sapit, & incalescit. Eapropter si Christum a
vobis esse, & sui vobis copiam facere concupiscitis,
incessanter eum in ore habetote, aut laudes
ipsi concinite, aut quidpiam de ipso legite,
aut meditatione ac oratione memoriam ejus refricate.
Nolo vos ignorare, fratres, non aliunde
impendere tentationem periculumve majus, quam
quod a vecordia est ignaviaque Dei bona inæstimabilia
silentio premendi.
[11] Suavissima de Jesu Christo collocutio cibus est, [ut omnes de rebus spiritualibus] ac animi vita; & quem illa delectat, non continget ab ipso separari, sed semper secum Christum habebit. Si totus conjuret in vos mundus, jubeatque prædicatione & laude Christi abstinere, ac tacere, deridete ipsum, memores promissi: Qui confitebitur me coram hominibus confitebor & ego eum coram Patre meo, qui in cælis [Col. 0404B] est. Idcirco serio vos monitos volo, ne ullo umquam tempore sanctissimam hanc de Jesu Christo loquendi artem memoria vobis excidere patiamini. Si ad religiosorum claustra vel hæc sola de Deo loquendi consuetudo rediret, simul cum illa fervor rediret spiritus, & inde flammæ ad calefaciendum mundum prodirent. Quo frequentiores erunt de Deo sermones, eo sublimiores de eodem sensus experiemini.
[12] Heus vos! Hora est jam de somno surgere; diu noctuque per compita per plateas benedictum Christi nomen inclamemus. [& de Christo loquerentur.] Descendamus, si opus sit, ad infernum usque, ut ibi a nobis memoretur. Illic turmatim homines dejiciuntur, quia immemores illius & contemptores fuere. Tendamus eo nos clamantes ac repetentes: Vivat iterumque vivat sanctissimum Jesu nomen. Non lassescant linguæ, nec satientur corda clamoribus: Vivat Christus crucifixus; vivat Christus; vivat Christus crucifixus millies centies; vivat sanctissimum nomen Jesu in æternum; vivat Christus per universum mundum in omnium hominum animis; Jesu Christo semper sit honor & benedictio & gloria, nobis autem confusio faciei nostræ. [Col. 0404C] Obsecro vos, fratres, ut saltem millies die qualibet nominis Domini Jesu Christi recordemini &c.
[13] Ab hoc ardenti erga Deum amore profluit sincera inimicorum dilectio, [Inimicos, tamquam nobis utiles,] quam Christus nobis præcepit, & exemplo suo nos docuit. Quam alte illam cælestis Magistri doctrinam B. Joannes Columbinus animo suo insculpserit, patet ex ejus verbis, quæ apud Josephum Bonafede lib. 3 cap. 6 Italice, & Rossum part. 4 cap. 5 § 2 Latine ita leguntur: O quanto prosequendi amore sunt, qui nos affligunt! Quam amanter oscula libanda manui, quæ nos percutit! Quam medullitus benedictione remetienda lingua, quæ blasphemiis & convitiis nos incessit! Quantopere diligendi, qui nos persequuntur! In nos dumtaxat odium exercendum, tamquam in hostes, quibus infestiores nullos patimur. Recolamus memoria ferventissimi servi Dei sancti Francisci effatum asserentis, valde amandos eos, quibus voluptati est in nos malevolentia & persecutio: siquidem adjumento nobis sunt, ut victoriam de domestico adversario referamus, ut teterrimum tyrannum, quales nosmet ipsi & concupiscentia nostra sumus [Col. 0404D] adversum nos, profligemus.
[14] Heu me miserum! Hæc etenim recta & compendiosa ad salutem via est, [diligendos esse demonstrat,] & ego miser ab ea sponte deflecto ad semitas erraticas & longas. Quid nobis prodest sermo bonus, & ingens Dei ac virtutum notitia, si per viam hanc, quam nobis aperuit, ambulare detrectamus? Hæc una veritatum est, cui si verbo factove contradicam, vetat me conscientia mea eloqui vel scribere. Utinam inter probos non computarer improbus peccator & reus: sic enim minus Deo displicerem, cui placent boni. Heu mihi, quid faciam? Profecto moriar, nisi iter hoc dilectionis inimicorum ingrediar. Quapropter rogo vos, servi Dei, ut me orationibus vestris juvetis, idque impetrare mihi ab eo studeatis; primum quidem, ut ipsum candide ac sincere, tum proximum meum diligam; me autem odio habeam, ut ita aliquo modo sanctissimo amori ejus in me respondeam: siquidem tam multis magnisque nominibus ad hoc præstandum teneor.
[15] [& docet, quomodo fratres] Ex his facile unusquisque colligit, dilectionem erga fratres ejusdem professionis & domesticos fidei commendatam fuisse ab illo, qui inimicos [Col. 0404E] propter Deum tantopere amari volebat. Lubet tamen audire ipsum B. Joannem, qui apud Rossum part. 4 cap. 5 § 3 de caritate fraterna sic disserit: Amor & caritas, qua invicem diligimus, testimonium reddit spiritui nostro de nobis ipsis. Quis ergo dicere audeat, amari a se absentem proximum, si fratrem non amat lateri assidentem? Quod si vitium & defectum, ut impedimentum amoris, obtendas, vide, an eidem & tu obnoxius sis, &, si visu polles, longe pluribus ac majoribus deformem te perspicies. Ideo, fratres carissimi, diligite invicem igneo sancti Spiritus amore, & quilibet vestrum de patribus ac fratribus vestris ea loquatur, quæ ad Dei gloriam & consolationem spiritualem ipsorum conferant.
[16] [debeamus amare,] Nulli detrahamus, aut quemquam judicemus prætextu ullo; sed potius de Dei offensis crebro doleamus. Compatiamur afflictis, cum flentibus defleamus. Confortemus pusillanimes, & pro nostris proximis semper oremus. Si Christi discipuli esse cupimus, vota nostra signis prodamus, quæ tandem hac una nota amoris mutui continentur termino carentis & modo. Complectamur invicem in Domino suaviter, ut Dei filios, [Col. 0404F] amore videlicet numquam deficiente. Peto a vobis etiam atque etiam toto cordis affectu; amate vos mutuo, & pax atque concordia in vobis semper habitet; neque inveniatur inter vos quisquam primatum super alios appetens: qui enim voluerit major esse, erit minor; & qui plus se humiliaverit, exaltabitur.
[17] [iisque obsequia præstare.] Amate vos, ut bonos fratres, & si quis infirmetur, præsto illi estote omni caritate ac diligentia, illumque Christi loco habetote, qui dixit: Quodcumque uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis. Memoria retinete Christi præceptum de dilectione mutuo habenda: hanc nobis testamento reliquit; hanc nostram voluit esse sapientiam; hanc notam servorum & discipulorum fore dixit, si invicem diligamus. Igitur alter alterius onera portemus, & supportemus invicem in caritate. Non sunt æqualis conditionis naturæ mortalium. Hæc Domini voluntas est, ut sapiens simplicem sustineat, & ut inferiores superioribus reverenter obtemperent. Per Christi amorem cuncta ista fiant. Hæc eadem apud Josephum Bonafede lib. 3 cap. 8 Italice leguntur. Nunc ad similem aliarum virtutum commendationem progredior.
Dominicus Monticellensis, de quo superius in Actis num. 217 mentio facta est, inter alia consuluerat B. Joannem Columbinum de sublimi quodam orationis genere, [Beatus cuidam explicat sublime genus orationis,] quia illud non satis intelligebat, licet mysticæ theologiæ diu studuisset, & multos libros asceticos attente pervolvisset. Huic beatus Vir post humilem tenuitatis ac imperitiæ suæ excusationem respondit in hunc modum: Ad laudem & gloriam sanctissimæ Trinitatis non tacebo, quod ab iis magnis donis (ea omnia fuse memorantur in epistola Italica, quæ apud Josephum Bonafede lib. 3 cap. 24 integra exstat) & a solerti exercitatione viæ unitivæ affectus quidam caritatis emanat, ac amoris penitus [Col. 0405B] transformati in Deum, & Deo ebrii, & ex ipso animæ centro exsurgit sensus, nescio quis, puro liquidoque amore flagrans, omni mentis discursu carens, & quod mirabilius est, absque ulla Dei, aut Christi, aut vitæ æternæ cogitatione hærens: nullam rem cælestem, terrenamve, aut humanam, vel divinam contuens ex iis, quas antea perspexerat, aut imaginatione perceperat.
[19] Sed solus affectus ab affectu magni amoris absorptus, [seu contemplationis,] arctissimo vinculo illi adnectitur, ita ut in unum affectum commigrent; neque jam quæritur, quærive potest aliquid singulare; at est innatatio boni in bono & amoris volatus: neque in hoc amoris raptu quidquam videtur, aut sentitur, aut petitur; sed est immensitas boni, & amoris complementum, & terminus, opinor, sentiendi. Intrat istiusmodi affectus & amor, & affectus amoris in abyssum amoris ac divinas tenebras; divinas, inquam, quia ille divinitas ipsa est ac abyssus; & tenebras voco, quia obscuræ ad intelligendum sunt, obscuriores ad exprimendum. Hic ascensus & submersio in pelago divinitatis omnem considerationem & imaginationem rei cujuslibet excludit, solus amor in amore operatur; [Col. 0405C] crediderim fruitionem esse fruitionum. Nihilominus fateor, nescire me verbis explicare, quæ mente peraguntur interius: hæc quippe grandium opera sunt atque ferventium, & non pauperculi & frigidi, qualis ego sum &c.
[20] Ex hoc epistolæ fragmento, quod Rossus part. 4 cap. 6 Latine edidit, [quam ipse experimento videtur novisse,] non temere conjicimus, B. Joannem divino altissimæ contemplationis dono præditum fuisse, etsi ex sincera animi submissione hic seipsum, tamquam pauperculum & frigidum despiciat: nam hæc ipsa sublimioris orationis explicatio redolet stylum Sanctorum, qui experientia didicerunt, quid sit illa mentis ab omni creatura suspensio, submersio, innatatio, arctissima unio, affectuum commixtio, abyssus, fruitio fruitionum, sola amoris operatio, & alia hujusmodi, quæ humana philosophia non capit, sacra theologia miratur, & pauci experiuntur. Certe laudatus Dominicus Monticellensis in litteris responsoriis, quæ apud Josephum Bonafede lib. 3 in prologo Italice exstant, ingenue fatetur, se plus ex hac sola B. Joannis Columbini epistola, quam ex diuturna asceticorum librorum lectione didicisse.
[21] [Col. 0405D] Cum oratio sine mortificatione juxta peritissimos spiritualis viæ duces illusioni abnoxia sit, voluit Beatus noster orationi addere mortificationem, [& suis sodalibus suadet, ut mortificationem] cujus virtutis dignitatem & meritum sodalibus suis ita proposuit: Vera perveniendi ad Christum via mortificatio est & opprobria. Christus nos per viam opprobriorum, injuriarum, & mundi contemptum ad se vocat. Per hanc qui incedit, male consumptos annos & Dei offensas amare deflet, optatque vehementer vindictam de seipso sumere, omnibus pœnitentiæ modis assumptis, quæ usurpari licite queunt. Præterea humilitatis, patientiæ amator est, & ingenti caritate omnes amore Creatoris amplectitur; se solum odio prosequitur, sibi soli displicet. Convitia, contumelias, tormenta persecutiones ardenter optat, nec aliunde quam a cognitione divinæ bonitatis, & vilitatis propriæ cupiditas ista promanat. Domini nostri in Euangelio verba sunt illa: Nisi granum frumenti cadens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet; si autem mortuum fuerit, multum fructum affert. Ideo oportet nos mundo toti & propriæ voluntati penitus emori, si fructum afferre [Col. 0405E] Christi volumus: secus steriles & inutiles erimus.
[22] [exerceant;] Doleamus, plangamus, & aspere in nos sæviamus: quamvis enim reliquis culpis careamus, unica ingratitudo, & Dei contemptus & quædam velut abjectio millenis mortibus, si fieri posset, plectenda esset. Aperiamus tandem oculos & tempus amissum defleamus; cui redimendo sola mortificatio & pœnitentia satis esse possunt. Brevi tamen hæc duratura est, quod velox sit omnium nostrum ad mortem cursus. Vel memetipsum intuemini, duodecimum jam annum in hoc stadio currentem, & mihi tamen videtur totum hoc tempus, tamquam dies hesterna, quæ præteriit. Soliciti sitis, dilectissimi, & lucris spiritualibus intendite, dum tempus habetis, bonum operemini, ne vos imparatos & pauperes mors improvisa deprehendat. Eamdem exhortationem Josephus Bonafede lib. 3 cap. 12 Italice edidit.
[23] [voluntariam paupertatem] Mortificationi affinis est paupertas, cujus studium ac amorem Beatus noster sociis suis ita suadet: Sancta paupertas animam solicitudinibus & terrenis affectionibus exuit, ac rerum creatarum cupiditate liberat; quo fit, ut earum sarcina expedita & amoris proprii vacua, statim ac levi pulsu contingitur, ad Dei contemplationem pervolet, [Col. 0405F] atque ad Christi passionis meditationem pertrahatur; quibus, veluti pabulis, alitur ac delectatur. Fratres mei, hæc Christi Domini voluntas est, ut paupertatis ardentes amatores sitis, eamque toto cordis affectu amplectamini. Idcirco a rei cujuslibet proprietate vos immunes servatote, eamque veluti venenum devitate: namque satan in hoc laborat, ut in minimis etiam dicere suadeat: Hoc meum est.
[24] [avide amplectantur,] Obsecro vos nulli hominum graves aut molestos
esse petendo vel accipiendo: displicet enim
Deo ac hominibus libertas hæc, & importuna solicitatio.
Conservate paupertatem sanctam in sua
puritate ac nitore, neque ulla ex parte eam lædi
vel labefactari patiamini: etenim fundamentum
ipsa est, super quo virtutum cunctarum ædificium
erigitur ac innititur. Eadem fomes ac alimentum
est, quo nutritur humilitas. Paupertas voluntaria
Christi Domini meritis suis locupletat nostram,
atque hæc illius intuitu longe pluris gazis
imperialibus æstimanda est. Paupertas, paupertas,
significatum tuum haud plene percipitur!
Vivat paupertas in cordibus nostris. Hoc paupertatis
elogium Italice reperitur apud Josephum Bonafede
[Pagina 406]
[Col. 0406A] lib. 3 cap. 11, ex quo Rossus haud dubie
part. 4 cap. 8 illud Latine vertit.
[25] Neque a mortificatione & paupertate multum differt contemptus mundi, [& mundum] ad quem idem beatus Magister, teste Rosso part. 4 cap. 9, discipulos suos ita exstimulabat: Rogo vos, fratres, ut quantum per vires licet, strenuos mundi hostes ac adversarios nos ostendamus. Non ignoratis, Christum pro mundo minime orasse, quia illum odio habuit, & nunc usque habet. Ideo si amari a Christo cupimus, mundum cum suis commodis ac honoribus aversemur. Cogitationes nostræ puræ sint, & sermones sancti ac suaves. Linguam nostram custodiamus ab omni verbo, quod vel ansam scandali, vel mali exempli umbram præ se ferat.
[26] Lacrymis fræna laxentur; & miseria mundi deploretur, [cum divitiis] cujus adeo ingens cæcitas est ac ignorantia, ut, summo relicto bono, pessimum amplectatur malum. Contemnamus humana & eorum sectatores; ad cælestia vero ac sublimia aspiremus, & virtutibus sanctis animum excolamus. [Col. 0406B] Longe satius est dulcissimi Jesu amore fervere, in quo & per quem omne honestum ac jucundum absque mensura & tempore reperitur, quam rerum fluxarum affectu detineri, quæ si amentur, pœnam ingerunt; si possideantur, possessorem possident, & timeri amant, timoris ipsæ nesciæ. Eapropter consilium a me capite: Deo vos vestraque omnia integre tradite, & ipsum omnibus antehabete: tempus enim breve est & celerrime præterit.
[27] O quam magnos labores honoris cupiditate ducti seculares subeunt, [& honoribus contemnant,] & Jesu Domino minime propinquant! Et quam nullo negotio veritas hæc attingi potest! Unum porro necessarium est, humana judicia ac honores nihili pendere. O quam perniciosa gemina hæc pestis est, quæ Deum a nobis aufert, & cumulum curarum advehit! Hanc procul a nobis arceamus, fratres mei, & ad priscam simplicitatem ac nitorem redeamus. Mihi compertum experimento est, mundum universum tenebris exsecrabilibus proprii judicii ac existimationis vani honoris obcæcatum graviter errare. Stultitiam ad libitum simulate amore Christi, & sapientes eritis. Christus Dominus salutarem insaniam in honoribus spernendis & inani de vobis ipsis existimatione exuenda doceat, quia quo longius ab iis recedimus, eo propius ad illum accedimus. [Col. 0406C] Hæc eadem apud Josephum Bonafede lib 3 cap. 14 Italice exprimuntur.
[28] Sed cum publica præcedentium virtutum professio multis difficultatibus & adversis exposita sit, [ac denique armis patientiæ] B. Joannes socios suos clypeo patientiæ ita muniebat: Fratres mei dilectissimi, quam humillime patientiam ad omnes homines pro Christi habeamus amore, eamque in omni fortunæ adversitate, & in qualibet infirmitate corporis, cunctisque incommodis ac persecutionibus integram servemus. Deus æqua sua providentia tribulationes & consolationes animæ immittit, ut ex utrisque fructum salutis nostræ habeat. Sagacem agricolam non minus Januarii gelu glaciesque exhilarant, quam Maii tepores & æstus imminens: etenim sub nivibus & pruinis grana macerantur ac segeti præparantur Ita Dei servos ex æquo prosperitas & adversitas gaudio afficiunt: hac quippe deprimitur spiritus, ea, ne superbia efferatur, carni frænum injicitur, ac domatur; & utrumque cedit utilitati ad fructum spiritalem capiendum.
[29] Ne terreamini tentationibus, quæ vera corona & vita animæ nostræ sunt: imo cum gaudio [Col. 0406D] illas præstolemur, & patienter ac fortiter feramus: sicut enim igne probatur aurum, ita tribulationibus anima, ut appareat, an vere ex Deo sit. [contra occurrentia adversa,] Igitur lætemur, & fruitione quadam alamur in spiritu tribulationis, cujuslibet pœnæ ac tentationis incursu. Qui pugnare recusat, jam se victum fatetur, & dat manus; at qui impavide descendit in certamen, proximus est victoriæ. Idcirco paratos esse oportet ad pugnandum virili animo contra adversarios. Induamus arma crucis Christi, memores invocare nomen ejus, & ita victores evademus, & Jesus Christus coronabit nos corona gloriæ in cælo.
[30] [& varias tribulationes] Decet nos tamquam leones generosos gerere, & quælibet adversantia propter Jesu Christi crucifixi amorem sustinere: ita enim affectis cuncta ardua videbuntur facilia. Nulla calamitas separare nos debet a caritate Christi. Maledicta & injurias, verba factaque mordentia & contumeliosa benigne tranquilleque ferantur, atque ita beati eritis. Cum necessaria suppetunt, gratias Deo agite, & pro benefactoribus orate: cum vero premit inopia, patientiæ recordemini ac spei in Domino [Col. 0406E] Jesu Christo, qui præsto semper fuit fidelissimis servis suis, & nobis subveniet indigentibus. In omni adversitate, fide, patientia, spe in Deum vos ipsos tuemini.
[31] [sese tucantur.] Recolite, quam frequenter divina bonitas suis famulis subsidium attulit. Etiam cum inique traducuntur, & quid potestatibus superioribus respondeant, ignorant, nonne promissum a Deo habent? Nolite cogitare quomodo, aut quid loquamini. Hanc ob causam patientia ac fiducia in Deum corda vestra communite. Pro ipso & ipsius honore, ac pro vestra salute constanter certate, ut post brevis vitæ metam idem Dominus Jesus Christus participes suæ gloriæ vos efficiat. Multa & magna continet brevis ista exhortatio, quam Josephus Bonafede lib. 3 cap. 13 vernaculo Beati idiomate expressit, & Rossus part. 4 cap. 10 in linguam Latinam transtulit. Jam reliqua virtutum quarumdam elogia audiamus.
[B. Joannes humilitatem] Post conversionem suam B. Joannes Columbinus ab humilitate, tamquam fundamento, novum Euangelicæ perfectionis ædificium cœpit construere, & per varios humilitatis gradus ad summum virtutum fastigium impigre conscendit, ut in Actis ejus vidimus. Quanti autem faceret hanc virtutem, patebit ex sequenti oratione, qua sodales suos ad sinceram animi submissionem ita impellebat: Si quæ virtutum ceterarum laus ac decor in nobis crescit, multo magis crescere humilitatem decet: siquidem pro gratiæ nobis infusæ incremento obligatio erga Deum nostra fit major, & ei solvendæ nos pauperculi sumus impares. Ne pigeat vocari servos inutiles, uti revera sumus: etenim & hoc gratiæ munus est, quod gratiam recipiamus. Ut lacrymis idcirco ac horrore dignum videatur, quod a secularibus hominibus judicandi simus desidiæ nomine, quia longe plura in divino præstarent obsequio, si vel dimidia gratiæ parte, qua donavit nos Deus, impertirentur.
[33] In sola virtute & divinæ voluntatis exsecutione
nostra salus nostrumque bonum positum est. [laudibus extollit,]
Non qui sublimiores de Deo sensus habet, carior
[Pagina 407]
[Col. 0407A] illi est; sed qui virtutum actibus ipsum imitatur:
cui enim plus donat, plus etiam ab eo exigit. Manifestum
superbiæ indicium est, humilem gratiarum
actionem pro acceptis beneficiis negligere:
cavendum proinde ab illo diligenter est, & cum
ingenti humilitate Christi in nos dona recolenda
& grates agendæ. Eapropter, dilectissimi fratres,
quanto majus lumen in nobis infundit Deus, eo
dilucidius imbecillitatem miseriamque nostram ac
bonitatem ejus agnoscemus, & actiones nostras
longe inferiores debito, quo sumus obstricti,
æstimabimus. Atque ut brevi proloquar, quo propius
ad Deum per gratiam & virtutes sanctas accesserimus,
eo magis mens nostra illuminabitur,
& in nostra tenuitate ac abjectione intelligemus,
ipsum esse omne bonum & robur nostrum, nos autem
nihil præter vilitatem & debilitatem magnam.
[34] Incredibile dictu est, quanta virtutum copia atque præstantia pollere adverterim Cardinales, [& exemplo primorum Ecclesiæ præsulum] magnates, pluresque prælatos, quibuscum agendum mihi aliquando fuit; adeo ut præclara ipsorum facta rubori nobis confusionique esse queant, quod majorem in sui status celsitate & opum abundantia modestiam ac demissionem præferunt, [Col. 0407B] quam nos inopes superbi in imo conditionis nostræ, & perfectionis professione servemus. Nescio, cur Rossus part. 4 cap. 11 hic in medio discursu unam alteramve lineam emiserit, quæ apud Josephum Bonafede lib. 3 cap. 10 sic Italice sequitur: Nio gli atti, & essi i fatii. Per certo niuno giudichi, che troppo e dubbio e pericolo. Hæc autem priora verba juxta Vocabularium Cruscanum, in qua vox Italica atto interdum actionem levem ac puerllem significat, sic paraphrastice interpretor: Nos pauperes ostendimus levia humilitatis acta, & ii magnates edunt heroïca istius virtutis facta. Aliter vero eadem verba hunc sensum habere possunt: Nos humilitatem profitemur, & isti illam exercent. Unde sequentem monitionem sic explico, quasi Beatus diceret: Cum itaque ex me audiatis, quod prælati illi in summo dignitatis fastigio humilitatem conservent, ex exteriori honoris & gloriæ splendore certe nemo judicet, quia nimis ambiguum & periculosum est. Si hic a vera interpretatione aberremus, Itali nobis Belgis ignoscant. Sane hæc explicatio cum dictis antecedentibus satis concordat.
[35] [Col. 0407C] Tunc beatus Magister discipulos suos ad eamdem virtutem sic pergit hortari: [socios suos ad eamdem excitat.] Nostrum quilibet minor esse & posthaberi ceteris studeat, atque ita major omnibus evadet. Id facilius assequetur, si temporis jacturam hactenus fecisse sibi persuadeat, statuatque moras rumpere, & bonis operibus insudare. Sed præcipue curandum, ut mortales omnes nobis meliores, nos cunctis deteriores, reputemus. Veræ humilitatis, non fictæ aut fucatæ, signa dare ne erubescamus, atque ut a Domino sumus edocti, hæc universa bonitatis ipsius amore faciamus, ac servos nos inutiles fateamur. Non eget Deus operibus nostris; dives se ipso est, & a nulla creatura dependens: sed nos ipso undecumque indigemus, sine quo nec esse, nec vivere possumus. Ipse solus elegit nos, & ad suam admisit servitutem, non ullo nostro merito, sed insita sibi benignitate & clementia, ut in filios adoptaret, & ad æternam gloriam perduceret.
[36] Non immerito quispiam mirabitur, quod B. Joannes noster, [quibus proponit lapsum Salomonis,] homo illiteratus ac simplex, arcana contemplationis mysteria litteris perite explanaret, subtilia fidei dogmata sapienter discuteret, variarum virtutum naturam ac proprietates [Col. 0407D] tam erudite explicaret; sed in his tenebris facem ei præferebat timor Domini, qui est initium sapientiæ. Præterea comes humilitatis, de qua jam supra egimus, est idem timor Domini, quem beatus Pater filiis suis spiritualibus ita inculcabat: Heu mihi misero! Timor & tremor occupant me cogitantem, quod si donorum cælestium largitio pignus esset æternæ vitæ, in quem mortalium melius, quam in Salomonem illius meritum cecidisset? Quippe Deo adeo placuit, eo vel maxime, quod sapientiam postulasset, ut ea supra mensuram omnium, quos umquam terra aluerat, cumulatus fuerit. Templi sui sanctissimi ædificationem ipsi reservavit. Tanto scientiæ lumine perfusus est, quantum, & eo magis, quam scripta ab ipso volumina manifestant, adeo ut mundana cuncta meram esse vanitatem plane perspexerit: & nihilominus ex sancti Augustini sententia inferorum pœnis addictus est.
[37] [quem ex sententia S. Augustini putat, æternum periisse,] Opinio de salute aut damnatione Salomonis tam inter antiquos quam recentiores scriptores maxime controversa est, ut videri potest apud obvios sacræ Scripturæ interpretes ac nominatim Salianum nostrum in Annalibus ecclesiasticis veteris Testamenti [Col. 0407E] ad annum mundi 3058, tomo 3 a pag. 914. Aliqui S. Augustinum numerant inter ambiguos & incertos hujus controversiæ auctores; sed Augustinus probabilius videtur docere, Salomonem a Deo reprobatum & damnatum esse, ut lib. 22 contra Faustum Manichæum cap. 81 & 88, aliisque locis indicat. Scio, duriora S. Augustini verba ab assertoribus contrariæ opinionis utcumque mitigari ac explicari. Verum hæc sufficiunt, ut Beatus noster prudenter existimaverit, Salomonem ex sancti Augustini sententia pœnis inferorum addictum esse.
[38] [atque ita ob aliena pericula] Porro B. Joannes utilem Domini timorem suis incutere sic pergit: Quot alii præterea varia spiritualia consecuti sunt munera, qua scientiæ vel prophetiæ, qua virtutum & miraculorum operationis, quos tamen gehenna devoravit ac torquet? Nam in sola virtute & divinæ voluntatis impletione nostrum bonum & nostra salus sunt reposita. Videte, quam rigidum divinum sit judicium, & quantopere pertimescendum. Cogitate, voluisse Deum farinam a furfure discerni: neque tamen animum despondere par est; siquidem e paradisi culmine plures angelorum prolapsi sunt, & qui steterunt, sanctitate ceteris præcelluere. [Col. 0407F] Nullum religiosum cœtum reperietis, in quo omnes constantiam ad finem usque servaverint, neque nostrum excipiendum a communi arbitror inconstantia. Sed væ illi, qui retro respiciet, & a nostra se societate divellet. Probare voluit Deus, qui veri sint servi sui, ne falsi ac degeneres suo tegantur pallio & delitescant. Ideo vos ipsi gaudete & confortamini in Domino, quod a parte servorum ejus steteritis, & non declinastis ad eos, qui, neglecta Domini nostri Jesu Christi gratia, ad seculi miserias & peccatorum abominationes rediere, & quidem tanto cum infortunio ac dedecore, ut nullus pene sit, qui æquis illos oculis aspiciat.
[39] Nos vero eorum damna cautos faciant, [illis utilem Domini timorem incutit.] ut
humilitatem ac prudentiam alienis lapsibus discamus.
Misereamur illorum, Deum pro ipsis deprecantes,
& timere nobis ipsis eorum exemplo discamus.
Fortes & constantes simus, ne tentationibus
succumbamus: qui enim luctari viriliter detrectat
& terga vertit, victoriam & coronam sperare nequaquam
potest. Et in hac luctatione nemo superatur,
nisi qui sponte adversario cedit: hostis enim
noster viribus non est superior nobis, divina gratia
[Pagina 408]
[Col. 0408A] roboratis. Semper igitur humiles, patientes ac timidi
estote: sic enim fiet, ut in bono perseveretis,
& agnoscamini, ut veri discipuli, ac servi Jesu Christi.
Persevarate in bono usque ad finem: non enim
qui cœperit, sed qui perseveraverit usque in finem,
his salvus erit in Christo...... Ad alendum tuendumque
Domini timorem, memoremini novissima
nostra, mortem, judicium divinum, inferni
pœnas, & paradisi gloriam. Ubi hic aliquot puncta
notantur, Rossus part. 4 cap. 12 nonnulla prætermisit,
quæ apud Josephum Bonafede lib. 3 cap. 16
Italice reperiuntur.
[40] Quamvis ex Actis utrobique appareat, B. Joannem Columbinum juxta cognominis sui etymologiam simplicitate columbæ præditum fuisse, [Prudentissimas gubernandi regulas] non tamen carebat prudentia serpentis, sequens monitum Christi, qui apud Matthæum cap. 10 ℣ 16 apostolis suis dixit: Ecce ego mitto vos, sicut oves in medio luporum. Estote ergo prudentes sicut serpentes, & simplices sicut columbæ. Certe Beatus noster ostendit, se simplicitati prudentiam adjunctam habuisse, quando apud Josephum Bonafede lib. 3 cap. 15, & Rossum part. 4 cap. 13 prudentissimas congregationis gubernandæ leges sociis [Col. 0408B] suis ita præscripsit: Majores qui in vobis sunt, reprehendere opportune minores ne negligant, & paterno cum affectu ipsos corrigant; minores vero benigne patienterque monita accipiant, & pœnas, si quando infligantur, sustineant, imo vicem amoris ac reverentiæ infligentibus rependant, ac pro ipsis Deum orare impense studeant. Ita cuncti sancti eritis, & sapientes & mites, & dies cum maxima lætitia ducetis. Dominus pars hereditatis vestræ sit, ut & vos in suam partem computet Deus. Tempus operandi valde breve est; sed meritum, operibus debitum, est immensum. Et si longius illud esset, præstat vitam virtutis hilaritate serenam ducere, quam aculeis & peccati ictibus mœstam traducere.
[41] Qui majores sunt, & præsunt aliis, meminerint filiorum spiritualium ac subditorum, [præscribit superioribus,] sibi a Deo commissorum, curam gerere. Advertant, quanta cum fiducia se suaque omnia ipsis sponte crediderint; & intelligant, sui esse muneris patres agere & veros Dei servos, atque ita illis præesse imperio, ut prosint exemplo. Cogitemus abdicatam ab ipsis voluntatem propriam, atque sponte moderatorum arbitrio submissam: relictos parentes, amicos, & quidquid in mundo habebant, Jesu [Col. 0408C] Christi amore, propter quem superiori, vicem ejus gerenti, obtemperant, cui forte in seculo locum inter famulos non dedissent. Eapropter soliciti de iis esse debent, ut de se ipsis & propriis filiis, imo filiis & servis Jesu Christi, memores, rationem se de iis in magno Dei tribunali stricte reddituros. Idcirco etiam atque etiam rogo ceteris præfectos, uti subditos commendatos habeant, studeantque exhibere se illis tamquam patres, pastores, magistros, fratres doctrina ac exemplo, ut divinæ gratiæ & ipsorum prudentiæ caritarisque ope rite gubernentur, ac ad perfectionem & optatum gloriæ finem dirigantur.
[42] Denique beatus Vir apud Rossum part. 4 cap. 13 circa finem iisdem sodalibus suis rectissimas perfectionis assequendæ regulas tradit hoc modo: [& omnes ad perfectionem exstimulat,] Vocavit nos Dominus, fratres mei, ad statum perfectionis, non qualiscumque, sed majoris. Ideo tenemur perfecte pro viribus cuncta operari. Caveamus, ne tamquam mendaces & deceptores reprobemur. Lux nostra luceat, & radios ac splendores emittat virtutum. Ad hoc connitamur, ut Pater noster [Col. 0408D] cælestis honoretur in nobis, atque ut bono exemplo nostro mortales a peccatis & vitiis resipiscant, ac ad viam veritatis revertantur, & nobiscum Dominum nostrum Jesum Christum honore colant. Si hæc sincere & ex caritate præstiterimus, in gaudio & Spiritus sancti jubilo vivemus, & secura mors excipiet, quæ ad æternam vitam nos transferet.
[43] Expurgemus cum Apostolo vetus fermentum, ut simus nova conspersio. [ipsisque varia media] Humiliemur Christo Domino, & revertamur ad ipsum magno cum fervore & caritate, conscientias nostras emundantes. Rumpamus catenas, quæ nos præpediunt, ne penitus Christo nos ipsos tradamus, & ad perfectionem properemus. Nos a nobis ipsis divellamus & Christo adhæreamus, qui tot tamque graves cruciatus pro nobis sustinuit. Hactenus cælestibus donis & favoribus accipiendis vacavimus: jam hora est, ut ad fructum & debitas gratias reddendas evigilemus. Deceret, nos parvulos non esse lacte indigentes, & cibo solidiori idoneos, hoc est fortes ac strenuos, & ad resistendum validis venti cujuslibet flatibus potentes.
[44] [ad illam obtinendam] Quæso vos, carissimi, negligentiam ac desidiam excutite, & veloces magno Dei muneri obviam [Col. 0408E] ite. Tempus utiliter consumite, & cavete, ne adversarius otiosos vos inveniat, sed semper in aliquo bono opere occupatos. Quodlibet externum negotium cogitatio aliqua sancta comitetur, & cor elevet. Legite, aut legentes pios ac devotos libros audite. Orationi diu noctuque incumbite, dictum Salvatoris memoria recolentes, quod oportet semper orare & numquam deficere. In precibus tamen vestris pluris facite mentis attentionem, quam vocis prolationem. Meditationes vestræ circa justitiam & misericordiam Dei versentur, ut a vobis timeatur ac ametur. Cum intimo dolore peccatorum vestrorum recordemini, ac frequenter confessioni subjicite, & coram Deo pure & candide vosmetipsos accusate, ac veniam humiliter postulate. Perpendite, quam ist ingens nostra miseria ad cadendum, quanta Dei benignitas ad nos sublevandos. Percurrite, quot quantaque a Deo beneficia, tum communia tum singularia perceperitis, & de omnibus ex corde gratias agite.
[45] [suggerit.] Super omnia menti hæreat sanctissima Jesu Christi vita & passio, quæ animum de ea devote cogitantem illuminat ac roborat. Et breviter, pro nostra qualibet spirituali ægritudine saluberrima [Col. 0408F] medicina est. Martyrum præterea vitas ac tormenta considerate, quibus accendimur ad peccatorum odium, ad seculi contemptum, & sensus voluptatum fugam; ac vice versa ad virtutem, & patiendi pro Jesu Christi amore cupiditatem inflammamur: siquidem per multas tribulationes in Dei regnum intrare oportet. Non ergo, carissimi mei, per aliam viam existimate vos ad supernam patriam & ad culmen perfectionis perventuros, nisi per quam præivere Sancti, & ipsa sanctitas Christus Jesus. Josephus Bonafede hæc eadem documenta lib. 3 cap. 9 Italice edidit. Beatus noster etiam plura pia monita inseruit litteris, quas monialibus S. Abundii aliisque scripsit; sed nobis hic non vacat, ea omnia operose in Latinam linguam convertere, & hoc loco fusius referre: nam ex jam datis fragmentis abunde colligitur, quanto sanctitatis desiderio animus B. Joannis flagraverit. Ceterum hæ integræ Beati epistolæ nationibus, idiomatis Italici ignaris communicari merenter per interpretationem Latinam, quam hominibus minus occupatis, quam nos simus, & utriusque linguæ peritis relinquimus.
Quonam casu, seu quanam mea potius felicitate fieri dicam, ut primus gubernationis Tuæ annus, cujus octavus etiamnum prospere ac feliciter admodum labitur mensis, concurrat cum septimo ac postremo nostro mensis Julii Tomo de Actis Sanctorum, qui nunc in lucem prodit; quos inter die XXXI ejusdem mensis publico cultu celebratos, tametsi S. Ignatius Loyola locum obtineat postremum, magnam tamen in dicto Tomo partem habet. Et vero duo sunt, quæ meas hasce de optimo nostro Parente lucubrationes, proprio quodam jure Tuo nomini inscribi postulant. Quem enim, amabo, earum potius appellem patronum, quam Te, Ignatii successorem, Ignatii virtutum imitatorem, heredem & exemplar, atque adeo utroque hoc titulo longe meritissimum, ut S. Ignatius, qui in earum decursu totus spirat, vivit ac splendet, matura judicii Tui ac paterni favoris accessione ac suffragatione magis magisque in dies singulos apud exteros quidem innotescat, apud nostros autem illustretur, cum amplissimis apud hos & illos privati ac publici cultus venerationisque erga Sanctum incrementis?
Ignatii successorem dixi; eum videlicet, quem divina providentia egregiis naturæ ac gratiæ dotibus cumulatissime exornatum, per multa ac varia Societatis officia instructum, probatum, honoratum, quasi gradatim, ad supremam universæ Societatis gubernandæ præfecturam fortiter & suaviter jam pridem comparavit. Liceat interim mihi hoc loco, Pater admodum Reverende, inoffensa animi Tui modestia, præteritæ vitæ aliquantisper vestigia relegere. Nam postquam Praga, celeberrima Bohemiæ Metropolis, anno MDCLXXIII die XIII Septembris Te mundo dederat; Societati autem Bruna anno MDCLXXXIX, die XV Octobris, absolutis ante iis studiis, quibus juvenilis ætas ad humanitatem informari solet; discendi ac docendi provinciam mira cum ingenii, tum sedulitatis commendatione exornasti: nam quanta cum subtilitatis celeritate, ac laboris contentione philosophici ac theologici stadii curriculum emensus sis Olomucii, pluribus aliis in pulvere litterario longo post Te intervallo relictis, testis est Olomucensis palæstra, testis etiam Pragensis; quarum illa quidem dum publicos laureæ doctoralis in philosophica facultate honores Tibi detulit; hæc vero, dum eximiis etiam sacræ theologiæ doctoris insignibus Te condecoravit, quam honorifico Te utraque loco habuerit, quantum singularia doctrinæ Tuæ merita ac decora suspexerit, non clam, sed palam, sed in publica orbis luce testatum esse voluit.
Et vero quod doctoris nomen cum docendi exercitatione egregie conjunxeris, intricatis philosophiæ placitis auditores imbuens, ac sacris theologiæ studiis informans summa cum approbatione, prætereo tacitus, uti & Latini oratoris munus; quando majora me vocant. Etenim ad expedienda Assistentiæ Germanicæ negotia designatus, Romamque evocatus, Substituti, quem dicimus, gravissimum munus omnibus prudentiæ sedulitatisque partibus explevisti; idque in octavum omnino annum; dein vastam ac numerosam Bohemiæ provinciam gubernasti; Pragense ad S. Clementem collegium rexisti; factus simul Rector Magnificus Universitatis; secundum item moderator provinciæ; inde Assistens Germaniæ; tum Societatis universæ Vicarius Generalis; Præpositus denique Generalis. Quæ cum ita sint, quænam est, si non hæc perfecta rerum præclare abs Te, Pater noster, gestarum gradatio est, qua per tam multa ac varia, tam brevi tempore, & ea quidem Tua ætate obita in Societate ministeria, oculo in Te potissimum intento divina Providentia ad summum ejusdem moderandæ magistratum Te sensim provexit; imo vero singulari prorsus provexit modo?
Etenim vix ad diuturnæ juxta ac laboriosissimæ gubernationis suæ mercedem (uti prorsus confidimus) numquam satis laudandus R. A. P. Michaël Angelus Tamburinus pridie Kalendas Martii anno MDCCXXX e vita discesserat; cum, ecce, mox Roma omnium nostrorum oculos atque animos in Te conversos vidit; Congregatio quippe secundum institutum nostrum Nonis Martii Romæ habita, primo mox scrutinio; atque adeo singulari quadam animorum voluntatumque consensione, Te, Pater admodum Reverende, Vicarium Generalem elegit; quæ quidem electio hoc habuit singulare, quod in Congregatione, in qua ea contigit, fuerint Itali, Galli, Hispani; Germanus vero aut Bohemus nemo, præter Te solum Electum; ut vel hinc liquidissime pateat, summis Te in amoribus fuisse apud nationes omnes, Teque Societatis regimini non tam datum quam natum; quodque ab illis Tibi delatum est suffragium, non tam delatum esse Tibi, quam meritis tot ac tantis debitum Tuis ac persolutum, quibus unus inter alios omnes insigniter excellebas.
Ceterum quantopere delectus ille non a nostris dumtaxat, quam late diffusa est Societas, sed ab extraneis etiam præcipuæ auctoritatis viris probatus fuerit, nihil attinet exsequi pluribus. Quanta autem vigilantia, prudentia, dexteritate, quam indefesso atque assiduo labore amplissimum Vicarii Societatis munus cum Assistentis Germaniæ, ad quam provinciæ in Societate pertinent omnino decem, officio conjunxeris novem mensium spatio, ex eo imprimis intelligi potest, quod ex tot & tam variis terris congregata Societas, Te primo rursum scrutinio suum Præpositum Generalem XV elegerit pridie Kalendas Decembris eodem anno MDCCXXX; idque tanta denuo animorum consensione, ut septuaginta octo Electorum jurata & secreta suffragia in Te convenerint omnia, præter unum unicum, non computato Tuo. Qua re sola non modo confirmantur insignia plane Reverendæ admodum Paternitatis Tuæ merita; sed manifestissimæ calumniæ convincitur mendax fama, quæ primo sparsit in Urbe Romana, deinde in alias etiam terras detulit, Societatem in deligendo Generali studia in contraria & factiones esse divisam. Finxisset improba etiam turbas fortasse in electionibus Patrum Assistentium, & aliorum, si id ad conflandam more suo invidiam Societati, tantopere retulisset.
At bene, quod hujos nostræ Societatis auctor & dux Jesus, qui Ignatio ac sociis ejus Romæ se propitium fore promisit olim in insigni illa apparitione, qua in agro Romano spectabilem sese atque amabilem Sancto exhibuit; sic etiam hoc tempore oculis respexerit propitiis PP. Electorum Cœtum, ita eorum animos dirigendo, ut ipse electionis actus primo scrutinio non perfectus dumtaxat fuerit, sed perfectus etiam dici debeat perfectissimo fere modo, quo res hujusmodi perfici possit. Porro electio Reverendæ admodum Paternitatis Tuæ sicut a sinceris ac probe gnaris meritorum Tuorum æstimatoribus exspectata, ita ab Urbe tota, ita a summis & imis, ita ab ipso etiam Christi in terris Vicario (cujus Sedem & annos bene fortunet Deus!) assensu & Tibi & Societati universæ prorsus honorifico comprobata fuit; in regionibus vero exteris, regnis, Imperiis a supremis quoque Principibus non mediocri gratulatione, & Tui nominis commendatione excepta.
Atque hic quidem cum nostrorum tum externorum fuit de Te sensus, Pater optime:
quam vero contra vilis, quam nullus de Te Tuus? Enimvero ut Te electum vidisti,
præclarum, quantum quidem in Te erat, primi Societatis nostræ Præpositi Generalis
exemplar imitatus, Congregationi generali gravissimis verbis contestatus es: “Si
per Constitutiones nostras liceret, Te delatam dignitatem sine dubio detrectaturum:
crucem quippe esse, quæ per omnem vitam ferenda sit, & in qua moriendum.
Sed quoniam detrectare non posses, Te eam subiturum: flagitare vero Sacrificia
& preces Patrum, ut illam exemplo S. Andreæ (cujus festus tunc agebatur
dies) ad gloriam Dei perferres. Quod si imposita Tibi Societatis administratio aliquando
[Pagina [3]]
non esset e divina gloria, & Societatis bono futura, ut Deus Opt. Max.
brevissimo eam tempore circumscriberet”. Quis ad hanc Tuam, Pater amantissime:
orationem, suavissimam utique ad devinciendos Tibi filiorum animos illecebram, fuerit
sensus, quam dulces animorum motus, non facile verbis explicem; &, me tacente,
obortæ passim omnibus Patribus congregatis lacrymæ loquebantur.
Jam vero Congregationi generali, cui ex officio summa cum auctoritate præeras, quantum profueris, quantum admirabili Tua prudentia, quæ diuturna experientia ac longo rerum usu collecta, &, ut ita loquar, excocta erat, eam juveris; quantum expeditissimo in rebus dubiis definiendis, implicatis ex tempore enodandis, consilio & dexteritate sublevaris; quam egregie existimationem de Te ante conceptam sustinueris, spem auxeris, exspectationem superaris; dicat pro me universus Patrum congregatorum Conventus, quem hic testem appello. Habet sua verba sincerus animus, simulatus sua; aliud observantiæ, alius assentationis ingenium est; illud profecto sine ulla adulationis specie, sine ullo erroris periculo aperte ac vere hic pronuntio; si redintegranda fuisset electio, omnes omnino & singulos, ne uno quidem dempto, in Te conspiraturos fuisse; imo etiam solius inspirationis vi, nullo adhibito scrutinio, Te Generalem una omnes voce conclamaturos. Quæ quidem redeuntium in provincias Patrum communis passim vox.
Ecquis autem fando explicet, quam pathetica oratione sub finem Comitiorum generalium Patres congregatos compellaveris; quanta exultantis animi significatione extuleris omnium caritatem, cum debita in dicendis sententiis libertate conjunctam toto Congregationis tempore; ut certe pudere debeat extraneos illos, qui nescio quas dissentiones inter convocatos Patres fervere, tum in ipsa urbe Roma sparserunt, tum in exteras etiam regiones pervulgarunt: quanta benevolentia sis pollicitus, Te, prout antea pro felici Patrum in Urbem adventu feceras, ita tunc pro ipsorum prospero suas in provincias reditu, plura singulis hebdomadis Sacrificiorum millia, ex iis, quæ ad Tuam intentionem a Societate fiunt, Deo Opt. Max. oblaturum, donec de eorum reditu certior reddereris: quam propensa denique voluntate approbaris votum Patrum, ex singulari animorum conjunctione profectum, ut, dum quis e prædictis Patribus ex hac vita discederet, omnes eo e numero superstites, præter solita Societatis suffragia, pro defuncto Sacrificium facerent peculiare. Quæ cum ita se habeant; nonne optimo jure inscribendæ Tibi erant nostræ, quæ nunc publicam lucem aspiciunt, de gestis S. Ignatii lucubrationes, tamquam meritissimo in moderando universæ, quam ipse instituit rexitque, Societatis gubernaculo, ejusdem sancti nostri Parentis successori?
Longior sim, Pater admodum Reverende, & modestia Tua abutar, si virtutes Tuas reliquas singillatim consecter, a S. Ignatii spiritu atque exemplo in Te quasi transfusas & hereditarias. Illas certe tum in Constitutionibus suis tradidit Vir sanctus, cum Perfectam Præpositi Generalis formam describeret, inquit Ribadeneira in Præfatione ad librum quintum Vitæ; tum in se expressit: nam nihil minus, uti adjungit idem auctor, quam de se cogitans, suis coloribus se mihi videtur pinxisse; addo ego, Te, suum successorem. Rem evincunt singulare assiduas inter & graves occupationes orationis studium, sincera illa & constans in divino cultu religio, arctissima cum Deo familiaritas, invicta mansuetudo, patientia, suavitas, fortitudo, constantia, animi magnitudo ac demissio, cura infirmorum; quæ quantum in S. Ignatio eluxerint, ostendit Ribadeneira lib. 5 Vitæ; quantum autem in Te; pluribus haud prosequar, ne modum excedat oratio.
Unum tamen factum, in quo plures simul virtutes reluxerunt, silentio prætermittere non possum; e quo quamquam nunc pridem præterito, facile erit cuilibet formare judicium de præsentibus virtutum Tuarum ornamentis, quibus tunc visus es gratioso plane modo prolusisse. Etenim dum sub R. A. P. N. Michaële Angelo, de quo dicebam superius, expediendorum Assistentiæ Germanicæ negotiorum munere functus, Roma ad Tuam redires provinciam, ut eidem præesses; scimus, quod Tecum duxeris fratrem quemdam rei temporalis adjutorem, membrorum usu captum, pedum præsertim, qui contracti erant. Scimus ad hæc, Pater amantissime, Roma Viennam usque (erat quippe frater ille e provincia Austriæ) isti Te misello inservivisse adinstar adjutoris infirmarii seu famuli potius, ad demississima quæque caritatis obsequia officiosissimi; vespere exuendo illum vestibus, & componendo in lectulum; mane vero eum inde eximendo, vestibus induendo, in currum sustollendo.
Scimus, inquam, hæc omnia ex fido teste; & verum Ignatii in illis spiritum veneramur,
qui etiam tunc, quando Societatis universæ administrabat præfecturam,
vilissimorum circa infirmos ministeriorum nihil a se alienum putavit; ex meo Commentario
prævio § 80, num. 818. Cum igitur his aliisque Sancti virtutibus imitandis
presse insistas, Pater admodum Reverende, nulli potius quam Tibi inscribere potui
Acta S. Ignatii illustrata, in quibus viva virtutum ejus exempla, facta, dicta, cogitata,
totus denique Ignatius tamquam in limpidissimo speculo relucent; quæ Acta,
[Pagina [4]]
secundum ea, quæ dixi, tam arcto juris vinculo Tibi sunt debita, ut arctiore alteri
mortalium omnium deberi non possint.
His itaque de causis omnino inducor, ut animo fixum habeam, ac plane confidam, humanitate ac benevolentia Tua singulari fretus, futurum, ut apud Te, tametsi tot tantisque negotiis, curis, vigiliis, laboribus undequaque distentum, aditus tamen faciles inveniat quidquid hujus est operis in eruderandis, colligendis illustrandisque Parentis nostri ac Decessoris Tui gestis atque exemplis, quibus veluti totidem gradibus ad summum absolutissimæ perfectionis apicem ascendit, ac parem tot virtutum meritis tam apud Cælites, quam apud mortales gloriæ coronam consecutus est. Quod si vel res ipsæ, quas pertracto, vel rerum ordo, vel materiæ delectus, vel scribendi character ac stylus aliquid habeant, quod non satis elaboratum ingenio, digestum industria, politum sit arte; hos tamen qualescumque meos conatus placido ac benigno vultu, quo tenuiora etiam quælibet obsequia æqui bonique consulere soles, admittere ne graveris, tamquam perpetuum venerationis atque observantiæ in Te meæ pignus ac monumentum.
Faxit Deus, ut quoniam a Tua gubernatione, Reverende admodum Pater noster, adeo multa & magna cum Societati universæ, tum toti Ecclesiæ Dei, bona meritissimo jure sperantur; omnium, qui Te antecesserunt, Generalium Præpositorum, maxime longævus Societati præsis; donec post longum ac felix ejusdem regimen, omnium donorum cælestium affluentia cumulatissimus, sero ab ea discedas ad optatissimos sancti Parentis nostri complexus, ac societatem cælestem, vereque beatam ac sempiternam, ex S. Ignatii successore ac imitatore, perpetuus in ea futurus ipsius contubernalis. Ita vovet cum demississimo venerationis affectu Antverpiæ die XXXI Julii, ipsa S. P. N. Ignatii festa luce, anno MDCCXXXI.
Reverendus pater Petrus Ribadeneira, inter eos omnes, qui in illustrandis sanctissimi Parentis ac Fundatoris nostri gestis, operam [Col. 0409B] posuere, præcipuam laudem promeritus, Vitam ipsius incipit ab ejus nomine & cognomine. [S. Ignatii nomen] Ac nomen quidem constanti & pervulgata notione & usu nunc est Ignatius: at tale non fuit semper: etenim illud Hispanis olim Iñigo dictum fuisse, liquet partim ex informationibus Complutensibus super vita ac moribus ejus, nec non ex sententia, ibidem paucis post ipsius conversionem annis pronuntiata; ubi nomen Iñ constanter recurrit. Res illa contigit annis 1526 & 1527, in nostro Hispanico apographo signatis. Partim, inquam, inde, partim etiam nominis istius notio habetur apud prædictum Ribadeneiram in sua Vita Hispanica lib. 1, cap. 1, quæ Matriti anno 1594 typis edita est. Unde fit, ut plane inducar, ut credam, nomen illud Iñigo vulgare, primigenium, ac domesticum Sancto exstitisse, quo puer apud suos in paterna domo nuncupatus sit, quodque ei postmodum adolescentiæ & juventutis terminos prætergresso etiamnum adhæserit; ita tamen, ut lapsu temporis nomen Ignatius prævaluerit, tamquam aliis extra Hispaniam nationibus magis commune, magisque cognitum & usitatum: quodque Sanctus nunc fecit suum.
[2] [Col. 0409C] Porro sancti Parentis nostri nomen tam diuturnis, totque & tam publicis monumentis consignatum, [a quodam inepto impetitur] nec non totius orbis consensu exceptum, ausus est imprudens quidam scribillator arrodere atque in Enneconem recudere in opusculo De religiosa S. Ignatii, sive S. Enneconis, fundatoris Societatis Jesu, per Patres Benedictinos institutione &c., Venetiis edito anno 1641. Opusculum illud ante me habeo, idque jam pridem refutavit noster Joannes Rho in libro, cui nomen est Achates: de quo opusculo alibi pluribus erit dicendum. Nunc edisserat nobis, amabo, egregius scilicet ille vindex Benedictinus, quodnam sancti nostri Fundatoris chirographum, quænam epistola, quodnam instrumentum aut documentum nomine Enneconis, & non potius Ignatii, vel Iñigi, Inigi, seu Ynigi notetur. Atque hæc quidem istius auctoris ineptia prima est, quam dictus Joannes Rho ei inter alias plures imputat. Quasi vero Ignatii aut Inigi in Enneconem transformandi causa fuerit, quod abbas olim sanctissimus in Guipuzcoa vixerit, qui Enneco diceretur, plurimique in illo tractu, venerationis ergo, Ennecones appellentur. At de his atque aliis huc spectantibus memoratu [Col. 0409D] Achates.
[3] [tamquam non genuinum;] Verum quidem est, exstitisse olim in Hispania quemdam Enneconem, Ordinis S. Benedicti, fama sanctitatis celebrem, abbatem monasterii Onniensis, quod est in Navarra, non autem in [Col. 0409E] Guipuzcoa, teste Mabillonio in Annalibus Benedictinis ad annum 1011. Actum fuit apud nos de isto Sancto die prima Junii pag. 107; sed quomodo probabis, quod a nostri Sancti parentibus nomen Enneconis ipsi inditum fuerit in baptismo? Probare hoc conatur prædicti opusculi auctor cap. 1 ita loquens: Igitur cum tanta vicini populi devotio erga hunc Sanctum Enneconem fuerit, & solemne existat, ut quos Sanctos præcipue colunt parentes, patronos eos suis adsciscant filiis, illisque eorum nomina imponant; .. propter hæc, inquam, facile est suspicari, pios Ignatii parentes .. ex pio erga hunc sanctum Enneconem, & patronum suum affectu, ad recolendam sanctissimam memoriam illius, ejusque tutelam filio procurandam, cognominem illi suum natum fecisse. Deinde vero Enneconem illum in infantia, in juventute, & tum demum Ignatium suorum sequacium confessione dictum, cum jam mundo innotuisset, quod notius esset Ignatii nomen, ex scriptoribus eidem sancto Ignatio coætaneis, certo certius probavimus, inquit, seu potius somniat. Quid enim?
[4] [sed irrito conatu.] Confecta res est: probabile est: igitur factum est. Quis contra mutire ausit? At Ignatii parentes [Col. 0409F] Enneconem peculiari pietate coluisse, saltem probandum erat. Rursum cum Ignatii parentes numerosa prole stirpem propagaverint, si tanta in Enneconem illorum pietas, ut filium illi cognominem habere voluerint; cur natu minimo Ignatio id demum nominis imposuerunt? Atque hæc quidem regerit Rhous adversario suo, & nos cum illo. Ceterum quia non est mihi animus cum operoso isto nugatore nugari, pluribus supersedeo, ac nomen Enneconis in Sancto nostro expungo, donec probetur sufficienter; Ignatii, Iñigi vel Ynigi admitto. Sunt, qui velint, Ignatium infantulum prænuntiasse nomen suum, antequam sacrum baptisma susciperet.
[5] [Quod Sanctus nomen prænuntiarit suum, antequam susciperet baptisnum,] Noster Joannes Eusebius Nierembergius Vitæ
Hispanicæ cap. 1 illud refert, citans P. Melchiorem
de la Cerda, aliosque (sed eorum nomen
non exprimit;) uti & quædam Mss. collegii Complutensis.
His fundamentis fultus miraculum illud
adoptat noster Aloysius Carnolius in Vita Italica,
quam sub nomine D. Vigilii Nolarci edidit, cap.
2, pag. 7 editionis anni 1687, qua utimur. Ex
hoc auctore prodigium illud refert noster Franciscus
[Pagina 410]
[Col. 0410A] Garcia Vitæ Hispanicæ lib. 1, cap. 1; sed ita
refert, ut indicet, se non satis convinci de veritate
istius prodigii. Nec vero nos satis convincimur
de re tanta; sed desideramus ea testimonia, quæ
sint accommodata ad factum adeo insolitum & singulare
comprobandum. Interea quamdiu illa non
proferuntur, prodigium istud nostro calculo approbare
non possumus. Nec vero concipimus, quomodo
fieri potuerit, ut res gesta adeo mirabilis, rara,
splendida atque illustris, non fuerit pervulgata
ac crebris usurpata sermonibus tam intra quam
extra familiæ Loyolææ domesticos parietes, ut de
vicinis locis, magnaque Hispaniæ parte nihil dicamus.
Neque porro in nostram intelligentiam cadit,
quod nihil de ea tradat Ribadeneira, nihil
Maffeius, Orlandinus nihil, qui res minoris momenti
a Sancto actas litteris mandare non neglexerunt.
[6] An factum hoc ignorarunt? Non est verosimile; nam quoniam, [non satis probatur.] quam late fere patet Hispania, non poterat non in ore esse omni populo, non videtur credibile, nihil istiusmodi ad dictorum auctorum aures vel manus pervenisse. Joannes vero [Col. 0410B] Nierembergius, qui illud refert, non valet pluris, quam auctores, quos citat. Cum autem citet Melchiorem Cerdam; quærere nobis liceat, unde Cerda prodigium tam mirum deprompserit. Alii illi, de quibus supra, quique illud tradiderint, ne nominantur quidem: quo pacto itaque sciemus, cujus ætatis, auctoritatis, notæ ac fidei censeri debeant? Quod etiam valet argumentum in Mss. illis Complutensibus supra memoratis. Itaque si quis vult hanc rem prodigiosam a nobis admitti tamquam veram, rogamus, ut proferat tabulam, testimonium, vel documentum ex auctore aliquo, testibus vel processibus, ad Sancti honores sacros promovendos formatis, quod sit hujusmodi, ut prudentem a nobis assensum elicere valeat. Alioquin nihil fit.
[7] In informationibus Mss., quas habemus, in causa canonizationis sancti Patris nostri a P. Laurentio de Paulis, [Discutitur aliud nomen, quod alicubi ipsi inditum legitur.] procuratore generali Societatis Jesu, & a consortio exhibitis, paullo post initium, præter nomen Ignatius seu Innicus, quo ibi Sanctus vocatur, adjicitur ipsi cognomentum Lopez. Alibi aliud occurrit: nam noster Gabriel de Henao Antiquitatum Cantabriæ Hispanice editarum lib. 3, cap. 35, pag. 356, ex sententia Complutensi, de qua superius meminimus, profert istas, [Col. 0410C] voces Iñigo Lopez de Recalde; observans, in toto reliquo causæ contextu Sanctum dumtaxat Inigum appellari. Quidnam igitur sibi vult cognomentum Recalde? Minor difficultas occurrit in cognomento patronymico Lopez: nam quod illud non sit alienum a familia Loyolæ, patet ex S. Ignatii Majoribus (de quibus egerat idem auctor cap. 33;) ita tamen re se habente, ut ex his ullum aliquem nescire se fateatur, qui matrimonium contraxerit cum conjuge Recaldina; aliud nihil sibi in promptu esse significans, quo se ex hac difficultate expediat, quam dicendo, quod, quia Sanctus utebatur solo nomine proprio, notarius ex suo cerebro cognomentum Recalde ei applicarit, auditum occasione alicujus Guipuzcoani aut Biscaini, qui consanguinitatis gratia egerit cum Sancto Compluti. Sed hoc est nodum scindere, non solvere.
[8] Guipuzcoa Cantabriæ provincia S. Ignatio patria fuit; natalis autem in patria locus, Loyolæ castrum. [Sanctus fuit Cantaber Guipuzcoanus, in domo Loyolæa natus;] De patria constat diserte ex auctoribus. In Vita autem breviore, quam ex Hispanico Ribadeneiræ exemplari Latinam fecit P. Gaspar Quartemontius, cap. 23 locus natalis clarissime [Col. 0410D] definitur his verbis: P. Franciscus Borgia ... anno MDL Romam profectus est, ob id maxime, ut B. Ignatium videret .. Cumque primis sacris operaretur (fecit autem id in domo Loyolæa) solum ejus cubiculi deosculatus est, in quo B. Pater natus fuerat, pro ea reverentia, qua in hunc Sanctum movebatur. Non hoc clarum satis? Quando itaque in Relatione consistoriali secreta coram Gregorio PP. XV a Francisco Maria Cardinali a Monte, die XIX Januarii anno 1622 super vita, sanctitate, actis canonizationis, ac miraculis habita, dicitur natus in oppido Aspeithiæ; intellige illud de Aspeitiensi territorio, oppido Aspeitiæ proximo: & vero Aspeitiæ oppidum ac Loyolæ domus adeo in eodem territorio sunt vicina, ut idem moraliter locus censeri possint. Hinc recte dicit Bulla canonizationis: Natus est B. Ignatius .. ad oppidum Aspeithiæ. Igitur Stephanus Garibaius in Compendio historiali Hispanico tom. 3, lib. 30, cap. 5 merito erroris arguit eos, qui domum istam Loëlam nuncupantes, in provincia Alavæ eam esse sitam memorant.
[9] [non Alavensis, aut Biscaïnus;] Alavensis ergo non fuit Sanctus, nec presse loquendo Biscainus, juxta Henaum Antiquitatum [Col. 0410E] Cantabricarum lib. 3, cap. 33; ubi monet, nomen Biscaiæ ad omnes provincias Cantabricas, prout a vulgo & a scriptoribus fieri observat, extendendum non esse. Hinc juxta Henaum non recte scribit Bailletus in Vita S. Ignatii, quod natus fuerit in Castro Loyolæ in Biscaia: neque P. Dominicus Bouhours in Vita Gallica sancti Patris, ex mente Henai, satis recte Cantabriæ partes discriminavit, quando dixit, eum esse natum in ista Biscaiæ Hispanicæ parte, quæ sese extendit versus Pirenæos montes, quæ hodiedum gerit nomen Guipuzcoæ. Verum de Biscaia late sumpta, ac de Biscaia propria consuli potest Geographia Baudrandi. Sanctus itaque secundum dicta, Cantaber est Guipuzcoanus; non Alavensis aut Biscainus proprie loquendo; nec Azcoitiensis, nec stricte Aspeitiensis, sed Loyolæa in domo, parva utrimque locorum distantia inter duo illa oppida relicta, primum spirare cœpit: quæ domus, Garibaio teste, & ipso patria Guipuzcoano, subjacet jurisdictioni Aspeitiensis oppidi; & in spiritualibus, uti videre est apud Henaum, pertinet ad ejusdem ecclesiam S. Sebastiani de Soreasu, quam vocat: ubi Sanctus renatus in Christo sit per baptismum. Dum anno 1721 Aspeitiæ essem, baptisterium mihi ostensum fuit, quod pro Ignatiano [Col. 0410F] habetur.
[10] [nec Ascoitiensis; nec Pampilonensis.] Nicolaus Antonius in Bibliotheca Hispanorum
scriptorum, qui post annum 1500 floruere,
tom. 1, pag. 473 lapsum commisit circa locum
Sancti natalem, quando ita pronuntiavit: S. Ignatius
de Loyola Cantaber Guipuscoanus, domo
EX OPPIDO Azcoitia. Ineptia secunda Pseudo-Constantini,
ut vocatur, circa Sancti patriam,
ubi ejus natalem locum magis implicat, castigatur
in citato Achate a pag. 7. Carolus de Tapia
in Tract. de religiosis rebus cap. 10, apud Henaum
lib. 3, cap. 33 in citationibus ac notis, hallucinatur,
dum scribit: Ignatius Loyola .. in
nobilissima Loyolæa URBE .. ortus. Loyola enim
castrum est; non urbs. Cæsar Egassius Bulæus in Historia
Universitatis Parisiensis tom 6, ad annum
1564, minus recte & proprie, quia nimis late
ac remote, nobilis Pampilonensis titulo eum compellat.
Ecquis enim recte quempiam Parisinum
vocet, quod loco diœcesi Parisinæ subjecto natus
est? Porro curiosa Domus Loyolanæ antiquæ uti
& collegii Societatis Jesu; miraculorum item ac
[Pagina 411]
[Col. 0411A] publicæ venerationis descriptio datur post Sancti
Vitas, in gloria ejus posthuma.
In gloria posthuma S. Ignatii, quam habes inferius post Vitas, cap. 1, num. 4, inter alia, quæ ibidem dicuntur de interiore Loyolæa domo, [Quidam volunt, S. Ignatium instabulo natum fuisse;] occurrunt ista: Subeuntibus ædes contra ostium statim occurrit sacellum, quod olim stabulum fuisse, editumque in eo S. P. N. Ignatium, qualiscumque traditio fert. Nierembergius cap. 1 Vitæ scribit, hoc factum inter alia de Sancto mirabilia referri; sed sine teste, sine vade, qui vel id ipse referat, vel referri ab alio, fidem faciat. Carnolius pro hac re corradit, quidquid potest: nimirum [Col. 0411B] quod sub Clemente VIII in conspectu tantæ hominum multitudinis, quæ ad annum sanctum 1600 ex magna orbis terrarum parte Romam confluebat, excusa sit in folio, & cum speciali Superiorum facultate sit sparsa S. Ignatii imago, titulo Beati ac radiis insignita: in qua inter præcipuas ipsius vitæ res, hic controversa nativitatis historia exhibeatur primo loco: quem eadem etiam obtineat in Vita, figuris æneis Romæ in lucem data tempore beatificationis. Addit Cardinalem Ludovisium in sua Panegyri, quam dixit, quæque Bononiæ, Romæ, & alibi, uti refert, typis sit vulgata. Fidem huic facto conciliare conatur Carnolius ex Nicolao Lancicio, qui Opusculorum spiritualium tom. 1, opusculo 1, cap. 19, num. 255 agit de imagine anno jubilæi 1600 jam dicto Romæ vulgata.
[12] Exstat in hac domo nostra Professa Antverpiensi, Vita S. Ignatii, [sed illud nobis non probatur.] quæ imaginibus varias ejusdem res gestas exprimit, & anno 1609 Romæ vulgata notatur. Inter alias vero imagines repræsentatur aliqua cum hac inscriptione: Mater Ignatium paritura, pro sua in natalem Domini pietate, deferri se jubet ad stabulum, eumque post septem filios postremum in stabulo parit anno salutis [Col. 0411C] MCDXCI. Garciæ lib. 1, cap. 1, uti & Henai illum secuti in citationibus ac notis lib. 3, cap. 39 verba non recito; quia cum sint neoterici, per se rem stabilire aut evertere non possunt. Nobis vero videtur omnino factum illud in apocryphis ponendum. 1. Quia in antiquissimis Vitæ scriptoribus, aut documentis illud non invenimus. 2. Quia non satis intelligimus, quod. annis demum circiter quinquaginta post Sancti obitum imago illud exprimens, sit desumpta ex tabulis aut instrumentis satis veris, solidis, ac fidelibus, quæ tamdiu latuerint Vitæ scriptores. 3. Quia pro cubiculo natali, non autem pro stabulo stat textus Ribadeneiræ a Quartemontio latinitate donatus, & a nobis citatus § 1, num. 8, ubi dicitur: P. Franciscus Borgia .. anno MDL .. solum ejus CUBICULI deosculatus est, in quo B. Pater natus fuerat. Audin' solum cubiculi?
[13] Annum natalem innectit Ribadeneira, variis notis characteristicis tempus vestiens, [Annus natalis,] anno humanæ salutis MCDXCI, Innocentio octavo Pontifice Maximo, Frederico tertio * Cæsare augusto, Ferdinando atque Isabella Catholicis Hispaniarum regibus: in quo anno Maffeius, Orlandinus, [Col. 0411D] Relatio consistorialis supra, ac Bulla canonizationis conspirant; ut mirum sit, apud Garibaium signari annum 1495; & magis mirum, illustrissimum Henricum Spondanum in Continuatione Annalium Baronii, ad annum 1521, num. 6 scribere, quod sanctus Pater noster tunc fuerit annorum ætatis viginti, quando in oppugnatione arcis Pampelonensis extremum Vitæ periculum adiit. Unde consequens esset, ut annus ejus natalis incidisset in annum circiter 1501; quod cui venit in mentem hactenus vel somniare? Dies autem Sancto natalis quisnam fuerit, discere cupimus.
[14] [parentes,] Parentes Sancto obtigere nobili imprimis genere insignes, ex Ribadeneira, Maffeio, ac Orlandino. Et de familia quidem eorum, notissima utraque, inquit Bartolus, generis claritate, antiquitate ac numero: Suam longo ab ævo ditionem utraque tenuit, primariis aucta præfecturis, bello ac litteris insignes per totam avorum seriem plurimos censuit. P. Michael de Arbieu, Societatis Jesu, & Cantaber ipse, & vir gravissimus, teste Joanne Rho in Achate, hæc ibi dicens inducitur pag. 10: Gens ipsa longe nobilissima DE [Col. 0411E] PARIENTES MAYORES, ut incolæ loquuntur, ejusque caput, cum regibus dicendum est sacramentum, in eorumque verba jurandum, aliisve casibus, in quibus magnates moneri aut evocari solent, a regibus admonetur per litteras. Quo privilegio Loyolæa gens, & altera in Guipuzcoa tantummodo decoratur.
[15] [fratres ac sorores.] S. Ignatii parentibus filias fuisse quinque, filios vero octo, habemus ex Ribadeneira ac Maffeio. Cur ergo Henaus tribuit ei fratres sex, dicitque, sorores tres numerari, quas alii quatuor, imo etiam quinque fuisse memorent? Sed nos non videmus, quid cogat recedere ab auctoribus istis antiquis, adeo clare ac distincte rem illam enuntiantibus, ut apud alios non videatur quærenda. Porro Ignatius vel omnium simul, vel fratrum saltem natu minimus fuit. Utimur disjunctione vel; quia æquivoce hic loquuntur Ribadeneira ac Maffeius. Hic enim quinque ponens filias, filios octo; quorum, ait, minimus natu fuit Ignatius. Ille autem agens de ipsius matre, dicit, quod, filias quinque genuerit, filios octo; ex quibus Ignatium postremum ... enixa est. Viden' æquivocationem in relativo quorum & ex quibus? Neque hæc tollitur in Vita a Ribadeneira Hispanice conscripta, [Col. 0411F] ac Matriti edita anno 1594: quippe ibi sic dicitur: Tuvieron estos cavalleros cinco hijas, y ocho hijos; de los quales el postrero de todos, como otro David, fue nuestro Iñigo. Id est, Habuerunt nobiles isti quinque filias, & octo filios; e quibus omnium postremus, velut alter David, fuit noster Ignatius.
[16] [Series genealogica,] Henaus lib. 3, cap. 33 seriem genealogicam
familiæ Loyolææ recenset, incipiens a domo
Oñazia, & ab anno circiter 1180; quando invenire
se dicit ejusdem domus dominum Lope de
Oñaz; cui successisse asserit filium ipsius Garciam
Lopez de Oñaz; huic vero Lope Garciam de
Oñaz, filium ejus, qui duxerit uxorem Agnetem
de Loyola, hujus antiquæ domus dominam;
& sic descendendo, ita catalogum suum genealogicum
ordinat Henaus, ut tandem eum deducat
ad Sancti nostri parentes, Bertrandum Iañez de
Oñaz & Loyola, & Marinam Saënz de Licona
& Balda; & hunc quidem Joannis Perez de Loyola
filium heredem fuisse, indidem habemus; illam
vero filiam fuisse nobilis equitis & sapientis
consiliarii Martini Garciæ de Licona, qui causa
uxoris, marchionissæ, ut vocant, de Balda,
[Pagina 412]
[Col. 0412A] dominus esse cœperat domus Baldæ.
[17] Apud Ribadeneiram in Vita Latina, & apud Maffeium vocatur S. Ignatii mater Marina Sone; [a seculo 12 deducta,] in Vita autem breviore Ribadeneiræ, quam Latine vertit Quartemontius, scribitur Marina Sonez; in Vita vero Hispanica Matritensi, anno 1594 a laudato Ribadeneira edita, vocatur Maria Saez de Balda. In Relatione consistoriali superius allegata scribitur Maria Sanchez; notante Garcia in Vita cap. 1, illud coincidere cum Saez; ac monente, eam Marinam non Mariam fuisse appellatam. Nescire porro se fatetur Henaus lib. 3, in citationibus ac notis ad cap. 33, quomodo apud P. Andream Lucam in Vitam Sancti pro Licona irrepserit Lizana; qui error etiam transiit ad Joannem Nadasium nostrum in Anno dierum memorabilium Societatis Jesu, die XXXI Julii, & ad Carnolium cap. 2. Sed Henaus loco mox producto citat scriptum anni 1535, die XIX Julii, cujus copiam authenticam penes se inveniri indicat, in quo S. Ignatii mater Marina Saenz de Licona vocatur a propria sua filia Magdalena Loyolæa; quo scripto standum videtur.
[18] [Col. 0412B] Inter alia collegii nostri Loyolani monumenta servatur ibidem genealogia Loyolanæ gentis, [proponitur.] in qua videre sit affinitates cum nobilissimis Hispaniæ familiis contractas; sed præcipue cum Borgia & Xaveria; sicut discimus ex notitiis inde transmissis. De fratribus ac sororibus S. Ignatii, eorumque posteris, ab eadem Loyolæa arbore per varios successionis ramos propagatis, plurima operose collegit Henaus cap. 35 & 36. Observa interim cum eodem auctore in citationibus ac notis ad libri 3 caput 33, contra Carolum de Tapia, Ignatium non fuisse domus Loyolææ dominum, sed fratrem ejus natu majorem. Varias quoque familiæ Loyolææ notitias congessit Garcia lib. 1, cap. 1; quos lector talia sciendi cupidus, consulere poterit, ne nos hujusmodi rebus, quæ proprie ad nostrum institutum non spectant, nimium inhærentes, molem sane maximam rerum de S. Ignatio tractandarum sine necessitate augeamus.
[Col. 0412C] De prima ipsius pueritia, teste Maffeio, id unum constat, haud ita severa disciplina educatum a suis fuisse, [Educatio apud suos;] atque ab ipsis incunabulis, ut in opulenta domo, profanos admodum hausisse spiritus. Unde colligi datur, laxiore quidem ac neglectiore, quam par erat, vivendi modo Sanctum a suis educatum fuisse, sicut in domibus nobilium, ubi multæ præsertim sunt proles, usuvenire non raro assolet. Non est tamen, quod liberiorem ejus vivendi licentiam, quo florem ætatis consumpsit, antequam a Deo ad perfectius vitæ institutum vocatus fuit, imputes educationi, quam a parentibus hauserat secundum Relationem consistorialem ac Bullam canonizationis antea citatas; unde habemus quod sit natus non tantum ex .. Catholicis, sed etiam ex piis parentibus; qui simili pietate Filium educandum curarunt. Pugnant hæc cum placito neoterici cujusdam Legendistæ Gallici, qui postquam satis crude in Vita S. Ignatii sub initium pronuntiasset, quod vixerit in omni morum depravatione (dans tous les dereglemens) mox addit, quam excitare in illo poterat [Col. 0412D] prava educatio, quam a parentibus suis acceperat, & malæ consuetudines, quas in aula contraxerat &c.
[20] [an Arevali?] Ignatius adolescentiam exegit Arevali, in diœcesi Abulensi, siquidem vera sunt, quæ ex aliorum relatione memorat Franciscus Sacchinus Historiæ Societatis Jesu parte 5, tomo 1, lib. 8. ad annum 1588, a numero 116; ubi sic scribit: Haud frustra multi credidere, præcipuo B. Ignatii patrocinio factum, ut cum celebriora multo loca repudiasset Societas, Arevali sedem poneret. Narrabant enim, Ignatium ibi adolescentiam peregisse, a parente traditum Joanni Velascio, regum Catholicorum Ferdinandi & Elisabethæ quæstori, qui amicitiæ causa, cum suis careret, unum liberorum, quem apud se educaret, a Beltramo Loiola poposcerat. Dixi supra, siquidem vera sunt, quæ ex aliorum relatione memorat Sacchinus. Nam primam pueritiam traduxit in paterna domo, ex Maffeio supra citato: qua transacta in curiam Ferdinandi regis a parentibus missus, ex Ribadeneira; & quidem, auctore Maffeio, litteris vixdum a limine salutatis; [Col. 0412E] ubi cum in ephebis honorariis, eodem referente, regi aliquamdiu ministrasset .. ad Antonium Manricum sese contulit, & apud illum rei militaris tirocinia posuit; quam deinde usque ad annum ætatis trigesimum professus est. Quibus ita constitutis, non satis concipimus, quo pacto dici possit Arevali peregisse adolescentiam suam.
[21] [Vita militaris;] Quæ autem circa vitam militarem prætermisit Ribadeneira, supplentur ex Maffeio lib. 1, cap. 1, ubi de seculari ejus vanitate agens, affirmat, inter ipsius vitia, & cæcos errores, præclara quædam emicuisse bonæ ac religiosæ mentis indicia; nimirum reverentiam erga res sacras, horrorem ab omni verborum impietate, intactum ab avaritiæ sordibus & lucri cupiditate animum; id quod probatur ab exemplo expugnationis Najaræ; altitudinem animi in reconciliatione cum inimicis; summam in magnis arduisque negotiis dexteritatem, alacritati conjunctam; senilem denique quamdam in juvenili ista ætate maturitatem in agendo, ac tractandis hominum ingeniis. At vero, quoniam incidimus in eum sermonem, quo de vita ipsius in militia decursa lectorem plenius instruimus, occurrit hic quæstio quædam non magni quidem momenti, at non omnino tamen negligenda. [Col. 0412F] Hæc quænam sit, paucis accipe.
[22] [in qua an ducis aut præfecti militum] Quæres igitur, an & quo munere militari
functus sit. Laurentius Surius in Commentario brevi
rerum in orbe gestarum ab anno salutis 1500,
usque ad annum 1574, inter illa, quæ scribit ad
annum 1540, quo Societas Jesu approbata fuit,
de S. Ignatio refert, quod ob singularem prudentiam
& animi fortitudinem, cum Galli arcem
Pompeiopolitanam acerrime oppugnarent, præfecti
munus adeptus, strenue se suosque defenderit.
Apud Genebrardum in Chronographia lib.
4 ad annum mundi 5622 dicitur dux Hispanorum
in arce Pompeiopolitana tunc obsessa a Gallis.
In Officio S. Ignatii, anno 1647 Mediolani
edito, sic habetur: Miles & dux Pompeiopolim
fortissime defendens, &c. Andreas Lucas in
Sancti Vita lib. 1, cap. 2 ex Hispanico Flandrice
excusa Antverpiæ anno 1654, vult Ignatium a
militibus, qui una cum ipso in urbe Pompeiopolitana
præsidiarii erant, obsessos se videntibus,
communi suffragio electum fuisse ducem; citatque
Surii locum, modo a nobis prolatum; quin imo
subjungit, strenuum ducem suis metu exanimatis,
ac de deditione loquentibus, novos addidisse animos,
[Pagina 413]
[Col. 0413A] omnesque ad propugnandam arcem subsecutos
eum fuisse. Noster Jacobus Coret in Vita ejus,
quam sub quinto Apocalypseos angelo adumbravit,
cap. 2, sectione 3, agminis ducem ipsum
fuisse tradit. Noster item Gabriel Daniel Historiæ
Francicæ tom. 3, ad annum 1521 juvenem
DUCEM eum appellat. An itaque Sanctus, dum
militiam secutus fuit, ducis officium gessit? Militem
quidem ipsum, propter insignes, de quibus
mox actum, dotes, summam de se concitasse exspectationem
ad præclara militiæ munia obeunda,
extra controversiam est; sed quod revera cohortis
alicujus militaris dux fuerit, velim mihi aliunde
certioribus ex documentis probari; idque donec
fiat, in animum induco meum, ipsum dumtaxat
militem voluntarium seu honorarium fuisse.
Surius certe rem non evincit; neque enim unde
præfecturam illam hauserit, scimus, quæ neque a
Ribadeneira vel verbulo tangitur, neque satis cohæret
cum verbis Maffeii. Et vero quis neget, melioris
notæ documenta & potuisse & debuisse prælucere
hujus præfecturæ assertoribus, quam Surium,
inferius non semel in aliis a nobis corrigendum?
[23] [Col. 0413B] Proponamus & expendamus aliquantulum verba Maffeii lib. 1, [officium gesserit, examinatur.] cap. 2: Najaræ dux, inquit, qui Navarræ summo cum imperio præerat .. in ulteriorem Hispaniam ad auxilia contrahenda profectus est, Ignatio, paucisque præterea Pampelone custodiæ causa relictis. Ac ceteri quidem appropinquante Gallorum exercitu .. exterriti, & simul diffisi oppidanorum animis, tempori cedere, & urbem relinquere omnino decreverant: Ignatius vero multis verbis homines ab eo consilio revocare conatus, ubi se nihil proficere hortando perspexit, ardentibus oculis detestatus ignaviam perfidiamque, spectantibus omnibus in arcem SOLUS introiit, paratus illam cum aliquot in eo præsidio relicits, omni ope tueri. Jam vero, si tum temporis dux fuerit Ignatius, qualem eum vocant isti auctores; estne credibile aut verosimile, quod milites suos, quibus ipse cum imperio tunc præesse debebat, reliquerit, &, spectantibus omnibus, dux militum sine ullo milite, ducem suum comitante, in arcem solus introierit? Non arbitror. Nam ubi Ignatii imperia, ubi animi, ubi rerum angustiæ, ubi militiæ leges? In arcem itaque solus introiit, teste Maffeio; non itaque omnibus militibus præsidiariis eum comitantibus, ut placuit scribere Andreæ Lucæ. Bouhoursius [Col. 0413C] lib. 1 unum et militem adjungit.
[24] Dicit quidem Coretus, quod solus cum suo agmine se receperit in arcem; sed dicit id, quod est in quæstione. [Quod officium gesserit, facilius asseritur, quam probatur.] Bartolus, quem citat ad marginem, lib. 1, num. 3 refert, quod relicta urbe in arcem se receperit, sed nullum ei adjungit militum illuc comitantium agmen. Carolus de Tapia apud Henaum lib. 3, in citationibus ac notis ad caput 33, inter alia, quæ ibi refert de S. Ignatio, memorat ista: Hic cum a familiaribus esset serenissimi Ferdinandi, regis Catholici, Pompeiopolim, Navarræ regni primariam urbem, ab eo missus, ut quadringentis præesset militibus, eam tamdiu a Francorum dura obsidione defendit, donec in crure vulneratus &c. Sed miseret me boni viri; quia in scenam producit regem Ferdinandum, qui ab anno 1516 jam obierat, & cui Carolus V successerat. Ad hæc, quomodo ista cohærent cum iis, quæ de tirocinio militiæ apud Antonium Manricum posito, ex Maffeio superius narravimus? Nec vero Ignatius præsidii, quod in arce urbis Pompeiopolitanæ erat, præfectus fuit, ut videre est in Actis, quæ P. Ludovicus Consalvus [Col. 0413D] excepit ex ore ipsiusmet Sancti; & quæ postea dabo: nam ibi cap. 1, num. 1 de se dicit: Tam multas apud præfectum (arcis nimirum Pampelonicæ) rationes protulit, ut &c. Adi præterea eumdem Maffeium lib. 1, cap. 2. Accedit eo, quod Garibaius lib. 30. cap. 4 scribat, eum fuisse professum artem militarem: quem & mox militem animosum & fortem commemorat: cur vero nec ducem, nec militiæ præfectum, siquidem talis umquam exstiterit? At de his satis.
[25] [In obsidione Pampelonensi quo die Ignatius vulneratus;] Quamquam vero, quæ Sanctus in propugnatione Pampelonensi fortiter ac gloriose gessit anno 1521, quo a Gallis obsessa atque intercepta fuit, satis pervulgata sunt ex Ribadeneira ac Maffeio; ita tamen ea dixerunt, ut nonnulla indicta reliquerint. Diem imprimis, quo vulneratus in ea fuit Ignatius, incidisse in feriam alteram Pentecostes, quæ fuit XIII Kalendas Junii, certis auctoribus compertum esse scribit Orlandinus. Vita italica, quam anno 1622 approbavit reverendus admodum Pater noster Mutius Vitelleschus, Præpositus Generalis Societatis Jesu, eumdem annum, mensem ac diem signat. Et vero cum anno 1521 Pascha inciderit in diem XXXI Martii, [Col. 0413E] feria secunda Pentecostes inciderit in diem XX Maii, necesse est; atque adeo erravit Andreas Lucas, quantum ex versione ejus Flandrica, quæ ad manum est, perspicimus, quando Ignatii casum & arcis deditionem narrans, rem contigisse refert VIII Junii, feria secunda Pentecostes anni 1521. Apud Bartoli interpretem Janinum sub iisdem anni ac festi characteribus perperam notatur dies XIX Maii, uti & apud Coretum cap. 2, sectione 3. Apud Labbeum vero Chronologicæ historiæ parte 3, ad dictum annum Christi 1521 legitur: In oppugnatione arcis urbis Pampelonensis vulneratus est globo tormenti bellici Ignatius de Loyola, tum annorum viginti. Sed ætas illa convincitur erroris ex anno ejus natali 1491. Diximus de tempore, quo res hæc gesta contigit; si quis adjuncta alia, a Ribadeneira prætermissa, quæ Pampelonensem expeditionem tam ex parte Gallorum, quam ex parte Hispanorum præcessere, cognoscere desiderat, adeat Maffeium, qui ea paucis perstringit lib. 1, cap. 2, Andream Lucam lib. 1, cap. 2, Bartolum lib. 1, num. 3, Garciam lib. 1, cap. 2, Bouhoursium lib. 1.
[26] [sacellum ibidem, & inscriptio] Reliquum est, ut ipsam quoque arcem Pompeiopolitanam inspiciamus. Et arx quidem vetus, quam Sanctus propugnavit, postea esse desiit eodem [Col. 0413F] loco. Ne autem is, in quo illa stetit olim, maneret inglorius, conditum ibi est sacellum in honorem S. Ignatii, perpetuum rei ibi gestæ monumentum: in cujus pariete aureis litteris infra Jesu nomen notatur inscriptio: quam, dum ibi essem, exscripsi die V Maii 1722, ac deinde cum alio collegii nostri Pampelonensis exemplo contuli. Ex isto autem meo apographo sat fuerit, hæc delibasse: B. Ignatius de Loyola ... in hujus castri propugnatione, in utraque tibia vulnere accepto, cecidit moribundus: divinitus tamen confirmatus, dignos egit pœnitentiæ fructus, &, universo fere terrarum orbe reluctante, sed favente numine, erexit religionem Societatis Jesu, magno Ecclesiæ bono. ..
[27] [cum observationibus nostris.] Excellentissimus princeps Joannes Cardona,
Navarræ prorex, ejusdem atque Guipuscoæ
capitaneus generalis &c. arcum hunc erigendum
curavit. Res gesta anno pontificatus Pauli V secundo,
& regni Philippi III, Hispaniarum regis
VIII, pascente Pompeiopolitanam ecclesiam
magnificentissimo, nobilissimo, atque illustrissimo
[Pagina 414]
[Col. 0414A] Antonio Vanegas de Figueroa. Sedere cœpit
Paulus V anno 1605, a die XVII Maii; Philippo
II, anno 1598, die XIII Septembris e vivis
erepto successit Philippus III; ac proin, si subsistant
notæ temporis, concurrent cum anno æræ
Christianæ 1606. Ceterum ex titulo vetus inscriptio,
quo prænotatur illud monumentum, & quem ex
pariete dicti sacelli exscripsimus, plane conficitur,
non esse hanc primigeniam inscriptionem, sed ex
alia antiquiore transcriptam fuisse. Ad hæc, clausula
illa arcum hunc erigendum curavit, suspicionem
nobis movet, illo arcis antiquæ loco, quo
ceciderat Ignatius, erectum primo fuisse arcum,
vel pyramidem, vel monumentum quodpiam,
prædicta inscriptione notatum: cui deinde lapsu
temporis fortasse diruto vel dejecto, substitutum sit
sacellum illud, quod modo ibi exstat, antiqua ac
prima inscriptione translata in sacelli parietem, cui
jam inscripta est.
[Col. 0414B] Quomodo Sanctus gravissime vulneratus, ad paternam domum delatus, & miro modo pristinæ ibidem valetudini sit restitutus, [Vita Christi, ab Ignatio lecta, fertur fuisse composita a Landulfo Cartusiano.] intelliges ex Vitæ scriptoribus: e quibus etiam constat, lectionem sacram Vitæ Christi ac Sanctorum, divino consilio ipsi oblatam, primos melioris vitæ igniculos in animo ejus accendisse, adeo paulatim fortiter ac suaviter ardentes, ut totus in alium mutatus virum, militiæ profanæ nuntium remittere, atque ad sacram transire, fixum habuerit. Librum porro de Vita Christi, quem legerit, vult Bartolus, fuisse Landolphi Cartusiani: de quo in istius Ordinis Bibliotheca, auctore F. Theodoro Petreio, ejusdem apud Ubios familiæ professo, sic dicitur: Ludolphus Saxo .. edidit .. magnæ utilitatis pietatisque opera: in quibus comprimis est Vita Domini nostri Jesu Christi, quam ex quatuor Euangelistarum textu conflavit, ac lucidissimis non minus quam devotissimis commentariis [Col. 0414C] explanavit. Floruit circa annum Domini 1330, sicut ibidem notatur. Et vero quia tam avide hoc Ludolphi opus fuit exceptum, uti ex frequenti ejusdem impressione liquet, de qua ibidem est mentio, facile potuit contingere, ut Hispanice redditum ad manus S. Ignatii pervenerit. An vero reipsa id factum sit, viderit Bartolus, qui id asserit.
[29] Inter hæc Ignatius simul animo & corpore paulatim convalescens, [Iter Navarreto in Montem serratum;] & cælestibus stimulis acerrime compunctus, at necdum satis per vires idoneus ad arripiendum iter, quo decreverat de cognatione ac paterna domo exire, domi sese tantisper continuit, sanctis occupationibus cælestes inter favores pie indulgens; donec tandem ad sacram, quam meditabatur, expeditionem satis utcumque jam comparatus, Martino Garcia germano fratre natu maximo frustra eum ab instituto absterrere satagente, Navarretum contendit; ubi nummos nonnullos .. in instaurationem imaginis cujusdam beatissimæ Virginis, quæ male erat composita, insumpsit; juxta Vitam ex ore ipsiusmet Sancti exceptam, & post a nobis excudendam. Indeque profectus, ante omnia celeberrimam Virginis Matris, [Col. 0414D] cujus tutelæ se totum commiserat, & quam jam tum singulari apparitione admodum sibi propitiam ac beneficam senserat, religionis causa ædem adire institit, quæ in Monte serrato, magno cum adventantium concursu, incolebatur ab instituti Benedictini monachis. Situs autem est ille locus in Catalonia; de quo plura cognoscere, operæ pretium videtur: id quod fiet ex epistola autographa nostri R. P. Petri Cant, missionis navalis, prout ab alio eidem epistolæ adscriptum lego, superioris, ad R. P. Laurentium van Schoone, suum utique & nostræ provinciæ Flandrobelgicæ tum temporis moderatorem data ex navi in portu Barcinonensi 11 Augusti anno 1674; e qua delibo sequentia:
[30] [cujus magnificentia,] Tandem pervenimus ad vota votorum, hoc est, ad illam Divam, ad cujus aram exsoluto voto, & appenso gladio sanctus Pater noster concepit illum spiritum, cujus fœcunda proles est, quam mox peperit Societatem. Ad eamdem aram postridie sacrum celebravimus ambo; quanto teneritudinis sensu, Deus novit. Integri voluminis opus foret, describere majestatem Divæ, templi ac conventus, qui monachorum est [Col. 0414E] Ordinis S. Benedicti, amplitudinem & magnificentiam, sacrarii thesauros immensos, & vere regios, utpote a regibus variis collatos; ipsam etiam naturam ac situm montis. Pro brevitate epistolari solum dicam, templum totum ab imo in altum inauratum esse perquam concinne; ante Virginis aram diu noctuque inexstincta flamma perenniter collucere argenteas lampades majores minoresque quinque supra septuaginta; thesauros reconditos in sacrario æquipollere millionibus aliquot, & multo majores esse iis, quos quondam Compostellæ vidi, qui tamen maximi sunt, in sanctuario divi Jacobi Apostoli.
[31] [situs, ac natura loci describitur.] Mons ipse amœnitate sua, celsitudine & figura mirabilis merito posset naturæ miraculis accenseri; cum totus sit ex viva petra, totus tamen plantis fragrantis odoris, amœnisque arboribus semper virescit, non alia, quam arte naturæ. Cum adeo in sublimi conventus positus sit, ut nubes visæ sint velut scabellum pedum nostrorum, & omnem subjectæ terræ conspectum penitus nobis eriperent; mons tamen a pede conventus assurgit in plurimas cuspides, quarum unaquæque facile superat altissimam quamque Belgii turrim; ut a similitudine serræ, Mons non immerito [Col. 0414F] dicatur serratus. Illas ipsas serras seu cuspides quoque conscendimus, quod non audent omnes; quia subeundum est per angustissimos & præcipites gradus, qui in ipsa rupe excisi sunt: & quod mirabile nobis visum est, cum cuspides istæ ex inferiori loco videantur acutissimæ, superne exspatiantur in amœnissimas planities, quas justis intervallis incolunt cum sacellis & domibus suis quindecim ejusdem Ordinis S. Benedicti eremicolæ. Hactenus Cantius de isto loco.
[32] [Quo ætatis anno ibi fuerit: quænam ibi fecerit,] Ceterum quæ ibidem a nostro Sancto gesta
sunt, dabunt Ribadeneira lib. 1, cap. 4, antiquæ
capitulum divisionis (quæ notatur etiam ad marginem
nostræ capitum partitionis novæ;) & Maffeius.
Tempus novæ militiæ, quam suspensis ad
Virginis aram profanis armis noctu excubans, ibi
incepit, ab ipsis innectitur anno 1522; a quo si
retrocedas ad annum ejus natalem 1491, consequens
est, ut quando in Monte serrato fuit, numeraverit
annum ætatis circiter trigesimum primum;
non autem vigesimum sextum, quem Dieghus
Payva Andradius Orthodoxarum explicationum
lib. 1, & Surius supra citatus mendose notarunt;
[Pagina 415]
[Col. 0415A] qui ultimus alterius item erroris convincitur,
dum annum integrum, & eo amplius, ex
morbo decumbenti attribuit Sancto: etenim cum
in arce Pampelonensi prostratus fuerit die XX Maii,
ex dictis num. 25, anno 1521; cumque anno
proxime sequenti 1522, & nocte quidem illa tota,
cui dies festus angelicæ salutationis ad XXV
Martii illuxit, suspensis armis famosas in Monte
serrato excubias instituerit; ut videsis apud Ribadeneiram
ac Maffeium; consequens est, ut anno integro,
nedum eo amplius, in paterna domo, aut
extra illam ex morbo non decubuerit. Porro ne adeo
nobilis ac novæ pervigilationis genus prorsus
memorabile perpetua in ipso loco, ubi quondam
contigerat, frustraretur memoria; dictorum monachorum
abbas eam posteris commendari voluit,
affixa ad latus altaris lamina marmorea cum hac
epigraphe, uti refert Bartolus lib. 1, num. 10:
[33] Beatus Ignatius Loiola, hic multa prece fletuque Deo se Virginique devovit. [notata sunt in inscriptione.] Hic tamquam armis spiritualibus, sacco se muniens, pernoctavit. Hinc ad Societatem Jesu fundandam prodiit [Col. 0415B] anno MDXXII. Frater Laurentius Nieto abbas dicavit anno MDCIII. De sacello ibidem loci in ecclesia nova, in honorem S. Ignatii dedicato, nec non picturis, res a Sancto in Monte serrato gestas repræsentantibus, adornato agit Garcia lib. 1, cap. 5; ubi & exponit, quo eventu factum sit, ut sacellum, quod alteri postea Sanctæ erat destinatum, S. Ignatii, cujus fuerat antea, deinceps esse perrexerit. Ibidem etiam fit mentio antiquæ ac singularis fraternæ communicationis, quæ fuerit Societati Jesu cum ista domo. Sed alia, quæ Sanctus in Monte serrato gessit, nos modo vocant.
[34] Ibi, inquit Ribadeneira, optimo confessario totius vitæ suæ crimina per triduum ex scripto confessus est. [Illius, quo ibidem a sacris confessionibus usus est Ignatius,] Idem auctor in Compendio Vitæ a Quartemontio latinitate donatæ dicit, eum natione Gallum fuisse, nomine Joannem Clanonem, virum sanctitatis laude præstantem ac celebrem. Sed non una eademque viri hujus nomen exprimendi forma: nam apud Ribadeneiram in Vita Hispanica Matritensi anni 1594, & apud Bartolum scribitur Chanones; apud Argaizium paullo post citandum est Xanones; apud Garciam denique Chacones. At forte non erit ingratum, viri obiter a Ribadeneira laudati virtutes ac merita paullo distinctius cognoscere. Accipe igitur elogium ejus, quod ex tabulario Monserratensis cœnobii [Col. 0415C] depromptum, Bartolus lib. 1, num. 10 recenset: Fuerat is, inquit, Mirapicensis olim ecclesiæ vicarius, qui veneraturus Deiparam, cum se aliquando illuc contulisset, religiosis captus monachorum exemplis & innocentia, valedixerat seculo; abdicataque a se officii dignitate & facultatibus, monasticam vitam professus fuerat anno ætatis trigesimo altero: inde ad octavum & octogesimum, eodem quo primum ardore, in eo ordine duravit. Valens aut ægrotus, juvenis aut senex decrepitus carnes attigit numquam, & ex diurno quotidie demenso, partim in pauperes tertiam divisit.
[35] Vestitus illi vilissimus, promissum ad genua sub veste cilicium; [elogium.] noctes, demptis paucis ad quietem horis, precando pervigiles partim cum ceteris in choro, partim in cellulæ secreto. Morbis diuturnis & gravibus viri patientiam excoxit Deus, annis præsertim decrepitis, qui vel uni pro gravi morbo sunt: in iis dolores æquissimo semper animo excepit, semper Dei laude & gratiis rependit. Demissione vero sui & obedientia tam sublimi fuit, totque aliis eminens dotibus, [Col. 0415D] ut ad instaurandam Ordinis disciplinam, multis per Hispaniam & Lusitaniam domibus exemplar auctorque fuerit. Prospere itaque ac feliciter, ita rem moderante divina providentia, accidit, ut S. Ignatius in hujusmodi conscientiæ suæ arbitrum inciderit; cujus præstantissimi cœnobitæ laudes recensuisse paucis, haud nos pœnitet, non immemores utique, quam præclare is tunc de sancto Patre nostro meritus fuerit, primus, ut cum Quartemontio loquamur, in cujus veluti patris ac magistri sinum consilia sua intimasque animi cogitationes effunderet.
[36] [In Monte serrato] Quod exiguam temporis moram Sanctus ibi traxerit, indicio est modus narrandi ea, quæ isto loco gessit, apud Ribadeneiram, Maffeium atque Orlandinum. Vita ex ore Sancti conscripta a Ludovico Consalvo, num. 18 Pridie, ait, Annuntiationis beatissimæ Mariæ anno MDXXII noctu .. in genua ut procumberet ante altare beatissimæ Dei Genitricis pofectus est, ac .. noctem omnem transegit. Adventante die, sumpta sacra Eucharistia, abiit, ne agnosceretur. Ibat autem [Col. 0415E] non recto itinere quod Barcinonem ducit, ... sed deflexo, quo in oppidum quoddam, quod Manresæ dicitur, delatus est, ubi moram facere statuebat &c. Inter documenta nostri archivi Romani de S. Ignatio huc missa occurrit exemplum Ms., continens res quasdam, a P. Araozio dictas circa sanctum Patrem, quæ in ejus Vita desiderari dicuntur, & ab Araozii socio referri. In dicto itaque Ms. habemus, quod paullo postquam Sanctus pervenisset ad Montem serratum, secesserit in aliquam speluncam per istos montes quæsitam; ubi & nonnulla ipsi delitescere volenti accidisse scribuntur. Sed illa non ausim probare; quia jamjam dictis non consona. Ceterum non potest commoratio Monserratensis ad minus coarctari spatium temporis, quam tridui; cum triduum ibidem impenderit eluendis per generalem totius anteactæ vitæ confessionem maculis, prout ex biographis constat. Quot vero diebus ibidem loci substiterit, fatemur, nobis nihil in promptu esse, unde illud determinemus; quidquid Garibaius scribat, quod novenam ibi fecerit. Ceterum commorationis in Monte serrato tempus extendere ad triennium, quidnam est, si hoc non sit, evertere puncta fixa chronologica earum rerum, quæ post hanc commorationem [Col. 0415F] subsecutæ sunt?
[37] [brevissimo tempore mansit.] Etenim cum post discessum e Monte serrato
annum unum plus minus Manresæ transegerit,
teste Ribadeneira lib. 1, cap. 10, seu, uti habemus
ex Maffeio lib. 1, cap. 11, inter hæc anni
fere spatium exegerit; cumque, sicut hic notat
cap. 12, sub initium anni MDXXIII .. Minoressa
profectus venerit Barcinonem, ut in Italiam
ex eo loco trajiceret; &, prout ille refert citato
cap. 10, Romam .. ad diem Dominicum Palmarum
anni MDXXIII venerit; ne dicam, quod XIV
die mensis Julii, anni Domini MDXXIII, Hierosolymam
versus, Venetiis solverit, ex Ribadeneira
capite 11; annoque 1524 redux, Barcinone
studia litterarum sit aggressus, ex cap. 13; consequens
est, ut hæc omnia, annis suis circumscripta,
componi nequeant cum illo triennio; e quo
subsidium accersitur, ad eripiendum S. Ignatio librum
Exercitiorum, quem apud Minoressanos
composuit, eumque alteri attribuendum. At somnia
ista nobis exsufflanda erunt inferius, quando
ex proprio instituto de ista re agemus, & librum
istum vero suo Auctori vindicabimus, contra Argaizium
in Historia Dominæ nostrœ Monserratensis
cap. 46, num. 9, aliosque, qui vel eum alteri
[Pagina 416]
[Col. 0416A] adscripserunt, vel de modo, quo compositus
ille a sancto Patre nostro fuit, aliter senserunt,
quam par est.
[38] De amictu viatorio, quem, priusquam pervenisset ad Montem serratum, [Describitur, quo usus ibidem indumento fuerit Sanctus,] sibi comparavit, quo indutus excubias egit ibidem pernox ante aram Virginis Matris; quo inde discessit, quo denique Minoressam ingressus est, graphice tractant Ribadeneira lib. 1, cap. 3 & 4; ac Maffeius lib. 1, cap. 3, 4, & 5; quibus adde Orlandinum lib. 1., num. 18, cujus verba cur huc potius transcribam, quam duorum istorum, mox intelliges: Se, inquit, habitu induit, quem prope Montem serratum nuper ex itinere comparaverat. Is erat talaris tunica e rudi sacco, funis pro cingulo, calcei e sparto, sed alterum tantum pedem ex veteri plaga imbecilliorem texit: alterum prorsus nudum; nudum item reliquit verticem: suspendit ab latere cucurbitam in usum aquæ, & viatorium baculum, peregrinorum gestamen, manu prehendit. Hoc in habitu eum sacro illo pervigilio functum fuisse; in hoc Minoressam versus discessisse [Col. 0416B] e Monte serrato; in hoc denique eum Minoressam ingressum comparuisse, ex num. 18 designato ac duobus proxime sequentibus habetur. Argaizius loco citato vult, Orlandinum repugnare Ribadeneiræ in eo, quod duplicem tunicam Sancto det, Ribadeneira unicam ei dante. Probare id conatur ex his Orlandini verbis: Indumentum Ignatii duplex amiculum fuit e crasso panno, coloris cinerei ruffescentis, & ex eodem confectum pileolum.
[39] Sed multis peccat Argaizius. Nam 1. Orlandini textum de indumento hic controverso, [contra nonnullorum somnia,] & unico jam dedimus. 2. Verba, quæ mox obtrudebat Argaizius, misere truncata sunt ex Orlandini libro 1, num. 30; quæ si incorrupta & integra ex ipso fonte transcripsit, facile potuit videre, ibi agi de indumento, quod ab hoc, de quo disputamus, toto cælo diversum fuisse, clamant rerum adjuncta. Etenim Orlandinus de Sancto Manresa discessuro agens, Utebatur, inquit, jam valetudine certiore; sed quia gravis languor resederat stomachi, & hiems perfrigida sæviebat, duplex amiculum e crasso panno, coloris cinerei ruffescentis, amicorum impulsu corpori admovit, & ex eodem confectum pileolum capiti operimentum [Col. 0416C] imposuit. Tum Barcinonem discessit. De duplici Sancti indumento Vita Consalviana num. 34 consuli etiam potest. 3. Duplex illud indumentum ideo placet Argaizio, ut S. Ignatium transformet in Benedictinum ordinis inferioris. 4. Duos etiam in scenam produxit confessarios, Fornerum utique & Xanonesium, quibus obedivisse, postquam cum illis communicaverat, Sanctum credit, seu potius somniat, atque habitum assumpsisse, qui religiosi potius fuerit, quam peregrini: nulla certe veritatis umbra. Nam tametsi plus satis hæc fabella ex dictis sit confutata, placet tamen hisce superaddere coronidis loco sequentia. Vita a P. Ludovico Consalvo ex ore S. Ignatii excepta num. 16 sic narrat: Itaque telam emit ex ea, qua sacci conficiuntur, non admodum textam, & multis aculeis asperam: ac statim vestem sibi ex ea usque ad pedes demissam fieri præcepit. Et mox ibid. subdit Vita, calceos ex sparto, quorum unum dumtaxat gestavit, baculum peregrinorum insigne, & cucurbitulam. Quænam hic species habitus religiosi, nedum Donati Benedictini?
[40] Bucelinus in Menologio suo Benedictino ad diem XXXI Julii, commentitiam hanc sancti Patris nostri metamorphosim, ita ante Argaizium descripserat: [Col. 0416D] Christo militaturus novum hominem & habitum in monasterio B. Matris Admirabilis Monserratensis apud nostros assumpsit, ibique Oblatorum, [in donatum Benedictinum ridicule & infundate cum transformantium.] quos Hispani Donatos vocant, religioso schemate donatus &c. Apage itaque pura puta hujusmodi somnia; quibus si duo isti auctores (ne tertium illis addam, Constantinum Cajetanum, ab Argaizio citatum) in animum induxerint suum, conciliare honorem sacro indumento religiosorum Ordinis Benedictini; sciant, neque sanctum patriarcham Benedictum, neque Ordinem ejus rebus falsis condecorandos esse, veris aliunde laudibus spectatissimos.
[41] [An professus fuerit] Ex simili fabularum figlina prodiit commentum illud, de quo agitur in Responsionibus P. Danielis Papebrochii ad reverendum admodum patrem Sebastianum a S. Paulo, parte 2, inter ea, quibus respondetur ad articulum 15, § 3, num. 25; ubi ex quodam auctore refertur, nonnullos sustinere, S. Ignatium vitæ suæ perfectionem & sanctitatem hausisse ex tertia Regula S. Francisci, illiusque habitum suscepisse, professionem emisisse, & juxta illam aliquo tempore [Col. 0416E] vixisse. Sed hujusmodi nugæ neglectu potius & commiseratione, quam refutatione dignæ sunt. Consuli interim possunt ea, quæ ibidem a num. 26 respondentur. Ecce autem commentum illud non ita pridem denuo innovatur in libello Germanico, cui titulus: Regula tertii Ordinis, Pœnitentium dicti, quem Seraphicus Patriarcha S. Franciscus ex speciali instinctu Spiritus sancti composuit &c., cum aliis ad hujus Ordinis notitiam spectantibus compilata per quemdam ex reformata provincia Austriaca pauperum Franciscanorum. Prodiit in lucem dictus libellus Viennæ apud Joannem Baptistam Schilgen, Universitatis typographum anno 1726; sicut adscriptum invenio fragmento, quod ex prædicto libro extractum est.
[42] [tertiam regulam S. Francisci.] Sed cum fragmentum illud tametsi parvum, magnis tamen & crassis falsitatibus scateat, nullam in hac re meretur fidem. Falsum quippe est primo, ex S. Ignatii scipione, aspera veste, ac fune, quo tunc erat præcinctus, sequi, ut fuerit Tertiarius Ordinis S. Francisci; nam sicut inde, secundum mox dicta de Donato Benedictino, habitum Benedictinum non extundes; sic etiam non extundes indidem Tertiarium S. Francisci. Falsum est secundo: In ecclesia Deiparæ Montis serrati sacerdoti Franciscano totius anteactæ vitæ noxas generali exomologesi aperuisse: nam quis ibidem [Col. 0416F] ipsi a sacris confessionibus fuerit, supra dixi. Falsum est tertio, specum Manresanam petiisse; ubi ad normam primorum Tertiariorum vestitus, iisdem cohabitans aliquamdiu delituerit. Ubi fuerit Manresæ, dabit Ribadeneira lib. 1, cap. 5 & 6. Falsum est quarto, quod factam subinde professionem in manibus sui confessarii Franciscani deposuerit. Falsum est quinto, quod in eadem specu Manresana, servato Tertiarii pœnitentis habitu, admirabilem Exercitiorum spiritualium librum conscripserit. De professione S. Ignatii dicetur alibi. De habitu mox actum. Quot quantæque in exiguo isto fragmento conglomerantur falsitates, inter aniles nænias reponendæ! Quid vero recens author ab ordinariis libr. censoribus approbatus Bruxellis. Item R. P. Engelbertus Pauck Ord. S. Francisci Seraph. pariter a censoribus approbatus in tertia Vinea Seraph. f. 164, qui ibidem citantur, suadere possunt in hac re, si conferantur cum tota retro antiquitate, cui ne quidem incidit de ea vel somniare?
[43] Aliquid etiam in simili materia contigisse
[Pagina 417]
[Col. 0417A] Manresæ, illud indicio est, quod P. Ignatius
Pien, [Perstringuntur quædam circa imaginem S. Ignatii, cum inscriptione Manresæ expositam.] germanus meus frater, inter monumenta Romana
ad me miserit inscriptionem Hispanicam,
subjectam imagini S. Ignatii de Loyola in monasterio
PP. Dominicanorum Manresæ, a R. P. F.
Bernardo Llanes, filio ac Priore istius conventus,
die III Aprilis anno 1649. Prædictus Pater Ignatius
Pinius subjungit, habere se & Memoriale,
quod Nostri tum contra modum quo depingebatur
in prædicta imagine S. Ignatius, tum contra
inscriptionem, obtulerunt Patri Vicario Dominicanorum:
& Responsionem cujusdam P. Dominicani
ad dictum Memoriale: denique Nostrorum
Memoriale oblatum Inquisitioni. Ex Inscriptione
dicta habemus, quod S. Ignatius anno 1522
e Monte serrato Manresam digressus, ad conventum
PP. Dominicanorum venerit; quod ejusdem
conventus Prior ipsum hospitio exceperit in quadam
cella istius loci (qui tunc Prioratus dicebatur;)
in quo habitarit reliquo tempore, quo
Manresæ fuit; quod in isto conventu magnas res
spirituales sit operatus, & cælestibus deliciis gavisus
[Col. 0417B] fuerit. Et paullo post additur, quod multas
habuerit illuminationes e cælo, & composuerit librum
Exercitiorum spiritualium. Si autem Ignatius,
quamdiu apud Manresanos fuit, in isto conventu
fuit, prout vult inscriptio ista, cum alterius,
quo Sanctus diverterit, loci non meminerit;
Ergo Sanctus ad xenodochium ibidem primo non
divertit; ergo nihil in antro Manresano egit earum
rerum, quas ibidem egisse, affirmatur;
quæ sunt falsa; vide Ribadeneiram lib. 1, cap.
5 & 6, & ea quæ de antro Manresano, ac de
Exercitiis spiritualibus postea dicam. Hæc de inscriptione.
Quid vero in imagine S. Ignatii ibidem
exposita, nostris displicuerit, non invenio; neque
novi, quænam postea consecuta fuerint hanc
controversiam.
Inter hæc itaque e profano milite piissimum mutatus in peregrinum Ignatius, nondum certa luce, [Manresæ notitia.] relicto monachis Monserratensis cœnobii jumento, pedes ipse, obvoluto etiam tum fasciis altero crure claudicans, per summum laborem a Monte serrato discessit, & e via militari paullo post deflexit primum ad deserta in vicino loca, deinde ad oppidum Barcinonensis agri Minoressam (hodie Manresam vulgus appellat,) novem fere millibus passuum a Monte serrato, inquit Maffeius lib. 1, cap. 5. Locum illum quondam episcopalem fuisse, ad fluvium Cardoner * situm, qui paullo infra in Rubricatum cadit, observat neotericus geographus Michaël Antonius Baudrand, ad vocem Minorissa. Porro urbeculam hanc esse in valle sitam, scribebat Cantius, qui supra. Esse autem Manresam domorum quingentarum vel oppidulum vel pagum, habemus ex Bartolo lib. 1, num. 11.
[45] Ceterum quæ paucis circa discessum Sancti mox dedimus ex Maffeio, [Exponitur quomodo S. Ignatius] plenius descripta habemus in apographo Hispanico una cum aliis monumentis [Col. 0417D] Romanis huc misso, hoc titulo: Relatio & Historia temporis, quo moratus est noster beatus Pater Ignatius Minoressæ & Barcinone, quam scriptam reliquit Joannes Sacrista Paschalis. Ad marginem item Hispanice sequentia annotantur manu P. Pinii: Istam Historiam temporis, quo N. B. P. Ignatius fuit in civitatibus Minoressana ac Barcinonensi, ex suo originali extractam Catalano, mittit nostro Patri Generali Claudio Aquaviva P. Franciscus Castel per P. Josephum de Alderete MDCV. Inde delibo hæc, quæ subdo: Ego Joannes Sacrista Paschalis, inquit, fidem facio per virtutem hujus præsentis scripti ad perpetuam memoriam eorum, quæ audivi dicere matrem meam Agnetem Paschalem, viduam secundi matrimonii, & P. Ignatium de Loyola, partim de rebus, quæ sequuntur, spectantibus ad itinera, conversionem, & adventum ejus in civitatem Minoressanam ac Barcinonensem; partim de illis, quas vidi & tractavi egomet oculis meis ac manibus meis. Dum essem juvenis annotum quindecim, & ephebus essem archiepiscopi, qui tunc erat Tarraconensis, cum quodam avunculo meo, [Col. 0417E] dictæ meæ matris Agnetis Paschalis viduæ germano fratre, nomine Antonio Pujol, qui dicto archiepiscopo erat a cæremoniis sacris, & a confessionibus; quia erat vir valde doctus, & magnorum meritorum; morabatur tunc temporis mea mater Minoressæ; ob negotia, quæ ibi memorat hujus narrationis auctor.
[46] [relicto Serrato monte] Habebat illa tunc domum suam præcipuam & habitationem in hac civitate Barcinonensi; cura illius in absentia sua aliis commissa. Quæ dum sabbato quodam visitasset sanctam domum Dominæ nostræ Monserratensis (quo solebat ire sabbatis plerisque, quia tribus dumtaxat leucis Manresa distabat) & rediret domum suam a meridie una cum comitatu juvenum duorum, ac trium mulierum ibidem expresso; ad sacellum Apostolorum, quod paullo inferius aberat a Domina nostra, venit eis obviam juvenis quidam, vili veste lanea * totus vestitus, tamquam peregrinus, statura quidem non admodum procerus, verum candidus & rubicundus, & boni admodum vultus, & gravis, & super omnia, modestiæ magnæ oculorum, quos vix solo levabat: veniebatque valde defessus, ac claudicans tibia dextera. Venit obviam, [Col. 0417F] ut dixi, matri in sacello Apostolorum: quam rogabat, sicubi circa esset xenodochium, quo recipere se posset. Illa vero honoratum ac bonum vultum ejus conspicata, una cum capite aliquantulum calvo, contemplabatur illum, movente eam præsentia ejus ad devotionem & pietatem: & sic illi dixit, quod illud, quod magis ibi erat vicinum, tribus inde leucis distaret, ubi ipsæ habitarent, in civitate Minoressana: unde erat, & quo ibat. Quod si placeret comitari sese ac sequi, ibi sese commodaturam ei ac laute prospecturam, modo, quo fieri posset, optimo.
[47] [Minoressam pervenerit:] Ipse vero honoratis ac Christianis verbis
dictam oblationem sibi gratam esse testificatus,
decrevit eas sequi, tardo incedentes gressu, ob
claudicationem ejus, ut comitari illas posset. Dumque
offerrent ei asinum, quem secum ducebant,
ut ei insideret, ex commiseratione, qua erga
eum ferebantur, numquam exorare cum potuere,
ut desineret ire pedes, aut jumentum conscenderet
vel ad unicum passum. Dumque omnes
simul jam sero adventarent Minoressam, dictus P.
Ignatius, & duo dicti juvenes alii, & dictæ tres
mulieres, & mea mater; illa, priusquam intraret
civitatem, eum præmisit, ut intraret cum Hieronyma
[Pagina 418]
[Col. 0418A] Cavera vidua & xenodochii S. Luciæ ejusdem
civitatis præfecta, mandans ei, ut de bono
lecto ac cubiculo ipsi prospiceret in dicto xenodochio,
ejusque curam gereret; in reliquis,
quæ ad ejus victum ac lautitias spectarent, solicite
se ei prospecturam e sua domo, quot diebus
necesse foret. Et sic contigit, ut, domum redux
dicta mea mater, eodem isto vespere miserit ad xenodochium
pro dicto P. Ignatio cœnam, quam
pro semetipsa invenerat præparatam, gallinam,
sicut dicebat, & scutellam cum jure; quia ipsa
erat aliquantulum male affecta. Idem fecit duobus
sequentibus diebus, quibus is versatus fuit in xenodochio,
quinque videlicet: ubi semper jejunabat
magno cum rigore. Ne nimium excrescat
narratio; eam contraho.
[48] Subtexit varia de ejus virtutibus, vitæ asperitate, procurata ei domo a sua matre, [& quomodo inde sit digressus.] ut tranquillius ac commodius rebus suis vacaret; de colloquiis spiritualibus, bonis operibus, quæ tam in hospitali erga infirmos, quam erga pauperes reliquos, in civitate existentes exercebat: deinde refert invidorum ac malitiosorum contradictiones ac [Col. 0418B] murmurationes adversus sancta hæc exercitia, & eorum auctorem, nec non ipsius sequaces, ac singulatim Joannam Serram, in cujus domum se receperat; & super omnia murmur fuisse narrat de sua matre Agnete Paschale, quæ tamquam istarum turbarum inventrix ac novitatum fautrix traducebatur, ob officia a se earum auctori præstita: eoque rem processisse, ut coacta fuerit Tarracone accersere germanum suum fratrem Antonium Pujol, de quo supra; quem cum festinatione, se comitante, ad civitatem Minoressanam venisse memorat: matremque suam, re ipsi exposita, ab ipso petiisse, ut illum secum duceret Barcinonem. Dictum factum: valedixit Minoressæ Ignatius, maximo sui apud majorem ac meliorem civitatis partem relicto desiderio: ac cum avunculo dicti Joannis Paschalis Barcinonem venit. Hæc inde contraximus: quæ Barcinonem spectant, postea dabuntur, ubi, qua hoc Joannis testimonium valeat auctoritate, dicetur; nunc Minoressam repetamus.
[49] Franciscus Vicens, ejusdem civitatis civis, nec non philosophiæ ac medicinæ doctor, [spelunca S. Ignatii] Apologiam edidit, anno 1664 excusam; qua veritatem & unitatem sanctæ ac prodigiosæ speluncæ Minoressanæ [Col. 0418C] egregie defendit; quam ibidem Societas Jesu pro vera atque unica habet ac possidet; in quam ejus gloriosus Fundator ac Patriarcha a Monte serrato digressus, & a divino Spiritu motus, secessit; quam denique rara sua asperitate, mirabili vita, cæli favoribus ibidem acceptis, & miraculis patratis, in verum sanctuarium convertit. Atque hæc quidem summatim a laudato istius Apologiæ auctore præmissa, plenius deducuntur apud Vitæ Ignatianæ scriptores. Quia vero proxime sæpius recurret ista Apologia, magno utique ad illustrandam Sancti nostri apud Minoressanos commorationem subsidio nobis futura, ideo brevem de hac notionem suggerendam putavimus.
[50] Religiosi quidam patres Minoressani hanc controversiam moverunt, [unica contra quosdam religiosos] dicendo coram testibus fide dignis, quod in suo conventu esset vera S. Ignatii spelunca; quodque non esset talis, quam habet Societas. Sed postea eos dictum mitigasse mense Augusto anni 1664, habemus ex citato Apologiæ auctore, misso ab illis ad Societatis collegium religioso, qui renuntiaret, cogitasse eos numquam, aut dixisse, quod spelunca Societatis non esset vera, in qua Sanctus habitarit; sed quod etiam habitarit [Col. 0418D] in illa, quam ipsi haberent, prope eam, quæ est Societatis. Et sane tam alte insederat opinio ista Patrum dictorum animis, ut ex sua nova spelunca terram dederint pro infirmis, ad imitationem vel contrapositionem, ut loquitur auctor, illius, quæ donari solet, miraculis donum subsecutis, ex antiqua, quam civitas veneratur. Quibus autem verbis illa sese opposuerit die XX Septembris dicti anni 1664, imaginariæ istius speluncæ patronis, habet auctor num. 9. Quod vero sanctæ spelunca, ad istum usque diem in veneratione habita, sit illa, quam S. Ignatius incoluit, a num. 13 probat ex juratis & oculatis testimoniis. A num. 17 profert juratos testes, illud audivisse se ab iis, qui rem viderunt, deponentes.
[51] [asseritur:] Postea idem argumentum probat a traditione, famaque publica cum authenticis scripturis; ne loquar de universali veneratione, a num. 39; & miraculis, a num. 47. Denique concludere se manifeste & evidenter censet, hanc & non aliam esse speluncam veram & unicam S. Ignatii, quam nostra Societas possidet; adjunctis deinde argumentis [Col. 0418E] negativis, ut vocant, quæ sufficiant ad convincendum quemlibet hominem, modo ratione duci se sinat, ex singularibus adjunctis, quæ huic causæ patrocinentur. Possessio itaque, ut nos dicta concludamus, stetit semper, stabitque pro Societate nostra, unicam, ac veram Sancti speluncam habente, cum exclusione alterius cujuscumque; quam post elapsos tot annos fabricare demum anno 1664 non poterat bonorum istorum religiosorum novitas, omni probabilitatis fundamento destituta. Placet nunc, antequam ad alia pergamus, qualis fuerit illa spelunca, describere. Loci itaque situm, naturam, formam, dimensionem, & cetera id genus intellige ex Bartolo lib. 1, num. 12:
[52] [quæ describitur.] Sancto secessum quærenti, facile is occurrit passu fere sexcentesimo Manresa distans, instituto valde idoneus. Spelunca fuit ad infimum collem, viva in rupe excavata, tenebricosa, nec multum sepulcro dissimilis, loco tamen peramœno sita, & angusta in valle, cui apud incolas Paradisi valli [nomen] amœnitas fecit. Calamis inde octoginta Cardanerus rivus limpidissimis aquis fluit: e regione est via regia: hanc inter & specum e saxo crux visitur, e tribus una, ad quas Sancto mos fuit pias obire stationes. Palmos habet in longum spelunca duos & triginta; lata decem: alta, qua fornix multum attollitur, similiter decem: depressior vero, prout interius magis [Col. 0418F] in illam receditur. Qua parte Monserratum spectat, fenestella patet, ex scissura rupis commode captata, ex qua prospici templum potest, & Virgo Parens adorari. Ceterum undique nigra, & tenebris horrida, & incomposita, & prominentibus sursum hinc inde ex caute cuspidibus aspera. Pauci hanc norant, adibat nemo; & hoc Ignatio opportunior visa. Aperto igitur in illam per objecta spineta, & condensa dumorum, angusto aditu, suam fecit. Vicensus superius memoratus narrat num. 31, illustrissimos episcopos Raphaëlem de Rovirola Barcinonensem, & Franciscum Robuster Vicensem, judices remissoriales in processibus canonizationis S. Ignatii, die XVI Septembris anni 1606 istam speluncam oculis lustrasse; ac rem gestam haberi in informatione ejusdem anni 1606, fol. 510; quæ dicat inter alia, hanc speluncam distare a civitate quasi 200 passus; præterea habere longitudinem 26 palmorum; esse latitudinis octo, & undecim altitudinis. Cantius in litteris, de quibus supra, ad tertium circiter jactum lapidis extra Manresam collocat illud monumentum.
[53] [Col. 0419A] Variæ rationes nobis persuadent, in secessu istius speluncæ a Viro sancto compositum fuisse librum Exercitiorum spiritualium, [Ibi Exercitia spiritualia composuit.] vel primam eorumdem designationem & ideam. Primo: Quia locus ille maxime ad hoc erat aptus, solitarius utique, strepitu & interpellatoribus liber. 2. Quia apud laudatum Vicensum num. 13 habemus, quod in ista spelunca ageret asperam pœnitentiam: quod sæpe admodum in illa secederet, num. 20: quod habitaverit in .. spelunca dicta.., quod flagro se cæderet in spelunca.., & quod Sanctus IN dicta SPELUNCA FACERET EXERCITIA. Et citantur Informationes Barcinonenses ac Minoressanæ. Dicebam superius disjunctive vel primam eorumdem designationem &c.; nam Exercitia illa non simul & semel composita sunt. In antiquissima enim Vita, auctore Consalvo, ex ore sancti Patris excepta, sub finem, rogatus Vir sanctus; quonam modo ea conscripsisset; respondit, Exercitia non simul omnia fuisse composita, sed ut quæque observarat sibi profuisse, ita scripto annotasse, quod existimarat, aliis quoque posse esse utilia. Qualis est illa ratio examinandæ conscientiæ, adhibitis [Col. 0419B] lineis illis, & hujusmodi alia. Electionum rationem particulatim asseruit elicuisse se ex illa spirituum varietate, quam sensit tum, cum in Loyola æger ex tibia decumberet. At de Exercitiis S. Ignatii plurima mox dicenda supersunt.
[54] Commorationem S. Ignatii apud Minoressanos extendendam ad unum circiter annum, [Quamdiu Manresæ moratus fuerit.] conficitur ex Actis ex ore Sancti a Consalvo exceptis num. 29; ubi hæc dicuntur: Adhuc Manresæ cum esset (fuit autem ibi anno ferme toto;) &c. De hac commoratione etiam ex Ribadeneira & Maffeio constat. Hic lib. 1, cap. 11, anni fere spatio, ait, exacto .. Hierosolymam .. petere omnino constituit. Et cap. 12, sub initium anni MDXXIII .. Minoressa profectum, venisse Barcinonem, affirmat. Ribadeneira vero lib. 1, cap. 10 scribit: Annum unum plus minus Manresæ transegit. In Vita autem breviore apud Quartemontium cap. 4, annum pene Minoressæ commoratus dicitur. Quod tempus aliquanto plus abbreviat Orlandinus lib. 1, num. 31 dicens, quod Barcinonem discesserit,.. Manresam decimo fere postquam venerat mense .. relinquens. In Horis canonicis numero rotundo ibidem per annum commoratus narratur. Sequitur ex tot allatis testimoniis, [Col. 0419C] ut audiendus non sit Garibaius lib 30, cap. 5, dum S. Ignatii apud Minoressanos commorationem justo parcius restringit ad menses septem.
In parvo illo quidem, sed nervoso Exercitiorum spiritualium elogio, quod in Horis Sancti canonicis, postquam esset dictum de iis, quæ Sancto Manresæ patefecerat Dominus, [Yepezio, qui censet Exercitia a Sancto composita fuisse postquam studuerat,] mox ita recitat Ecclesia: Quo tempore homo litterarum plane rudis, admirabilem illum composuit Exorcitiorum librum, Sedis Apostolicæ judicio, & omnium utilitate comprobatum; ex illo, inquam, elogio constitue, quid ex communi Ecclesiæ sensu sit tenendum circa tria ista quæsita; nimirum a S. Ignatio Manresæ degente, anno 1522 librum istum fuisse compositum. R. P. Antonius Yepes in Chronico generali Ordinis S. Benedicti Hispanice edito, tom. 4, [Col. 0419D] centuria 5, fol. 236 censet, Sanctum hujus libri haud dubie conditorem fuisse, sed hunc ab eo ordinatum tunc, quando erat Minoressæ, fatetur, sibi certum non esse, imo potius se tenere contrarium, tamquam magis probabile. Etenim quia opus illud scatet multis auctoritatibus Scripturæ sacræ ac doctrinæ Sanctorum; Viro istarum rerum atque ipsius quidem Latini sermonis tunc imperito, illius confectionem abjudicat; propius ad verum accedere censens, quod emenso Parisiis studiorum curriculo illud conscripserit, litteris utique & experientia tunc temporis instructus; adeo ut, dum Minoressæ personas ad se accedentes spiritualibus imbuit Exercitiis, id non contigerit juxta conjecturam Yepezii, quia tunc scripsit Exercitiorum librum, sed quia tunc profecit Cisnerosiano. Addit, id affirmare sese non ex sua solius conjectura, sed vult id colligi ex generali Ordinis S. Benedicti traditione, quæ originem traxerit ex usu loci sacri Monserratensis.
[56] [opponitur Ribadeneira; qui ad argumenta ejus] Ad hæc fatetur, patrem Ribadeneiram in contratia esse sententia; ejusque epistolam, a R. P. Francisco Giron, collegii Salmanticensis Societatis [Col. 0419E] Jesu Rectore secum communicatam profert a fol. 237; e qua delibo sequentia Latine ex Hispanico a me reddita. Duo Ribadeneiræ statuenda videntur, alterum, quod valde sit probabile, beatum Patrem nostrum Ignatium Minoressæ habuisse notitiam libri aut Exercitatorii patris fratris Garciæ de Cisneros, atque in melioris vitæ initiis illo profecisse ad suam orationem ac meditationem; nec non a patre fratre Joanne Chanones instructum, ac nonnulla ex eo edoctum fuisse; Sanctumque etiam libro, quem postea composuit, Exercitiorum spiritualium nomen indidisse, desumpto libri nomine e patris fratris Garciæ libro vel Exercitatorio, Alterum est, quod sancti Patris liber a patris fratris Garciæ libro valde sit diversus: quia tametsi in uno atque altero materia tenus tractentur aliqua, quæ coincidunt; in modo tamen & forma tractandi valde differunt, Et postquam Ribadeneira enumerasset varia, quæ in libro Exercitiorum præcipuum admodum tenent locum, & de quibus in isto alio verbum occurrit nullum; statuit, dubium non esse, quin duo isti libri differant, & secundus e primo non sit desumptus
[57] [respondet] Ad argumentum, quod promebat Yepesius,
[Col. 0419F] ex Sancti id temporis imperitia, reponit Ribadeneira,
quod, ut Deus doceat, & illuminet animam
aliquam, studiis aut latinitate opus non
sit. Atque id, quod Pater, inquit, noster scripsit
in libro Exercitiorum, non ideo scripsit,
quia eo converterat studium, aut in libris id didicerat;
sed quia ipsum Deus illud docuerat, idque
erat in se ipse expertus. Nam tametsi in illis
principiis non sciret, quidnam de se statuisset Dominus;
sciebat tamen illud Deus, & paulatim
eum disponebat, ut fundatorem eum faceret Societatis,
magnumque Ecclesiæ suæ Patriarcham;
dabatque illi unum ex adminiculis, quo debebat
jungere ac subigere eamdem suam Societatem;
ejusque filii tantum in Ecclesia facere fructum,
quantum fecere per Exercitia. Et mox suam sententiam
confirmans ex fructu, quem ubique ac tot
modis Dominus noster per illa operari dignatus est,
recte judicat, quod etiamsi sanctus Pater noster
multum studuisset, suaque ex aliis libris prompsisset
Exercitia, fieri tamen, humano modo loquendo,
haud potuisse, ut ex ideis in schola haustis,
atque ex librorum etiam spiritualium ac piorum
lectione erutis, sequerentur mutationes vitæ, morum
[Pagina 420]
[Col. 0420A] reformationes, aliaque spiritus emolumenta,
qualia ex libro Exercitiorum sancti Patris profluxere,
si singulari cum favore Dominus ipsi ea non
dedisset ad istarum rerum exsecutionem.
[58] Tum allegat verba Pauli PP. III, qui in Brevi, [ac probat, eadem a Sancto recenter converso fuisse composita.] anno 1548 edito laudans & confirmans Exercitia, sic loquitur: Exercitia spiritualia ex sacris Scripturis, & vitæ spiritualis experimentis elicita. Item patris Polanci (cujus, inquit Ribadeneira, est Præfatio Exercitiorum libri,) hunc textum citat idem auctor: Hæc documenta ac spiritualia Exercitia, quæ non tam a libris, quam ab unctione sancti Spiritus, & ab interna experientia, & usu tractandorum animorum edoctus noster in Christo Pater &c. composuit. Et tandem laudatus Ribadeneira ita rem concludit: Atque is fuit communis sensus omnium antiquorum Patrum Societatis, qui tractavimus & conversati fuimus cum nostro beato Patre; nec umquam alterius fuit rei cogitatio vel suspicio. Epistolæ Matriti XVIII Aprilis anno MDCVII datæ subscribitur Petrus Ribadeneira. Quibus solide stabiliuntur ea, quæ jam pridem dixerat lib. 1 Vitæ cap. 8: Hoc [Col. 0420B] eodem tempore, Exercitiorum spiritualium librum, quem appellant, ex accurata eorum, quæ sibi contigerant, observatione conscripsit; tum videlicet, quando apud Minoressanos degebat, prout ex antecedente ac consequente memorati scriptoris textu liquet. Liber itaque ille a S. Ignatio Manresæ anno 1522 conscriptus est.
[59] [Exercitia illa] Atque hæc quidem ad commentationes illas sacras S. Ignatio tamquam vero ac genuino earum auctori vindicandas sufficere poterant tunc temporis. Fuit tamen inventus hypercriticus quidam, cui postmodum antiquam illam cramben recoquere, & nova inde ineptiarum fercula obtrudere placuit. Rem ejusque vindicias accipe ex Bartolo lib. 1 Vitæ num. 21: Diximus, inquit, S. Ignatium, ex paterna domo Monserratum profectum, vitam omnem apud Joannem Chanones, monachum S. Benedicti, confessione sacra expiasse, fuisse ab illo sanctis consiliis in suscepta virtute institutum; addo, forsitan ad hoc & librum aliquem, ac, si lubet, hoc ipsum, quod commemoratur, Exercitatorium accepisse. Ex his nescio quis, quodcumque huic nomen, libros scripsit duos: indicem hunc facit: “De religiosa S. Ignatii sive S. Enneconis, fundatoris Societatis Jesu, per Patres Benedictinos institutione; [Col. 0420C] deque libello Exercitiorum ejusdem ab Exercitatorio veri servi Dei, Garziæ Cisneri, abbatis Benedictini magna ex parte desumpto”.
[60] Ex quo patet, probare conatum, de Cisneri libro S. Ignatium magna ex parte Exercitia sua exscripsisse; [contra ineptum quemdam hypercriticum] proinde, ut plane sequitur, non sua; nisi si alieni injustus occupator, vocari possessor legitimus debeat. Qui enim potuit divinorum rudis, inquit ille, de cultu intimæ virtutis tam exquisita peritia & cohærenter adeo scribere? Unde porro illi in tractandis animis experientia, qui delituisset eatenus vel inter mendicos, & ægrotos in nosocomio; vel in solitario cavo eremita? Ex Cisnero igitur librum illum descripsit. Hoc vero nec unum, nec tamen gravissimum eorum, quibus S. Ignatii gloriam, ejusque Ordinem is liber perstringit; sed cum ab sacra Indicis Congregatione notatus sit, (Romano utique fulmine ictus, sicut constat ex ejusdem Congregationis decreto, anno 1646; die XVIII Decembris Romæ edito) unaque ex hominum oculis & memoria erasus, nullam sui deinceps meretur mentionem.
[61] [Col. 0420D] Ad Exercitia quod spectat, hoc solum dixero; si quid valent, quæ ante retuli, [egregie tuetur Bartolus,] evidentissime ex iis oppositum confici, Ignatium scilicet ex Cisnero Exercitia nec descripsisse neque compilasse. Nihil quidem verius, quam oportuisse illum aliunde id haurire, in quo ipse nec satis versatus, nec per se sat esset eruditus. Unde vero, & quonam id modo? Dicant ejus fidei testes, quam illustrissimi Romanæ Rotæ Auditores nominis sui pondere commendant: “Cum dicta, inquiunt, Exercitia facta fuerint eo tempore, quo dictus B. Pater erat idiota, & litterarum ignarus; utique cogimur fateri, dictam cognitionem, & lumen supernaturaliter infusa potius, quam acquisita fuisse”. Quæ vox de iis auctoritatibus deprompta, & ab iis auctoribus edita, quibus rei commissæ gravitas, veri necessitatem imponebat, apud quemlibet cordatum plus debet posse, quam ut velit certioribus confirmari.
[62] [atque Ignatio] Habemus tamen S. Ignatii intime conscios & familiares Jacobum Lainium, & Joannem Polancum, a quibus extra ambiguum nobis traditum [Col. 0420E] est, S. Ignatio in Exercitiis componendis magistrum primarium præter Deum, fuisse neminem; documenta præterquam e cælo fuisse nulla. Nec desunt vitæ sanctissimæ homines, idem divinitus edocti, quos & longum referre, & mihi non necessarium, testimoniis nixo juridicis, dum ageretur de illo in Sanctorum album adscribendo. Illud potius necessarium, meminisse, quod diserte nobis consignarunt, qui ex ipsomet audiverant; ut novis subinde radiis illuminatior, de divinis plura cognoscebat, sic libro Exercitiorum novi semper aliquid addidisse, donec qualem habemus perficeret. Ex quibus egregie, ambigentibus fit satis, qui potuerit tam absolutum opusculum prodire ab homine neque literato, nec regendis animis assueto; qui vero etiam ejusmodi cum esset, uti potuerit conciliorum & Patrum locis, & boni malique spiritus naturam statis discernere regulis, quæ nisi ab apprime docto, & interioris hominis gubernatione jam longa trito præstari nequeunt.
[63] [vindicat,] Manresæ siquidem dum solus ageret, EX IIS
QUÆ DIVINO MAGISTERIO DIDICERAT (quod
coram Gregorio XV ex authentico relatu illustrissimorum
Romanæ Rotæ Auditorum, consessus
Pontificii dixit Advocatus, de illa tractans Manresana
Sancti commoratione) ex iis, inquam,
[Col. 0420F] præcipuas, eo, quem exposui ordine, descripsit
Exercitiorum partes; quibus deinde veluti substructis
mædificavit semper totis quinque & viginti
annis, ad MDXLVIII, quo Pauli III auctoritate
communita in lucem exierunt; diuque jam
interioris vitæ œconomiam usu ipso perdoctus,
novas iis adjunxit regulas, quas Additiones vocavit;
& jam theologus varios ex conciliis & Patribus
textus. Hinc eo Pontifex, quod paulo ante
exscripsi, inquit, diplomate, Documenta
nominavit, sive Exercitia spiritualia
ex Scripturis, et vitæ spiritualis experimentis
elicita, et in ordinem ad pie
movendos fidelium animos aptissimum
redacta: qualia videlicet tunc erant, cum
a duce Francisco Borgia ea acciperet supremo suffragio
confirmanda: non autem qualia fuerant,
cum Manresæ primum a Sancto fuerant conscripta.
Ergo Ignatius neque ab uno se Exercitia protulit;
sed neque ab Cisnero. Quod adeo liquet
inter se utraque componenti, esto materiæ aliquid
commune habeant, ut arcem regiam liquet a palatio
differre, licet portas & muros utraque habeant.
[Pagina 421]
[Col. 0421A] Quod ne gratis a se dictum quispiam existimet,
argumentum hoc probat Bartolus a partium
libri utriusque enumeratione, sic prosequens:
[64] Ubi enim in Exercitatorio Cisneri meditatio Fundamenti, [tamquam vero ac genuino] de fine, in quem conditus homo est; quod est Exercitiorum S. Ignatii principium ad extricandum ab secularibus animum, ut ab initio in nullum eorum propendeat? Ubi de duobus Vexillis, ad afficiendos ad Christi vexillum animos? Ubi alia de tyranno & rege, ad præcipiendum belli utriusque eventum, & præmia? Ubi stabilis vitæ Electio, totius pars maxima, in quam tendunt quæcumque præmissa sunt? Ubi Modus orandi triplex? Ubi conscientiæ Examen singulare ... Ubi tot Additiones & Regulæ ad secernendos inter se spiritus; ad correctionem scrupulorum; ad ordinandam in posterum vitam; ad sentiendum cum Ecclesia Catholica; ad sua in pauperes cum fructu eroganda? Estne horum quidquam in Exercitatorio Cisneri? Estne reliquorum, quæ sunt S. Ignatii Exercitiis propria, & repeti ad prolixitatem absque tædio non possunt? Materiam [Col. 0421B] tamen dumtaxat attigi: nam si modus, & partium inter se spectetur commissio, quæ S. Ignatii Exercitia in artem, quam antea descripsi, formamque concinnat; quæ vel umbra istorum in Cisnero? quidve horum sat vidit illius propugnator, ut apud Cisnerum id investigaret?
[65] Est tamen hæc summa Exercitiorum; hæc germana illorum & tam propria ratio; [eorumdem auctori.] ut eadem licet eorum materia, vel temere vel diverso ab iis ordine digesta, non Exercitia Ignatii, sed alterius generis conflatura [sit] librum, natura & efficientia ab iis diversum. Et esse plane oportuit memorem, quem hujus tuendæ falsitatis prurigo incessit, ex varietate effectorum, quam tuto asseratur causarum diversitas, & demonstrare ab Exercitiis Cisneri eas morum ubique commutationes profectas, quæ ab Exercitiis Ignatii tam arduæ tantoque numero factæ sunt, ut propterea incantamentorum, & magiæ suspicionem quibusdam facerent.
[Col. 0421C] Aliis deinde argumentis extrinsecus assumptis spiritualem hunc sacrarum commentationum thesaurum vindicare pergit Bartolus vero suo ac genuino auctori Ignatio, [Argumenta extrinseca] his verbis: Ceterum secluso quovis argumento, ex causæ hujus visceribus utrimque nato; ægre admodum fit multis, iisque gravissimis, quod mendacio finxisse, vel stolide creduli dicantur putasse, hoc esse Ignatii opus. Franciscus Borgia, dux Gandiæ, tum religiosus, nunc Beatus, hoc Paulo III obtulit approbandum pro vero Ignatii partu; (quod ipsa quoque significat Bulla;) ut quem pro suo Ignatius Francisco tradiderat. Decepit igitur aut Pontificem Borgia, aut ipse a Sancto deceptus est; at quali, & quam industrio in subducendis ab luce hominum, & deflectendis in alios rebus suis præclaris? ita ut jam prope confectas attexere [Col. 0421D] alteri niteretur, ne qua inde ad se gloria rediret. Familiæ ipsius, cujus fuerat parens, ne parens & fundator audiret, nomen esse voluit, quod nihil penitus de Ignatio sonaret. Jam si de Cisnero Exercitia non dicam integre suffuratus; sed, quantum sufficiat, ad ea Cisnero adscribenda; illa scilicet sibi adscripsisset? Si vero non adscripsit, quem tandem illorum censeri auctorem voluit, præter Deum, quo præceptore illa didicerat?
[67] [quibus dictus liber asseritur Sancto,] Sed nimium quantum Ignatii intererat; ne ab se is liber abjudicaretur, qui sibi, quod omnium cupidissime optabat, obtrectationes, probra, accusationes veneficii & hæresis; carcetem, catenas, & alia sexcenta insectationum cruciamenta lucri fecit, quæ illius causa pertulit æquissimo animo; cum nihil magis in promptu esset, quam uno Cisneri titulo ea redimere, cujus pridem opus sine suspicione legebatur. Verum etsi tantus sui contemptor Ignatius non fuisset, ut etiam propria libenter aliis vellet attribui; an & veri & æqui pariter contemptor? An sui & generis [Col. 0421E] immemor? Projecti ruboris hunc esse oportet, qui alienam lucubrationem ita venditat pro sua, ut, eo adhuc etiam puero, auctoris jam nomine celebratam possit quivis e vulgo ei exprobare, rapto magis quam furto usurpatam. Quodnam vero judicium formari debeat non tam de iis, quæ Sancto sunt objecta, quam de illorum scriptore & auctore, concludit ex libri utriusque diversitate; ex Sancti virtute ac genio; ex fide testium in decernendis illi Sanctorum honoribus juratorum; ex illustrissimis Rotæ Romanæ auditoribus; quorum is, qui Acta in gravem ac solidam causæ cognitionem Paulo V oblatam redegit, fuit Innocentius X, qui tempore Bartoli sedebat; adde relationes consistoriales coram Gregorio XV publice & privatim habitas; manuscriptos denique codices nostræ Societatis.
[68] [contra adversarium publico congregationis Casinensis decreto exarmatum,] Post has pro auctore genuino sæpe laudati ac
pluribus infra laudandi Exercitiorum libelli a Bartolo
productas vindicias, observare juvat, eam
ob rem, prout pergit, scriptoris, qui contra jus
omne officii, nomen religiosi Cassinensis assumere
ausus est, inverecundiam sapiens illa & venerabilis
congregatio non tulit; præter quod etiam
magnam animadvertit injuriam fieri religiosæ familiæ,
nihil tale commeritæ, sed semper, ut
est in posterum, tum officiis obsequenti, tum
[Col. 0421F] spiritu filiæ, edito super hac re decreto solenni,
quod ex apographo nostri tabularii Romani huc
misso a P. Ignatio Pinio, sic sonat: Cum nobis
relatum fuerit, libellum quemdam sub nomine
D. Constantini Cajetani, monachi Casinensis,
& abbatis fuisse impressum, Societatis Jesu existimationi
insigniter præjudicialem; doluimus sane,
prout par erat, vehementer hominis levitatem &
audaciam (si quidem talis scriptionis est auctor,
quod nobis difficillime persuaderi potest) summopere
admirati. Ac ut religiosissimis Societatis
patribus, qui tanti a nobis fiunt, quanti egregiam
ipsorum virtutem ac doctrinam fieri æquum
est, per nos satisfiat, & ceteris omnibus constet,
inconsultis nobis ac plane insciis prædictum librum
prodiisse in lucem, per occasionem nostrorum
comitiorum in unum congregati, istud ipsum publico
edicto vulgare ac contestari statuimus; addentes
insuper, præfatum P. D. Constantinum,
quod extra congregationem nostram multis abhinc
annis Pontificia auctoritate degat, potestati nostræ
non amplius, quam alium quemvis alterius
religiosi instituti professorem, subjectum esse.
[Pagina 422]
[Col. 0422A] Quare si quid ab eo in hoc genere peccatum est
adhuc, vel in posterum (quod Deus avertat!)
peccari contigerit, tum ipsos Societatis Jesu alumnos,
tum alios quoscumque omnes enixe rogatos
volumus, ut certo sibi persuadeant, communi
totius Congregationis Casinensis sensui, &
peculiari in Societatem Jesu observantiæ id omnino
adversari ac repugnare. Datum Ravennæ in
nostris generalibus comitiis die XXIII Aprilis MDCXLIV.
D. Honoratus * a Ulateris * scriba Capituli.
Et appositum erat sigillum. Decretum illud
etiam publici juris fecit Bartolus.
[69] Alium vero quemdam, qui ineptissimum infamis hujus libelli auctorem incaute secutus fuerat, ejusdem instituti congregatio Lusitana publicis etiam tabulis corrigendum censuit. [uti & sequacem ejus, publicis etiam congregationis Lusitanæ] Rem intellige ex hoc decreto apud Bartolum: Cum nostra Benedictina Congregatio Lusitana summo semper, ut par est, studio & reverentia doctissimam & religiosissimam Patrum Societatis Jesu familiam prosequuta sit; idque omnes Christianæ disciplinæ, nedum arctioris instituti sectatores deceat, ut charitate simul ambulantes, honore sese invicem [Col. 0422B] præveniant; testamur nos infra scripti prædictæ congregationis abbas generalis & definitores, ad hoc specialiter congregati, in libro inscripto, Historia Benedictina, vernaculo idiomate Lusitano nuper edito a nostro reverendo admodum patre magistro Leone a S. Thoma, congregationis nostræ Lusitanæ monacho, & in Conimbricensi academia primario theologiæ professore, nonnulla referri ex Constantino quodam Cajetano, nostræ item Casinensis congregationis monacho, quæ, ut prædictæ religiosissimæ Societatis existimationi adversantia, sic minus probabilia, quam fides historiæ postulat, ab ipsa congregatione nostra Casinensi (quam ut parentem libenter veneramur) decreto publico indicata jam sunt.
[70] Quocirca, ea, ut sine fundamento a primo auctore vulgata aut excogitata, [Ordinis Benedictini tabulis perstrictum.] & minus considerate a secundo relata, certe a communi congregationis nostræ sensu aliena declaramus. In quorum fidem, testimonium hoc scribi jussimus, & nomina nostra subscripsimus, religiosos sacræ dictæ Societatis Patres enixe rogantes, ut de antiqua illa nostra in ipsos, quam hactenus experti sunt, observantia nihil detractum vel diminutum fuisse, vel etiam in posterum fore, sibi certo [Col. 0422C] persuadeant. Datum in hoc nostro monasterio Tibanensi, die XXIX Octobris, anni MDCXLV. Magister F. Antonius Carneiro, abbas generalis S Benedicti &c. Ceterum pro hac tam insigni optimæ erga Societatem nostram voluntatis testificatione, comitia nostra generalia octava, anno 1646 Romæ habita, suarum esse partium existimarunt, utrique jam laudatæ congregationi agere gratias, editis super hac re ad posterorum memoriam decretis decimo tertio, & vigesimo sexto, quæ habentur in novissima Instituti nostri editione, Pragæ excusa anno 1705, tom. 1, pag. 566, & 570.
[71] Jam vero quisnam post hæc satis patienter ferat, [Argaizius ex isto sordido fonte, & alio nullius hic fidei] odiosam hanc & amarulentam de Exercitiis Ignatianis cramben iterum recoqui a recentiore quodam scribillatore; qui vel rerum omnium ignarus, vel non satis erga Societatem, ejusve Conditorem benignus, ut mitissime dicam, mirabilem illum librum Sancto eripere conatur, & Cisnerosianum ei substituere. Verum an auctor ille commiseratione potius quam refutatione dignus non sit, aliorum esto judicium. Gregorius enim Argaizius, Ordinis S. Benedicti chronographus, in Historia Dominæ nostræ Monserratensis anno 1677 lingua Hispanica [Col. 0422D] Matriti impressa, cap. 46 num. 9 inter alias ineptias, quas de S. Ignatio effutit, non infimum illi locum tribuit, quæ versatur circa Exercitia. Etenim ut taciti prætereamus, quæ de gestis ab eodem Sancto in Ordine S. Benedicti, uti vult, in medium profert, pluribus vicibus in subsidium advocat D. Constantinum Caietanum; quasi vero fidem facere possit auctor, cui tot publicæ ac solennes censuræ inustæ fuerant. Sed demus hoc ignorantiæ Argaizii potius, quam malevolentiæ, juxta legem charitatis, quæ non cogitat malum. Dispiciamus interim; quasnam ineptias porrigat Argaizius, malæ istius causæ malus patronus. Carolum de Tapia in Commentariis in Authentica Ingressi, quem citat, cap. de sacrosanctis Eccles. in verbo Monasteria, cap. 10, num. 2 de S. Ignatio ita inter alia scribentem producit:
[72] [impugnat verum Exercitiorum auctorem;] In Serratum gloriosissimæ Deiparæque Mariæ montem dicatum abiit; ubi vili amictus habitu, TRIENNIO IN HEREMO PERMANSIT. Auctor ille quæ de eremo ista somniat, adeo male cohærent, ut pugnent cum tempore, cum loco, cum auctoritate scriptorum antiquiorum, majorem certe hic fidem meritorum, quam meritus sit Carolus [Col. 0422E] de Tapia; qui in iis, quæ ex ipso apud Argaizium proferuntur, nullam certe meretur. Specimina jam dedimus. Non est itaque quod vel tantillum hic deferamus Carolo de Tapia; cujus tamen verbis vult Argaizius multum fidei habendum, ut qui, prout addit, valde amicus fuerit P. Alfonso Salmeroni, & Jacobo Lainez, S. Ignatii sociis. Sed absit, ut rebus istis adeo frivolis duo isti viri imbuerint dictum Carolum; si verum sit, aliquem inter ipsos amicitiæ usum intercessisse. At Sanctus ex secessu Manresano sæpius rediit ad Montem serratum, ut cum viro illo, qui ibidem ei fuerat a sacris confessionibus, communicaret statum conscientiæ suæ. Hoc fac ita esse; an exinde consequitur, ut S. Ignatius Minoressæ non composuerit Exercitia, a Cisnerosianis distincta? At si legere dumtaxat gnarus & scribere, absque ullo latini sermonis usu, erat adeo doctus, uti vult Ribadeneira, ut librum Exercitiorum conscripserit; cur subibat Montem serratum? Alium enim non habebat confessarius ejus, quam Cisnerianum. Sed hoc argumentum Argaizii adeo enerve ac miserum est, ut responsum non mereatur.
[73] [sed sublestæ fidei accusatur:] Ceterum quam sublestæ fidei sit bonus iste Argaizius, & cujus genii, abunde intelligi datur [Col. 0422F] ex Nicolao Antonio, Bibliothecæ Hispanæ veteris tom. 1, pag. 400, a num. 455. Consule item Acta nostra Sanctorum tom. III Aprilis, pag. 271, a num. 7; ac Responsiones Papebrochii parte 2, ad articulum 21 § 2. Quia vero per hujus paragraphi decursum frequens mentio incidit de Garcia Cisneros; si quis plura de eo cognoscere desiderat, adeat laudatum Nicolaum Antonium in Bibliotheca Hispana auctorum, qui post annum 1500 scripsere, tomo 1, pag. 392; ubi breve viri elogium reperiet. Ex dictis abunde confutatur Arnoldus Wion, qui in Ligno Vitæ lib. 5, cap. 10 de isto Garcia agens, nec non de Exercitatorio vitæ spiritualis, ab eodem composito, maxime ex illo tractatu reverendi Societatis Jesu Patres, inquit, omnem suæ religionis perfectionem, meditandique modum sumpsere. Hunc auctorem secutus Domnus Benedictus Haestenus, monasterii Affligeniensis, Ordinis S. Benedicti præpositus, Disquisitionum monasticarum lib. 2, tract. 6, disquisitione 5 in eumdem errorem impegit.
Noster Franciscus Suarez tomo 4 De virtute & statu religionis, lib. 9, cap. 6 pluribus exponit artem seu methodum Exercitiorum S. Ignatii; [Præter alios, qui dederunt Exercitiorum ideam;] id quod varii quoque scriptores Vitæ præstitere, nimirum Bartolus lib. 1, num. 16, Garcias lib. 1, cap. 10; ac Bouhoursius lib. 1; qui consuli poterunt ab iis, qui ideam Exercitiorum longa orationis serie delineatam videre desiderant. Paucula hæc apud Ribadeneiram lib. 1, cap. 8; nam [Col. 0423B] quod in hac spiritali propriæ cognitionis schola discimus, non solum ad excolendum intellectum pertinet, sed ad inflammandam etiam voluntatem. Itaque non tam cognitione, quam actione perficitur; ac finem habet non ipsam scientiam, sed operationem; hæc, inquam, paucula ibidem, uti & reliqua, quæ laudatus auctor hisce superaddit, non satis docent, in quo istorum Exercitiorum ratio consistat. P. Ignatius Diertins, vir præclarissimis in nostra Societate perfunctus officiis, & scriptis, quibus Exercitia spiritualia S. Ignatii explanavit, notissimus, hanc rem paucis complexus est in Historia Exercitiorum spiritualium, cujus partem primam Romæ anno 1700 typis vulgavit, dum lib. 1, num. 6 sic enuntiat: Exposito .. fine, propter quem Deus hominem, ceteraque omnia condidit; huic veritati tamquam fundamento semper insistens, mox per viam, quam vocant, Purgativam, ducit ad cognoscendam fœditatem peccatorum, per quæ ab illo fine turpissime deviamus.
[75] Deinde proposito exemplo Christi regis ac imperatoris, [illud paucis præstitit P. Ignatius Diertins.] a vexillo diaboli retractos ad ejusdem optimi ac sapientissimi ducis vexillum sequendum, ejusque virtutes imitandas per viam illuminativam nos provocat: imo per meditationem [Col. 0423C] de tribus hominum classibus, quodammodo impellit. Quæ omnia in hebdomade tertia, ob oculos posito Christo cum cruce præeunte, magis ac magis confirmantur. Ac denique in via unitiva, quæ complectitur hebdomadem quartam, ad desiderium gloriæ resurgentis Christi, ejusdemque purissimum amorem nos accendit. Cum his conjungit annotationes, additiones, præludia, colloquia, examina, modos eligendi, regulas de victu temperando, de discernendis spiritibus, de scrupulis, de sentiendo cum orthodoxa Ecclesia, & cetera; quæ si eo, quo præscribuntur, ordine adhibeantur; incredibilem quamdam vim habent, homines ad virtutem sinceram, & ad salutem sempiternam perducendi: ut dubitare fas non sit, quin opus hoc sit humano majus, & plane æternæ mentis inventum; cujus præstantia numquam satis percipitur, nisi usus ipse atque exercitatio accesserit. Habet hic lector quamdam sacrarum S. Ignatii commentationum summam.
[76] Porro non esse cujusvis, Exercitia sancti [Col. 0423D] Patris nostri aliis ita tradere, ut non tantum ea fructum producant trigesimum in aliis, in aliis sexagesimum; sed centesimum; [Multum refert, quo in Exercitiis directore utaris,] id est uberrima omnium cælestium donorum affluentia cumulatissimum, recte observat Bartolus lib. 1, num. 17: Illud tamen, inquit, pro comperto habetur, in Exercitiis cum fructu obeundis plurimum posse periti ductoris industriam, nec esse cujusvis promiscue id munus. Nam & sanctus Pater ex tam multis suo spiritu imbutis, & scientissimis rerum divinarum, tam paucos censuit ad Exercitia, suo ex ingenio menteque tradenda, ut, ubi quatuor nominarat, de aliis omnibus sileret. Primo loco fuit Petrus Faber, deinde Alfonsus Salmeron; tertius * Hieronymus Domenecchus; &, quoad primam hebdomadam Franciscus Strada. Unde vero hujus difficultatis causa petitur? Ex eo utique, quod, sicut prosequitur Bartolus, Exercitia medicina sint ægrotantium animorum; cumque sit horum ut temperatio diversa, sic intemperies; ita una æqualis & immutata curatio non potest singulis prodesse. Unde sapienter ac perite Vir sanctus quasdam Additionum nomine præfixit regulas, [Col. 0423E] partim exercenti animum, partim Exercitia tradenti.
[77] [& qua accuratione ea obeas, ut centesimum fructum ferant,] Jam vero quod insignes illæ ac mirabiles morum mutationes in multis hodie post obita Exercitia non sequantur, quæ primis hisce temporibus adeo affluenter copioseque se prodebant, primariam causam refert Bartolus ex schedis Joannis Mironi, viri in Societate gravissimi, his verbis expressam: Quod Patris nostri Ignatii præscriptis nequaquam insistitur: bonum enim ex integra causa; & si Additiones aliquot vel Annotationes negligantur, boni jactura fit, quod erat integræ illarum observationi alligatum: imo si quid etiam immutetur in Exercitiis tradendis; jam non erunt Ignatii opus, sed diversi ab eo spiritus & inventi. Ita enim eæ additiones iis & illis meditationibus intime inhærent huic & illi hebdomadæ; ut si aliter usurpentur, careant suo fructu; multo magis si interserantur meditationes alienæ, aut meditationi cuilibet additio quælibet appendatur. Estque peculiaris hic illarum & proprius regularum usus, qui potissimum varia Exercitiorum genera, modosque secernit. Ex quo intelligitur, tam eum qui Exercitia tradit, quam eum, qui illa accipit, in eam curam sedulo & obnixe incumbere totos [Col. 0423F] debere, ut intra præscriptos a S. Patre nostro fines accurate se contineant, minimas & nullius in speciem momenti regulas, additiones, notationes instructionesve studiose observent; verbo ut complectar omnia, minutissimos etiam apices quoslibet suo non carere pretio existiment, ut securi sint, nihil se ex parte sua posuisse obstaculi, quo minus mensuram fructuum bonam, & confertam & coagitatam, & supereffluentem sacer Exercitiorum secessus effundat in sinum suum; talem denique, qualem in tot alios primis præsertim annis, & Ignatio adhuc vivente, effudit non minore abundantia quam utilitate. Sed nunc quot quantaque commoda invexerit in orbem terrarum, insignium istorum Exercitiorum usus, dispiciamus.
[78] [Ingenter certe ea attulerunt fructus Societati Jesu,] Ribadeneira lib. 1, cap. 8, de illorum usu,
ait, atque utilitate dicamus; primo illis ipsis
Societatis nostræ institutionem acceptam ferre
debemus. Omnes enim ferme primos illos Patres,
quos instituendæ Societatis adjutores & socios habuit
Ignatius, per Exercitia ad perfectionis studium,
mundique despicientiam excitavit. Qui
postea consecuti sunt, & in Societatem jam stabilitam
ingressi, viri vel doctrina, vel ingenio,
[Pagina 424]
[Col. 0424A] vel nobilitate, vel aliis naturæ fortunæque ornamentis
insignes, maxima ex parte Exercitiis hujusmodi,
ad hoc vitæ genus amplectendum, adducti
sunt. Et in Examine Matritensi anni 1595,
de quo inferius § 92 dicam plura, quodque juratus
subivit, affirmat, quod Deus illum docuerit, cum
adhuc litteris operam non dedisset, dederitque
ei medium Exercitiorum spiritualium, quo medio
omnes suos primos socios lucratus est, multosque
alios ex iis, qui illum postea secuti sunt;
multos etiam, qui alios Ordines sunt ingressi;
multos præterea seculares, qui vitam emendarunt.
Rem exemplis illustremus. Ac de primis quidem
novem S. Ignatii sociis, e quibus Ordinem postea
a se institutum formavit, consuli potest Historia
Exercitiorum, quam modo citabam, lib. 2, a
num. 4. Circa alios vero, qui illos deinde subsecuti
sunt, placet obiter ex eadem Historia delibare
exempla. Itaque designato libro num. 16 ponitur
epistola S. Ignatii ad Emmanuelem Mionam,
sacerdotem gravissimum, sibique quondam dum
Compluti ageret, conscientiæ arbitrum, qua impensissime
virum ad Exercitia cohortatus, eum
tulit fructum, ut illum sibi adjunxerit. Num. 19
[Col. 0424B] occurrunt Jacobus & Stephanus de Eguia fratres,
per Exercitia ad Societatem adducti. Ibidem num.
20 Jacobus Hosius, dum Exercitia inchoat, eadem
quidem ut suspecta examinat; sed degustatis
sacris hisce epulis ab Ignatio sibi propositis, tantum
abfuit, ut in iis veneni quidquam deprehenderit;
ut cælestium rerum desiderio flagrans, terrenis nuntium
remiserit, & Sancto sese adjunxerit.
[79] De Francisco Strada quid dicam? Libro 3, num. 4 de illo habemus, quod vel uno Ignatii congressu colloquioque, [viros magnos] dum militandi studio Neapolim peteret, ad militiam sacram derepente sit conversus; Sanctumque e Monte Casino redeuntem comitatus in Urbem, Exercitiis spiritualibus instructus sit, &, demortuo Hosio non impar, in locum ipsius Ignatio, vitæ & laborum particeps ac socius, accesserit. Huic adde ex dictæ Historiæ lib. 4, num. 4 Antonium Araozium Cantabrum, magno ingenio & animo juvenem; qui dum jam theologiæ doctor ex Hispania in Urbem accessisset, ut Sancto se, cui sanguine erat conjunctus, vitæ quoque instituto conjungeret; diebus aliquot in Exercitiorum usu positis, rerum caducarum inanitatem perspexit, atque ad propinqui sui familiam transiit. De Joanne Polanco, & Andrea Frusio agitur ibidem num. 18; de Marco Lainio, Jacobi fratre, num. 19; qui dum ex pia simplicitate [Col. 0424C] diu multumque fuisset solicitus, ne frater sequendo Ignatium in hæresim incideret, ad Urbem accessit revisendi fratris studio, ejusque monitis atque consiliis piarum meditatione rerum ex Ignatii præscripto excultus, Societati nomen dedit, quam suspectam antea habuerat; de cujus felici morte & apparitione ibidem agitur. Proximus illi nobis se offert num. 20 Æmilianus Loyola, sancti Patris Ignatii ex fratre nepos; qui quamquam eo Romam diverterat consilio, ut aulæ potius quam Societati se daret, oborta tamen Exercitiorum postea luce, defæcatiore oculo rem inspexit, consilium mutavit, & Sancto se totum tradidit, factus ex nepote ejusdem filius.
[80] Nec vero præterierim Jacobum Mironem, felicissimos Parisiis ope istarum Exercitationum etiam successus nactum; [ad eam aggregando.] nam ad illas admissus, Societati se addixit, tanta cum sui tum rerum humanarum despicientia, ut & ætatem, & doctrinam, & parentum, quorum unicus erat filius, hereditatem postponenda sibi putaverit; maximam [Col. 0424D] postea apud Lusitanos nominis existimationem consecutus; uti videre est libro citato, num. 23. Quod si inde ad numerum 36 pergamus, inveniemus ibi Nuntium Coloniensem a Fabro divinis rebus per usitatas commentationes institutum, ac deinde Societati aggregatum fuisse. Principem inter tam varios ac multos sacrorum istorum Exercitiorum partus locum non immerito sibi vendicat Petrus Canisius, patria Noviomagensis in Gueldria, Belgii provincia, magnus ille Germanorum difficillimis temporibus apostolus, hæreticorum malleus, rebusque pro Ecclesia Dei fortiter gestis ubique notissimus; de quo plura deducit assignata jam sæpius Historia eodem libro 4, num. 37. Roma vidit publicum egregiæ pœnitentiæ exemplum in Joanne Alphonso Victoria, natione Hispano. Is, Societate nondum inita, ab Exercitiorum recessu digressus, nova se vincendi cupiditate exarsit: nam in ipsis Bacchanalibus, cum personati homines vanis spectaculis implent omnia, ipse sacco indutus, & pœnitentis amictu per celeberrimas prodire vias cœpit, flagrisque in terga sævire adeo pertinaciter & inclementer, ut non prius diverberandi sui finem [Col. 0424E] faceret, quam totus undique cruore redundans, ad ædem nostram longo circuitu perveniret. Quo primo edito tirocinio, Societati nomen & vitam dedit; ex lib. 6, num. 16. Verum hic vela contrahamus, ne longius, quam par est, præsens instituti ratio nos abducat. Alia exempla dabit locis variis eadem Historia. Interim satis superque ex jam dictis manet superior explanatus Petri Ribadeneiræ locus, quantum videlicet & Societatis institutio, ejusdemque propagatio debeant Exercitiis sancti Patris nostri.
[81] [Magna spiritus commoda] Neque vero tantum, inquit Ribadeneira lib. 1, cap. 8, hoc beneficium Religionis nostræ solummodo proprium est, sed etiam commune cum ceteris. Meditandi enim hujusmodi ratio cœnobia multa refersit. Multos religiosos viros labantes, in suscepto consilio confirmavit: solutos vagosque vinculis disciplinæ severioris adstrinxit. Non tamen religionum spatiis eorum fructus circumscribitur: omne enim hominum genus, statum, officium, ætatem, vitæque rationem comprehendunt &c. Quæ ne quis hyperbolice potius, quam vere pronuntiata existimet, en tibi nonnulla exempla, quibus illa confirmentur, ex laudati Diertinsii Historia. Ut primos itaque Exercitiorum fructus, & morum apud Minoressanos [Col. 0424F] mutationem tacitus præteream, de qua re agit idem auctor lib. 1, num. 7, juvat in memoriam revocare, quæ is refert lib. 4, num. 12 de uno atque altero sacrarum virginum cœnobio, quibus incredibilis quidam religiosæ perfectionis ardor est injectus, in iisque revocata, quæ pene jam ceciderat, disciplina. Spiræ vicarius episcopi, nostris jam antea Exercitationibus institutus, tanto contra concubinas studio flagrabat, ut bello palam eis indicto, aut universas se spoponderit ejecturum, aut munus suum cito depositurum, prout ibidem traditur num. 26. Et mox num. 27 occurrit Moguntiæ homo quidam, professione olim monachus; quem Faber eo profectus, usu exercitationeque rerum divinarum, ad purum & castum religionis cultum, ex hæresum labe ac corruptela traduxit. Ibidem laudatus Faber episcopos duos Exercitiis imbuit, juxta ea, quæ habes num. 34. De episcopo Augustano agitur num. 49.
[82] [per eadem Exercitia] Quid, quod Antonio Araozio & Jacobo
Eguiæ in Hispaniam remissis, & Barcinonem delatis,
tanta e vestigio se obtulerit messis, ut reliquum
anni tempus in una illa civitate fovenda
[Pagina 425]
[Col. 0425A] juvandaque consumptum sit? Et vero proregis ac
proreginæ, ducis Cardonæ, ejusque conjugis; episcopi,
præfectique Neapolitani maris, & id genus
aliorum principum benevolentiam, & egregiam
voluntatem erga Societatem experti, vel nobilissimos
viros ex strepitu rerum humanarum ad sacri
Exercitiorum secessus otium sevocare ausi sunt. Quos
inter cum esset etiam is, quem dicebam, præfectus;
cumque, ut liberius cælesti illi contemplationi vacaret,
salutationibus utique amicorum, & curarum
molestiis solutus, in aliud se transtulisset domicilium
ab interventoribus vacuum; illud certe memorabile;
quod istius domicilii se janitorem velle agere,
ne quis talem virum tali munere occupatum interpellaret,
ipse jactasse memoretur prorex Franciscus
Borgia. Tanta denique erat competitorum pia
Exercitatione imbuendorum frequentia, ut ne decem
quidem institutores satis viderentur esse facturi,
sicut te docebit eadem Historia loco citato, num.
28. De episcopo autem Placentino, ad mores dignitati
suæ convenientiores per Exercitia potissimum
hebdomadæ primæ traducto, uti & de egregiis fructibus
inde consecutis instruet te pluribus Diertinsius
[Col. 0425B] lib. 7, a num. 20.
[83] Ad Italiam quod attinet; Franciscus Strada in literis ad SS. Ignatium & Franciscum Xaverium Hispanice datis Brixiæ in hospitali incurabilium anno 1540, [aliis Ecclesiæ Catholicæ locis] tertia Januarii vel Februarii narrat, se dedisse Exercitia quatuor Doctoribus præcipuis illius oppidi, & post illa quæsivisse ex ipsis, an parati essent ad mendicandum amore Christi in eodem oppido: illos vero magnanimiter respondisse, quod ad illud, & multo majora essent paratissimi. Itaque se, ut magis glorificetur Deus, instituta processione, pauperem cum iisdem Doctoribus mendicasse toto oppido, acceptisque undique eleemosynis ingressum cum ipsis hospitale, & eleemosynas divisisse in pauperes. Tum subdit de Doctoribus: Post tantam talemque mortificationem, quod creditis gaudium secum domum reportasse? Unus ex illis .. mecum loquens inquit: Tanta sum jucunditate repletus, tanta miri fervoris dulcedine sum perfusus, ut continere me non valeam, quin præ gaudii magnitudine exterius in vocem exultationis prorumpam: cutis, inquit, me non capit; in cellam propero, ut vehementiam spiritus liceat evaporare. Quo cum pervenisset (ut postea ipse mihi retulit) maximum in fletum est resolutus, totusque pacatus effectus, experimentaliter [Col. 0425C] recognovit, quid utilitatis sit se ipsum vincere, atque abnegare, juxta Salvatoris nostri sententiam. Dum vellem discedere, maritus sororis archipresbyteri .. se obtulit ad petendam eleemosynam cum aliis, seque id facturum bis in septimana .. Plus quam sexaginta mulieres .. mihi importunæ erant, ut sibi darem .. Exercitia; allegando, quod tam ipsæ etiam haberent animas, quam viri. Hæc in fide monumentorum nostrorum Romanorum; ex quibus deprompta sunt.
[84] Polancus cum Pistorium venisset, Etruriæ urbem, præsulem loci eumdemque Cardinalem Robertum Puccium sanctis meditationibus instituit; [personis facta reensentur.] rogantemque, ut de muneris sui cura sibi aliquid ederetur, & scriptis instruxit & verbis. Itaque jam sua sponte pius pastor incensus, acriores concepit ignes, & præter illorum temporum mores, ad prædicandum Dei verbum induxit animum ingenti gregis commodo, secunda populi admurmuratione; uti liquet ex lib. 5, num. 13 ubi res gesta innectitur anno 1546. At nunc Siciliam inspiciamus, quæ magnis Exercitiorum emolumentis non caruit. Nam Hieronymus Domeneccus Mess a [Col. 0425D] næ per sacerdotem externum piis jam meditationibus institutum, compluribus prospexit; quos inter ipse quemdam baronis filium, cujus ferociam ne triremes quidem domare poterant, ope Exercitiorum ad mansuetudinem traduxit: vide ibidem num. 22 & 23. De variis in Sicilia feminarum collegiis, quæ hisce orationis Exercitiis ad pietatem incensa sunt; deque fluxis earum moribus coërcitis, multis locis, Agrigenti Panormique præsertim, mentio fit ibidem num. 3. Suam quoque in sacra hac Exercitiorum semente partem habuit Belgium nostrum: nam Strada primum Lovaniensis academiæ cancellarium Ruardum Tapperum aggressus, virum sane gravem ac doctum, eumdemque ad pietatem propensum, suis sermonibus impulit, ut in exercendo de more spiritu ternas quotidie horas ex summis ereptas occupationibus collocaret, auctore Orlandino lib. 4, num. 39. Et mox num. 40. Deinde, inquit, sacerdotem quemdam Cornelium Vishavæum, artium jam magistrum, & theologicis satis imbutum, sua jam sponte ad Societatem incumbentem, iisdem meditationibus propius ursit. De Theodorico Hesio, [Col. 0425E] totum se Fabro permittente, agitur ibid. num. 50. Inter ceteros, qui se Lovanii ad Societatis orandi commentandique disciplinam salutariter exercuerunt, primas tulit Ludovicus Blosius abbas Lætiensis; sicut dicitur lib. 13, num. 31; ubi etiam de ejus in Societatem studio. Porro quæ ad Exercitia a Blosio obita, ac Lætiensibus tradita spectant, invenies in ejus Vita apud nos ad VII Januarii, cap. 17, a num. 59.
[Exercitia multis persecutionibus exagitata;] A primo pene tempore, quo sacer ille Exercitiorum spiritualium Hercules in lucem prodiit, adeo multa & gravia sustinuit, ut parum abfuerit, quin in ipsis, ut ita dicam, cunis suffocaretur, [Col. 0425F] nisi Deus, qui eorum auctor fuerat primarius, protector etiam eorum dignatus fuisset esse singularis. Et vero quot quantæque adversus librum illum concitatæ sunt persecutiones! Prima fuit Complutensis. Secunda, Salmanticensis prima. Tertia, Parisiensis. Quarta, Veneta. Quinta, Romana teterrima. Sexta, Parmensis & Placentina. Septima, Lusitana. Octava, Toletana prima. Nona, Salmanticensis secunda. Decima, Complutensis secunda. Undecima, Toletana secunda. Duodecima, Toletana tertia: quas hoc ordine recenset Diertinsius in Indice ad suam Historiam Exercitiorum, voce Persecutio. Qui antiquiores adire auctores desiderat, consulat Ribadeneiram lib. 1, cap. 14 & 15; lib. 2, cap. 2, & 14; lib. 4, cap. 4; Maffeium lib. 1, cap. 17; lib. 2, cap. 8; Orlandinum lib. 1, a num. 54; lib. 4, num. 17; lib. 5, num. 54; lib. 7, a num. 51; lib. 8, a num. 45, & a num. 55; lib. 11, a num. 57, lib. 13, num. 33.
[86] Quousque autem intemperiei & amaritudinis
conceptum adversus Exercitia odium proruperit,
etiam tunc temporis, quando Sedis Apostolicæ
[Pagina 426]
[Col. 0426A] oraculo fuerant comprobata, audi ex nostris
monumentis Romanis; in quibus sic notatur: Hic
extat in archivio scriptum Fratris.. ex Ordine ..
ad archiepiscopum Toletanum Joannem Siliceum, [etiam, postquam eadem approbasset Christi Vicarius,]
contra Exercitia jam approbata a Sede Apostolica.
Scripti illius principium mox subditur, atque sequens
e litteris Apostolicis, quibus Paulus PP. III
Exercitia approbat, producitur textus: Cum filius
Ignatius de Loyola, Præpositus Generalis Societatis
Jesu, per Nos in alma Urbe nostra erectæ,
& per Nos auctoritate Apostolica confirmatæ,
quædam Documenta sive Exercitia spiritualia, ex
sacris Scripturis, & vitæ spiritualis experimentis elicita,
composuerit; sequitur notatio Hispanica,
qua dicitur, quod iste Ignatius, secundum id,
quod fama fert, notatus fuerit in Inquisitione
tamquam hæreticus, ex Illuminatis unus; quod
Romam profugerit, ut evaderet Inquisitionem &
Inquisitores. Bene scio, ait benignus scilicet ille notationis
auctor, quod Deus ex lapidibus possit facere
filios Abrahæ, & quod de Saulo persecutore
Ecclesiæ, fecerit vas electionis: Et percussit petram,
[Col. 0426B] & fluxerunt aquæ, & torrentes inundaverunt.
[87] Deinde a furioso illo in subsidium suæ adversus Exercitia, [a quodam fratre proscinduntur amarulentis censuris,] eorumque auctorem intemperiei advocatur ille textus: Hæc Documenta ac spiritualia Exercitia, quæ non tam a libris quam ab unctione sancti Spiritus, & ab interna experientia & usu tractandorum animorum edoctus noster in Christo Pater magister Ignatius de Loyola, Societatis nostræ institutor & Præpositus Generalis composuit, ab idiomate Hispano in Latinum duobus modis sunt versa. Verba sunt præfatiunculæ, a quodam de Societate Jesu compositæ, quæ typis edita est ante Exercitia, & Romæ VI Id. Augusti MDXLVIII signata; postquam Pontifex ea laudasset, ut pietate ac sanctitate plena: ac proin auctor ille tunc recte dixit, quæ de unctione sancti Spiritus dixit. Non tulit hoc Frater ille, de quo supra: nam iste Ignatius, prout observat, fuit Hispanus, & tam leviter tinctus fuit in litteris, ut nec gnarus fuerit nec sufficiens ad scribenda ista Exercitia ac Documenta Latine; sed vulgari & Hispanica lingua. Magis item notandum & expendendum monet circa ea, quæ dicuntur de experientia interna, & unctione Spiritus sancti &c.; illa sapere non parum fontem eorum, quos Dexados vocat (& quos ego Relictos interpretor) & Illuminatorum: qui, relicta ac postposita revelatione, in libris se remittunt ac tradunt isti rei, quam Spiritus illis dicit in pectore, [Col. 0426C] & tenent pro re infallibili, quod semper cum illis loquatur Spiritus Dei: Quod tamen est contra illud: Nolite omni spiritui credere; sed probate spiritus, an ex Deo sint.
[88] Virulento denique & felle tincto istius male feriati ac falsi Fratris calamo novam furendi ansam præbuit sequens, [uti & ipsa Jesu Societas.] quem bacchantis in morem impetiit, textus: Præpositus Generalis Societatis Jesu &c.; quidam de Societate Jesu &c. Certe, inquit Frater ille, iste titulus & cognomentum est superbum & schismaticum, & non parum injuriosum omni populo Christiano. Et mox Latine subdit: Nam cum (Euangelio teste) non sint nec possint esse nisi duæ societates, altera Societas Jesu, altera societas diaboli; si isti, & tantum isti, nominantur & sunt de Societate Jesu, superest, reliquos omnes & esse, & nominari de societate diaboli. Hæc ille. Tum aggreditur ipsa Exercitia; quæ nonnullis locis arguit, & variis notat censuris, etiam superstitionis, imo hæreseos. Hoc totum scriptum, & singula in eo contenta, [Col. 0426D] singulatim, valide, accurateque refutasse Doctorem Torres scripto, anno 1554, die 2 Januarii dato; testatur P. Ignatius Pinius, qui hasce Fratris istius notas transcripsit Romæ, & huc misit, indicans, scriptum hoc annexum ibi exstare priori scripto; monensque, se neque objectiones Fratris .., neque refutationes Doctoris Torres exhibere, partim quia pleræque objectiones istæ describendi laborem non merentur; partim quia, ubi speciem quamdam difficultatis habent, copiose confutatæ leguntur apud Suarezium. Ejusdem Doctoris Torres Apologiam generalem Exercitiorum, eodem anno ac die subscriptam adversus hunc aliosque illius temporis obtrectatores, paullo post exhibet dictus Pater, a se etiam Romæ transcriptam; de qua nos inferius. Exstat hic etiam multo longior Apologia, inquit, patris Hieronymi Natalis tota autographa, qua singula a Fratre supradicto objecta, graviter, prolixeque refutat. Hæc ille.
[89] [Observationes quædam circa istum furiosum,] At observemus 1. Fratrem illum superius e
textu Pontificis summi truncasse
[90] [& libelli Exercitiorum approbationes] Verumenimvero indignissimum est, ita fœde Exercitia a Fratre isto anonymo notata esse, postquam a Sede Apostolica solenni diplomate antea fuerant examinata, laudata, & approbata. Etenim Franciscus Borgia, Dux Gandiæ curavit Pontificiam confirmationem libelli Exercitiorum, & indulgentiam noxarum, illa obituris; vide Orlandinum lib. 6, num. 75, ad annum 1546; donec post maturam examinationem anno 1548, [Col. 0426F] a supplicatione Ducis secundo, die XXXI Julii prodiit diploma Pauli PP. III. Rei porro examen commissum fuerat Joanni Alvaro de Toleto Cardinali Burgensi, Ordinis Prædicatorum; Philippo Archinto, Pontificis in Urbe vicario, atque Ægidio Foscarario sacri Palatii Magistro, ex eodem Ordine Prædicatorum: quibus dupliciter ex Hispanico idiomate Latine liber conversus, inspiciendus est traditus: qui utrumque exemplar, ne vocula quidem mutata, maxime commendarunt; inquit Orlandinus lib. 8, num. 1; tametsi ea versio, quam ediderat Andres Frusius, non tam verba verbis, ut altera; sed fideliter sententiam reddens, usui aptior, ac prælo dignior visa est; ibid. num. 2.
[91] [ex originali exemplo] Consuluit P. Ignatius Pinius Originale primæ
translationis Latinæ Exercitiorum S. Ignatii,
& in fine legit approbationes sequentes, item originales:
Legimus omnia in volumine hoc digesta;
nobisque valde placuerunt, & ad animarum salutem
imprimis conducibilia sunt visa. I. Cardinalis
Burgen. Non poterunt tam sancta Exercitia non
[Pagina 427]
[Col. 0427A] maximum commodum præstare cuilibet studioso;
ideo obviis etiam ulnis amplectenda sunt. F. Ægidius
Foscararius Magister sacri Palatii. Concedimus
ut opus hoc omni laude dignum & Christianæ
professioni valde proficuum imprimatur.
Ph. Vicarius.
[92] Prædictus Pater post istum titulum: Originale secundæ translationis Latinæ, [Romæ transcriptas.] ex quo exemplaria excusa prodierunt; subdit, ad calcem haberi approbationes originales, quas exscribere se addit: Legimus spiritualia hæc Exercitia, placentque nobis valde, & digna judicamus, quæ ab omnibus orthodoxæ fidei cultoribus recipiantur & magni fiant. I. Cardinalis Burgen. Cum nequeat subsistere diu Christiana religio sine exercitiis & meditationibus aliquibus spiritualibus, in meditatione enim, inquit Vates, exardescit anima mea; nullas arbitror magis opportunas iis, quæ procul dubio ex Scripturarum studiis, & longo rerum usu, natæ sunt. F. Ægidius Foscararius Magister sacri Palatii. Concedimus ut opus hoc omni laude dignum & Christianæ professioni valde proficuum imprimatur. Ph. Vicarius. Approbationes has, uti & superiores, haberi in originali eodem [Col. 0427B] ordine quo eas inde descripsit, idem Pinius testatur: qui ordo differt in impressis. Hasce approbationes subsecuta est Apostolica Pauli III, anno, ut dicebam, 1548, quæ incipit: Pastoralis officii, & typis edita habetur in libello Exercitiorum, nec non apud Orlandinum eodem lib. 8, num. 1.
[93] Laudat ibi Christi Vicarius Exercitia .. pietate & sanctitate plena, & ad ædificationem, & spiritualem profectum fidelium valde utilia, [Eum laudat impense Sedes Apostolica;] & salubria .. Debitum etiam respectum ad fructus uberes, quos Ignatius, & ab ipso instituta Societas .. in Ecclesia Dei ubique gentium producere non cessant, & ad maximum adjumentum, quod ad id prædicta Exercitia attulerunt, non immerito, inquit Pontifex, habentes .. documenta & Exercitia prædicta, ac omnia & singula in eis contenta, auctoritate prædicta, tenore præsentium, ex certa scientia nostra approbamus, collaudamus, ac præsentis scripti patrocinio communimus: hortantes plurimum in Domino omnes & singulos utriusque sexus Christi Fideles ubilibet constitutos, ut tam piis documentis & Exercitiis uti, & illis instrui devote velint: nec non concedentes, ut hujusmodi documenta & spiritualia Exercitia imprimi .. libere & licite valeant &c.
[94] [Col. 0427C] Doctor Vergara in sua epistola ad S. Ignatium data, [alii defendunt:] circa Exercitia spiritualia ita loquitur: Dico, quod, dicere & affirmare, ea continere rem hæreticam, erroneam, scandalosam, aut male sonantem, aut quemlibet alium errorem, qui non possit aut debeat attribui typographo, error sit Lutheranorum: cum Vicarius Christi contrarium determinarit. Et Doctor Cuesta in litteris item ad S. Ignatium directis circa Exercitia spiritualia, Censeo, ait, doctrinam Catholicam, & sanctam, & theologicam positam esse in isto opere, & Exercitiis; & illos, qui conformiter ad illa, quæ in libro habentur, operati fuerint, & se exercuerint, necessario debere haurire magnum progressum spiritualem. Epistolæ illæ ambæ in manibus sunt inter alia Romana monumenta, e quarum contextu Hispanico illa huc transtuli. Litteræ P. Hieronymi Natalis, Societatis Jesu in Hispaniis Commissarii Generalis ad P. Antonium Araoz, ejusdem Societatis in Hispania Provincialem, contra eos externos, qui ibi revocabant in dubium Exercitia spiritualia, & Institutum Societatis, [Col. 0427D] datæ sunt Cordubæ (mense) Januarii MDLIV; uti habet notatio Pinii monumentis nostris Romanis inserta. Ex his intelligitur, quanto molimine Exercitiorum spiritualium liber sit propugnatus contra insensissimos ejusdem hostes, etiam tunc, quando a Sede Apostolica fuerat comprobatus. Quæ ut melius pateant, aliqua delibo ex Orlandino lib. 13, num. 33, ad annum 1553.
[95] [Bellum Exercitiis Toleti indictum, egregios pro eis vindices excitavit.] Hujus, inquit, exitu anni Toletana in urbe, lateque per regnum gravis adversus divinum illum Exercitiorum libellum exoriri cœpit procella. Silicæi vetus offensio, tamquam male curatum ulcus sub cicatrice vivebat. Melchior Canus Canariensi abdicato episcopatu, cum apud Carolum ac Principem offendisset, suspicionem in Araosium velut sibi obstantem intendit. Horum & auctoritate nixus, & voluntatibus obsecundans (ut est creditum) Thomas Pedroccius bellum Exercitiis indixit .. multa ex eo libello quasi temere effutita colligit: alia, quæ piæ aures Catholicæque respuerent: quædam etiam .. perspicuam continerent hæresim, & digna essent censoria [Col. 0427E] virga. Quæ omnia scripto comprehensa, Silicæo, cujus erat e familia, & sacris Quæsitoribus tradit ... Tanto igitur malo Araozius occursurus .. Doctores magni nominis rogat, suam ut & ipsi de eo opusculo sententiam scripto edant, & suo chirographo subignent. Quod præ ceteris Alfonsus Vergara Conchensis canonicus, pietate ac doctrina inclytus, Doctorque Joannes Costa, & Bartholomæus Torres, ambo deinde episcopi, ille Legionensis, hic Canariensis; cujus etiam extant insignia de sanctissima Trinitate monumenta, luculenter fecere. Ac Torres quidem multa super ea re edidit scripta, ex quibus juvat hic ad doctrinam multiplicem unius partem adscribere. At de hac agetur § proxime.
[Doctor Bartholomæus Torres] In promptu est laudati Doctoris Torres sententia de Exercitiis, ex Hispano Romani nostri tabularii exemplo transcripta ab Ignatio Pinio. Verum quia partem magnam Latine vertit, & Historiæ Societatis nostræ intexuit Orlandinus lib. 13, a num. 34; eam huc transferam, prout ibi exstat: Testis est Deus.., quam ex voluntate mea [Col. 0427F] ceciderit, ut de Societatis Jesu Exercitiis sententia mea postularetur. Cupio enim simpliciter & Christiane, quid hac in re sentiam, palam facere toti orbi terrarum. Ac primum, ne quis existimet ex privato me quopiam affectu loqui; aio me hominem de Societate Jesu non esse: quamquam si serio essem virtutis cupidus, dudum in ea, vel in alia sanctarum religionum versarer. Aio deinde, quamvis doctorum e numero ipse sim indoctissimus, posse me tamen satis interrogationi propositæ respondere: cum & Societatem ab ejus exortu noverim, & pridem Salmanticæ cum Ignatio, deinde cum ejus disciplinæ alumnis perfamiliariter egerim, diligenter observans, quo res Ordinis hujus evaderent, oculis assidue ipsa in facta conjectis, quæ minime patiuntur diuturnam fieri fallaciam. Aio præterea, ex qua die sanctam hanc Societatem novi, nullum umquam errorem, crimenve compertum in hominibus, qui quidem vere ex ea essent. Nam rerum imperiti, ubi de sacerdote quopiam forte rumor minus commodus exiit, de Societate eum esse loquuntur.
[97] [Col. 0428A] [egregia apologia] His præmissis, de Exercitiis ita disserit: Super hæc, nego quempiam vere ac perfecte Exercitiorum posse vim æstimare, nisi in iis se ipse exerceat. Etenim cum tota referantur ad inserendas virtutes in animis, & vitia extirpanda; nemo est, qui possit virtutis percipere vim, qustumque sentire, nisi in ea prius elaboret. Vidi ipsemet homines doctos, qui Exercitiorum res, cum tam claræ Catholicæque sint, ex Euangelio depromptæ, sanctisque doctoribus, intelligere non possent; quas tamen, qui eas ad usum referunt, negotio nullo intelligunt. Nimirum aliud longe est, scire litteras, ac res percipere spiritus, quæ præter litteras actionem, orationisque usum, ac virtutum postulant ceterarum. Me quidem profiteor Compluti ad eam formam exercitum, ac Deum testor, triginta annis, quibus versor in studiis sapientiæ, & permultis, quibus theologiam doceo, numquam ad meam utilitatem didicisse tantum, quantum me Exercitia diebus paucis docuerunt. Quod si cuiquam doctorum, cui sua placet scientia, mirum fortasse accidat; experimentum appello: tentet idem, atque existimabit [Col. 0428B] idem. Neque in obscuro est ratio, quod priora videlicet studia ad docendum, Exercitia vero ad agendum referebam: valdeque interest, scire, ut doceas; ac scire, ut facias.
[98] Multiplices vero fructus, qui inde proveniunt, mox describens, [defendit] Addo, inquit, cognitos mihi permultos, qui Exercitationes illas suscepere, multisque me meorum auditorum cum religiosis tum secularibus persuasisse, ut susciperent: nec tamen cognitum quempiam, qui non pietatis magnum inde profectum retulerit, palamque prædicaret, nihil omnino e mortalibus rebus se voluisse iis antelatum. Atque utinam, quanti est ille thesaurus, tanti æstimare nossemus! Nam cum tanti sit momenti oratio ac meditatio, propter rationem ac viam, quæ commodissima ibi traditur; multi per ea plus brevi consequuntur, quam longo alii tempore ac labore, eo præsidio destituti. In summa, qui cupiat nosse, quid Exercitia sint, pronuntio aliud nihil esse, quam considerare attento & quieto animo capita fidei, legem ac præcepta Dei, ejus denique beneficia, vitam & mortem Christi: recognoscere anteactam vitam, statuere de futura: hostem vero gentis humanæ, cum videat ingentia eorum ad pietatem [Col. 0428C] emolumenta, machinas admovere omnes, ut e rerum natura tollat. Verum vel inde apparet, negotium esse divinum, quod insectationibus proficit, quantoque acrius oppugnatur, tanto fortius convalescit.
[99] Deinde vindicem egregium se præstat laudatus Doctor, [libellum] armis ex Sedis Apostolicæ auctoritate promptis. Simulque pronuntio, inquit, Exercitia, quæque in iis continentur, universa & singula auctoritate Apostolica comprobata esse, adhortante insuper Pontifice Fideles, ut iis utantur: planeque indignum esse viro sapiente, affirmare Pontificem id comprobare, & ad id exhortari fideles, quod errores contineat. Nec dubito, quin, si homines Societatis, quibus pro Christi amore gratæ sunt ignominiæ, ad sacrum Quæsitorum concilium adversariorum deferrent nomina, in eos severe animadverteretur. Ceterum cum Sedes Apostolica Exercitia comprobarit, aio ac pronuntio, nemini fas esse, asserere in iis errores esse, neque id agere, ut emendentur. Verum si quid forte (quod tamen non est) difficile deprehenderetur, id modo curandum, ut declaretur. Omnia ergo, quæ in iis sunt, vera [Col. 0428D] & Catholica sunt, & contraria iis, errores. Quæ vero objiciuntur, ut alio loco singillatim refutans ostendo, plane inania, multa etiam ridicula esse confirmo.
[100] [Exercitiorum;] Ita locutus ex Doctore Torres Orlandinus, pluribus aliis prætermissis, ista ex eodem Doctore delibat: Illud, inquit, postquam nomen meum huic disputationi subscripseram, mihi succurrit. Qui se deprehendisse in Exercitiis errores dictitant, sine dubio diligentiam in iis expendendis adhibuere: at non minorem adhibuit Pontifex. At isti condemnant, Pontifex commendat. Respondeant ipsimet, utrius auctoritatem me deceat sequi. Hæc ratio mea, inquit, sententia quemvis, qui modo sapiat, cohibere potest, ne posthac, nisi ad commendationem libelli hujus verbum audeat facere. Ceterum dissertatio ista in nostro apographo Hispanico notatur secunda Januarii anno MDLIV. Qui eam e nostro tabulario Romano transcripsit, & huc misit, Exstat hic, inquit, præcedentis scripti prolixa vindicatio, seu Responsio ad quamdam nonnullorum objectionem, ab eodem Doctore Torres data IV Martii, ejusdem [Col. 0428E] anni. Summam accipe:
[101] [& objectionibus respondet.] Postquam proposuit hanc nonnullorum objectionem (quæ ex Hispanico reddita, Latine sic sonat) “Dicunt aliqui, Papam non omne illud, quod approbat & confirmat, etiamsi sit circa mores Christianos, intendere id facere tamquam Papam, neque ut habeatur tamquam articulus fidei”. Respondet, se non dixisse, quod omnia & singula in Exercitiis contenta, sint ARTICULI FIDEI, seu PROPOSITIONES DE FIDE; sed quod sint Catholica, seu quod nihil in iis contineatur erroneum: quodque dicere contrarium (ut dixerunt nonnulli) sit maxima temeritas, & error, qui Lutheri doctrinam sapit. Subdit, quod intentio Pontificis colligi debeat ex ipsius verbis: ex verbis autem Pontificis pateat, quod omnia & singula in Exercitiis contenta approbarit & tamquam Pontifex, & ut Catholica: Cum dicat 1. Omnia et singula in eis contenta, auctoritate prædicta approbamus, collaudamus, ac præsentis scripti patrocinio communimus. 2. Ex certa scientia. 3. Consultus fuerat, ut patet ex eadem Bulla, an Exercitia essent APPROBATIONE ET LAUDE DIGNA, adeoque Catholica. [Col. 0428F] 4. Ea examinari fecit a viris doctis, auctoritate, litteris, religione conspicuis; quales fuerunt duo Patres Dominicani: & hac diligentia adhibita, Exercitia prædicta, ac omnia & singula in eis contenta approbavit & collaudavit, ut Catholica. 5. Pontifex hortatur plurimum omnes Christi Fideles, ut tam piis documentis et Exercitiis uti, et iis instrui devote velint. Ex his ostendit quod Pontifex omnia approbarit & tamquam Pontifex, & ut Catholica. Concludit denique 1. Etsi Pontifex ea non approbasset ut Pontifex, sed ut Doctor privatus, temerarium fore, si quis contrarium diceret, sine evidentia, & certitudine maxima. 2. Cum Pontifex omnia & singula approbarit, ut Pontifex, & ut Catholica ; “Repeto,” inquit, “quod dixi, omnia & singula in Exercitiis contenta, esse Catholica, & contrarium dicere, esse errorem Lutheranorum”. Quam in rem plura adjungit. Hæc ille ex Doctore Torres.
[102] [Quid de Exercitiis senserit Mancius.] Orlandinus, postquam dedisset textum ex
Doctore Torres depromptum, & paullo ante a nobis
prolatum, loco citato num. 38, Vulgatis,
ait, hisce aliorumque Doctorum scriptis, rumor
[Pagina 429]
[Col. 0429A] mor paulatim vulgi omnis, conatusque adversariorum
per se consenuit. Plurimum deinde profuit
ad eam rem Mancii quoque sententia, qui
sacro Prædicatorum ex Ordine vir magni nominis
in Hispania, Complutique nobilis professor divinæ
sapientiæ e principe sella: idemque cum perstudiosus
familiæ nostræ, tum ipsi Præsuli Toletano
percarus erat. Cui cum Præsul ipse legendum
Exercitiorum volumen, expendendumque tradidisset;
is eo accurate perlecto per dies aliquot,
libera voce respondit, nihil se in eo deprehendisse
censoria nota vel animadversione dignum.
Cumque alium ei codicem Præsul a Cano sugillatum
impingeret, respondit Mancius, ne in eo
quidem quidquam mali esse præter unam sugillationem
Cani. Hunc in modum veritas patefacta,
malevolorum technas atque mendacia sua luce discussit,
eademque se ipsa, cum vi sua, tum Sedis
Apostolicæ auctoritate defendit. Ita aureus
Exercitiorum libellus, tamquam aurum in fornace
probatus & excoctus est, nullaque in eo inventa
est vel umbra iniquitatis. Illius elogia, usum
in Societate, personas insignes eisdem excultas,
[Col. 0429B] & loca eorum usui accommodata, uti & fructus
dabit Gloria posthuma S. Ignatii cap. 2.
Initio anni MDXXIII Barcinonem versus discessit, ut navem conscenderet; prout notatur in Vita antiquissima auctore Ludovico Consalvo, [In transitu Barcinonensi] num. 35. Barcinone autem egerat dies paulo plures quam viginti, priusquam navim ingrederetur; ex eadem Vita num. 37. Bartolus interim eventum singularem hunc memorat lib. 1, num. 23: Mendicanti occurrit quærere ex nobili femina, cui Zepilliæ nomen (Garcias Rocaberti eam vocat.) Huic erat filius, qui relicta matre ac paterno lare, vagus propudiosæ obcalluerat mendicationi. Hæc Ignatium contuita, & ex ore statuque honesto non frustra conjiciens nobilius aliquid [Col. 0429C] reipsa tegere, quam quod stipem rogando præferebat, acerbo dolore abripi, & recurrente filii specie, quem videre in Ignatio videbatur; pessimis modis illum excipere, exprobrare illi scelerosam ignaviam, erronem profugum, nihili, & hujusmodi honoris titulis decorare. Quam indignantis eleemosynam, quavis alia carius gratulatus sibi Ignatius tamdiu sustinuit, quamdiu illi furere libuit.
[104] Tum actis placidissime gratiis, subdidit, belle quæ diceret, [tentata Sancti patientia,] in se omnia quadrare, nec ignaviorem nec pejorem se quemquam usquam nosse: quæ verba ex animi sensu, eo sui pudore, dicere visus est, ut si ex imo pectore rumperentur. Hoc tam insperato demissoque responso confusa mulier, dictique pœnitens, intellexit, non esse Ignatium, qualem mente præcipiti finxerat; mutatoque in reverentiam contemptu, misit, qui panes ad eum deferret, excusaretque inconsulti doloris, & judicii culpam, quæ sibi verba tam cruda expressisset. Narrabat autem hoc vulgo mulier præcipuo affectu pietatis, colebatque postea reducem ex Palæstina Ignatium adeo propense, [Col. 0429D] ut sanctis ejus consiliis plurimum uteretur. Hæc ibi.
[105] Deinde solutis anchoris, die quinta Caietam non minus periculosa quam celeri navigatione delatus, Romam pedibus ire intendit: [die 5 Caietam pervenit inde discessit Romam, Venetias, Hierosolymam:] ac prima nocte divertit ad villam militibus refertam; quibus nefaria quædam ac turpia molientibus, tanto animi ardore, ac vociferatione se objecit, ut illi partim verborum pondere, partim constantiæ miraculo obstupefacti, a flagitioso conatu destiterint, auctore Maffeio lib. 1, cap. 12. Quam dia postea Romæ manserit, quo die illuc pervenerit, tradit Ribadeneira lib. 1, cap. 10; ubi etiam narrat, quot asperitatibus & acerbitatibus steterit iter, quod Roma Venetias Sanctus habuit. Inde autem solvit versus Terram sanctam die XIV Julii, anno Domini 1523; pridie quidem Kalendas Septembres Joppem dolatus; quarto autem die Septembris sub meridiem in Sanctam civitatem ingressus; de quibus Ribadeneira cap. 11; apud quem etiam est narratio rerum, quæ ibi Sancto acciderunt.
[106] [ubi ad inspicienda loca sacra] Quod vero non minus pie curiosus, quam operose accuratus locorum sanctorum inspector fuerit, liquet ex Vita Italica, jussu reverendi admodum [Col. 0429E] Patris nostri Mutii Vitelleschi, Societatis nostræ Præpositi Generalis in lucem edita; in qua cap. 5 dicitur, ad memoriam conservandam, atque in aliis excitandam piam affectionem, scripto explicasse quidquid in istis sanctis locis observarat, misisseque ad Agnetem Paschalem; (de qua & jam dictum est, & dicetur alibi) tamque devotam fuisse scripturam, plenamque scintillis illius sancti ignis, qui in corde ejus ardebat; ut quisquis illam videret, æstimaret, ab homine utique sancto exaratam; ad hæc, tamquam talem a Paschalibus aliquamdiu asservatam, & posteæ veluti thesaurum hereditarium filiorum Ignatii, patribus Societatis ab istius bonæ dominæ heredibus donatam fuisse. Hierosolymis etiam secum attulisse pyxidem reliquiarum, & eas Barcinone tradidisse sorori Antoniæ Stradæ, conventus S. Hieronymi moniali ejusdem civitatis, & hodiedum in illo asservari multa cum veneratione, Sancti charactere suprascriptas, testatur Garcia lib. 2, cap. 3.
[107] [arctum ei tempus fuit.] Quid in causa fuerit, cur Sanctus, animo in augustis illis Judææ sedibus pedem figendi in Terram sanctam profectus, hinc discedere coactus sit, expediunt auctores. Cum vero Venetias redierit [Col. 0429F] anno 1524, medio Januario, sicut docet Ribadeneira apud Quartemontium cap. 5; cumque in illo reditu solutis ex insula Cypro anchoris duos & eo amplius menses impenderit, ex Vita Ribadeneiræ, quam damus, lib. 1, cap. 12; consequens est, ut arctissimum Ignatio lustrandi sacratissima illa monumenta, fuerit tempus, ad sex utique hebdomadas circiter restrictum. Et vero ita rem illam moderabatur divina providentia, quæ Servi sui opera alibi volebat uti ad majorem sui nominis gloriam propagandam, & Romæ, non Hierosolymis mirifice Ignatio decreverat esse propitius, ut ex ipso mundi capite cælestis ille, qui Sanctum depascebat, ignis in orbem reliquum diffunderetur. Jam vero Ignatius commoratione Hierosolymitana prohibitus, quænam animo agitarit, vide apud Ribadeneiram lib. 1, cap. 13 ac 16; nec non apud Maffeium lib. 1, cap. 16: ac Maffeius ita ibidem pergit:
[108] [Litteris humanioribus] Et quidem quod ad litterarum studia pertinet,
cum nondum intelligeret, quam illa sibi
totum hominem fere vindicent, ratus, posse interim
se animis quoque adjuvandis vacare, Minoressam
[Pagina 430]
[Col. 0430A] ad gregem illum suum reverti decreverat,
ubi & sparsa in hominum mentibus pietatis
virtutisque semina ad bonam frugem perducere,
& Cisterciensis cujusdam monachi, spectatæ sanctitatis
ac doctrinæ viri, tum consuetudine perfrui,
tum industria erudiri, magnopere cupiebat. Sed
cum illum, contra quam putarat, demortuum
reperisset, Barcinonem sibi studiorum idoneam
sedem putavitfore, propter eam maxime causam,
quod cum paupertatem perpetuo colere, nihilque
ab domo sua & cognatis accipere decrevisset; in
ea urbe multos habebat spirituali necessitudine sibi
conjunctos. Atque ex his Maffeii verbis suppleri
potest Ribadeneira lib. 1, cap. 13. Mirum est,
spectatissimam hanc Sancti palæstram ne nominari
quidem a Surio in Commentario brevi: nam ad
annum, 1540 sic loquitur: Itaque Hierosolyma
in Hispaniam redit, & primo Complutum, post
Salamanticam se confert, ibique litteris dat operam.
[109] Anno igitur reparatæ salutis 1524, ætatis suæ trigesimo tertio, [studuit Barcinone annis duobus.] Homo sanctus litteris humanioribus vacare cœpit, & jam perfectæ ætatis vir inter pueros repuerascere, ad promovendam Dei [Col. 0430B] gloriam, & proximorum salutem. Duos ibidem impendit annos; inde anno 1526 ad Complutensem academiam profectus. Adi Ribadeneiram. Ratio hæc temporis confirmatur ex Vita Consalviana num. 57, in qua dicitur: Annus agebatur XXIV supra MD, cum Barcinonem pervenit Quadragesimæ tempore: fuit autem ibi annos duos. Quare ad MDXXVI Complutum venit. Perperam ergo Joannes Sacrista Paschalis in sua Relatione superius citata dicit, sex annos continuos ibi fuisse. Ceterum ex eadem illa Relatione extraho nonnulla pro supplemento eorum, quæ de Barcinonensibus Sancti gestis refert Ribadeneira lib. 1, cap. 13.
[110] Narrat itaque dictus Joannes, suam matrem effecisse, [Suppletur Ribadeneira] ut habitum peregrini commutaret cum habitu e panno nigro honesto instar clerici; quem gestavit, quoad Barcinone permansit; & quando inde discessit Parisios ad studia. Erat in domo ejus, quando operam dabat Grammaticæ, & habebat semper suo patentem imperio bibliothecam, quæ ibidem erat, Antonii Pujol, avunculi ejus. Dormiebat semper, quoad Barcinone fuit, ac comedebat, inquit, in hac domo mea, ubi ego sum in præsentia; quam distinctissimis notis idem Joannes ibi circumscribit; ubi ipsum favoribus afficiebat, [Col. 0430C] ac visitabat pars melior civitatis propter magnam sanctitatis ac caritatis famam, quam habebat. Et singulatim quidem, uti tradit, eleemosynis suis illi favebant D. Stephana de Requesens, filia comitis de Palamos, & uxor commendatoris majoris S. Jacobi D. Joannis de Requesens, avia D. Menciæ de Requesens & Zuniga, quæ fuit marchionissa de los Velez, ac quæ comitissa de Benavente bodiedum, ait, est; D. Isabella de Bojados, D. Guiomar Gralla, & D. Isabella de Josa, & aliæ, quæ ex Barcinonensibus erant præcipuæ: atque venerabantur eum tamquam apostolum, visitabant, favoribus prosequebantur. Confitebatur de peccatis cuidam patri Ordinis S. Francisci (qui habitabat in monasterio Jesu dicti Ordinis, quod est extra muros Barcinonenses; ac vocabatur pater frater Jacobus de Alcantara,) magno religioso ac servo Dei, qui matri, ait, meæ erat a confessionibus.
[111] Quo tempore fuit domi ejus, noctibus singulis millena ipsi referebat de Domino nostro, [circa ea, quæ Sanctus ibi fecit,] contemptu mundi ac bonorum ejus, & æstimatione verorum bonorum cælestium. Auctor ipsi erat, ut [Col. 0430D] Sacramenta frequentaret, timeretque & amaret legem Dei, ac voluntatem suæ matris. Dormiebat humi noctibus quasi singulis, lecto abstinens, ac majorem ejusdem partem in oratione transigebat, positis ad suum lectum genibus. Et noctibus non paucis ipsum observabat, ac videbat cubiculum splendore plenum; ipsum vero in aëra sublatum, flexis genibus plorantem, suspirantem, ac dicentem: Deus meus, quam infinite bonus es: cum talisis, ut sufferas eum, qui adeo malus est ac perversus; qualis ego sum. Addit insuper Joannes Paschalis, Sanctum sibi prænuntiasse omnem suam vitam, nec non omnia, quæ sibi in illa erant subeunda. Prædixit, voluntatem Domini nostri esse, ut Joannes uxorem duceret; & sic rem futuram: uxorem ipsum habiturum valde Christianam, filios item multos ac filias; simulque cum illis infinitos labores, ac bonorum jacturas, a Domino ipsi immittenda, pro magno ejus in eum affectu, ac pro remissione ac purgatione culparum ipsius.
[112] [ac prædixit,] Ad hæc, ad paupertatem eum redigendum; sed id non eventurum, nisi pro gloria Dei, [Col. 0430E] & spirituali animæ progressu; omnia ista vere accidisse illo modo, quo prædicta fuerant. Porro Relationem suam dictus Joannes juramento confirmat; quæ in apographo nostro signatur Barcinone, atque in eadem domo, in qua S. Ignatius fuit, die IX Martii anno 1582. Ceterum Bartolus lib. 1, num. 30 dictum vaticinium magis distincte exponit: Ducturus es, inquiebat Vir sanctus, virtutis egregiæ feminam uxorem .. Multi tibi ex ea nascentur filii; sed multæ cum iis pariter ærumnæ .. Eorum primus mutus una & surdus in lucem venit. Alter annos jam natus viginti duos, amens effectus est. Tertius profligate vivens repentina morte patris oculos fœdavit. Filiarum vero, cum essent quatuor, uni tantum dari dos potuit. Refert idem auctor lib. 1, cap. 27, istum Joannem ea, quæ in Ignatio observarat, suis deinde filiis narrare solitum, addidisse ista: Si scirent, quæ de Ignatio ipsemet viderat, futurum, ut numquam osculis explerentur solo figendis, quod calcasset, ac parietibus, intra quos egisset. Quæ cum diceret, profuse flens ac dolens, tundensque manu pectus, infelicem ac reum se aiebat, quod Viri sancti consuetudine nescisset [Col. 0430F] proficere. In litteris ad Joannis Paschalis matrem anno 1528 datis, de quibus agam infra § 15 in initio, familiariter de illo Vir sanctus etiam meminit: A Joan me encomendad mucho, y dezidle, que a sus padres siempre sea obediente, guardando las fiestas: que assi haziendo vivira mucho sobre la tierra, y tambien sobre el cielo. Id est: Joanni me admodum commenda, & dic ei, ut parentibus suis semper obediat, observando festa; quod sic faciendo, diu victurus sit super terram, atque etiam supra in cælo. Adscribitur nostro ecgrapho hujus epistolæ, quod ipsius originale P. Joanni Pogio Barcinone dederit ipsemet dictus Joannes.
[113] [Quædam circa res Barcinonenses quæsita & responsa.] Inter alia a P. Nicolao Lancicio quæsita
(de quibus infra § 13 peculiaris datur notitia)
sic scribitur: Optarem brevem descriptionem loci,
vel plateæ, vel domus, in cujus cubiculo
B. Ignatius visus fuerit a Pasquali ita a terris sublimis.
Responsum P. Petri Ægidii, de quo agitur
loco citato, ita habet: Est vicus Barcinone,
cui nomen idiomate Catalano DELS Cotoners;
id est, eorum artificum, qui disponunt, parantque
gossypium ad vestitum, & humanum usum.
Ejus vici caput superius terminatur magno & celebri
[Pagina 431]
[Col. 0431A] vico, cui nomen, DE LA Boria, juxta
plateam DEL OLI, id est, olei. Caput inferius
terminatur alio vico, cui etiam nomen DELS COTONERS.
Si tendas a præfato vico a dicto capite
superiori ad caput usque inferius, mare versus;
ultima domus præfati vici ad lævam (quæ & in
hoc vico, & in alio, quo terminatur, portam habet)
hæc est domus Joannis Pasqualis. In ea est
cubiculum ad caput fere scalæ in media parte domus,
quadratum fere viginti duorum palmorum;
quantum ego nunc judicare possum. In isto cubiculo
fuere præfati raptus; fuere item in oratione
aliquando elevationes a terra; & splendor faciei:
ut Joannes Pasqual narrabat. De quo nonnula
insuper dabo in Gloria Sancti posthuma cap. 2.
Vita brevior Ribadeneiræ cap. 6 ita loquitur: Cum certum & exploratum haberet, petulantes quosdam adolescentes liberius frequentare sacras virgines cœnobii Angelorum e Dominicana familia, [Monasterium ad meliorem frugem reducere satagens,] quod extra muros urbis (Barcinonensis) ea tempestate situm erat; his persuadere conatus est, ut ad vitandas occasiones, illos aditu prohiberent, animumque ad veram pietatem, & religionem adjungerent. Cum vero procaces illi hujus consilio sibi januas occlusas esse cognoscerent; primum minas intentare, tum ex insidiis occupatum Ignatium adeo gravi fustuario multare, ut æger inde decumbere cogeretur. Nec sic tamen ejus animi fortitudo potuit ab incepto retardari: quin etiam lætabatur, quia dignus fuisset pro nomine Jesu contumeliam pati. Meminit de isto facto Orlandinus lib. 1, num. 50: de quo etiam Vitæ auctores. Factum illud, ejusque adjuncta satis ample describuntur in Relatione Joannis Paschalis, de qua superius; unde puncta quædam summatim excerpo, quæ hic subdo; videlicet, quod adeo dire fuerit mulctatus, ut mortui [Col. 0431C] instar sit relictus: quod ad ejus suspiria accurrerint quidam molendinarii, illac transeuntes, qui eum jumento impositum perduxerint usque ad portam S. Danielis, indeque eodem modo, lento admodum gressu, ad ædes Paschalis: quod lecto detentus fuerit diebus tribus ac quinquaginta, ac movere sese haud potuerit: quod remedia ipsi fuerint adhibita; tantumque abfuerit, ut in ista infirmitate, ac magnis corporis doloribus lictorem suum proderet; ut potius Dominum semper laudaret, & rogaret veniam pro malefactoribus.
[115] Quod rescitum deinde certo fuerit, hoc contigisse jussu cujusdam mercatoris, [misere excarnificatur,] cui nomen Ribera; quem maxime pœnituerit facti, dicentem, numquam se mandasse, ut eo usque procederetur; sed aliud non intendisse, quam Ignatium perterrefacere: quod casus ille tota civitate percrebuerit; quia ipse in ea æstimabatur tamquam apostolus: quod pauperes quoque solicitos reddiderit: quod in ista denique infirmitate P. Jacobus de Alcantara, confessarius ejus, deponere ipsum jusserit saccum grandem & valde asperum cannabinum, [Col. 0431D] quem solebat gestare; tametsi esset ipse invitus: quem dictus Joannes affirmat, sese accepisse atque asservasse tamquam reliquias; & tamquam salem asservare sese usque in hunc diem, addit, una cum Crucifixo Christo, quem gestabat in pectore, u die, quo se convertit, magnitudinis unius palmi cum dimidio; quem hodiedum, inquit, habeo sine cruce: quia eam pro reliquiis dedi Patribus Societatis; ac millenas habebam res ejus alias; nimirum manticas, quibus utebatur ad ferendas & colligendas eleemosynas pro pauperibus: litteras item propria ejus manu scriptas, nec non peregrinationem, quam Roma in Terram sanctam instituit, manu quoque ipsius exaratam: verum omnia tradidi lubens Patribus sanctæ ipsius religionis ac Societatis: neque enim mensa est, lectus, laser, aut asser in mea domo, quæ non sint reliquiæ ejus; cum omnia attigerit, spatio annorum sex (dicamus nos duorum) comedens ac dormiens in illa semper. Bartolus lib. 1, num. 28, Id porro cilicium, inquit, ab Joanne Pasqualio asservatum, suisque chirographo proprio instar optimi patrimonii traditum, multos Barcinone [Col. 0431E] ægrotos sanavit; sed anno tandem MDCVI dux Montis-Leonis (Cataloniæ prorex, uti additur in textu Italico: Hector Pignatelli, ex Garcia & Carnolio) multis illud precibus emercatus, thesaurum domus suæ fecit ...
[116] [sceleris tamen auctore ad pœnitentiam post converso.] Post dies tres & quinquaginta, cruciamentis ægre, & vitæ discrimine defunctus, vixque gressum regere jam valens, mox ad Angelorum parthenonem se trahit, confirmaturus nova cohortatione moniales in tenacitate concepti propositi; Agnete Paschale, quæ instar filii Ignatium diligebat, nequidquam sese interponente. Promerita est tam fortis & mascula caritas, non solum ut Deus in sancti operis progressu casus similes prohiberet; verum ut etiam cruenti facinoris auctorem præcipuum ad frugem converteret. Redeunti enim aliquando ex illo cœnobio, Ribera quidam mercator in genua procidit, fassusque crimen, cujus fuisset primarius artifex, magno animi dolore, ejus ab illo veniam petiit, sancte fideliterque juratus, exinde se vitam moresque mutaturum. Quod, uti promiserat, postea non ficte præstitit. Hac vero se ausus nefarii pœnitentia stimulatum professus est, non tam arrocitate sacrilegii barbari, quam Sancti virtute, cui tot inter Mauri crudelia verbera, nec ullum impatientiæ [Col. 0431F] specimen excidisset, nec verbum aut indicium illius, a quo esset tam crudeliter cæsus, aut cujus mandato cædebatur. Præter hanc tamen Ignatii virtutem, minime dubium, contulisse ad hoc plurimum eas preces, quas, pendentem in cruce Magistrum imitatus, pro infensissimis hostibus fuderat.
[117] [Sancti patientia,] Vita Italica num. 106 allegata Sancti patientiam
commendat, dum loquitur cap. 7 in hanc
sententiam: Fuere multi, qui ex conformatione
vultus & corporis cognoscentes eum natalibus valde
diversum ab illo, quem præferebat electa ab
ipso vitæ ratio, exprobrabant ipsi acribus verbis
ac rusticis modis inconcinnam adeo vivendi formam.
Addebant, recte conspici, quod tamquam
erro debuerit a suis esse profugus; cui adjungebant
& minas asperas, & turpes injurias. Sanctus
fixo gressu, & vultu sereno commodum dabat illis
fandi tempus, numquam eos interpellans. In
fine humillimas illis agebat sincero ex corde gratias,
tamquam singulari titulo de se meritis. Et
dum vice quadam, turpi ejusdem tenoris reprehensione
fuisset exceptus ab aliquot juvenibus,
[Pagina 432]
[Col. 0432A] qui in Paschalium ædibus laborabant, earum domini,
zelo armati, ulti se de illis sunt, fixum
habentes, prohibere illos domo. Ignatius adeo
vehementer sese apud Paschales interposuit, ut
juvenes non fuerint ejecti; dicens, ut, in quantum
amabant ejus bonum, permitterent, ut juvenes
tali modo secum agerent; quia multo pejus
sua mererentur peccata, Deus ex submissa Servi
sui constantia prompsit consuetum non fictæ
patientiæ fructum, nimirum mutationem cordis
eorum, qui ipsi insultabant; quia major illorum
hujusmodi pars, primo admiratores, deinde imitatores
sanctitatis Ignatii evaserunt.
[118] Quibus vero potissimum locis Barcinone vacaret exercitiis pietatis, [loca sacra potissimum ab eo frequentata,] tradit Garcia lib. 2, cap. 4: Quamvis enim, inquit, omnia civitatis templa frequentaret; potissimum tamen illud, quod nostræ Dominæ a Mari dicitur; ubi confitebatur, & communicabat singulis octo diebus, & ordinarie admodum audiebat Missam, Vesperas, & Completorium in ecclesia Cathedrali, & in sacello S. Eulaliæ, pro ea, qua erga hanc sanctam Virginem afficiebatur, devotione. Jam [Col. 0432B] vero quandoquidem Agnetis Paschalis domus, secundum dicta, una fuit ex præcipuis virtutum a S. Ignatio Barcinone exercitatarum palæstra; non debemus admirari, eumdem hunc locum singularibus Dei erga Servum sibi dilectum favoribus conspicuum fuisse. Quæ super hoc argumento superius modo sunt præmissa, confirmari possunt ex Positionibus a P. Laurentio de Paulis, procuratore generali Societatis Jesu & consortium, in causa canonizationis S. Ignatii productis; in quibus sub titulo Extases & raptus sic habetur: Multoties Barchinonæ in domo Agnetis Pasqual visus est in oratione raptus absque usu sensuum, solum respirans, & aliquoties faciem miraculose splendentem habens... Aliquoties etiam a terra in aëre elevatus uno cubito cum dimidio, hæc verba proferens: O Domine, si homines te cognoscerent! Ceterum Vitæ Sancti apud Barcinonenses spectatissimæ elogia profert Garcia lib. 2, cap. 6 ex verbis illustrissimi Barcinonensis, ad Clementem VIII directis, nec non ex testimonio publico Barcinonensi ad eumdem Pontificem misso. Jam dicendum de re prorsus mira, quam Barcinone Sanctus patravit.
[119] [Col. 0432C] Ribadeneira Vitæ brevioris cap. 6 hæc narrat: Cum ex Angelorum cœnobio rediret Ignatius, [Res mira Barcinone in gratiam suspensi a Sancto patrata proponitur.] hominem ad viam Lullianam impulsu dæmonis ex ædium suarum trabe laqueo suspensum audivit, eo celeriter advolavit, & pendentem ex infelici tigno restem abscidit: ac tametsi de ejus morte nemo dubitaret: humi tamen abjectus pro hominis salute Deum orare supplex institit, hominemque appellavit: & ecce ita restitutus est sensibus, ut peccata sacerdoti confiteretur, [ac] actutum demum animam inferorum faucibus ereptam Deo redderet. Hoc miraculum confirmatur ex verbis trium Romanæ Rotæ Auditorum apud Bartolum lib. 1, num. 29, Cunctis stupentibus, & rei exitum exspectantibus, Lysanus ad vitam rediit. Ad hæc, notandum etiam venit, hanc rem plane mirabilem atque inusitatam non clam, aut coram uno alterove teste patratam fuisse, sed in publica urbis Barcinonensis luce: nam in Positionibus paulo ante assignatis, titulo Miracula, tam ipsa res, quam rei adjuncta roborantur. Sic igitur ibidem lego: Barchinonæ cum quidam Lyssanus ob perditam in judicio causam præ desperatione se suspendisset, & ad hoc spectaculum videndum multi homines concurrerent; Ignatius, re audita, ad illam domum accedit, & Lyssanum, [Col. 0432D] fune præciso, in lecto repositum sine usu sensuum, ac pro mortuo habitum invenit: & statim genua flectens, orare Deum incipit, tantum vitæ ei tribuat, ut ad vitam rediens, de illo & aliis peccatis dolere posset, & confiteri. Quod cum faceret Ignatius, & nomen Jesu super corpus Lyssani invocaret, cunctis stupentibus, & rei exitum exspectantibus, Lyssanus ad vitam rediit; & signis contritionis editis, paulo post pie defunctus est, & de licentia episcopi, de dicta contritione informati, in loco sacro sepultus. Rem gestam etiam memorat Maffeius lib. 3, cap. 14, eamque concludens, Cujus rei, inquit, fama totam urbem, finesque illos magna cum omnium admiratione pervasit; & supersunt hodie, qui meminerint; a quibus ego, inquit, id ipsum Barcinone diligenter quæsivi.
[Controversia illa inter duos e Societate quæsitis] Varia jam pridem circa factum in illo suspenso, ope S. Ignatii mirabiliter ad pœnitentiam revocato, quæsita ac responsa ventilata fuere inter duos insignes e nostra Societate viros, videlicet P. Nicolaum Lancicium, virtute ac scriptis notissimum, nec non inter P. Petrum Ægidium seu Gil, egregio elogio honoratum in Bibliotheca Societatis. In manibus habeo apographum, una cum aliis monumentis Romanis nuper huc missum; in duas tributum columnas, in quarum altera continentur Quæsita P. Lancicii ex autographo descripta; in altera vero Responsa P. Petri Ægidii autographa, id est, ex autographo pariter transcripta, &, quatenus præsens continent argumentum, manu P. Ignatii Pinii exarata. Quæsita ergo ibi sic habent quarto loco: Testimonia de suspenso, a B. Patre ad vitam, vel vitæ usum revocato, unum habent incommodum: quod ex iis [Col. 0432F] intelligi non potest, mortuusne ille Lyssanus fuerit, vel tantum ab usu sensuum impeditus .. P. Maffeius, qui ante multos annos hoc ipsum Barcinone a multis audivit, dicit, se accepisse, illum suspensum vere pro mortuo tamquam mortuum fuisse habitum: ut etiam id bene probat Thomas Bozius de Signis Ecclesiæ, tomi 1, l. 7, cap. 1, pag. 205, editi primo Romæ.
[121] [ac responsis] Responsa P. Ægidii: Fateor, quod hoc
habeant incommodum. Sed nil ultra, quod certum
sit, ex verbis Pasqualis, vel ex testibus deprehendi
potuit, nisi quod in processu, & in
meo testimonio habetur. Ego multoties a Pasquali,
dum viveret, hoc petii: quia miraculum erat
magnum. Numquam tamen ille, re mature
considerata, ausus fuit dicere, quod certissime
erat mortuus; sed quod vel erat, vel reputabatur
mortuus. Pasqual, quando hoc contigit se
præsente, parvulus erat, natus tantum XIII vel
XIV annos. Nec poterat ita certo recordari. Quando
P. Maffeius eundo ni Lusitaniam, & inde redeundo
in Italiam, venit Barcinonem, ego præsens
aderam: ego eum duxi ad Pasqualem, & ejus
domum. A Pasqualis audivit P. Maffeius, vel
ab iis, qui a Pasquali audiverant, qui fuerat præsens.
Pasqual autem (mihi crede) rite interrogatus
[Pagina 433]
[Col. 0433A] id dicebat, quod ego & alii testes sumus
contestati.
[122] Quæsita P. Lancicii: Et certe si fuerit vivus, [variis] non erat ratio, cur, recuperato sensuum usu, non diutius vixisset. Cum enim difficilius sit, naturaliter recipere usum sensuum, quam eo recuperato, eum continuare, sicut & productio conservatione est difficilior: mirum est, illum diu non vixisse: si quidem tam bene sensus recuperaverat, ut, quemadmodum P. Maffeius in Vita B. Ignatii testatur l. 3, c. 14, peccata sacerdoti ad id vocato confiteri potuerit.
Responsa P. Ægidii: Incertitudo miraculi, & eventus rei in causa est, ut V. R. hanc acutam proferat rationem. Sed (si augurari licet) tametsi esset vivus aut semivivus, voluit misericors Deus precibus Ignatii, ut recuperaret usum sensuum, ad effectum dolendi de peccatis, & confitendi, si fuit illi copia: & non ultra. Adde etiam, quod suspendio alterantur maxime sanguis, & humores omnes. Potuit ergo (Domino sic volente) contingere, ut fervor ille sanguinis modico intervallo, ad usum sensuum mitior redderetur: deinde vero paulatim excrescens, affectu aliquo [Col. 0433B] interiori, tandem hominem occideret. Certo dicebat Pasqual, quod Lyssanus ille ostenderat signa contritionis: propter quæ (habita informatione) fuit sepultus in loco sacro. An autem fuerit confessus; de hoc ille aliquantulum dubitabat. Et ego sæpissime interrogavi Pasqualem de hoc: & certe (mihi crede) quod Pasqual in hoc fuit varius. Quia cum esset tunc parvulus, non poterat adeo firmiter, jam senex fere octogenarius, de hoc, & aliis circumstantiis in particulari, recordari, & narrare omnia, quæ tunc acciderant.
[123] Quæsita P. Lancicii: Si probabilius constare posset, [ventilata fuit.] Lyssanum mortuum fuisse, vel pro tali potius Barcinone habitum; multum ponderis accederet ad negotium canonizationis promovendum.
Responsa P. Ægidii: Video, quod hoc miraculum resurrectionis mortui, si plene probaretur, multum juvaret. Sed res tam antiqua, & de qua tunc, quando contigit, nulla facta fuit inquisitio; nec vivente P. N. Ignatio fuit investigata: nec statim post ejus mortem perquisita; sed quinquaginta fere annis post Ignatii mortem: & octoginta fere annis, postquam miraculum contigit. Non est mirum, si tantæ rei nunc modica [Col. 0433C] sit notitia; modica recordatio. Si statim post Ignatii P. N. mortem facti fuissent Processus ad futuram rei memoriam, qui nunc facti sunt; multi exstitissent testes oculati, quorum testimonio lucidiores facti fuissent Processus. Sed ad præteritum non est potentia. Dominus ita permisit. Sit nomen Domini benedictum. Hæc ibi. Et Quæsita quidem ista pluribus aliis Quæsitis a Lancicio propositis immixta, Romæ XXVIII Maii MDXCIX signantur; Responsa vero ad illa, habentur ex fide prædicti P. Ignatii Pinii, in ipsis marginibus epistolæ, quam a Lancicio scriptam transcribi in hunc finem jusserat P. Petrus Ægidius, ut ipse præfatur. Responsis subnectit Epistolam, majoris elucidationis gratia.
[124] Et mox subsequuntur in dicto apographo nostro Excerpta ex epistola P. Petri Ægidii ad Nicolaum Lancicium: [Quibus] in quibus habentur ista: Circa quartum de Lyssano suspenso; advertat R. V. bene illa, quæ ego in meo testimonio refero, & ea, quæ narrat articulus de eodem miraculo in Processu Barcinonensi, per testes probatus: pariter singula, quæ ego ad verba epistolæ R. V. [Col. 0433D] respondens, scribo. Hæc omnia, inquam, sunt certiora & veriora, quæ de hoc miraculo sciri possunt. Et ut melius cuncta percipiat, supponat R. V. hæc sex, quæ nunc scribam: ex quibus intelliget, non posse ultra quicquam de hoc miraculo sciri.
1. Contigit hoc miraculum circa annum fere XXIII (supra millesimum quingentesimum) a Nativitate Domini; quando P. Ignatius Barcinone Grammaticæ operam dabat.
2. Ignatius eo tempore erat notus viris probatis, & mulieribus, non multis; sed iis, quorum quarumve major erat cura rerum spiritualium; & paucis quibusdam monialibus monasterii S. Mariæ Angelorum, & S. Hieronymi: denique confessario suo, præceptori Ardevalo, & paucis condiscipulis parvulis.
[125] [epistola] Tertio, eodem momento, quo inventus fuit Lyssanus fune suspensus, & extitit clamor virorum ac mulierum in eodem vico; revertebatur Ignatius a monasterio Angelorum (quod tunc erat extra mœnia, nunc autem desertum manet illud monasterium, & moniales intra civitatis Barcinonensis [Col. 0433E] mœnia translatæ sunt;) & ingressus per portam civitatis, quæ vocatur porta S. Danielis, transibat per plateam Lullii (dictam lo pla den Lull) juxta vicum dictum de Belloc, in quo erat domus, ubi Lyssanus fuerat inventus fune suspensus: Ignatius vidit hominum tumultum: ascendit ubi Lyssanus vel mortuus vel semivivus jacebat: Ignatius pro eo oravit, orabant alii, clamabat Ignatius &c: secutum fuit, quod scribitur, miraculum &c.
4. Sciat V. R., quod homines non vocarunt Ignatium, ut illud faceret miraculum: non rogarunt, ut faceret: quia forte erat ignotus omnibus illis: sed tantum id, misericordia motus, a Domino impetravit. Illi tamen, ut narrabat Pasqual, viderunt, quod post orationem, & clamores Ignatii revixit homo, & usum sensuum modico intervallo temporis habuit. An esset omnino mortuus, homines rudes experimento non comprobaverant: imo acetum ad tempora seu pulsus capitis & brachiorum, & ad pectus applicabant: quod non fecissent, si omnino mortuum certo scivissent.
[126] [etiam superaddita.] Quinto. Sciat etiam, quod homines illi non acclamabant, quod Ignatius illum suscitasset, [Col. 0433F] vel miraculum fecisset; tametsi crederent id, vel conjecturam haberent de miraculo. Et consequenter non fuit facta ulla tunc inquisitio de miraculo patrato, nec probatio, nec informatio. Quare post paucos dies memoria ejus rei evanuit. Pasqual autem rem istam magnam semper corde retinuit; & verbo (ut ego dixi in meo testimonio) sæpius mihi narravit. An autem fuerit miraculum veræ suscitationis mortui, solus Dominus scit.
6. Ego existimo, quod si beatæ memoriæ P.
N. Ignatius fuisset certus, quod ipse fecisset tam
magnum miraculum veræ suscitationis veri mortui;
existimo, inquam, quod vel ipse alicui in
confessione, aut extra confessionem, ad divinam
gloriam revelasset: vel Deus optimus maximus in
bonum Ecclesiæ ordinasset, ut per alios testes omni
exceptione majores tam magnum opus (quale
est suscitatio mortui) fuisset certissime ostensum
& publicatum. Tum offert sua obsequia ad relegenda
quædam ex scriptis Lancicii. Cum enim
ego, inquit, in Processibus factis in monasterio
Montis-Serrati, Minoressæ, Barcinone, fungens
procuratorio munere ac nomine, omnes testes
[Pagina 434]
[Col. 0434A] subministrarim, cuncta loca illa perlustrarim, omnia
in processibus contenta multoties legerim;
forte aliquantulum juvabo, vel certe non nocebo
&c., Panormi V Julii MDXCIX.
[127] Atque hæc quidem tum temporis a Viro isto, [Nostra circa præsens factum conjectura.] rerum apprime gnaro, ad propositas sibi a Lancicio difficultates responsa sunt. Verbulo observare nobis hic liceat ista pauca. Quamquam ex dictis non sit aperta certitudo, auctoritas indubitata, ac fides clara ac manifesta, quod suspensus ille & vere antea mortuus, & Ignatii precibus ex vere mortuo factus sit vere vivus; tamen cum de morte ejus nemo dubitaret, ex Ribadeneira superius num. 119; cumque ex publicis testium depositionibus ad vitam rediisse dicatur ibidem; atque duo illa, redire ad se, vel redire ad mentem, & redire ad vitam, prorsus sint diversa; præbetur ratio probabilis, propendendi in illam sententiam, quod Lyssanus ille Ignatii precibus non ad vitæ dumtaxat usum, sed ad vitam ipsam sit revocatus, & vere ac proprie a morte revixerit. Nunc ad alia pergamus.
[128] [Col. 0434B] Rerum, quas Barcinone faciebat Sanctus, admiratione permoti præ ceteris viri quatuor, [Assumit sibi socios Ignatius; alium recusat,] ex Maffeio lib. 1, cap. 16, sese ad Ignatii ductum atque institutum aggregarunt (de quibus num. 162 recurret mentio) Callistus quidam, qui, auctore Ignatio, peregrinationem Hierosolymitanam nuper obierat; alterum Artiagam cognomento appellabant; tertius fuit e Gotholaniæ proregis familia, nomine Cazeres: ad quos ultimo loco Joannes adolescens natione Gallus accessit. Mirum est, quod P. Joannes Rho in Interrogationibus apologeticis, ad Joannem Baptistam Castaldum clericum regularem, interrogatione 10, pag. 166 ex teste jurato scribit in hæc ejus verba: Audivi sæpius, patrem Michaëlem Rhodis Societatis Jesu, patria Gironensem ex principatu Catalauniæ, virum religionis eximiæ, animarum zelo, & vitæ austeritate nobilem, de patre suo celeberrimo jurisconsulto narrantem, illum adhuc adolescentem, P. N. S. Ignatium, Barcinone Grammaticæ operam dantem familiariter agnovisse, illiusque virtutum exemplo atque adhortationibus ita ad virtutem exarsisse animo, ut eum sequi, ejusque socius fieri, ac virtutes imitari vehementissime cuperet. Id quum Ignatio aperuisset, respondit ille: Tu non me sequeris; sed filius olim tuus religiosæ familiæ, quam ego, divina favente [Col. 0434C] gratia, conditurus sum, nomen dabit.
[129] Hoc vaticinium editum est anno XVI vel XVII ante conditam Societatem; [cum insigni prophetia.] neque fefellit: quia Michaël Rhodis Societatem ingressus est, in eaque diutissime vixit, ac senex admodum obiit magnarum virtutum fama. Hinc colligitur, quanto ante conditam Societatem de illa condenda divinitus certior factus fuerit Ignatius. Hoc enim statim ab Hierosolymitana contigit peregrinatione. Ita confirmo, & mea manu scripsi ego Franciscus de Caspes, ejusdem Societatis sacerdos professus, LXX ætatis meæ anno, & religionis LV, in qua variis magistratibus functus sum, rectoris, præpositi, & totius provinciæ Aragoniæ procuratoris ad Urbem. Itaque juro per Deum Dominum nostrum, & sancta quatuor Euangelia, XIII Kal. Februarii MDCXLI. Franciscus de Caspes Societatis Jesu. Bartolus lib. 1, num. 30 de prædicto Michaële hæc scribit: Patri consilium detegens Societatis ineundæ, prædictum id illi ab Ignatio quondam, ex eo cognovit; jamque in opus procedere: quod summam utrique attulit voluptatem. Sed provinciali in excipiendo juvene [Col. 0434D] agente cunctantius quam vel ætatis impatientia, vel incitatior pietas pateretur, alio desideria convertit, & Cartusiam prehensavit, bisque diversis temporibus tentatam, bis quidem obtinuit, sed semper intercidit aliquid, quo, disturbata re, Societatem repetiit, in eamque admissus, fidem vaticinii duplicis ab Sancto editi integre probavit.
[Quo tempore Complutum venerit,] Ad annum MDXXVI Complutum venit. Ibi egit annum * unum ac dimidiatum: quo tempore studium suum impendit in terminos & Summulas Soti, Alberti Physicam, & Magistrum sententiarum. Exercebatur etiam dandis Exercitiis spiritualibus &c. Ita Vita sancti Patris, a P. Ludovico Consalvo ex ejus ore excepta, num. 57. Maffeius lib. 1, cap. 16 Sanctum affirmat Complutum [Col. 0434E] UNA cum sociis abiisse. Ast ei refragatur Vita jamjam designata, num. 56 dicens: Abscessit Peregrinus (ita ibi vocatur S. Ignatius) Complutum SOLUS; tametsi jam tum socios aliquot (ut opinor) haberet. Idem Maffeius lib. 1, cap. 17 editionis Duacenæ anni 1585, septimum, ait, non amplius mensem Compluti moratus &c. Sed in operum ipsius editione, quæ prænotatur Venetiis excusa anno 1589, recte correctus est error ille: nam ibi legitur, sesquiannum circiter Compluti moratus; quibus consonat novissima editio Patavina anni 1727.
[131] [& quibus studiis ibidem initer opera piæ se occuparit:] Artium, ut appellant, curriculum iniit non admodum felici successu: quippe qui eadem illa præpropera festinatione incitatus, nullo pæne servato vel ordine, vel discrimine disciplinæ, multa & varia uno eodemque tempore aggressus est: & in logicis terminos, quos appellant, in physicis Albertum; in theologia, Magistrum sententiarum (qui maxime libri tum in Hispania terebantur,) evolvere, & plures quotidie in scholis audire cœpit interpretes. Quæ res in speciem utilis & compendiaria, vel maximo ei in id ipsum, quod properabat, impedimento fuit. Etenim, quod in rebus humanis fere fit, cum avide sequeretur omnia, nihil propemodum assequebatur, & ipsa varietas ac multitudo rerum, tum [Col. 0434F] intelligentiæ tenebras, tum vero memoriæ perturbationem & confusionem afferebat; Maffeio teste, qui hæc literis prodidit lib. 1, cap. 17. Ad hæc, uti pergit, illud etiam accedebat incommodi, quod in summa paupertate non solum ex emendicato vivebat ipse cum suis, verum etiam aliorum inopiam ac difficultates, conquisitis undique eleemosynis, magno labore & corporis & animi sublevabat. Præterea, quod ejus cursum vel maxime retardavit in litteris, tanta cupiditate ardebat errantes animas ad bonam mentem atque ad legem euangelicam revocandi, ut se, quamvis alieno tum tempore, continere non posset, quo minus & in scholasticorum circulis de vera virtute ac pietate sermones injiceret, & in triviis pueros plebemque fidei Christianæ præceptionibus erudiret, & omnium ordinum homines passim ad cultum Dei, studiumque religionis, acri ac vehementi oratione incitaret. De studiorum impedimentis, ac virtutum operumque misericordiæ tum corporalis tum spiritualis in proximo procuratione, consuli etiam potest Vita brevior Ribadeneiræ cap. 6.
[132] [Col. 0435A] At defectum hunc literarium, qui tunc in Ignatio Compluti fuit, [quem Deus postea Sancto in aliis compensavit.] Deus ipsi postea abunde compensavit, ibidem formando varios viros doctrina ac virtute præstantes, qui Societatem Jesu illustrarunt. Nam ut mittam multos & insignes theologos, quos variis temporibus celeberrima illa academia dedit Societati, ex ea prodierunt tres e primis Sancti in suo religioso instituto fundando sociis, nimirum Lainez, Salmeron & Bobadilla. Sex autem post ejusdem fundationem annis, videlicet 1546 P. Franciscus de Villanova, a S. Ignatio missus, initium dedit collegio Complutensi. Ad hæc, in eo docuere Dezæ, Vasquezii, Suarezii, Azores, Arrubales, Torres, aliique insignes Doctores; & S. Franciscus Borgia explanavit Scripturam sacram, sicut observat Garcia lib. 2, cap. 9; e quo ista deprompsi. Sed nos ad Ignatium revertamur.
[133] Erat hæc itaque Ignatio Compluti statio, victus mendicato; [Ratio vivendi,] cui cum plura necessariis amici adderent, ea in pauperes tribuebat. Ad eos vero ferebat ipsemet, quos honestorum pudor natalium, aut morbus a mendicando absterreret, [Col. 0435B]
rss-Feed