Sollte hier eine Anzeige erscheinen, deren Anliegen dem unseren entgegensteht, benachrichtigen Sie uns bitte unter Angabe der URL dieser Anzeige, damit diese Werbung nicht mehr erscheint.
Lesen Sie vorher bitte unsere Erläuterungen auf der Seite Warum Werbung und wie sie funktioniert.


 


Ökumenisches Heiligenlexikon

Acta Sanctorum der Bollandisten
Einleitung April III           Band April III           Anhang April III

Anhang April III


APPENDIX SIVE ADDENDA ET EMENDANDA AD IX ULTIMOS DIES APRILIS

AD DIEM XXII.

[Praefatio]

Pag. 1 col. 2. S. Chrysotebus, lege, S. Chrysotelus.

DE S. SOTERE PAPA.

Soter, Pontifex Romanus (S.)

Pag. 6 num. 6 adde. Ex eodem cœmeterio Minutius de Minutiis, Archiepiscopus Iaderensis & Præpositus Octinganus, accepit una cum pluribus variorum Sanctorum Reliquiis (novem circiter unciarum oßiculum cum particula cranii) atque in Bavariam attulit anno MDXC, prout infra dicetur, ubi de S. Cajo Papa; ex cujus corpore notabiles admodum partes eodem indidem idem Prælatus advexit; quibus nostræ Monachiensis ecclesiæ thesaurus postea auctus fuit. Ibidem num. 7 lin. ult. inter utriusque medio, lege, inter utrumque medio.

DE S. CAIO PAPA.

Caius, Pontifex Romanus, Martyr (S.)

Pag. 16 num. 14 lin. 19, transpone verba & lege: In Martyrologio S. Hieronymi iterum ista leguntur: Romæ &c.

Pag. 17 col. 1 lin. 10 post hæc verba, quidam etiam Romæ & Bononiæ paßi sunt. adde sequentia.

[17] Quod autem anno MDCXXII repertum diximus sepulcrum, [Minutio de Minutiis Archiep. Iaderensi] id non tunc primum reseratum fuit; sed multo antea. Nam in sacrario nostræ Monachiensis ecclesiæ habentur ex corpore S. Caji os unum integrum, & dens, & caput, pridem extracta, & anno MDXC Romæ cum tabulis legitimis donata Minutio de Minutiis Forojuliensi, Archiepiscopo Iaderensi, Præposito Oetingano, Innocentio IX & Clementi VIII Pontificibus Maximis a Secretis, Serenissimo Guilielmo Bavariæ utriusque Duci a consiliis, viro nobilitate & doctrina eximio, prudentia & rerum usu incomparabili (ut habet Epitaphium tumulo incisum, in sacello Divi Andreæ templi nostri Monachiensis) cui, post multos pro Republica Christiana exantlatos labores, vi morbi extincto, hunc quietis locum dedit idem Dux Bavariæ bene merito, anno Salutis MDCIV, cum vixisset annos LV. Tumulatus est autem VIII Idus Martias: qui quod apud nos tumularetur, ut habetur in annuis dicti Collegii litteris, [Collegii Monachiensis benefactori,] datum est Serenissimis Principibus templi Fundatoribus, Minutiique etiam in Societatem meritis, quæ quoad ille vixit & multa & magna fuerunt: ipse enim solus, sua auctoritate & in nos præclara propensione & inexpugnabili constantia animi, obtinuit, ut monasterium Eberspergense in fundationem Collegii tandem tribueretur, deficientibus fere omnibus qui causæ nostræ patrocinari videbantur.

[18] Præclaras Sanctorum Reliquias vir iste laudatißimus, tum ab Vrbe tum aliunde, detulit in Bavariam; quas inter etiam fuerunt de corpore S. Caji partes prænominatæ, adeo ut operæ pretium sit Romanum instrumentum hic attexere, prout illud ex Archivo collegii transcriptum accepimus, cura R. P. Christophori Schorrer, nostræ Societatis antehac pro Germania Aßistente & Monachiensis Collegii aliquoties Rectore, operis nostri promovendi studiosißimo. In nomine Sanctissimæ & individuæ Trinitatis, Patris, & Filii & Spiritus sancti. Amen. Cum sit quod Sanctorum reliquias, quorum animas non dubitamus in cælo cum Christo regnare, universi Christi fideles pio affectu venerari debemus in terris; ut Dei venerantes amicos, [Romæ an. 1590 16 Aprilis,] nos divinis beneplacitis complaceamus; & eorum qui corpora, propter divini nominis exaltationem & fidei Christi defensionem, diversis tormentorum generibus patienter ad supplicia tradiderunt, patrocinia nobis mendicantes, quod nostris meritis non valemus, apud Deum eorum meritis & intercessionibus obtinere mereamur. Hinc est quod anno a Nativitate Domini MDXC, Indictione III, die vero XVI mensis Aprilis, [coram Notario & testibus, ex cœmeterio S. Calixti] Pontificatus Sanctissimi in Christo Patris & Domini nostri D. Sixti divina providentia Papæ quinti anno V, in mei publici Notarii testiumque infrascriptorum ad hoc specialiter vocatorum & rogatorum præsentia, personaliter constitutus Reverendus Dominus Jacobus Cathaneus Clericus Venetus, Capellanus Reverendissimi Domini Minutii de Minutiis, Protonotarii Apostolici & Præpositi Oetingensis, nec non Serenissimi Principis Guillelmi utriusque Bavariæ Ducis primarii Consiliarii, [dixit quod] infra & juxta ecclesiam S. Sebastiani ad Catacumbas, extra muros urbis Romæ sitam in via Appia… est cœmeterium S. Calixti Papæ & Martyris terræ suppositum.. in quo his diebus multa sepulcra sanctorum Martyrum cum nominibus, partim lapidi insculptis, partim rubrica quadam durabili extrinsecus vel intrinsecus delineatis.

[19] Et præsente in eadem ecclesia R. P. Fr. Nicolao de Assisio, Ordinis Eremitarum S. Augustini, ejusdem ecclesiæ S. Sebastiani Priore; cui idem D. Jacobus, ad instantiam præfati Reverendissimi D. Minutii præsentavit quasdam litteras Apostolicas, in forma Brevis sub annulo Piscatoris expeditas, & præfato D. Minutio ab eodem Domino nostro Papa concessas, [per Priorem ecclesiæ S. Sebastiani,] sub datum Romæ apud S. Petrum sub annulo Piscatoris, die V Decembris MDLXXXVIII Pontificatus sui anno IV. Quarum quidem litterarum Apostolicarum vigore d. Fr. Nicolaus Prior, cotta & stola indutus ac luminaribus cereis accensis, una cū d. D. Jacobo Cathaneo & me Notario ac testibus infrascriptis, intravit d. cœmeterium, non una vice, sed pluribus, præsente etiam aliquoties ipso Reverendiss. D. Minutio, & sepulcra ipsa & nomina insculpta vel inscripta diligenter pioque studio inspiciente. [dantur plurium Sanctorum & S. Caji insignes reliquiæ,] Et idem Fr. Nicolaus Prior, a sepulcris propriis reverenter & devote extraxit ossa & Reliquias sanctorum Martyrum, quorum nomina sunt infrascripta. Videlicet primo caput S. Aniceti Papæ & Martyris. item de reliquiis S. Soteris Papæ & Martyris, S, Hygini Papæ & Martyris, & S. Evsebii Papæ & Martyris, S. Evtychiani Papæ & Martyris, S. Dionysi 1 Papæ & Martyris, S. Leonis Papæ & Martyris, S. Lucii Papæ & Martyris. Item integrum fere corpus S. Caii Papæ & Martyris. item de Reliquiis S. Saturnini, S. Valeriani, S. Epimachi, S. Cyriaci, S. Almachii, S. Zotici, S. Polycarpi, S. Valerii, S. Cypriani, S. Valentiniani, S. Aproniani, S. Felicis Presbyteri, S. Jacobi, S. Clementis, S. Januarii, S. Vitalis, S. Alexandri, S. Silvani, S. Philippi, S. Cornelii, S. Theophili, de capite S. Antonii, de capite S. Juviniani, S. Martiniani, S. Theodori Martyrum. item integra corpora SS. Cyri & Joannis Martyrum. item de capite S. Candidæ Virginis. item de reliquiis SS. Felicitatis & Restitutæ Virginum Martyrum, S. Dafrosæ uxoris S. Fabiani Martyris, SS. Secundæ, Rufinæ, Anastasiæ, Justinæ, Teclæ, & Victoriæ Virginum & Martyrum.

[20] Et illas Reliquias sic extractas d. Fr. Nicolaus Prior in continenti eidem D. Jacobo, [deferendæ in Bavariam ad Ducem;] nomine quo supra, tradidit. Qui quidem D. Jacobus Reliquias hujusmodi reverenter ac devote ad se recipiens, eas secum detulit, ad effectum illas nomine præfati Serenissimi Ducis Bavariæ consignandi d. Reverendiss. D. Minutio; animo tamen & intentione eas deferendi ad partes Germaniæ, & præfato Serenissimo D. Duci tradendi & consignandi, & illas per d. Sereniss. D. Ducem in loco seu locis sibi bene visis collocandi, reponendi, & venerandi; ut ipsi Christi fideles exinde divinæ gratiæ aptiores reddantur, suamque augeant devotionem. Quod D. N. Jesus Christus, qui candor est lucis æternæ, eorumdem sanctorum Martyrum precibus & intercessionibus concedere dignetur, atque vota fidelium dirigat, atque ad gratiam exauditionis perducat. Super quibus & singulis præmissis, præfatus D. Jacobus Cathaneus sibi, nomine quo supra, a me Notario publico infrascripto unum vel plura publicum seu publica instrumentū & instrumenta fieri postulavit. Acta fuerunt hæc in d. Cœmeterio S. Calixti sub anno, indictione, die, mense, pontificatu quibus supra, præsentibus ibidem discretis viris DD. Mag. Pelegrino del Basso Mutinensi, & Mag. Marco de Pellin dal Poggiol comitatus Mutinensis, testibus ad promissa vocatis specialiter atque rogatis.

✠ Et ego Sebastianus Martre, Clericus conjugatus Tarraconensis diœcesis, publicus auctoritate Apostolica Notarius &c.

[21] Ex his porro reliquis, ipsius Serenißimi Ducis dono, nostro S. Michaelis tēplo obtigerunt, præter supra nominatas S. Caji Papæ reliquias, [quarum multæ obtigerunt in templo soc. I. Monachii, & in his S. Caji;] Caput S. Aniceti Papæ integrū: item SS. Hygini, Aproniani, Zotici, Valeriani, Theclæ, Cypriani & Justinæ ejusmodi partes, quæ visæ sunt sufficere, Officio sub ritu semiduplicis peragendo, iis quibus in Martyrologio commemorantur diebus IV Ianuarii, II, XI & XIII Februarii, XIV Aprilis, XXVIII Septembris & XI Octobris: de Sanctis autem Saturnino X Maji, Candida XX Septembris, & Januario XXV Octobris, propterea quod quæ habentur ossa sint majora ut possint pars insignis dici, festum agitur sub ritu duplici, uti etiam de SS. Cyro & Ioanne XXXI Ianuarii. Ceterorum in Romano Instrumento nominatorum Reliquiæ quales sint, quo devenerint, quo ritu colantur, optamus discere; quamvis non existimemus singulas præcise eorum esse, quorum nomina inveniuntur inscripta ad certos dies Martyrologii, ideoque reliquiæ tamquam eorumdem essent in altari exponantur. [cum corporibus SS, Cyri & Ioannis.] Hoc autem dubium multo magis nos urgeret circa eos Pontifices, quos alibi quam in S. Calixti cœmeterio sepultos esse constat; multoque maxime circa corpora SS. Cyri & Ioannis, quæ ex Ægypto Romam translata, ibi aliquando proprium templum habuere, juxta Tiberim e regione basilicæ S. Pauli, cujus mentio est in Vita S. Gregorii Papæ lib. 4. cap. 91, nisi occurreret, ad præcipuas illas basilicas ex variis Romanæ urbis locis ac templis, occasionibus variis, convecta esse plurima illustrium Sanctorum pignora: potißimum ex iis quæ temporum lapsu aut bellorum injuria perierunt, prout isti SS. Ioannis & Cyri templo, antea S. Praxedis dicto, accidit; unde necesse fuit ipsorum corporibus aliam inveniri sedem; & (siquidem ad S. Pauli ædem ea inferre fortasse nō licebat aut libebat) proprior alia nulla aderat quam S. Sebastiani Basilica, propter cœmeterii amplißimi ac nominatißimi cōmoditatem maxime opportuna.

[22] Tamajus Salazar &c uti pag. 17

Pag. 24 num. 9 lin. 9 & pro Deo & quæ Dei sunt colere, lege, ea quæ Dei sunt.

Pag. 28 num, 33 lin. 3 Et vide, ait, Martyr, lege, Et vide, ait Martyri.

Pag. 32 num. 6 Adde: Nam quod in Ms. Florario Sanctorum ad XIX Martii notetur memoria S. Leontii Episcopi Senonensis, non alia occasione factum putamus, quam quod in fastis variis simul commemorentur Apollonius & Leontius, sicuti etiam hic fit, idque de Senonensi gratis intellexerit Florarii auctor.

Pag. 58 Annot. b lin. ult. sic lege Ducem exercitus instituit Phocas: & in Annot. c dele nomen Phocas, non suo loco positum.

DE S. SENORINA VIRG.

Senorina Virgo, Abbatissa Bastensis, in Portugallia (S.)

Pag. 76 post donationem Sanctii Regis hæc adde.

Rodericus da Cunha Archiepiscopus Bracharensis, postquam tomo 1 historiæ Archiepiscoporum Bracharensium cap. 116, totam S. Senorinæ vitam, qualis hic posita, [alia Alfonse filii,] Lusitanice dedisset, & simul hanc Sancii Regis donationem Latine, cœptam a Sanctio prædicto narrationem sic prosequitur. Etiam Alfonsus filius, accepti beneficii numquam immemor, Privilegium scripsit in Guimaranes, [& Alfonsi 3 ex quo constat etiam de cultu S. Gervasii.] Era MCCLVIII, qua dictam ecclesiam, ab omni exemptam servitio, recipit in clientelam suam. Hujus vero filius Alfonsus III duo alia signavit Privilegia, in favorem ejusdem Ecclesiæ. Denique Petrus, Rex Portugalliæ & Algarbiæ, ad honorem Dei ac Matris ejus, Sanctæ item Senorinæ donatione irrevocabili jus patronatus in ecclesiam S. Mariæ de saltu diœcesis Bragensis, ea conditione ut Abbas pro tempore teneatur semper alere Capellanum, qui quotidie canat Missam ad altare, quod in eadem ecclesia de Basto extruxit D. Agnes de Castro, istic ubi est corpus S. Gervasii: insuper puerum dicto Capellano ministraturum, in his quæ officii sui erunt, & curaturum, ut foveantur continuo tres lampades, ardentes in eadem ecclesia die ac nocte una ante Crucifixum, altera ante locum in quo jacet corpus S. Senorinæ, tertia in capella ante sepulcrum S. Gervasii. Datum Valenciæ de Ripa- Minii XV Septembris, Era MCCCXCVIII. Ita Rodericus ex Antonii Brandani translatione vernacula, præ qua maluissemus originalem textum Latinum legere. Tamajus Salazar SS. Godinam & Gervasium commemorat die 1 Octobris, [1 Octobris.] secutus Martyrologium Lusitanicum P. Ioannis Lupi, quod hactenus nescimus cujus ætatis vel auctoritatis sit: & S. Godinam quidem ait esse sepultam intra majus altare; S. Gervasium vero communi traditione haberi fratrem S. Senorinæ; nec plus de iis sciri.

Pag. 86 col. 2 lin. 5 a fine. eum cum visione tantes, lege, notantes.

DE B. FRANCISCO FABRIANENSI

Franciscus, Ordinis Minorum, Fabriani in Piceno (B.)

Pag. 89 ad Commentarium prævium hæc addantur:

[4] Non fuit omnino vana spes quam prædictæ litteræ Lauretanæ fecerunt: [Impetratur tandem Vita B. Francisci,] nam interposita tandem ipsius Generalis auctoritate, sine cujus licentia negabat Guardianus licere sibi cuiquam committere illud scriptum, impetratus est tandem toties petitus codex, charactere tam difficili exaratus, & cum abbreviationibus tam frequentibus exoticisque, ut nullus Fabriani vel Laureti inventus sit qui posset velletque legere; seque coactum invenerit prælaudatus P. Christophorus Grinus, sua manu describere quidquid legere potuit, & transcribi debere indicavit; fassus ingenue, se quoque, licet pro honore Sanctorum zelosißimum, tædio tamen tam molesti laboris fuisse affectum, ideoque non tantum omisisse sententias Scripturarum, importune identidem accumulatas; sed etiam partem aliquam miraculorum; quod existimaret ea quæ bona fide descripsit, satis fore ad auctoritatem conciliandam iis quæ apud Waddingum stylo cultiori leguntur.

[5] Titulus libri hic erat. Incipit Vita B. Patris Fr. Francisci de Fabriano, [scripta per ejus nepotem,] collecta per Venerandum P. Fr. Dominicum Bonaventuram Fessis de Fabriano, ejusdem beati P. Fr. Francisci nepotem, filium sororis suæ, Johanna nomine; ricopiata vero & noviter exarata per me Fr. Dominicum Johannis Mariani de Fabriano, sacrarum litterarum prædicatorem & indignum Bachalarium, die XXIII mensis Junii, anni Domini MDLXVII. Adsit ergo proposito Virgo Maria meo. In fine libri hæc leguntur: Expliciunt miracula beati P. Fr. Francisci de Fabriano, die XV Julii, in festo videlicet Sanctorum Martyrum Quirici & Julittæ MDXLVII ricopiata de transsumpto meo minori, extracto de originali Venerandi P. Fr. Dominici, nepotis beati P. Francisci de Fabriano, sicut patet ibi fol. 17. adeo ut scriptioni isti impensi fuerint dies omnino viginti tres: quod licet in pluribus seculi XV & XVI scripturis solicite notatum inveniatur, [transcripta an. 1547,] scire tamen in præsenti argumento haud magni refert. Pluris æstimarem scire; an illud posterioris scriptoris transumptum minus, ex quo scriptus est codex qui solus nunc superest, dicatur minus quoad formam foliorum, respectu ejus formæ qua descriptum habetur novißimum ecgraphum; an vero quoad ipsum argumentum, respectu originalis a sancti viri nepote compilati, adeo ut nunc solum habeatur illius compendium: & hoc videtur insinuari num. 20, ubi scriptor agens de translatione corporis, manifeste suis verbis addit, quod diffusius patet in alio libro majori, ac etiam in alio memoriali meo minori. Hæc sane phrasis haud obscure indicaret epitomen, ex majori primi auctoris libri acceptam; nisi hic haberetur generalis Prologus ad miracula, [estque potius dicenda collectio miraculorum;] non tantum hujus, sed plurium simul Beatorum Seraphici Ordinis, cum brevi de vita cujusque synopsi, in unum librum colligenda: sic ut tota collectio, unde prima pars transcripta hic est, fortasse majorem istum librum constituat. Quem librum vel ideo magis optaremus extare, ut qualia nunc ex eo gaudemus cognoscere de B. Francisco, talia de aliis quoque proferre in lucem liceret. Interim certum videtur, aliqua saltem miracula in majori libro diffusius scripta fuisse, sicut ab ipsis Notariis primo forsitan descripta fuere.

[6] Vt ut sit, historia Vitæ admodum accisa, hiulca, & divulsa hic est, dum primo veluti summaria illius chronotaxis proponitur; [quæ hic datur ut haberi potuit ex Ms. difficillimo.] deinde post miracula, quæ vivens mortuusque patravit, per modum conclusionis additur aliquid de virtutibus Beati. Quæ conjunctim Capite 1 proponere duxi consultius. Lacunas, a P. Grino inter transcribendum relictas, opus fuit hinc inde supplere, verbis quæ [ ] inclusa videbis. Quoniam autem secundus scriptor vel abbreviator nonnullis locis ad confirmationem addit testimonium suum, verba ejus a primi auctoris verbis distinguenda monebit asteriscus *, talibus verbis præpositus. Quod si post hac aliquis prædictum librum in manus accipiens, felicior sit in explicando tam implicatam scripturam, & accuratius ecgraphum mittere voluerit; merebitur gratiam apud posteros, totius anni expletis mensibus Supplementum operis generale curaturos: in quo non tantum dabuntur argumenta prorsus nova plurima; sed etiam nonnulla, quæ minus sincera nunc habuimus, ex integro retractabantur.

[7] Lucas Waddingus, ex quo Vitam & Miracula Sancti superius collecta dedimus, [meminit ejus Scevolinus in Hist Fabrianensi,] cum nihil adhuc haberemus vetustius, ad annum 1322 num. 12 allegat Dominicum Scevolinum in Historia Fabrianensi, multa cum laude agentem de B. Francisco: sed eam historiam necdum vidimus; accepimus autem jam olim a Guardiano Conventus Fabrianensis Epitomen Italicam, qualem ante multos annos, antiquo isti & vix cuiquam legibili libro, de quo supra, ad marginem junxit quidam istius conventus Religiosus, consulturus posterorum ignorantiæ; & ex hac nonnulla annotavimus ad Vitam ex Waddingo sumptam num. 17. In ipso porro Fabrianensi codice, recentiori & elegantiori manu adscribuntur odæ tres, Sapphico metro non invenuste conceptæ, una cum Epigrammate in imaginem, ac duplici Hymno pro utrisque Vesperis, [extant etiam hymni de Beato compositi,] quem omissis ceteris dabimus post Acta; non quod existimemus ejus usum aliquem fuisse in Officio ecclesiastico; sed quia ideo compositus est, ut privatæ tantisper serviens pietati, postmodum (si Apostolicæ Sedi videatur solenniorem cultum Francisco indulgere, quem tot ejus miracula & constans Fabrianensium devotio aliquando forsitan impetrabunt) publice quoque usurpetur.

[8] [Corporis translatio triplex,] Quam magnificum ei extructum fuerit anno post obitum decimo septimo mausoleum, describit Waddinghus in Vita superius edita num. 25, idemque attingetur infra. Post annos deinde triginta novem, cum nova Fratrum ædes dedicaretur, solennioris religionis pars præcipua fuisse videtur translatio nova sacri corporis cum suo illo mausolæo: siquidem tunc concessæ fuerunt indulgentiæ, quarum Instrumentum ad tumulum Beati appendi voluerunt, teste Waddingo num. 29, consequenter prosequente, qua publice privatimque devotione, tunc adhuc cum scribebat ipse, honestaretur anniversarius illius dies. Denique anno MDCXIV curavit Ordinis Generalis, ut sacri corporis thesaurus sub triplici clave servaretur, civesque decernerent ut novum magnificumque sacellum eidem magnificentius habendo fabricaretur. Et fabricatum illud quidem nunc absolutumque habetur, millenorum aliquot aureorum impendio: in illud tamen ut inferri permitteret pretiosum depositum, Iacobus Cardinalis Fransonus, Camerinensis Episcopus, ad cujus diœcesim Fabrianum pertinet, non potuit persuaderi; [& pretiosum sacellum ei nunc extructum.] veluti si tentaretur aliquid Vrbanianis constitutionibus adversum; quas tamen ipse Pontifex declaravit noluisse se extendi ad eos, quorum cultus ab immemorabili tempore viguisset, centum annis antiquior. Rigorem forsitan istum mitigabunt Præsules Camerinenses, cum supra deducta & inferius deducenda distinctius cognoverint. Interim prudenter faciunt Camerinenses Fratres, quod tantisper contenti lampade jugiter ante sepulcrum ardente, & quidem S. Michaelis imagine supra sepulcrum appensa, ut huic potius quam Beato suo videatur lucere; præferant pertinaci religioni ac forsan offensionem importunam parituræ, obsequium devotæ obedientiæ, molliora Superiorum judicia præstolantes.

ACTA
ex MSS. Fr. Dominici Bonaventuræ Nepotis ipsius Beati collecta,
juxta exemplar Fabrianense anni 1547.

Franciscus, Ordinis Minorum, Fabriani in Piceno (B.)

BHL Number: 3137

AUCTORE NEPOTE EX MS.

CAPVT I.
Synopsis vitæ & virtutum B. Francisci & parentum ejus.

[1] Venerabiles olim Patres, qui Sanctorum vitas pietatis Annalibus commendaverunt, fructum utilitatis plurimum unitati fidelium attulerunt. [Proponit auctor colligere miracula quorum dā Beatorum in Marchia,] Primum quidem, ut artifex & virtutum operator Altissimus in Sanctis suis Majestuose prædicetur; alterum autem ut fides tenera parvulorum, infirmioris ætatis pericula desuescat [formidare], adhibitoque e Vitis [talibus] perfectionis speculo, cibi solidioris edulio roboretur: postremum vero, ut hæreticæ pervicaciam pravitatis, quæ veritatis agnitæ radios livoris nubilo nititur adumbrare, Patrum præcedentium vita laudabili & seniorum prodigiis, spretis erroribus, resipiscat. Ea propter & ego, tametsi inutilis servus Christi, ad divinæ Majestatis gloriam & laudem edidi miracula & maxima virtutum opera, quæ per Sanctos suos, quosdam videlicet Ordinis nostri Fratrum Minorum Fratres, in diversis mundi partibus exhibere dignata est omnipotentia Conditoris; ut patet exempli gratia in provincia Marchiæ terra Fabriani, in qua Conventus a ejusdem Ordinis Minorum est. Libet insuper in initio cujuslibet propositi operis, [cum synopsi de eorum sanctitate;] pauca quædam de vita illorum & moribus, modo præfatiunculæ summatim prælibando, perstringere b; quatenus declaratum perfectionis specimen suos æmulatores exemplo virtutis invitet, & fidei signorum, quæ nequaquam fidelibus sed incredulis data noscuntur, probata vitæ sanctitas suffragetur. Et maxime hic modo ad præsens, vitam laudabilem & magnificam devoti Fratris Francisci de Fabriano Ordinis Minorum, compilative & valde succincto sermone, aliis elucidabo.

[2] [imprimis B. Francisci, ex piissimis parentibus nati] Et primo [claruit] in genitoribus suis, scilicet Magistro Compagno medico, & Domina Margarita ejus conjuge. Erat enim ejus pater tantæ perfectionis, quod de nocte surgebat ad Matutinum, & ipsas Horas cum Canonicis persolvebat solicite. Ceteras autem ejus virtutes modo ad præsens taceo: quia bonus lector in minimis maximam comprehendit conclusionem. Si autem Margaritæ ejus matris excellentiam sanctitatis, ego Fr. Dominicus Bonaventura Fessis de Fabriano, ejusdem beati P. Fr. Francisci nepos, scribere vellem; non possem, nisi tantum ex auditu filii, scilicet B. Francisci, & etiam aliorum multorum, qui de ejus laudabili vita multum ipsam commendabant. Sed in c conclusione scribo illa quæ predictus Pater B. Franciscus omnibus narrabat; & ego ut parvulus eis faciens collationem audiebam.

[3] [& auditæ cælitus voce vocati ad Ordinem;] Dicebat enim ille, quod meritis matris & instantia ejus orationis, sedens in domo paterna in cella sua, quando studebat scientiæ philosophorum, vocatus fuit a Deo ter viva voce dicente, Francisce, vade ad Fr. Gratiam Ordinis Minorum, & adimpleas ejus mandatum. Quam vocem audiens, [inquiebat ille], territus sum valde, quia vocem audiebam, & neminem videbam, utpote solus. Et sic territus audivi secundam vocem, itidem dicentem: & hanc audiens conturbata sunt viscera mea, præ nimia admiratione. Et cum cogitare cœpissem, quid hic modus significare vellet; audivi tertio eamdem vocem mihi replicantem. Quam primum autem tertiam vocem audivi, in mente mea statim decrevi mandatum adimplere: & ivi ad Venerandum Patrem Fr. Gratiam, qui gratiose recepit me in Seraphica religione, die penultima mensis Septembris, in festo videlicet Dedicationis Basilicæ S. Michaelis Archangeli, [an. 1266] anni Domini MCCLXVI. Quando venit ad Ordinem præfatus P. Fr. Franciscus habebat annos ætatis sedecim, & migravit ad Dominum die XXII Aprilis MCCCXXII. Vixit in ordine, ut videtur per præmissa, annos quinquaginta quinque, menses sex, quinque dies. * In præsenti anno, in quo sumus, videlicet MDXLVII, sunt anni CCXXV transacti quod beatus Pater migravit ad gloriam: in qua suis precibus & meritis mereamur etiam nos pietate Altissimi recipi. Amen.

[4] * Nota quomodo beatus P. Fr. Franciscus Magistri Compagni de Fabriano, [idque juxta prædictionē Fr. Angeli;] venit ad Ordinem. Nam primo prædictum fuit D. Margaritæ matri suæ per unum de sociis Seraphici Patris Francisci. Secundo fuit vocatus per Angelum, sicut in Vita sua ante notata diffusius patet. Quæ & habentur in libello, manu Beati P. Fr. Francisci propria exarato: quæ de verbo ad verbum per ordinem notabo.

Ut legi & vidi in instrumento dotali matris meæ, anno Domini MCCL fuit ipsa tradita nuptui patri meo, & anno sequenti II die Septembris in festo S. Antonini Martyris, ego fui natus, ut ipsa mihi dixit; & in anno Domini MCCLXVI, virtute & efficacia orationis dictæ matris meæ, a Deo inspiratus vocatus recessi a mundo, & veni ad Ordinem Seraphici Patris die penultima mensis Septembris infesto S. Michaelis; [prout ipse Franciscus scriptum reliquit:] ut eidem matri meæ dixerat Fr. Angelus, unus de sociis S. Francisci, quando in puerili ætate mea vadens ipsa Assisium, propter votum quod de me fecerat, me apportari fecit: dixerat enim ei dictus Frater, de me inter alia loquenti secum, Iste puer erit ex nostris. Et hujus rei causa ex tunc ipsa semper voluit, quod essem Frater in Ordine S. Francisci, & quod non remanerem in mundo.

Hæc omnia suprascripta de manu beati P. Fr. Francisci scripta inveni, per quod apparet quod prænuntiatum fuit matri, quod debeat esse Frater Minor: item quod fuit vocatus per Angelum tribus vicibus, ut Ordinem intraret, de quo vide supra in Legenda sua.

[5] Hactenus verba auctoris tum primi, tum posterioris notata ** post quæ incipiunt miracula sancti Fr. Francisci de Fabriano, tam in vita quam in ejus migratione & successive post ejus transitum ad vitam perpetuam: quibus tantisper prætermißis, hic subsequenter referam quæ de virtutibus ejus postea habentur. Nam ubi expliciunt miracula B. P. Fr. Francisci de Fabriano, ibi & incipit præfatio d de Vita ejus hoc modo. Vere ergo dicere poterat B P. Fr. Franciscus quod Propheta David, [vir multis scientius excultus,] Oculi mei semper ad Dominum quoniam ipse evellet de laqueo pedes meos. Si respicio tempus ejus juventutis, acutissimus fuit ad scientias naturales, bonus Grammaticus, bonus Logicus & Philosophus. [Ps. 24, 15] Si ad sacram Theologiam, in brevi e Cathedraticus fuit. Texuiralis autem sacræ Paginæ optimus fuit: quapropter in prædicatione Fabriani & per totam Custodiam Anconæ & ubi cumque, officialis gratissimus extitit, non tantum secularibus sed etiam Fratribus. Audi mirum ad corroborationem dictorum. Electus fuit in Capitulo Visitator, [humilis,] propter ejus redolentiam utriusque vitæ: ipse autem volens seipsum visitare, in contemplatione dilecti, videlicet Christi [impositam] visitationem [hominum] omnino renuit; certe Præsidentes, considerantes ejus sanctum propositum, gaudenter acceptaverunt.

[6] [amator paupertatis,] Si autem contemplor eum ad Christi vestigia requirenda; fuit pauperrimus, nihil sibi de patrimonio post mortem patris reservans: sed dispersit & dedit pauperibus: quod patet in libris emptis pro pauperibus Fratribus, quorum huc usque f pars major est in sacrario. Etiam evidenter lucidum est ad alios pauperes, non tantum in istis sed & aliis eleemosynis sibi collatis. Omni die faciebat coquinam pro pauperibus secularibus, ex sui procuratione & etiam administratione, ex pio animo quem habebat ad ipsos. Secundo Christi vestigia requisivit, ad exemplum Pauli dicens, [addictus jejuniis,] Castigo corpus meum & in servitutem redigo; primo jejuniis: ego enim numquam vidi eum unquam bis comedentem in die: semper jejunabat, & male comedebat, & nihil curabat: & quando non parabatur aliquid per aliquem Fratrem ex devotione, ipse sibi nihil parabat; sed accipiebat de coquina quod parabatur iis temporibus pro pauperibus ex sui procuratione: comedebat pro majori tempore panem mollificatnm in aqua frigida cum gratiarum actione: & mirum, cum ipso pane mollificato [adibat] coquinam, & comedebat exemplo Seraphici Patris nostri Francisci, qui ponebat cinerem.

[7] Tertio Christi vestigia est secutus, seipsum disciplinando in fervore spiritus, [& tam severus in castigando corpore,] cupiens carnem suam spiritui submittere, ut diceret cum Apostolo, Vivo ego, jam non ego, vivit vero in me Christus. Exempli gratia recitando breviter in ista scriptura. Fr. Nicolaus de g Roccha-contrada, audiens & etiam videns sanctitatem nominati Sancti, per dies plurimos decrevit in seipso omnino videre quod non videbatur per Fratres; scilicet ejus disciplinam serotinam: quia Sanctus custodiebat se ab adspectu Fratrum, cupiens scilicet mercedem suam recipere a summo datore, [ut curiosus explorator testatus est,] non ab extrinseco homine. Quid plura? Notavit sibi tempus & horam: vidit & audivit Sanctum seipsum disciplinantem valde crudeliter: & talis flagellatio fuit ita longa, quod ejus finem fuit impossibile sibi expectare: itaque ivit ad quietem suam, repletus multa consolatione.

[8] [& patuit dum corpus post mortem condiretur balsamo.] Probatio hujus dicti. Visis plurimis signis & miraculis admirandis, de ejus sanctitate in vita & morte; determinatum fuit inter Fratres, una cum plurimis nobilibus secularibus, quod propter ejus sanctitatem corpus ejus aromatibus condiretur, & per Dei gratiam factum est cum omni solennitate utriusque sexus. Et ut expeditius & solennius fieret, adfuerunt quatuor medici & approbati viri h … qui eorum experientiam ostenderunt, nolentes eum condire aromatibus sine eorum maxima spirituali præparatione. Et vide mirabile. Ut expeditius fieret, Communitas Fabrianensis, immediate sine querela, imo cum maximo gaudio, dederunt Fratribus quadringentas libras bonæ monetæ pro balsamo & aliis aromatibus; & ita factum est cum maximo gaudio. Erat autem corium ejus spatularum, propter multas & horribiles disciplinas, ita grossum & callosum, quod pilo i sive rasorio vix penetrari posset, ut testati sunt qui viderunt, & etiam palpaverunt.

ANNOTATA.

a Gonzaga in Provincia Marchiæ 34 Conventum facit S. Mariæ de Valle-Saxea Fabriani, quem ait esse ad quartum a Fabriano lapidem: neque de ejus intra urbem translatione verbum ullum addit, atque ita etiam obliviscitur B. Francisci, qui novum conventum, non veterem illum, illustravithodieque illustrat. Waddinghus ad an. 1263 ædem de Cautia appellat, docetque in Capitulo provinciali istic celebrato, actum tunc esse de mutanda sede propter bellorum incursus, datumque esse in ipso oppido locum juxta portam Cavaram, in quo ædificatum est habitaculum sub anno 1267. Rursus autem anno 1282 translatus est conventus ad locum commodiorem juxta forum & palatium publicum, ut scribit Waddingus ad annum istum num. 24: quo spectat Annotatio k pag. 90, ubi lin. 2 pro 1207, lege, 1267.

b Ex hoc prologo satis apparet præcipuum auctoris propositum non fuisse scribere Vitam B. Francisci & aliorum, sed miracula; ideoque suspecta nemini esse debet brevitas primæ partis, quasi secundus scriptor eam valde mutilaverit: qui profecto consultius fecisset, si hunc tractatum intitulasset Miracula B. Francisci de Fabriano; sic enim non dedisset causam requirendi hoc loco plenam vitæ historiam, eaque non inventa suspicandi, quod multa prætermiserit.

c In conclusione, id est, summatim, breviter.

d Forte in originali scriptum postfatio, nam æque post ac præ per unam eademque litteram p, sed diversa virgula notatam, scribuntur: & vox hæc procul dubio scripta fuit abbreviate.

e Ecgraphum nostrum carus; sed apparet omnino supplendum fuisse aliquid, & notum est Magistros in Theologia Cathedraticos dici.

f Hic quoque addebatur, scilicet 1547, & forte tota hæc observatio transcriptoris est.

g Roccam-contratæ appellat Gonzaga opulentissimum oppidum, in finibus Ducatus Vrbinatis 14 p.m. Fabriano procul, ubi tandem initio seculi 16 sub Pio III conventum habere cœperunt Franciscani.

h Inter alios vocati sunt Mag. Mercatus &c. ita ecgraphum nostrum: quem defectum supplebit Annotatio f ad cap. 2 ex Waddingo.

i Rasorium vulgo esse quod Latine novacula dicitur, notum est: in eadem significatione usurpari pilum, alibi hactenus non legi; & forte chirurgi eo appellant instrumentum aliud, quo punctim non cæsim cutis penetratur, lanceola seu lancetta vulgo dictum.

CAPUT II.
Miracula per B. Franciscum dum viveret patrata.

[9] [Inter multa ejus miracula,] Anno ergo MCCCXXII migravit de hac vita ad Deum, die XXII Aprilis, per cujus merita summus artifex & altitudo divitiarum Deus, infrascripta miracula & multa alia, quorum Deus scit numerum, operatus est in vita & in morte, ut Fabrianensium plebs & vicinorum omnium, qui eum agnoverunt, testati sunt, & manu a publica exarata fuerunt. Adsit ergo principio Virgo Maria meo.

[10] [moribundæ mulieri loquela ad confitendū,] Servo Dei adhuc vivente, mulier quædam quæ Nata vocabatur, quamdam linguæ infirmitatem incurrerat, quod per dies octo totaliter steterat muta. Cujus vicini cum viderunt ipsam in tanto periculo positam, miserunt pro viro Dei præfato, ut d. mulieris [æternæ] provideret saluti. Ipse vero, sicuti homo caritatis plenus, qui super omnia, divino honore præmisso, animarum salutem [quærebat]; statim vocatus accessit. Quem d. infirma cum videret, devote & reverenter flexis genibus osculata est manus; & nullo interposito spatio, linguæ ejus solutum est vinculum integre, sumens Pœnitentiæ sacramentum. Cui vir Dei, qui laudes humanas non tantum non quærebat, sed & [fugiebat]; præcepit, ut dum viveret nulli viventi factum sibi miraculum indicaret. [& sanitas redditur:] Postquam vero præd. Christi servus Franciscus obiit, & ejus sanctitas in tuto jam posita [legitime] probatis prodigiis [manifestari] cœpit, dictam mulierem propria conscientia cœpit perurgere, ut concessum ei beneficium non taceret; sed potius, ad Dei & servi sui gloriam, coram idoneis testibus, cum sacramenti firmitate, Fratribus & populo indicaret: quod & fecit, pulsatis campanis, solicite & devote.

[11] [curantur, puer a scrophulis,] Mita, filia Gallioli Benvenisti, dixit & juravit, quod vivente Fr. Francisco, in quo ipsa habebat magnam devotionem & ei consueverat confiteri, quidam puer filius d. D. Mitæ habebat b grandulas in gula: & dum ex devotione duceret d. puerum ad d. Fr. Franciscum; ipse Fr. Franciscus benedixit d. puerum ad matris preces, & fecit ei signum Crucis, & tetigit cum manu d. grandulas. Ad cujus tactum d. infirmitas ex tunc cœpit minui, [ita quod] infra tres dies tunc sequentes perfecte & integre fuit totaliter liberatus, absque alio medicamine. Clara Francisci juravit & dixit, quod vidit d. puerum habere d. infirmitatem: & quod vidit eum totaliter liberatum; & secundum dictum matris pueri, propter tactum & manum S. Francisci.

[12] Omnis sapiens sapientum verba considerat in vivendo, ut scilicet ejus vita pretiosa Deo & hominibus sit grata: quia, ut sapiens Salomon ait, Melior est bona fama quam unguenta pretiosa: quod [patuit] experimentaliter in venerabili Fr. Francisco. [Ecle. 7, 2] Unde Coradutius Conradi de Fabriano, nobili genere, habens suum filium Georgium non sanum, forte trium annorum, quem intime diligebat; ipse una cum uxore sua, [& alius berniosus,] motus compassione paterna, pro mundo non bonum & pro seipso inutilem intuens, quod in infirmitate rupturam incurrerat; misit eum cum matre præd. ac Fr. Franciscum, qui tunc in maxima sanctitate erat & fama bona vivebat, quæ ei nota erat; ut amore Altissimi eum videret & tangeret; sperans per ejus merita filio consequi sanitatem perfectam. Ipse autem, compassivus in animo & benignus in verbo, lævans mentem ad Dominum & oculos ad cælum, cœpit devote orare, ut scivit. Et completa oratione eum benedixit & tetigit: quem qui omnia novit & potest, per merita Sancti præd. perfecte liberavit. Mater autem ducta conscientia, post annos decem & septem ad laudem Sancti manifestavit, & Deum in suo servo glorificavit, qui est benedictus in secula seculorum. Amen.

[13] Domina Factamare, uxor olim D. Cansedonii D. Phidismundi de Fabriano, [mulier ex letali apostemate a medicis deposita,] confitetur publice, scilicet quod existens infirma ad mortem, imo posset dici quod erat mortua secundum judicium medicorum, id est Magistri Ugutionis de Perusio, Mag. Joannis de Eugubio, & Mag. Thomæ Nigri de Fabriano. Et ideo propter periculum mortis, quod ipsam mortuam reputabant secundum scientiam Medicorum, dimiserunt ejus curam & immediate reversi sunt ad suas civitates. Hæc autem d. infirma audiens, immediate misit pro Fr. Francisco Mag. Compagni de Fabriano, ut sine mora ad eam veniret, credens in animo suo meritis ejus omnino liberari. Veniens nuntius ad Fratrem jam petitum, antequam nuntius ei aliquid diceret, ait nuntio (hic noto spiritum prophetiæ) Scio ad quid venisti: dicas infirmæ, quod non dubitet, quod non morietur de ista infirmitate, & quod ego veniam immediate. Quid multum? ut compassivus visitavit infirmam, quæ apostemam in capite habebat, cum dolore maximo & etiam cum inflatione capitis & maxime faciei, quæ erat ita inflata quod oculi non poterant bene intueri. Existens autem ante infirmam, eam confortavit ut non timeret, sed confideret in Domino, cui nihil est impossibile. Et adjecit in præsentia omnium adstantium, quod immediate erit liberata. Vide mirabile prodigium. Tetigit sibi caput cum ambabus manibus per modum signi Crucis, & faciens Crucem immediate crepuit apostema, quam ipsa per ejus os totam evomuit cum maximo fœtore & abominatione omnium ibi adstantium. Concludit d. Domina, quod post talem curationem semper fuit magis sana. Te Deum laudamus in tam miranda curatione.

[14] Multum valet deprecatio justi assidua. Jacobi v. c Hoc patet valde exemplariter in deprecatione S. Francisci de Fabriano: [item puer herniosus,] qui cum haberet cujusdam viri filium, Thomasuccium nomine, de infirmitate fracturæ sive crepaturæ percussum; ejus pater certificatus de vita & sanctitate S. Francisci de Fabriano, nominatum filium genitricemque ejus ad eum transmisit, ut eum Sanctus trangeret & benediceret, & Deum summum medicum pro illo invocaret, ut ad pristinam sanitatem reduceretur. Considerans nominatus Sanctus fidem illorum, Deum humiliter rogavit, & etiam puerum benedixit ac tetigit, signans ipsum cruce Crucifixi. Quid mirum? Deus deprecationem Sancti intelligens, humilitatem & fidem deprecantium respiciens, eum in ictu oculi liberavit. Hæc omnia ego Fr. Dominicus de Fabriano, præfati Patris nepos, a prænotato juvene audivi, & matrem ejus multoties in præsentia multorum auscultavi, confirmans donum Dei, qui est benedictus in secula seculorum. Amen.

[15] Virus Dei est in salutem credentium, Apostolus ad Romanos I. Refert nobilis Domina Salvitia, uxor D. Coraducii Coradii de Fabriano, quod ipsa habebat filiam, nomine Oradiam, [& puello capite tremula,] valde puellam, scilicet forte sex mensium ætatis, ante migrationem S. Francisci de Fabriano ad Deum: quæ puella tunc in cunabulis habebat caput valde & semper tremebundum: & quod majus erat, non poterat liberari per aliquod remedium medicorum, cum multa fuerint adhibita, & incassum semper laboraverint. Videntes autem parentes, quod remedium temporale non inveniebatur, tulerunt eam ad S. Franciscum de Fabriano, qui tunc in carne vivebat, ut pro ea ad Deum intercederet, ut a tali calamitate liberaretur. Facta oratione a Sancto cum signo Crucis, perfectam sanitatem a Domino recepit, ut patet usque in hodiernum diem per triginta annos: quæ vere fuit pulchra, cum facie decora.

[16] [juvenis ab occulto morbo:] Dulce lumen & delectabile oculis videre solem. Ecclesiastæ XI. Sanctus Fr. Franciscus de Fabriano in ultima infirmitate, propter ejus sanctitatem multi Fabrianenses eum visitarunt, ut ad Deum pro eis intercederet: inter quos venit ad eum Anselmus Mutos nomine, & Matheus Salibene de Fabriano. Quos videns Thomasucius, filius Coraducii Coradii, ipsos ut suos consanguineos, ut juvenis valde, associavit. Facta autem visitatione Sancti supradicti, intravit Thomasuccius juvenis valde, & Sanctum tetigit: ipsumque instanter rogavit ut ad Deum pro ipso intercederet, ut eum de sua infirmitate liberaret, quam infirmitatem nulli hominum unquam manifestaverat propter verecundiam. Inclinatus Sanctus ad preces infirmantis, tetigit eum cum signo Crucis. Quid plura? Immediate perfecte liberatus est, & Deo & Sancto præfato gratias multas reddidit.

[17] [mulieri a viro deserendæ,] Nuta, uxor olim Marchuccii de Fabriano, ut non ingrata esset apud Deum & S. Franciscum de Fabriano, & etiam tale & tantum beneficium non sit absconditum apud homines; confiteor cum conscientia pacificata in Christo, quod ego Nuta accepi in virum meum Marchuccium supranominatum [per consensum mutuum] conscientiis pacificatis, ut esse debet in vero matrimonio, d sine aliqua solennitate ab Ecclesia: & fui secum ut uxor diu, ita quod ipse me gravidavit. Quod videns nominatus sponsus meus, valde doluit, præmeditans & determinans accipere aliam uxorem, & me desolatam relinquere. Ego autem intuens ejus nequitiam, habui recursum ad S. Fr. Franciscum de Fabriano, tamquam ad Patrem spiritualem, qui tunc erat Fabriani, [interrogans] quid ego misera deberem facere; cogitans in corde meo; si fecero filiam, & non filium, expeditum erit, quia nolet me videre, & etiam filiam non nutrire in necessariis. [impetratur stabilis fides mariti:] Hæc autem omnia ut cogitavi, Sancto supradicto manifestavi cum dolore cordis. Audiens Sanctus verba mulieris, & meditans afflictionem animæ ejus, totus compassivus extitit, & futura gaudia & consolationes ejus prædixit; & quod non dubitaret, sed haberet fiduciam in Jesum Christum Dominum nostrum, qui est consolatio afflictorum; & crederet firmiter, quod creatura quæ erat in ventre ejus esset puer, & non femina e … & ultimo conclusit, quod nato ejus filio, suus vir esset ei valde gratiosus, & etiam quod non acciperet aliam uxorem, sed ipsa erit uxor & domina. Quid plura? Peperit filium masculum: gratiosius ei afficitur vir ejus: & omnia quæ Sanctus prophetavit, Deus perfecte implevit.

[18] Psalmista nobis ait, Laudate Dominum in Sanctis ejus. [Ps. 150, 1] Divitia Māc de Villa f Moscani comitatus Fabriani, mota conscientia dixit: quod ipsa erat graviter infirma cum inflatione & dolore valido: & erat tanta infirmitas, quod ipsamet nescit perfecte explicare. Et ideo anhelans ad perfectam liberationem misit pro S. Francisco de Fabriano, [alia sanatur a molesto tumore,] qui tunc vivebat in carne. Qui, ut compassivus Religiosus [venit ad me; afflavitque mihi] fragrantiam & redolentiam indicibilem: ex cujus odore tota fui refecta. Cui confessa fui omnia peccata mea, & post meam absolutionem tetigit me ac benedixit: ex cujus tactu & benedictione accepta, confiteor me fuisse liberatam a tali inflatione & ab omni alia infirmitate, meritis S. Francisci de Fabriano.

[19] Si mortiferum quid biberint non eis nocebit. Marci XVI. Hujus verbi fidem firmavit, approbatus in Catholida fide, fundatus in sanctitate & suæ Religionis exemplaritate S. Fr. Franciscus de Fabriano Ordinis Minorum in sua vita g … ut patet per videntem barbitonsorem Angelum de Fabriano, [Ipse Franciscus hausto in Missa scorpione,] qui tunc erat barbitonsor Fratrum: qui manifeste & publice multoties hoc miraculum & prodigium admirandum, coram multis & multis multipliciter prædicavit, magnificans Deum in suo Sancto nominato: cujus tenor breviter talis est, ut ait Magnificus Maninus Andriucci Vanni de Fabriano, qui erat tunc puerulus, & modo in perfecta ætate; & ductus conscientia mihi Dominico de Fabriano nepoti B. Fr. Francisci, dixit, quod ipse fuit a B. Francisco accersitus pro barbitonsore, & in præsentia sua minutus est: & asseruit, quod semel hic devotus Frater & Sanctus Dei Missam sanctam celebrabat: & consecrato Sacrificio peractisque omnibus quæ pertinent ad Sacrificium, volens sumere Christi sanguinem & accipiens calicem & intus respiciens, vidit in calice scorpionem horribilem & vivum, [jubet sibi venam aperiri,] cujus ordinem intrantis penitus ignorabat. Ipse vero ex casu stupefactus in mente, sed roboratus in fide, in nomine Patris & Filii & Spiritus sancti totum sumpsit, sicuti erat in calice, Sanguinem & scorpionem. Completa autem Missa misit pro barbitonsore, scilicet supranominato Angelo, ut pro remedio [veneni] ei phlebotomaret. Veniens autem barbitonsor & faciens quod petebat. Et ecce, quod orat Ecclesia, Auxilium meum a Domino qui fecit cælum & terram. Mirabile quid. Cum sanguine simul exivit scorpio vivus, [& scorpionē emittit.] & ei nihil penitus mali faciens. Cujus [miraculi] laus sit Deo Patri in sanctitate S. Francisci.

ANNOTATA.

a Facile in sequentibus apparebit, auctorem ipsa notarialium instrumentorum verba sæpius invariata transcripsisse, propter notabilem styli a prioribus differentis varietatem.

b Grandulæ, sive Glandulæ, alias Scrofulæ.

c Hujusmodi Scripturas ante singula miracula præposuisse videtur auctor, quas inutile duxit P. Grinus scrupulose describere omnes: & hoc absque detrimento factum esse docebunt sequentia.

d Matrimonio scilicet clandestino: quod postea ut non illicitum tantum, sed invalidum quoque esset, prudenter sanxit Tridentina Synodus.

e Additur in MS. non sine aliqua confusione: & etiam ei prædixit quod esset homo valde gratiosus.

f Moscanum tertio milliario a Fabriano versus Boream.

g MS. in vita sua & etiam in sua … cognoscimus veritatem ut patet.

CAPUT III.
Miracula B. Francisci post mortem & translationem.

[20] [Corpus mortui anno 1322 spectandum exponitur,] Sequentia miracula fuerunt divina gratia mediante celebrata, sive patrata a S. Francisco de Fabriano, post ejus mortem, qui obiit die XXII Aprilis MCCCXXII. Qui postquam recessit e vita, fuit per aliquot dies, antequam sepeliretur ac condiretur, positus in Choro, ut multitudo devotorum ejus posset eum intueri & palpare. Deinde sepultus fuit in quadam a fenestra b tribunæ altaris majoris, quæ illo tunc separata fuit ab altari majori; in qua cum essemus pueri accendebamus luminaria pro elevatione Corporis Christi. [conditum juxta altare transfertur an 1336,] In qua fenestra Beati corpus requievit per spatium septemdecim annorum, antequam translataretur ad tumbam, ubi ad præsens requiescit: quæ principiata fuit anno Domini MCCCXXXVI, XXIX Maji: quod diffusius patet in alio libro majori, ac etiam in alio memoriali meo minori.

[21] Mirabilia & signa magna apud me fecit excelsus Deus. Danielis IV. Cujus veritatem intueri possumus respectu Creatoris ad creaturam, sequentem vestigia ejus: [ad illud ita expositum accedens devota mulier,] quod patet veraciter in B. Francisco de Fabriano, cujus vestigia secutus est pes ejus in vita ejus. Audi quid mirum. Positum corpus, ut consuetudo est Fratrum, post mortem in ecclesia, rumor ejus sanctitatis insonuit in terra Fabriani. In mane autem sequenti populorum concursus, propter ejus sanctitatem, factus est magnus utriusque sexus, ad ipsum intuendum, palpandum & osculandum. Quid mirum. Volens Deus ostendere ejus prodigia in suo servo carissimo Francisco prædicto, sicut in vita ejus multipliciter ostenderat, ut patet ex præmissis; adest mulier Deo devota & sancti Fr. Francisci; & accipiens signa Pater-noster, id est Coronam Beatæ Virginis, posuit eam in manu Sancti ex devotione quam habebat & maxime ad Sanctum; putans, ut moris est mulierum, [coronam precatoriam ejus manui inserit,] suam Coronam sive signa Dominicæ orationis & coronæ Virginis ex tactu Sancti facere sancta. Quid mirabile Deus operatur in Sanctis suis, volens nos [invitare] ad ejus vitæ sanctitatem [considerandam]. Immediate, ipsa ignorante, aperuit Sanctus manum suam & accepit illam Coronam sive signa. Sanctus autem, ut vivus corporaliter, manu sua strinxit prædictam Coronam fortiter. Prædicta autem mulier, completa devotione sua, volens redire ad propria, non poterat, quia cordula Coronæ ex una parte erat ligata in c gonna ejus, ut moris est mulierum, & altera erat in manu Sancti stricta, ita quod sine fractura rehabere non poterat. Habita reverentia ad Sanctum & completa oratione ac redire nequiens, propter superius enarrata, ex admiratione timoreque clamare cœpit. [nec sine miraculo recipit.] Ex cujus clamore factus est concursus magnus in [ecclesia] adstantium ex prodigii admiratione. Quid plura? Examinatur miraculum per vocem dictæ mulieris, quod ex maxima devotione, quam habebat ad Sanctum, sic fecerat. Audi [iterum] miraculum. Sanctus Fr. Franciscus, quando placuit Deo qui mirabilis est in Sanctis suis, reaperuit manum suam & consolavit eam, ei reddens quod petebat.

[22] [Sanantur, brachium emortuum,] Cum omnis populus Fabriani pergeret ad ecclesiam Fratrum, ob devotionem quam habebat ad Fr. Franciscum dum viveret, tunc vero defunctum, cujus corpus erat in ecclesia; adfuit inter alios quidam nomine Augustinus Ægidii de quarterio S. Venantii, qui brachiorum alterum habuerat per magnum tempus penitus motu privatum. Accedens autem devote ad virum sanctum, osculatus fuit manum ejus, cum qua brachium illud infirmum tetigit: ad cujus tactum mox omni dolore fugato, motum cum integra sanitate recepit. Ad domum vero cum gaudio rediens, uxori suæ Nesæ nomine factum miraculum indicavit. Quæ audiens supra modum gaudere cœpit de sospitate viri, etiam ipsa sperans a S. Francisco, pro seipsa quæ infirmata graviter erat beneficium recipere.

[23] [mulier clinica,] Nese, uxor Augustini Ægidii superius enarrati, de quarterio S. Venantii dixit & affirmavit suo juramento, quod jam sunt duo anni & ultra, quod ipsa fuit graviter infirma, ita quod non poterat surgere aliquando, nec pedestris ambulare, nec crura extendere; & quod dum B. Franciscus migrasset, vovit se ei, quod si eam liberaret faceret ei quamdam imaginem & offerret ei, & tempore suæ mortis ad ecclesiam suam eligeret sepulturam. Et voto emisso fecit se portari in d somaro ad ipsam ecclesiam. Et propter multitudinem adstantium sive beneficia expectantium [solum] manum ejus tetigit. Et cum videret ibi præ nimia multitudine gentium cum devotione debita manere non posse, ad propria reportari poposcit; fiduciam habens in Domino & Fr. Francisco, quod in quocumq; loco, ille qui ubiq; est præsens sanare eam poterat. Contemplare Dei mirabilia. Post reversionem die quadam, illi diei qua venerat satis propinqua, cum sola esset in domo, sitire cœpit: ex qua anxietate statim surrexit, & ex tunc semper libera ambulavit.

[24] [aliaturpiter inflata,] Mita Vannis Conradi de Masaccio, audiens famam sanctitatis S. Francisci, qui illis temporibus migraverat ad Christum, patiens tantam inflationem quam inglandulam vocant, venit devote ad corpus Sancti ut melius potuit, & devotam precationem obtulit, ut summum medicum Christum pro ea exoraret, ut dicta horribili ægritudine eam liberaret. Et emisso voto, Christus, per merita nominati Sancti, intra tres dies perfecte eam curavit.

[25] [manus pueri bullienti lixivio adusta,] Clarella Ceccoli de Assisio, habitatrix terræ Fabriani, valde paupercula, dixit & juravit in præsentia multorum, in ecclesia Fratrum ubi corpus Sancti jacebat, quod quidam ejus filius nomine Cannutius, non unius anni, misit manum in quodam caldario aquæ ferventis bullientis, sive lixiviæ ut clarius dicam, qua, ut paupercula suos & alios pannos lavabat. Quod subito videns, vovit eum B. Francisco, offerens se facturam in ecclesia unum brachium ceræ: & tunc accepto puero posuit eum in lecto. Qui soporatus fuit & dormivit per aliquod spatium valde quiete: & post somnum immediate inventus est sanus & liber ab omni coctura, & sine aliqua cicatrice: & quod vovit, implevit.

[26] Domina Dica, uxor Palamidessæ Commercati, juravit & dixit, [puellæ facies apostemate turgida,] quod Indigena filia ejus infans, habebat in facie & oculo ejus apostemam & tumefactionem magnam, ita quod erat quid horribile ad intuendum. Prospiciens mater magnalia Dei, quæ illis diebus propter merita S. Francisci quotidie magnificabantur; & videns concursum populorum, cum aliis ad corpus Sancti venit, portans secum puellam: & cum affectu maternali viro sancto suam filiam devote, ut scivit, commendavit; promittens, si sospitatem perfectam filia recuperaret, ad ejus honorem & gloriam imaginem sibi offerret; & etiam duobus annis sequentibus, quolibet anni unam cuppam grani. Post quod dicta puella die sequenti fuit totaliter liberata, & [miraculum] publico instrumento cum solennitate divulgatum.

[27] Lætitia Petri de Cerreto confessa est, cum publico instrumento & solennitate, quod pro tempore… in auricula portavit e Stecconem cum maxima pœna & dolore: & quod usq; ad istud tempus aliquo remedio & medicamine non potuit liberari. Sed considerans quod summus medicus scilicet Deus omnia posset, & audiens quod servus Dei Franciscus ad ipsum jam ascenderat, [auris ob infixam festucam incurabilis,] ut prodigia multa per eum ostensa manifestabant; ad eum, ut ceteri infirmi, cucurrit, & se ei cum devotione magna commendavit. Mirabile dictu! post parvum spatium perfecte liberata fuit, ponens se ad dormiendum super lectum: & surgens a somno, invenit lignum, quod in auricula erat, super cervical: de quo gratia sit omnipotenti Deo.

[28] Cæcilia Beldomandi Venturæ, de Frontone comitatus Callii, dixit & juravit quod ipsa graviter patiebatur in brachio & f spalla dextera, ita quod [ejus usum] quasi amiserat: [paralysis brachii dexteri,] quod si ei tangebatur, non sentiebat, nec ipsum poterat elevare, nec libere movere, nec cum manu dextera comedere: & quod hoc habuit a mense Januarii citra. Et cum audivit demigrationem d. S. Francisci, cum voto & devotione venit ad corpus suum: & antequam inde discederet, a Deo ejus preces erant exauditæ: ita quod ad ejus propria cum bona sanitate & magna alacritate rediit, & deinceps semper libera fuit.

[29] [oculus fere extinctus,] Marcutius, filius Guilielmi de Æsio, habebat maximam & periculosam infirmitatem in oculo, quæ a medicis judicata fuit quod esset fumus g cataracti, a qua non credebant quod posset sanari medicinaliter. Ipse autem videns se sic perditum, quia parum vel nihil videbat, & semper dubitabat non periclitari; derelictus a corporalibus medicis, ut sapiens, ad spiritualem totaliter se convertit; clamans & invocans, ut scivit, B. Franciscum, qui illis diebus ad Christum ascenderat; ut si eum a tali infirmitate liberaret, sibi imaginem capitis faceret, & ejus ecclesiam ligatis manibus visitaret. Facto voto, & stans domi per aliquot dies, lumen & sanitatem perfectam ut prius recepit, & votum implevit.

[30] Joannes Coradutii Rainaldi Severini, quarterii S. Venantii, [tumidum pueruli guttur,] ostendens quemdam ejus filium parvum nomine Franciscum: dixit quod quando natus fuit, jam sunt forte quindecim dies d. puer habebat gulam grossam. Et dum eum sic videret forte per octo dies, & non liberari, dolens de filii ægritudine, recurrit ad S. Franciscum; ut si eum liberaret a tam horribili ægritudine, offerret in ejus ecclesia, ad ejus memoriam & laudem, imaginem gulæ ex cera. Mirabilis Deus in Sanctis suis! Intra tres dies post votum fuit totaliter liberatus, ex cujus devotione imposterum vocavit eum Franciscum. h

[31] [tredecim plagis letaliter saucius,] Milutius Guilielmutii de Assisio … dixit & juravit, quod de mense Maji, in confinibus territorii Assisii & Noceræ, insultaverunt d. Guilielmum & ejus socios cum armis & lanceis muniti: & fugientibus sociis solus inter eos remansit: qui percusserunt eum tredecim percussionibus cum maxima sanguinis effusione. Et dum continuo essent in actu percutiendi, vulnerandi, & occidendi eum; ipse recordatus est de migratione, quæ dicebatur de Fr. Francisco, Sancto de Fabriano. Et immediate se recommendavit & vovit se sibi, quod si eum liberaret a morte, veniret nudis pedibus ad ejus ecclesiam, & deferret imaginem ceræ. Mirabile quid! Facto voto omnes famuli communiter & subito destiterunt a dictis percussionibus, & eum tenuerunt per unam noctem, curantes eum a cicatrice & percussuris, ut melius potuerunt: deinde liberum dimiserunt eum. Qui veniens Fabrianum, votum perfecte, ut voverat, adimplevit, & percussuras ibi existentibus oculata fide ostendit.

[32] Padovese, uxor Pomi, de quarterio S. Venantii, dixit & juravit, quod Philipputia, filia Bonaventuræ Pomi, puella ibidem existens, fuit per tempus quinque annorum proxime elapsorum infirma, ita quod non poterat aliquando se suscitare vel subsistere pedibus, [puella septennio infirma,] sed semper jacebat vel sedebat. Migrato B. Francisco, & auditis signis & fama sanctitatis ejus ubique dispersa, ipsa Padovese vovit d. puellam nominato B. Francisco, & nocte proxime præterita ex devotione tenuit eam in ecclesia. Facto die volens redire domum, puella libera & sine aliquo manuali adjutorio se rexit pedibus per se, & ambulavit ad domum propriam: & de hoc multi vicini testimonium reddiderunt.

[33] [oculus clausus,] Quædam mulier vocata Florutia, de comitatu Fabriani, filium habuit cui nomen Joannes, qui oculorum unum per annum & dimidium non poterat aperire. Quæ cum miraculorum famam audivit, devote prædictum puerum famulo Dei Francisco commendavit & vovit. Mirabile dictu! Mox oculum aperuit & visum recepit: & deinceps cum ipso, probatione per Fratres coram populo facta, sicut cum alio sano, [auris obturata,] videndi usum recepit. Mulier quædam, Joanna nomine, de castro Cesseti comitatus Fabrianensis, aurem dextram tempore unius anni & ultra auditu privatam habuerat: spem vero habens in Domino, per merita servi sui Francisci prædicti, corpus visitavit, votū fecit, & statim sanata fuit.

[34] [tumidum guttur,] Postquam vir Dei, superna favente virtute, patentibus cœpit coruscare miraculis; quædam mulier nomine Massia accessit, quæ gulam habebat ita grossam sive tumefactam quod propriis oculis eam cernebat; & quando ipsam tempore aliquo ascendere contigisset, cum sonitu & difficultate maxima anhelitum attrahebat. Sperans quoque ipsa Dei beneficio non privari, famulo Dei, voto præmisso, se fideliter commendavit: quo facto, continuo est ab utraque infirmitate dimissa.

[35] Benedicta, uxor olim Mag. Joannis Gutii Bonajornatæ de Fabriano, [mulier ob non exauditum votum incredula de Sancto,] retulit istud miraculum, dicens, quod eodem anno quo S. Franciscus migravit, vir suus erat & longo tempore fuerat graviter infirmus: qui audiens miracula, quæ Deus operabatur per merita d. Sancti, dixit uxori suæ, Vade ad locum Fratrum, & procura habere de tunica S. Francisci, quæ forte proderit mihi. Ipsa vero venit ad locum, & portavit viro de tunica S. Francisci. Qui ambo devote se commendaverunt S. Francisco, non tamen exauditi fuerunt. Quapropter d. Domina Benedicta, cogitans quod aliis faciebat miracula & non viro, cum tamen devotissime se recommendassent eidem; cœpit aliqualiter turbari contra Sanctum, & tepescere in ejus amore, & in corde suo detrahebat Sancto, dicens, Si Sanctus esset, nobis fecisset gratiam, postquam ita devote vir meus & ego recommendavimus nos sibi. Post hæc vir præfatus mortuus est. Revoluto anno obitus d. Sancti, d. Domina, quæ erat vicina Fratrum, venit ad ecclesiam Fratrum propter solennitatem Sancti: [ejus potentiamin seipsa experitur.] & stans in ecclesia cum populo ad sepulcrum Sancti, non accedebat, quia ipsum Sanctum non reputabat: dolebat tamen de ista sua incredulitate. Quapropter rogavit Sanctum quod aliquod signum ostenderet sibi in suo corpore, ut devotionem posset habere in eo: ad sepulcrum tamen non accessit, sed rediit domum suam. Eodem vero die post comestionem incepit filare, & dum faceret tale opus subito cecidit & perdidit loquelam & visum, & in facie & manibus tota effecta est nigra, ut sibi dixerunt qui adstabant. Et timens mori & recogitans incredulitatem suam contra Sanctum, oppositum in omnibus fecit, se illi in corde suo recommendans, quia loqui non poterat. Vide mirabilia Dei. Immediate restituta est pristinæ sanitati: quam passionem numquam prius incurrerat, nec postea incurrit: & tunc videns se liberatam propter merita Sancti, emisit votum, quod numquam in die festi Sancti prædicti aliquod opus servile faceret: & ex tunc magnam devotionem habuit in Sancto.

[36] [duæ energumenæ liberantur.] Joanna de Chiozzano comitatus Nucerii, possessa fuit a quinque malignis spiritibus septem annis; & vere a spiritibus reprobatis, qui noctu diuque ipsam turpiter & sine pace utriusque hominis vexabant. Quæ audiens rumores sanctitatis S. Francisci, cum adhuc existeret corpus ejus adstantibus visibile & palpabile, venit ad eum cum magna devotione, & seipsam Sancto multis precibus recommendavit. Quam Deus, ex sancto ejus preces intuens, totaliter & perfecte ab immundis spiritibus liberavit; ut ipsa in præsentia totius populi, ibi adstantis & concurrentis, quia pulsatis campanis miracula Sancti divulgabantur, per manum tabellionis confessa fuit, & est publicatum anno Domini MCCCXXII die i XXII Aprilis. Mirabile quid. Existens ibi in ecclesia alia etiam a spiritibus vexata de nocte (quia de nocte, propter multitudinem signorum, stabant matres & feminæ sicut in die, maxima multitudine) clamavit & dixit: k Tibi dico dæmoni, qui habitas in corpore istius mulieris, quod propter merita illius Sancti, hac nocte quando pulsabitur Matutinum, inde exeas & illam amplius vexare non præsumas. Quid plura? Pulsato signo ad Matutinum, ista cœpit fortiter clamare, & valde fortiter molestari: & in ista molestia expuebat sputum nigerrimum & carbones, recte indicans quod erat, quia nemo dat quod non habet: & hoc fecit per magnum spatium. Sed Christus, qui post tempestatem tranquillum facit, isti compatiens perfectam liberationem concessit. Quæ mulier non ingrata existens, per annos septemdecim adhuc perseverat ejus corpus sæpe sæpius visitare, portans ei oleum ad ejus illuminationem & laudem.

[37] [in translatione anno 1339 fiunt miracula.] Sequens miraculum B. P. Franciscus de Fabriano fecit in Translatione sui corporis, quod translatum fuit a capella majori ad tumbam ubi nunc requiescit, XVII anno revoluto post ejus obitum, videlicet anno Domini MCCCXXXIX die vero XXII mensis Aprilis. Hic, quod dolemus, transcribentem vicit tædium molestißimi characteris, ut reliqua quædam miracula prætermitteret, præter unicum quod ipsum iisdem verbis habetur num. 30 cum hac conclusione, Hæc perfecta curatio fuit die XXIII Maji MCCCXXXIX. Tum de virtutibus B. Francisci ea posuit P. Grinus, quæ supra dedimus cap. 1. ac rursum pauca quædam & serie nequaquam continuata adscripsit: quæ mihi videntur excerpta ex adjunctis a secundo scriptore, hoc qui sequitur modo.

[38] [ad tumulum sanatus Frater paralyticus,] Ductus conscientia Fr. Jacobus de … castro Fabriani, & ne redargueretur a Deo ut ingratus de tāto beneficio, accepto meritis S. Francisci de Fabriano, anno Domini MCCCLVII sub juramento dixit de seipso. Stans ego fortis & robustus agricultor, sed modo in casu isto novitius coquinarius Fabriani, subito perdidi omnes sensus valentes, & factus sum velut animal brutum, secundum relatum Fratrum assistentium, nil memorans istius vitæ, & nihil sumens comestibile: in tertio autem die confortatus sum, me ipso Deo inspirante, meditans sanctitatem B. P. Fr. Francisci de Fabriano: & ivi solus ad ecclesiam, & steti ibi ubi corpus Sancti est aromatibus conditum, cum devotione, ut ipse ad Deum intercederet, ut suis meritis a tali crudeli infirmitate liberarer, sibi vovens caput ceræ. Ecce Deus rectissimus. Per spatium unius horæ liberatus sum totaliter, & cibum sumpsi, & fortificatus fui ita mente & corpore, quod sequenti die paravi coquinam pro omnibus Fratribus. Deo gratias & Sancto. Amen. l

[39] Hoc idem dicendum puto de quodam homine, qui cum corpus B. Francisci aspiceret, irridendo dixit, magnus comestor fabæ iste esse debebat. Quo dicto statim os ejus versum est retro scapulas. [item contractus ob blasphemiā in Beatum] Assistentes vero hoc magnum cernentes, linguis variis dicebant diversissimeque judicabant, ac omnes mirari cœperunt, serpentemque m venenosum de ore peccatoris conabantur extrahere, dicentes ei ut Deo omnipotenti ac B. Francisco veniam postularet. Quo peracto, os ejus rediit prope locum suum, ita quod ab aliis agnoscebatur peccator.

[Hirundines indictum silentium servant.] Unum ponam miraculum, quod annuatim per experientiam videtur, quod ego etiam ipse sæpius audivi ac hoc publice prædicanti interfui. Quod cum quadam vico B. Franciscus oraret, & præ multitudine hirundinarum ac earum cantu & garrulatu orare nequiret; jussit eis beatus Pater in virtute sanctæ obedientiæ ut a conventu isto S. Francisci de Fabriano discederent, ut devotius orationi vacare valeret. Quæ omnes statim abierunt, & deinceps numquam in aliquo loco conventus nidos construxerunt, ut manifeste lucideque ab omnibus hic habitantibus cernitur. Cujus rei ego ipse sæpissime miratus valde [sum novitatem], & hoc usque in hodiernum diem, videlicet anni 1547, perdurat. n

ANNOTATA.

a Fenestram appellat, quod vulgo paßim Nicia spatium scilicet intra parietem excavatum, reponendis statuis aut aliis quibuscumq; rebus.

b Tribuna, ut sæpe alibi dictum, spatium in hemicyclum post altare circumscriptum notat: infra num. 37 appellatur capella major: quia ejusmodi conchæ paßim vocantur etiam capellæ.

c Gonna, ejusq; diminitivum Gonnella, ut dictum 9 Martji ad Acta S. Franciscæ Romanæ num. 120, togam quidem muliebrem ut plurimum significat, est tamen ubi & pro virili sumitur: nam Spicilegii Acheriani tom. 10 invenies pag. 393 Goffridum Comitem Andegavensem, ab usitato sibi togæ colore, dictum Goffridum Grisagonellam.

d Somarus seu Sommarius, in genere quidem significat quodvis sarcinarium animal, a Soma sarcina, ut dictum alias: per Marchiam tamen Anconitanam, ubi abundant præstantes asini, hi soli eo nomine intelliguntur.

e Steccone, quamvis formam habeat nominis augmentativi a Stecca, Stecco (quod Teutonibus Stek, stok, baculus, paxillus) hic tamen dimunitivi nominis potius locum tenet, pro spina seu festuca acceptum.

f Spalla, id est, humerus, Hispanis Spalda, Francis Espaule.

g Nubeculam interpretatus Waddingus: alias cataractæ dicuntur etiam squammæ pupillam obtenebrantes, panos Latini vocant.

h Hoc miraculum, ut indico num. 37, factum est post corporis translationem an. 1339, 23 Maji, cum cetera immediate post mortem secuta esse appareat.

i Videtur error obrepsisse, & saltem XXIII vel XXIV legi debere.

k Suspicor deesse aliquid: nec enim hic exprimitur cujus hæc sint verba: puto quod alicujus ex Fratribus, corpus custodientibus.

l Saltem hinc sub novo titulo descripta miracula conjicere poßis: cum in ecgrapho nostro cœperint scribi sequentia miracula; & deinde spatium relinquatur vacuum.

m Nescio quid hic desit, cum serpentis antea nulla appareat facta mentio.

n Addit, qui descripsit, conclusionem, Expliciunt &c, sed, post multa; ut indicet multa a se prætermitti, quæ suppleri optarem per alium quemvis: nam P. Grinus, immediate postquā hæc scripserat, Romam migravit, & hæc forte causa festinandi fuit, ac minus integre totum hoc opusculum transcribendi.

Hymnvs ad I Vesperas.

Æternis rutilat clarus honoribus
Franciscus, Superum gaudia possidens:
Dulci Fabrianum carmine persona,
      Da nato nova munera.
Francisci peragens hic iter arduum,
Longo pauperiem tempore pertulit:
Labentis fugiens commoda seculi
      Hostes edomuit feros.
Crudeli Dominum morte recogitans
Extinctum, jugibus lumina lacrymis
Irrorat, memori pectore gratias
      Æterno referens Patri.
O quot de stygiis faucibus eripit,
Dum sacrata jacit semina gentibus;
Divinoque animas nectare nutriens,
      Ad cæli bona pertrahit.
Te nunc, o Patriæ præsidium tuæ,
Deflexo petimus poplite supplices;
Nos defende tuo numine ab hostibus,
      Et tecum fer ad æthera. Amen.

Hymnvs ad II Vesperas.

Francisce cultor siderum, felix perenni gloria,
Tuam benignus patriam hic Fabrianum respice.
      Tuas cohors mortalium laudes celebrans inclytas,
      Dū vota supplex porrigit, quæ deprecatur exhibe.
Ope Dei miracula patrasti in orbe plurima;
Majora nunc ex æthere nostris diebus efficis.
      Patrem secutus optimum, terrena teque deserens,
      Gestis & ore devios Christi ad ovile pertrahis.
Tuo precamur numine nobis ades; periculis
In tot labantes erigēs, æterna duc ad gaudia. Amen.

Pag. 94 Annot. e adde. Item Næniam in obitu S. Bonaventuræ, quæ in Ms. Fabrianensi extat, & nobis inde transcripta fuit, pro die 14 Iulii.

AD DIEM XXIII.

[Commentarius]

Pag. 96 ubi de Arnulpho Patr. Hierosol. se quo agitur in uno ex tractatibus ad hunc mensem præliminaribus, dele & substitue, de quo agetur ante tomum primum Maji.

Pag. 131 in titulo, De Reliquis lege De Reliquiis.

Pag. 140 n. 29 lin. 8 pascimus & nobis, lege, poscimus.

Pag. 154 num. 88, lin. 14 quæ illud obtegebatur, lege, quæ illud obtegat, vel, qua illud obtegebatur.

Pag. 161 num. 124 Aërias males lege Aërias moles.

DE S. PUSINNA VIRG.

Pusinna, Virgo, Deo devota, Hervordiæ in Saxonia inferiore (S.)

Pag. 165 num. 4 lin. 7 post fundatum est, adde. Translationis hujus memoria invenitur in Additionibus ad Vsuardi Martyrologium, notata a Carthusianis Coloniensibus anno 1521, pro die XXIV Ianuarii hoc modo: In Hervordia Translatio beatæ Pusinnæ Virginis. Eadem verba in Martyrologium suum Germanicum postea transcripsit Henricus Canisius.

DE S. IBARO EPISC.

Ibarus Episcopus Hibernus (S.)

Pag. 174 num. 4 adde, Ceterum S. Ibarum, de quo hactenus, judicamus nunc, diversißimum esse ab eo cuius in Vita S. Filani IX Ianuarii mentionem invenimus, ut qui Sanctum istum baptizarit: cum tota Hibernici maris longitudine ab invicem distent Albanensis Scotia, ad quam spectat S. Filanus; & Beg-eninensis insula, in sinu Wexfordico sita, quam S. Ibarus plerumq; incoluit; quod volumus die XXII Martii notari, ubi Filani baptizator Ibarus, a Camerario isti die adscriptus, refertur inter Prætermissos.

DE S. ALBERTO EP. M.

Adalbertus, Episcopus Pragensis, Martyr in Prussia (S.)

Pag. 175 post num. 7 adde.

Est in sinibus vallis Comacliensis p. m. 12 a Ravenna vicus communiter S. Alberti dictus: quo nomine hunc S. Adalbertum intelligi asserit Hieronymus Fabri in Memoriis sacris Ravennæ pag. 71, neq; dubitat quin is locus sit Pereū, insula celebris anachoresi S. Romualdi multorumq; Sanctorū monachorum, [ecclesia in diœc. Ravennate] ubi credit ab Otthone III monasterium erectum dotatumque anno MI, quando is postremum in Italiam transiit: quod monasterium postea ad Canonicos Regulares translatum, tandem ad conditionem Prioratus secularis reciderit; ubi novam ecclesiam (cum veteris nec rudera quidem essent super) ædificari a fundamentis curarit anno MDCXVII Petrus Cardinalis Aldobrandinus, in qua S. Adalberti Patroni festum quotannis hoc XXII Aprilis recolatur. Non dubito quin vera sint omnia quæ de loci istius fortuna referri ab Hieronymo dixi, deque S. Adalberti ibidem patrocinio, quod etiam Gabriel Pennottus in Historia Canon. Regul. lib. 2 cap. 54 n. 2 confirmat: sed vellem certius confirmari, quod loci auctor fuerit Otto III, quod ad præsens argumentum satis esset: quod ait ibi esse ipsum S. Romualdi Pereum, convenit cum distantia loci in Vita Sancti num. 31 indicati: sed estne insula locus ille? Id viderint Ravennates: qui quanto melius probaverint ibi tunc habitasse S. Romualdum, tanto credibilius facient quod ejus observantißimus Imperator, visitationis ergo transire illac voluerit; jusseritque S. Adelberto, cui pariter devotißimus erat, locum dedicari. Bartholomæus Fisen lib. 7 Hist. Leodien. § 15 censet Otthonis exemplo fama vulgato motum Episcopum Notgerum fuisse, quia, proxime sacrum suum ad S. Joannis in insula secessum, invictissimo Martyri Adalberto ædem curialem posuit Leodii: & alibi ecclesiæ hujusmodi plures fortasse possent adnumerari.

Pag. 177 post num. 17 adde Multis de S. Adalberto agit in suo septicorni Phosphoro quo sanctæ Metropolitanæ Divi Viti ecclesiæ majestatem & gloriam illustravit Thomas Ioannes Peßina a Czechorod, ejusdem ecclesiæ Decanus; & Radio ejus 4 Diarium texens eorum Sanctorum quorum ibidem honorantur reliquiæ; docet quod preter S. Adalberti corpus in ea habentur etiam infula illius Pontificalis; casula punicei coloris auro intexta, quam perhibent ab Ottone III Imperatore ei dono datam; [Reliquiæ aliæ] annulus inauratus; cruculæ duæ, argentea una aurea, altera cum Sanctorum reliquiis; chirotheca una Pontificalis; & pecten eburneus.

Pag. 184 lineam 13 sic lege & corrige, ut se sceleris auctore [credito] magnum aliquid fieret; ut scilicet.

Pag. 185 num. 25 lin. 22. Erant enim multæ nationes, lege, Errant.

Pag. 202 post historiam Translationis ex Cosma Pragensi adde.

[10] Supra laudatus Thomas Ioannes Pesina Decanus, in sui Phosphori Radio 6 ex Ms. Catalogo Episcoporum Pragensium usque ad Ioannem ejus nominis III, cujus auctorem ipse putat fuisse Vitum Decanum, suis tamen non catalogi verbis narrat, quibus S. Adalberti sepulcrum mirabilibus illustraverit Deus, in hunc modum. Anno MCXXIX Divina Majestas singularem benignissimi sui numinis, [sepulcrum cœlesti lumine illustratur,] in Cathedrali D. Viti ecclesia, virtutem ostendit. Nam pridie festivitatis S. Adalberti, noctu, post decantatas a Canonicis matutinas laudes, circa quartam fortassis vigiliam, ingens lux in eodem templo, præsertim in posteriore parte templi, in cujus medio S. Adalberti sepulcrum visitur, effulsit, usque adeo ut omnia circumcirca miro splendore illustrans noctem vertere in diem videretur. Ardere omnia custodes templi primo intuitu putabant: postquam vero animos recollegissent modicum, videbant nubem lucidam supra ejusdem D. Adalberti sepulcrum instar columnæ stantem, quæ paulo post diffusa, totum sepulcrum seu quodam velamine operuit: ex quo tantus horror ipsos invasit, ut ne loco quidem moveri auderent: mira interim suavitate odoris tenebantur, quæ ad diluculum usque, etiam ubi lux transisset, perduravit. Movit hæc res dum innotuisset Meynhardum tum temporis Episcopum: qui sine mora sepulcrum ejusdem sancti Martyris summo studio ornandum suscepit: [& ab Episcopo Meynardo ornatur.] illudque incredibilis pulchritudinis tegumento, quod auro, argento, unionibus, & gemmis variis confectum erat, decorari fecit. Ornatus ille tribus millibus sexagenarum Pragensis monetæ ac septuaginta, quæ septem millia florenorum supra centum sexaginta tres faciunt, æstimatus fuit: absolutus autem, ut in Bohemiæ Chronicis addit Hagecius, mense Octobri.

[11] Idem Hagecius ad annum MCXIII meminit exusti funditus templi, cum magna auri, argenti ac Reliquiarum jactura: sed prædictus Decanus cœptum prosequens argumentum, de S. Adalberti sepulcro ita scribit. Hoc sepulcrum magis demum inclaruit, dum anno MCXLII, flagrante Wladislaum Bohemiæ Ducem inter & Cunradum Moraviæ Marchionem civili bello, templum a Moravis, [atque anno 1143 ab incendio servatur] arcem frustra obsidione prementibus, igneis sagittis petitum & incensum totum quantum conflagrasset; a voracitate flammarum, quæ neque saxis pepercerunt, sed incredibili rapacitate in cumulum omnia redegerunt, intactum inviolatumque permansit: quod idem etiam Deo protegente, Divorum Viti & Wenceslai sepulcris accidit. Vtinam similiter collecta descriptaque haberentur miracula alia, quæ ad idem sepulcrum plurima patrata non dubitamus: sed isto aut aliis postea casibus, credibile est, eorum siquæ fuerunt periisse documenta: quod si supersunt aliqua, optamus ipsa nobis communicari, pro faciendo a posteris Supplemēto hujus ipsius mensis.

DE S. GERARDO EP. TVLL.

Gerardus, Episcopus Tullensis, ad Mosellam (S.)

Post 206 post num. 6 adde. Diarium Reliquiarum Pragensium sæpe nominatum ad diem XXI Decembris, occasione S. Thomæ Apostoli, notat in Rubrica Breviarii Pragensis ad VI Idus Februarii sic legi, [Reliquiæ Pragam allatæ anno 1212] Tertio die post Epiphaniam allatio Reliquiarum SS. Apostolorum Thomæ, Jacobi Thadæi & Mauritii Martyris; nec non Erhardi Episcopi quæ allatæ sunt ad ecclesiam Pragensem. Allatas autem esse docet auctor Diarii in suo Phosphoro pag. 431 anno MCCXII, & quidem de Teutonia, uti anonymus ejusdem fere temporis scriptor, quem auctor existimat fuisse Fridericum de Hradek Canonicum Pragensem; ideoque de S. Gerardo Tullensi Episcopo (quamvis Erhardi scribatur) maluit locum istum intelligere, quam de S. Eberhardo Episcopo Salisburgensi, qui die XXII Iunii colitur. Certius est quod in syllabo seu Inventario Reliquiarum, quem anno MCCLXVIII confecerunt Decanus & Canonici adid deputati, [& brachiū an. 1357] sub Rubrica de manibus Sanctorum, notetur inter alia nomen S. Gerhardi Ep. Tulli: & in diario indicatur brachium, quod Carolus donaverat ecclesiæ Pragensi anno MCCCLVII, cujus donationis tabulas, haud dubie distinctius aliquid edocturas, gaudebimus accipere pro aliis tunc pariter allatis Reliquiis plenius cognoscendis.

DE S. GEORGIO EP. SVELL.

Georgius, Episcopus Suellensis, in Sardinia (S.)

Postquam excusa jam essent, quæ de hoc sancto Episcopo habentur pag. 214 & seqq. venit in manus nostras liber auctore Fr. Dima Serpi impressus Romæ anno 1609 cui titulus Apodixis sanctitatis S. Georgii Suellensis Episcopi ad S. D. N. Paulum V. Qui cum multa contineat, cultum antiquum atque recentem istius Sancti magnopere illustrantia, addatur post Annotata ad Vitam pag, 218 hæc Appendix.

APPENDIX.
De cultu S. Georgii in Sardinia.
Ex libro Fr. Dimæ Serpi.

Georgius, Episcopus Suellensis, in Sardinia (S.)

[1] [S. Georgii domus natalis Calari.] Reverendissimus Dominus Alphonsus Lasso Sedeño, Episcopus Majoricensis, quondam Archiepiscopus sanctæ Ecclesiæ Calaritanæ, tribus circiter annis antequam in Majoricā transferretur … emit septingentis libris monetæ hujus regni profanam domum, in qua secularis vir cum uxore, liberis & reliqua familia habitabat, in una ex urbis appendicibus quæ dicitur Estampaig; in eaque erexit ecclesiam una cum turri, campana, altari & reliquis quæ requirebantur, in honorem Sancti cujusdam Episcopi Sardi Episcopatus de Suelli qui appellatur Georgius. Hæc autem fecit attentis, tum iis quæ de vita atque miraculis ejus in Legenda habebantur, tum antiquo ejusdem per Sardiniam cultu, tum quod prædicta domus priscis temporibus; fuerat ecclesia prout indicabant signa aliqua & vestigia, [quæ olim pro ecclesia fuit,] quæ in parietibus & pavimento domus illius apparebant, quæ juxta traditionem putabatur domus, in qua Sanctus infans Georgius natus fuerat, a quo vicus ille nomen accepit, siquidem hodierno die S. Georgii vicus appellatur. Dictus autem Reverendissimus Dominus Episcopus Lasso decrevit & jussit, ut dicta domus deputaretur & dicaretur in templum sancti hujus Prælati Sardi, statuens super altari, ejusdem effigiem, diademate & reliquis Sanctorum Pontificum & Confessorum insignibus adornatam; [sacris usibus redditur cum instauratione festi;] celebrans natalem illius, qui est vigesimus tertius mensis Aprilis officio duplici (rejecto in alium diem festo S. Georgii Martyris, quod in eumdem diem incidit) spectante universo clero & populo: qui, eo ordine quo in publicis supplicationibus assolet, a cathedrali ecclesia ad recens erectam perrexit: quæ tubis ac tibiis nec non canticis musicis personabat, percrepante campana ad majorem festi solennitatem: quod deinde singulis annis eadem ratione, etiam habita ad populum concione, celebratum est.

[2] Hactenus verba cujusdam memorialis, ad S. D. Paulum Papam Vtransmißi, & denuo præsentati Archiepiscopo Calaritano, per quemdam Ioannem ecclesiæ Calaritanæ Canonicum; [id perperam factum arguit aliquis,] eo fine ut persuadeat, prædicta omniæ Alphonsi Archiepiscopi acta esse abolenda, tamquam ecclesiasticis decretis de cultu Sanctorum contraria; eo quod Georgius iste eo decesserit tempore, quo Sanctorum canonizatio solennis cœperat a Romanis Pontificibus fieri: quorum tamen nullus probari poßit id fecisse in gratiam istius Episcopi Sardi, in cujus etiam Vita nonnulla legantur non facile recipienda. Ad postremum quod attinet, etiamsi verum esse concederetur, nullius profecto efficaciæ est adversus legitimum probatumque cultum; nisi ipsum quoque Magnū hujus diei Georgium, velis ab aris templisque exclusum. Primum refutatione non indiget: nam auctoritate S. Bernardi, in caput Pronuntiandum relata, inquit Dimas, Episcopus cum suis Clericis, quantum ad suam diœcesim, potest Sanctum canonizare. Quamvis autem, ut scribit Bellarminus de beatificatione & canonizatione Sanctorum cap. 8 Alexander tertius & postea Innocentius tertius, videntes abusus qui oriebantur circa cultum Sanctorum, prohibuerunt ne deinceps aliquis pro Sancto coli inciperet sine Romani Pontificis approbatione: hæc tamen decreta S. Georgium non attingunt, mortuum & coli cœptum annis XLVII prius quam in Concilio Lugdunensi anno MCLXIV primum sic statueret Alexander. Quid quod neque postea usque adeo rigide servatum decretum illud sit, donec illud renovaret Innocentius post annos XL; & neque tunc putaverint Episcopi sublatam sibi faculatem, circa inferioris ordinis cultum, quem Beatorum dicimus, permittendum, modo ab Officio & Missa abstineretur: & hoc usque ad tempus Concilii Tridentini valuit; cujus decretis insistens Vrbanus VIII, vetuit absque speciali Sedis Apostolicæ licentia deinceps aliquid novi induci, & abrogari præcepit quidquid citra eam fuerat recentius introductum; sed ita ut expresse declaret, [sed respondetur sufficere quod ab immorabili habuerit cultum ut Sanctus.] nihil se per hoc derogatum iis velle, qui aut per communem Ecclesiæ consensum, vel per immemorabilem temporis cursum, & cum scientia ac tolerantia præfatæ Sedis vel Ordinarii celebrantur; insuper declarans, longissimum tempus illiusve immemorabilem cursum esse tempus centum annorum metas excedens. Cum igitur in Suellensi diœcesi ecclesias sibi dicatas haberet S. Georgius; & in Calaritana metropoli, ab immemorabili hominum memoria, mitra hujus Sancti inter venerandas reliquias veneraretur; merito sapientissimus & doctissimus Dominus Archiepiscopus Don Antonius Castilegius, qui ipsi interfuit Concilio Tridentino, post reditum in suum thronum, semper mitram istam, tamquam Sancti reliquiam, veneratus est; & ecclesiam hujus Sancti, in Cathedrali Suellensi constructam, altare imaginemque ejus, Officium & Missam, sicuti solita erant celebrari & coli, approbavit & esse approbanda censuit; (ut ait Dimas in Apodixi ad dubium 5.) merito etiam Archiepiscopus Sedeño ea sibi licere credidit, quæ supra indicatur egisse.

[3] Ceterum tam constitutio prior Vrbani edita anno MDCXXV, quam ejus confirmatio ac declaratio facta MDCXXXIV, [prout demonstravit proxime sequen: Archiepiscopus.] cum longo intervallo secutæ sint controversiam a Calaritano Canonico motam, fuisset ille excusandus, si rebus necdum ita clare definitis, censuisset dumtaxat, supplicandum Pontifici, ut Alphonsi acta cognosceret approbaretque. Sed quia longius eum provexit indiscretus zelus, & usque ad insignem ipsius Sancti totiusque Ecclesiæ Calaritanæ injuriam, merito ea universa commota est; formatoque Processu de veteri ac legitimo S. Georgii cultu, sacram Congregationem edocuit, nihil non rite ac jure factum ab Alphonso fuisse, circa eum, pro cujus Sanctitate ac cultu plurium seculorum imperturbata consuetudo & immemorabilis temporis posseßio stabat, iis omnibus probata indiciis, quibus ea pro quocumque certißimo Sancto probari potest. Operæ pretium erit ipsius Archiepiscopi D. Francisci de Isquivel, confectum Processum Romam destinantis, epistolam ex Hispanico Latinam facere, quæ talis est, directa ad Cardinalem Pinellum, Præsidem sacræ Congregationis Rituum.

[4] [qui Congregationi Rituum de eo scribens,] Vix aliud æque mihi fuit acceptum, in hac mei indigni ad hunc sanctam Calaritanam Sedem promotione, per Apostolicæ Sedis gratiam & Regiæ Majestatis nominationem facta, quam quod in toto hoc Sardiniæ regno, ac potissimum in hac Calaritana civitate, tot invenirem Sanctos, in iisque aliquos etiam antecessores meos, tum in hoc Archiepiscopatu meo tum in vicinis Episcopatibus. Speravi enim quod divina benignitas, per eorum intercessionem conciliata, largiretur mihi lumen necessarium, ut commissum mihi gregem recte gubernem, ipsorumque vestigiis pro virili insistam. Eorum unus est S. Georgius, origine Calaritanus, Episcopus autem Suellensis civitatis, quæ nunc huic Archiepiscopatui adjuncta est. Memoriam ipsius susceperunt illustrandam, primum Franciscus del Val, deinde Alphonsus Lassus Sedeño decessores mei immediati: quorum posterior videns domum Sancti natalē, in qua olim & Missæ dicebantur, & pulsabatur campana, & defuncti sepeliebantur, conversam esse in habitationem profanam hominum conjugatorum; haud parvos sumptus fecit pro ea emenda atque in formam oratorii concinnanda; ut rursum sicut antea, majorique cum affluxu, gratulatione, atque devotione civium, ibidem Missæ sacrificium celebraretur: Jurati autem hujus civitatis perpetuam eleemosynam Capitulo hujus Sanctæ ecclesiæ constituerunt, ut quotannis illuc duceret supplicantium pompam, Missamque solenniter cantandam & sermonem habendum curaret.

[5] Hanc ego religionem cum magno animi mei solatio dum porro augere ac provehere meditor, [mittit processum sua auctoritate conditum.] ad honorem Sancti istius decessoris mei, cujus cathedralē, in qua sepultus creditur, imaginibus ejus multipliciter ornatā visitavi, non absq; fructu spiritualis dulcedinis; passus est Deus, ut ex hujus meæ ecclesiæ Canonicis unus quidā meis se consiliis opponeret, contraq; vitam & sanctimoniam ipsius S. Georgii scriptitaret aliquid. Itaque officii mei esse credidi, fulcire veritatem vitæ ac miraculorum ejus, quantum patietur longinquitas temporis, ab annis circiter quingentis repetendi; & fortuna loci, in quo propter crebras dominiorum vicissitudines difficulter inveniuntur paucæ veterum scripturarum reliquiæ. Nihilominus per Officium, quod de isto Sancto olim in diœcesi Suellensi recitabatur, cujus fragmenta nonnulla, ante annos trecentos nonaginta manu exarata in membranis, sub annuli mei fide hic adjungo; item per ecclesias ipsius Sancti, ejusque in illis imagines; per traditionem quoque de sepultura & miraculis ejus, perque antiquas membranas complures in hujus Archiepiscopatus archivis repertas, quarum carie & vetustate corrosarum transumpta submitto, [cum exemplis veterū Mss.] securus de evidenti justitia causæ redditus; ut alios quoque securos de eadem facerem, volui ut P. Ludovicus Mansonius, Vice-præpositus Domus professæ Societatis Jesu in hac alma civitate & Visitator Collegiorum dictæ Societatis in hoc regno, singula originaliter recognosceret; quatenus vir tam gravis tantisq; ornatus virtutis ac doctrinæ dotibus, quantas apud nos probavit; fideli apud vos relatu testari possit, quam accurate conveniant cum originalibus, quæ vobis destinamus exempla. Nihil autem dubito, quin eis lectis, visisque depositionibus testium adjunctis, & cognito numero ecclesiarum dicto Sancto dicatarum atque imaginum ejus; nec non intellecta veneratione, in qua mitram ejus Episcopalem semper habuit mea hæc Cathedralis ecclesia; nihil inquam dubito, quin propter ista omnia Sanctitas sua & sacra ista Congregatio, decretura sit, ut cultus & honor præfati Sancti non tantum continuetur, sed etiam augeatur. Ideoque prædicta omnia documenta mitto Doctori Salvatori Isquierdo, ut meo supplicans nomine negotium hoc totum exponat Illustrissimæ Dominationi Tuæ atque isti sacræ Congregationi.

[6] Atque hic in verbo Episcopi juro testorque; quod cum primum objectæ mihi sunt difficultates, a Canonico motæ; [motus miraculo etiam in se facto.] ego qui recens adveneram, nec magnam de rebus ipsius Sancti notitiam habebam, vacillare cœperim aliquantum in fide circa prædictū Sanctum. Verum placuit Deo, ut illa ipsa nocte tam vehemens me invaderet febris, quam unquam passus sim in vita, aut possim verbis exaggerare: quæ cum durasset horis aliquot, nullumque ei mitigandæ remedium humanum invenirem; suspicatus sum id mihi accidere propter formidinem circa Sanctum conceptam. Itaque mutata mente confirmavi propositum circa ea quæ cœperam ad honorem Sancti: & mox dolore omni ac tormento liberatum me sensi: ac mane surrexi tam sanus atque incolumis, veluti si incommodum nullum sustinuissem ea nocte. Si foret ad manum Processus ipse, id quod simili in casu fecimus aliquoties, hic etiam faceremus: facient id posteri cum Calaritani curarint transcriptum exemplar mittendum Antverpiam: interim ex præmemorato libro excerpimus ea quæ auctor ex Processu habere testatur.

[7] Ac primum de ecclesiis pag. 205 & seqq. sic loquitur auctor. [Suelli est ecclesia, effigies, cœmeterium S. Georgii,] Est inprimis ecclesia S. Georgii Episcopi, a die mortis illius, ab Episcopo, populo & clero in ipsa civitate Suellensi, juxta Cathedralem ecclesiam constructa, in qua ejus venerabile corpus sepultum fuit. Ad hanc autem processiones omni die Dominica accedunt; indeque implorato Sancti hujus auxilio, cum Antiphona, Versu & Oratione discedunt populi, prædictis scilicet Antiphona, versu & oratione Confessoris Pontificis, scilicet Georgii decantati, apud Deum intercessionem implorantes. Ad hanc ecclesiam, in qua ejus est antiquissima effigies; etiā processiones publicæ, non solum quæ ab ecclesia Cathedrali procedunt, verum etiam quæ indies a multis populis circumcirca degentibus ducuntur, accedunt; & implorato sancti Episcopi Georgii ibi sepulti auxilio, Missæque Sacrificio in ejus honorem oblato, petitionis eorum mirabiliter accipiunt complementum. Hæc omnia in Processu ad sacram Rituum Congregationem transmisso, a folio 1 usque ad 9, & a fol. 43 usque ad 45, probatissimis apparent testimoniis conscripta. Est etiam cœmeterium juxta hanc ecclesiam, in quo Christianorum corpora conduntur, appellaturque cœmeterium S. Georgii Episcopi Suellensis, uti apparet etiam in Processu a folio 1 usque ad 12.

[8] Est etiam ecclesia parochialis in vicinatu Donigallæ, oppidi de Lotzorai, [qui etiam ut Patronus ecclesiam habet Lotzorai,] diœcesis prædictæ Suellensis, ab immemorabili hominum memoria ædificata, in quo oppido Sanctus iste mortuum suscitavit: in cujus altari præcipuo sanctus iste Episcopus, ut Patronus præcipuus, depictus apparet, amictu Pontificio indutus, cum mitra, baculo, pluviali, chirothecis & ceteris Confessoris Pontificis insignibus. Et hæc a folio 53 ad 60 probata conspiciuntur. Est tertio ecclesia parochialis oppidi de Ursule, [Vrsulæ,] sub titulo & invocatione sancti Episcopi Georgii Suellensis, constructa ab immemorabili hominum memoria; in cujus altari præcipuo est ipse Sanctus, ut Patronus ecclesiæ depictus: in hoc enim oppido cæcum a nativitate illuminavit signo Crucis: estque hoc miraculum in ipso altari ab immemorabili hominum memoria exaratum; uti latius probatum a folio 59 usq; [imago in altari Tortueli,] ad 63 apparet. Est quarto ecclesia parochialis oppidi Tortuesii in eadem diœcesi Suellensi, sub titulo S. Andreæ Apostoli condita, in cujus altari præcipuo est effigies antiquissima S. Georgii Episcopi Suellensis, insignibus Confessoris Pontificis depicta, in cujus tunicellæ fimbria est talis antiquissimus titulus descriptus, Sant Georgi Bisbe de Svelli, ut in Processu a folio 50 & deinceps comprobatur.

[9] Est quinto in eadem diœcesi Suellensi, [& Girasula cum expressione miraculorum,] ecclesia parochialis oppidi Girasulensis, Sanctissimæ Dei Genitrici consecrata ab immemorabili hominum memoria: in cujus præcipuo altari est S. Georgius in tribus locis depictus. Primo in loco est Episcopus Pontificio habitu amictus, & in ora vestimenti illius titulus talis, vetustate pene corrosus, qui sic habet. Santv Giorgi Piscopv de Svelli. In secundo est eodem Pontificio habitu indutus, & coram eo mensa ferculis plena ciborum, genuflexis Torgotorio & Sinispella, Comitibus & Dominis civitatis Suellensis; & undequaque scarabeis advenientibus, & tam super fercula quam super Torgotorii caput volitantibus; quos ipse Sanctus signo Crucis ablegavit, ipsosque Comites a miserabili calamitate liberavit; propter quæ dictam civitatem & villam Symieri, perpetua pace possidendas, sancto Episcopo Georgio donarunt, & usque hodie Episcopi Suellenses earum possessione gaudent. [item in monte per Sanctum diviso ecclesia & fons ejus.] Est tertio in eodem altari idem sanctus Episcopus Georgius, Pontificio habitu depictus, homoque cæcus a nativitate coram eo genuflexus, cui ipse digitos imponens super oculos visum restituit. Hæc omnia a folio 50 usque ad 54 probata apparent. Est sexto ecclesia ruralis ad radices montis illius, quem oratione & signo Crucis in duas divisit partes, ut facilior a sua Cathedrali Suellensi ad Barbariam de Seuli pateret aditus, in quo prius mortis periculo multi ac expoliatione bonorum laborabant; quæ S. Georgii Episcopi nomen semper habuit & habet, propter miraculum prædictum ibi perpetratum. Estque ibidem fons, S. Georgii Episcopi Suellensis oratione exortus, ut in Processu a folio 50 usque ad 53 videre licet: & in memoriā tanti miraculi, ecclesia ista ibi in ejus Sancti laudem constructa ab Episcopo, clero & populo illius ætatis fuit: appellaturque mons ille in duas partes divisus, usque in hodiernum diem a Sardis, sa Scala de santu Giorgi Piscubu de Suelli, ut eodem folio probatur.

[10] Quæ cum ita sint, mirum est qua rerum ignorantia laborans Canonicus potuerit scribere, præter ecclesiam, recens extructam in honorem hujus sancti Episcopi Sardi, in quodam civitatis Calaritanæ suburbio (quæ tamen non tam extructa recens, quam restaurata dici debet, ex ipsius met verbis prius allegatus) nullam aliam reperiri in tota insula Sardinia; [at denique una ipsi & Georgio M. communis,] cum tamen S. Georgio Martyri frequentissimæ sint dicatæ ecclesiæ, ut ex earum Picturis apparet. Econtra vero asserit Dimas, in tota diœcesi Suellensi nullam ecclesiam reperiri S. Georgio Martyri dicatam, excepta una Villapucensi, ubi uterque Georgius Patroni sunt & tutelares ecclesiæ, amboque in altari depicti, uti habetur a folio 1 usque ad 9. Quod ad imagines attinet, legebatur apud Dimam in historiæ, & nos ix eo notarimus littera t, quia XXIII Aprilis, quo obiit Sanctus Episcopus, S. Georgio Martyri sacer est; factum esse pictorum ignorantia, ut in omnibus ecclesiis, ipsi sancto Episcopo sacris, pictus sit equester. Verum huic objectioni respondens Dimas, excusat incuria typothetarum factum, ut pro en algunas, legatur, [cum quo alicubi confusus invenitur.] en todas: non enim aliud a se scribi potuisse, cui de tot imaginibus constabat; seque id solum voluisse; quod ex processu pater, ignorantia pictorum & simplicitate oppidanorum in aliquibus ecclesiis Sardiniæ, uti in ecclesia oppidi de Perfigas, de qua nominatim in Historia egerat, & in iis quæ sunt in oppido & terminis villæ Ocierii, loco S. Georgii Episcopi esse Martyrem depictum.

[11] Solius martyris Georgii cultum antehac Sardis notum fuisse, dixerat Canonicus apparere etiam ex Missa & Officio, [ejusdem Messa & officium pro prium.] quod de uno Martyre recitatur. Sed contra assumit Dimas, quod statim post mortem Sancti ab Episcopo Clero & populo non solum ecclesias per totam diœcesim sub ejus invocatione erigendas fore statutum est, verum & Officium proprium in ejus Sancti laudem compositum, & per totam diœcesim cantandum præceptum est. Ipsius deinde antiqui. Officii partem, Antiphonas scilicet & Hymnum pro Vesperis exhibet Dimas. Hymni primam ultimamque stropham cum adjunctis hic habe.

      Ave præsul Suellensis, Deum semper diligens,
      Habens linguam boni ensis, viam Dei edocens,
      Propter quod & cum immensis regnum Dei possides.
Laus, virtus, & honor Deo sit Patri ingenito,
Flamini, & Nazareno Patris unigenito;
Qui dat pacem cum tropheo Georgio inclyto.
      V. Gaude Præsul bone, cum summo Rege,
      R. Et preces interpone pro tuo Grege.

AD. MAGNIFICAT. Hodie Georgius, Pontifex Suellensis, Confessor egregius lætatur in excelsis, & ibi superius verum Deum exaltat, & corde interius Dominum magnificat. Oratio. Deus, qui B. Georgium, Confessorem tuum atque Pontificem nostrū, in tantis miraculis clarere fecisti; da nobis quæsumus, ut meritis tanti Patroni, & Præsulis subsidiis adjuvemur.

[12] Hæc olim: at post Concilium Tridentinum, tam in Missa quam Officio omnia fieri de communi unius Confessoris Pontificis affirmat Dimas. [nunc omnia de communi Conf Pontif. sunt,] Sed agnoscit Pag. 31 quod festum sancti hujus Episcopi Georgii, non die vigesima tertia, sed die vigesima quarta celebrari consuescit; sicut, inquit omnis Clerus & populus attestari possunt. Scilicet ex quo immutatum Officium est, immutatus etiam dies fuit: alias elapsis temporibus festum hoc celebrari solitum erat die vigesima tertia, in qua ejusdem nominis Martyr Sanctus incidebat, rejiciebaturque in alium diem: quod salva ejus qui mutavit pace, mutatum dolet Dimas, [& quidem 24 Apr.] nec fieri debuisse oslendit exemplo SS. Vincentii Valentini & Vincentii Ebredunensis, IX Kalendis Februarii concurrentium: quorum prior licet a tota colatur Ecclesia, Ebreduni tamen postponitur alteri & solum postridie celebratur. Vt ut sit, quam ant: ea falso scripserat Canonicus Alphonsum Archiepiscopū instituisse, ut S. Georgii Episcopi natalis dies XXIII Aprilis coleretur, rejecto in alium diem festo S. Georgii Martyris: tam inconsulte hic allegat Missam & Officium de Martyre die XXIII recitari solitum, [mos jurandi per ejus nomen.] cum sequenti mox die fiat de Confessore Pontifice: & sic uterque suum habeat diem, etsi nunc alto quam olim ordine. Addit Dimas quod S. Georgii nomen inter Confessores Pontifices in Litaniis collocetur, item ex Processu folio 85, quod ea ætate qua Sanctus Episcopus Georgius miraculis florebat, ita reveritum erat ejus nomen, quod lex fuerit condita a Gubernatore, in populo diœcesis Suellensis, quod deinceps in judicio illi qui erant juramento compressi, jurarent per S. Georgium Episcopum Suellensem: quod ad nostra usque tempora observari dignoscitur.

[13] His omnibus sic propositis per juratos testes probatis, Romæque expensis, effectum est, ut, quemadmodum pag. 179 asserit Dimas, [Quæ omnia provat Paulus V anno 1606.] Paulus Papa V ecclesiam recens erectam ceterasque etiam parochiales, sub titulo S. Georgii Suellensis Episcopi ædificatas, imaginem ejusdem cum insignibus sancti Confessoris ornatam, Officiū & Missam celebrari solita, diem solennem in ejus solennitate populo consuetam indici, in suo primo esse conservari voluerit & ut populus hujus Sancti devotione permotus, beneficia spiritualia a Deo per illius intercessionem promereri valeat, in ejusdem festivitate in ecclesia recens Calari erecta omnibus Christi fidelibus indulgentiam ac plenariam suorū peccatorum remissionem concessit: sub data Romæ apud S. Petrum sub annulo Piscatoris die XVIIX Feb. MDCVI, Pontificatus sui anno primo. Ita Dimas, rem nobis gratiorem facturus, si Breve allegatum ipsis Pontificis verbis integrum exhibuisset. Videri is forte potest minus necessario zelo suscepisse exagitandum adversarium; qui suam ipse deserens causam profugerat in Hispaniam, ejusq; obtinendæ spe omni penitus jam exciderat per ejusmodi decretum Apostolicæ Sedis; non tamen levē gratiam apud posteros meruit, quod tamquam ferro procussus silex in ista concertatione scintillas emiserit, quibus lumen accenderetur antiquo S. Georgii Suellensis cultui illustrando, per tot argumenta, quæ alias etiam nunc ignorarentur, saltem extra Sardiniam.[Nec refert se forte in aliquo displiceat Legenda vetus.]

[14] Multus præterea est idem Dimas in solvendis dubiis, quæ circa S. Georgii Legendam, prout ea apud ipsum legitur, Ioannes Canonicus moverat; quæ Legenda, quatenus a Paulo accepta est, non indiget defensione tam operosa; nec si fides ejus vacillet in aliquo, propterea minus certa est Sanctitas ejus, de quo agitur. Sane quod Angelus dicitur prædixisse de puero, in utero matris sanctificadum; id haud facile intellexero de justificatione a culpa originali, sed de præelectione ad gradum Episcopalem; sicuti simili pene phrasi necdum natus Ieremias sanctificatus dicitur, & Paulus ex utero matris segregatum se profitetur, scilicet hic ad Apostoli, iste ad Prophetæ munus exercendum. Similiter quod ætatis anno vigesimo secundo ordinatus Episcopus legatur, id si nequeat excusari exemplis, quæ fateor mibi suspecta esse pleraque; potest refundi in alicujus transcribentis vel errorem, si pro trigesimo legit vigesimo; vel temeritatem, si levi hac mutatione censuit mirabiliorem se facturum ejus Sanctitatem, quem ætate tam immatura volebat credi maturum Episcopatui. Miræcula porro quæ narrantur in Vita, uti non carent exemplis certißimis, itæ nec debent censeri carere verisimilitudine aut temere in suspicionem vocari; cum auctoris tam vetusti, & qui saltem ante tria vel quætuor secula vixerit, cum primum compositum Officium est, auctoritate fulciantur. Operæ pretium tamen erit pro eorumdem confirmatione illustrationeque a Dima accipere puncta quædam Annotatis ad vitani apponenda.

Pag. 217 ad Annot. g adde. In Apodixi autem & solutione ad dubium 3, nominat Dimas præter hunc fontem, [Fontes ejusdem alii.] Secundum in loco qui dicitur Montidolla, tertium in valle oppidi S. Pantaleonis, qui omnes usque hodie manant dicunturque fontes S. Georgii: haud dubie quin ob aliqua ejus ibi ut Sancti memoriam. Pag. 218 Ad Annot. s subjunge:

Idem Dimas in Apodixi ad dubium 3 In processu, [diremptio miraculosa terminorum an. 1567 confirmata.] inquit per Notarium Apostolicum confecto fol. 36 constat hoc idem dissidium super terminis oppidanorum villarum de Suelli & Sisini ortum fuisse anno Domini MDLXVII inter eosdem incolas: pro quorum conventione deputati fuerunt judices Illustrissimus Comes de Sedulo D. Hieronymus Torrosau, & Illustris D. Tiberius Sanna, una cum Vicario generali Calaritano D. Nicolao Canellas, qui Episcopus fuit Bosanensis, & Augustino Sabater Notario Apostolico, & Francisco Martis Beneficiato Promotore fiscali mensæ Archiepiscopalis: qui ad locum properantes, advocatis Senioribus populi utriusque, datoque illis juramento, petierunt ut eis ostenderent fines præscriptionis antiquæ terminorum. Et omnes unanimiter duxerunt eos ad locum, ubi est arbor similis ceraso, quæ numquam fructum fecit, & dixerunt: Hæc est præfixio terminorum utriusque oppidorum Suelli & Sisini. Et percunctati, a quo, quando, & quomodo facta fuerit præfixio illa, responderunt. Hæc quæstio, nunc inter nos exorta, jam tempore S. Georgii Episcopi Suellensis, quingentis retro annis, discussa multis cædibus fuit inter nos: sed, ut patres nostri narraverunt nobis, & patres eorum a progenitoribus acceperunt, venit sanctus Episcopus Georgius, & fixo baculo quo sustentabatur in terra, dixit eis: Pax vobis filii, ecce præfixio terminorum vestrorum, oro ne sit jurgium inter vos: & statim baculus ille crevit in arborem, quam nunc videtis. Quibus auditis prædicti Domini dixerunt eis: Estote igitur contenti, carissimi, hac præfixione facta a S. Georgio, quam nos mutare non audebimus; cum arbor ipsa posita in signum adhuc extet. Sicque pacifice consentientes omnes, habitaque reverentia tanto Sancto ac Præsuli mirifico discesserunt.

Post Annotat. X similiter ad necte sequentia. Idem Dimus in Apodixi pag. 200 de eadem domo sic distinctius loquitur: [Invocatio sancti illæsos servat subruinadomus,] Heredes ipsam cuidam seculari viro vendiderunt, qui totam reædificavit denuo, habitabatque pacifice. Quadam ergo adveniente die nuptiæ factæ sunt, in eaque populus & maxime mulierum multitudo advenit. Cunctis ergo saltantibus, hora pomeridiana secunda, trabes omnes, quæ prius longissimæ erant, a pariete exilientes ita abbreviatæ sunt, ut totum ædificium cum omni populo ad terram usquo deveniret. Grande sane miraculum, quod ruente domo simul cum populo, sedibus, lectis, arcis, ceterisque utensilibus ac supellectili, nemo mortis periculo laborasset; clamantibus cunctis, S. Georgi ora pro nobis. Cucurrit civitas tota ad tam grande miraculum: quo sane dabatur intelligi, quod sanctus Episcopus Georgius nolebat domum illam, in qua ipse natus fuerat, pollui ac in seculares usus deservire. Cum autem jussu Archiepiscopi Francisci du Val locus, ut dictum, visitaretur a prænominatis Dominis, non solum reperti sunt locus ipse in quo campana pendebat, parietes depicti sicut in plerisque ecclesiis videre licet, fores etiam templi adhuc existētes: sed insuper, assumto ligone eductisque quibusdam terræ cophinis, apparuerunt ossa mortuorum ibi sepultorum: quo sane testimonio, non opinio, sed veritas; non solum traditio, sed evidentia est, fuisse templum-vetustate temporum dirutum, & incuria hominum in seculares usus conversum.

DE B. ÆGIDIO.

Ægidius Assisias, tertius socius Francisci, Ordinis Minorum, Perusii in Vmbria (B.)

[Quid sit Exeunte mense?] Pag. 244 in fine dele totam Annotationem c & ejus loco hanc substitue.

c. Nona exeunte Aprilis, eodem modo hic sumitu: atque si ex veteri Romanorum usu dicas IX kal. Maji r adeo ut hic præcise intelligatur XXIII Aprilis, qua corpus in templo primum expositum stetit. De hoc retrogrado dies mensium numerandi modo, incipiendo post diem XVI; ita ut dies XVII Aprilis v. g. dicatur XV mensis exeuntis; eatenus vero numerentur dies mensis intrantis, usque ad XVI inclusive; agit Archangelus Gianius Servita, in Centuria I Annalium sui Ordinis fol. 51, ante Procssum Miraculorum B. Philippi Benitii, quæ statim post ejus obitū Tuderti anno MCCLXXXV, a die XXII Augusti secuta & descripta sunt, adnotata ubique etiam Feria, quo fit ut cum, dicto die Mercurii decimo exeunte mense Augusti, & die Jovis nono exeunte Augusto, factum aliquod miraculum dicitur, & sic deinceps, dubitari nequeat, quin dies X exeuntis mensis, sit dies XXIII; & dies IX ejusdem exeuntis, sit dies a principio numerandus XXIV, sumendo quod eo anno fuerit littera Dominicalis A. Sed addendum, quod Gianius non observavit, Tudertinos communem vulgaris Æræ annum prævertisse mensibus novem, ita ut Augustus anni MCCLXXXIV illis adscriberetur anno MCCLXXXV; aliter enim fuisset littera Dominicalis G, diesque X & IX Augusti exeuntis, non in feriam IV & V, sed in feriam V & VI incidissent. Non etiam observavit Gianius, Notariorum stylum eo tempore non fuisse uniformem: quosdam enim simpliciter notasse diem mensis, eo quo nunc supputamus modo ab initio ad finem: quosdam divisisse bifariam, sic ut dictum est, quosdā deniq; etiam addidisse τὸ intrantis, cum de postremis mensis diebus agebāt, ut indicarent dies se numerare ab initio mensis: & sic die 20 Martii, inter Instrumenta circæ Miracula B. Ambrosii Senensis, Instrumentum 3 & Instrumentum 9, notantur die decima nona intrante mense Aprilis, & die XXVI mensis Maji intrantis.

Pag. 245 Annot. d expunge ejusque loco hanc substitue ad initium num. 106.

d Die quinta exeunte mense Aprilis, id est V kalendas Maji seu XXVII Aprilis, quando adhuc supra terram expositum fuisse corpus, colligas ex conditione voti mox sequentis de visitando corpore, ubicumque tumulatum requiesceret: infra vero cum mulier contracta, audita migratione S. Ægidii, tumulum visitasse dicitur die decimo exeunte mense Aprilis, accipienda est improprie vox tumulus, ut intelligatur ipsum funus seu feretrum corporis adhuc supra terram stantis, nisi aliquem in numero errorem malis admittere.

AD DIEM XXIV.

DE S. CORONA V. M.

Corona Virgo, Martyr Alexandriæ (S.)
Victor, Martyr Alexandriæ (S.)
Zotica, Martyr Alexandriæ (S.)
Fortunus, Martyr Alexandriæ (S.)
Donatus, Martyr Alexandriæ (S.)
Felix, Martyr Alexandriæ (S.)
Secundus, Martyr Alexandriæ (S.)
Saturninus, Martyr Alexandriæ (S.)
Silvanus, Martyr Alexandriæ (S.)
Silvanus alter, Martyr Alexandriæ (S.)
Rufina, Martyr Alexandriæ (S.)
Liberalis, Martyr Alexandriæ (S.)
Meturus, Martyr Alexandriæ (S.)
Tonitus, Martyr Alexandriæ (S.)
Firianus, Martyr Alexandriæ (S.)
Barachus, Martyr Alexandriæ (S.)
Nabor, Martyr Alexandriæ (S.)
Fuscinus, Martyr Alexandriæ (S.)
Maventus, Martyr Alexandriæ (S.)
Seranus, Martyr Alexandriæ (S.)
Fortunus, Martyr Alexandriæ (S.)
Donatus alter, Martyr Alexandriæ (S.)
Florianus, Martyr Alexandriæ (S.)
Theon Presb. Martyr Alexandriæ (S.)
Alii XXIV, Martyres Alexandriæ (SS.)

Pag. 265 num. 3. lin. 4 Finit Eternacensi, lege, Finit Epternacense. deinde ad finem adde. Diarium Metropolitanæ Pragensis, inter Reliquias istius Ecclesiæ, [Reliquiæ an Pragæ?] hoc die indicat S. Coronæ Virginis frustum notabile, per Carolum ex Italia allatum an MCCCLV. Sed non video quo fundamento præsumatur, ipsum esse hujus Alexandrinæ Martyris.

DE S. GREGORIO ILLIBERIT.

Gregorius, Episcopus Illiberitanus, in Hispania (S.)

Pag. 270 post num. 1 adde.

Martyrologium Carmelitanum Ms. Coloniæ, die XXV Martii ponit in civitate Heliberi B. Gregorii Præsulis. [memoria 25 Martii.] quod Martyrologium, ostensum est ad VIII Aprilis, ubi de S. Alberto num. 95, convenire cum Trecensis Ecclesiæ Martyrologio veteri, adeo ut ab ejus originali transsumptum videatur: itaque suspicionem nobis ingenerat, pluribus Gallicanarum ecclesiarum Martyrologiis commune fuisse, ut memoriam hujus S. Gregorii tali die ac mense facerent, exemplo verosimiliter ab Hispanis sumpto, licet nunc ignoretur qua ratione fundato.

Pag. 272 col. 2 lin. 8 & inveniet, lege, & inveniet Argaiz.

Pag. 298 col. 2 Annot. m. ab anno 662 ad 670, lege, ab anno 656 ad 670.

DE S. EGBERTO PRESB.

Egbertus Presbyter, in insula Scotorum Hyensi (S.)

[memoria 5 Ian & 25 Martii.] Pag. 313 num. 2 lin. 9 post Bucelinus, hæc adde. In quodam Benedictini Ordinis Kalendario, MS. ponitur, nescio ex qua causa, ad v Ianuarii, S. Egbertus Abbas, Præceptor S. Willibrordi: qui S. Willibrordus, quoniam Apostolicam vitam egit & clausit in nostra inferiori Germania, fortasse occasionem dedit Galesinio, sed ad XXV Martii, ut scriberet, S. Egbertus Presbyter Confessor in Germania, prout utroque die dictum interptætermissos est.

AD DIEM XXV.

DE S. MARCO EVANGEL.

Marcus, Euangelista, Episcopus Alexandrinus & Martyr (S.)

Pag. 346 num. 9 lin. 13 post & solennitate, adde. Quanto Imperator hic flagrarit studio ad sacras Reliquias colligendas, [prout ipse scribit anno 1354.] ut ea de causa itinera satis longa suspiceret, transeundo de civitate in civitatem & de monasterio in monasterium, non est necesse discamus relatu alieno: ipse sibi locupletißimus testis est in litteris, anno supra memorato MCCCLIV die IV Ianuarii, sub aurea Bulla datis & manu ipsius propria subscriptis: quarum fidele ecgraphum legere est in Phosphoro septicorni seu gloria & majestate Metropolitanæ Pragensis Radio 4, ubi nominatim loca singula reliquiasque eo itinere acquisitas exponit, atque inter alia quomodo a monasterio S. Galli rediens; Deinde, inquit, in monasterio majoris Augiæ, quod ab Augusta potentia nomen accepit, tales sumus reliquias assecuti: videlicet mediam partem cujusdam Crucis concavæ … item partem corporis B. Marci Euangelistæ Qualis autem ea? [ex his caput insigniter ornatum,] Magna, inquit auctor Phosphori in Diario: & caput ipsum cum mandibula & uno dente: de quibus intelligendum quod Inventarium thesauri, anno MCCCLXVIII die XXVIII Augusti confectum, notat, sub Rubrica de Capitibus Sanctorum, ubi septimo loco, nominatur caput S. Marci Euangelistæ, cum infula gemmis & perlis ornata. Reliqua sacri corporis ossa, quæ quidem in Caroli venerunt potestatem, recondita servantur in cistula plumbea, uti prælaudatus auctor ipse nobis per epistolam, anno superiori datam asseruit, quod cum nuper ipsam cistulam inspiceret, intus invenerit hanc in parvula membrana inscriptionem. Anno Domini MCCCLXXXXVI, die XIII mensis Maji, [alia ossa in capsa plumbea.] Reverendissimus in Christo Pater & Dominus D. Wolfrancus Archiepiscopus Pragensis, Apostolicæ Sedis Legatus tertius, in præsentia D. Bohuslai Decani, D. Hermanni, D. Wenceslai Præpositi Mesnicensis, D. Wenceslai Radecz Canonicorum dictæ ecclesiæ Pragensis, conspexit Reliquias de corpore B. Marci Euangelistæ. Optandum autem fuerat, ut vel tunc vel nunc expreßisset aliquis quot & qualia ossa conspexerit. In Diario porro consequenter sic legitur: Idem Carolus &c, expunctis tribus lineis hæc verba præcedentibus, jamque distinctius hic positis.

Pag. 353 ante Historiam Translationis ponatur hujusmodi præfatiuncula.

Bernardus Iustinianus, Leonardi oratoris filius, Laurentii Protopatriarchæ nepos, legatione patriæ apud Sixtum quartum Pontificem functus circa annum MCCCCLXXV, præter historiam de origine urbis Venetiarum ac rerum a Venetis gestarum usque ad annum DCCCXXVII, (quam videre nobis necdum contigit, Gesnerus autem ait Italice redditam & typis datam esse anno MDXLV) etiam Latine composuit, & eidem suæ historiæ subjunxit opusculum tripartitum de Vita & martyrio S. Marci, de corporis trænslatione Venetias, deque ejusdem miraculosa apparitione: quod opusculum ipso hujus seculi initio Italicum fecit vulgavitque D. Ioannes Stringa, S. Marci Canonicus. Id nunc primum in manus nostras venit, dignumque videtur unde sequentes historias partim illustremus, partim augeamus.

Pag. 355 ad Annot. c adde, Bernardus Participiatum vocat, & addit familiam hodie Badoeram dici.

Ibid. ad Annotat. d, vulgo Malamoco.

Ibid. ad Annot. g Bernardus ait esse qui S. Claudianum nominent: hoc autem nomine illustris est Martyr Diospoli in Ægypto, per ignem coronatus XXIV Februarii: at XXV relatus in Latinis fastis: idemque a nonnullis etiam Claudius appellatur.

Ibid. ad Annotat. i adde: & forte magis integre exprimitur a Bernardo, qui Strivali dictas has insulas scribit.

Pag. 356 ad Annot. n. Bernardus vero ait, sanctum corpus ex cœnaculo delatum esse ad vicinam S. Theodori ecclesiam, non eam in qua tunc cum scribebat ipse sanctæ Inquisitionis Officium congregabatur; sed veterem, quæ erat ipso loco ubi nunc est S. Marci basilica. Ibidem dicitur Iustinianus, post Translationem anno 828 factam, biennio superfuisse in vivis.

Ibid. ante historiam apparitionis & miraculorum ex Petro Calo ponatus hæc Præfatio.

[1] Quam ædem Dux Ioannes ex Iustiniani fratris testamento, sub invocatione novi Patroni ac Protectoris Marci, [Basilica S. Marci incensa cum palatio] instaurarat dedicaratique, ipso Sancti corpore intra arcam æneam, in una pilarum ejus marmoreis crustis convestitatarum sic abdito, ut solus Princeps urbis ac Primicerius ecclesiæ locum deinceps nosset; ea integra perstitit usque ad tempora a Petri Candiani, ex familia quæ nunc Sanuta appellatur assumpti; quo, sicut a S. Petro Damiano in Vitæ S. Romualdi num. 9 ad VII Februarii dicitur, populari seditione sublato e vivis; in ejus locum substitutus est Petrus Vrseolus, cujus postea Sancti Vitam dabimus in Supplemento Ianuarii ad diem XI, [a Petro Vrseolo restaurari cœpta] Hic Ecclesiam B. Marci & Palatium illo populari furore incensa, reparavit … tabulam mirificam, auro & argento constructam, & Constantinopoli fabricatam, altari B. Marci fieri constituit: hospitale etiam apud ecclesiam constitui misericorditer ordinavit.

[2] Ecclesiæ istius longe magnificentißimæ, forma, partes, ornatum, accuratißime describit Bernardus Iustinianus lib 2 de Translatione S. [circa anno 976,] Marci a cap. 9 usque ad finem libri; aitque ab anno DCCCCLXXVI, circa quem iniit Petrus Principatum, per annos XCV, videlicet ad Principatum Dominici Contareni, laboratum in opere fuisse: cujus finiti memoria, coronidi lapideæ vestibuli ipsius inscripta, legatur his versibus, annum MLXXI signantibus,

Anno milleno transacto bisque trigeno
Desuper undecimo fuit facta… primo.

Sed mutilus apud Stringam est versus, neque satis apparet qua voce addita restituendus in integrum sit. Vix tamen dubito quin chronologia ibi signata, spectat ad solam Basilicæ, diu ante consecratæ, frontem, portam, seu vestibulum: adeo ut ipse Petrus Vrseolus jure laudari potuerit, de restaurato S. Marci templo, etsi nonnullæ ejus exteriores partes, vel etiam interiora ornamenta diu postea fuerint absoluta vel etiam primum cœpta.

[3] Interim fluxu temporis morteque sublatis omnibus, penes quos erat notitia loci sacrum pignus continentis, [in hac anno 1094, 25 Iunii] Vitalis Falerius Dux cum Senatu angi super ea re cœpit; iisque instantibus an. MXCIV mense Iunio indictum est triduanum jejunium, & die dicti mensis XXV solennis proceßio ad S. Marci ecclesiam instituta. Vbi dum ab universo Clero ac Populo Veneto ferventes ad Deum fiunt orationes, ut latentis thesauri locum ipsis aliquo patefacere dignaretur indicio; findentibus sese ultro, quæ pilam e majoribus unam vestiebant, marmoribus (hæc autem pila erat ex veteri S. Theodori æde residua, eo præcise loco ubi nunc altari S. Iacobi habetur) paulatim prodiit per sese arca; nulloque manum admovente aperta, suavißimum tota ecclesia diffudit odorem, & sanctum corpus conspiciendum exhibuit. Tanti miraculi memoria ut esset posteritate omni venerabilis, institutum est festum Apparitionis S. Marci, lætißime ac festivißime quotannis die prædicta agendum; [supplicanti populo sese ultro ostendit arca cum mira suaveolentia] in cujus profesto, qui dies nativitati S. Ioannis Bapt. sacer est, grandis aquæ rosaceæ situla benedictione speciali consecratur; eodemque die, qui ex tali causa S. Marci de aqua rosata nuncupatur, dum ad primas Vesperas Canticum Virginis a choro canitur, in omnem populum devote spargitur, ad repræsentandam eam suaveolentiam quæ ipso apparitionis festo cunctos attigit. [unde festo illi cognomen factū, ut alia aliis.] Similiter & cetera ejusdem Sancti Euangelistæ festa suum quæque cognomen habent: & quemadmodum dies XXV Aprilis dicitur S. Marci majoris; sic VIII Octobris, quando recolitur Basilicæ ipsius dedicatio, nuncupatur S. Marci zizolarum, quod tunc maturus sit fructus iste quem Zizipha appellat Plinius, medium quid inter olivas & corna, atque ex flavo rubescens in humili spinosoque frutice; & ultimus Ianuarii, Translatione sancti corporis memorabilis, vocatur S. Marci de Mezenis, id est, portinorum corporum medietatibus, quales ad usum nauticum integræ saliri solent, & sacris oßibus occultandis servierunt.

[4] Ecce autem dum lætis plausibus & gratiarum actionibus de tam mirabili apparitione ecclesia personat, brachium extra arcam protensum apparuit: quod inspicientes curiosius, qui propius aderant, [tum Sancto manumporrigente extra arcam,] notaverunt digitum manus unum, annulo etiamnum inhærente ornatum. Aderat inter alios vir quidam nobilißimus, Dominicus Dolfinus, ex ea familia cui nunc agnomen della Ca additur. Hic ut erat Sancto devotißimus, desiderium concepit istius annuli obtinendi. Itaque post fusas pro ejusmodi dono preces, tentare cœpit an eum sibi Sanctus dimitteret: sed frustra, retrahente Sancto quod extenderat brachium. Tunc communi omnium voluntate instauratur oratio, interim dum suo quisque ordine Dux, Episcopus, aliique Primores manum admovent annulo detrahendo. Quibus cum par successus adfuisset; rursum Dominicus, flagrantiori quam antea studio, acceßit ad arcam; dignusque est habitus, cui extenso iterum brachio, manum annulo nudandam præberet Sanctus. [sumptus ab ea est annulus:] Hæc cum narrasset Iustinianus, allegat quoddam Scholæ S. Marcicatastichon, in quo asseritur is, qui annulum accepit, fuisse Episcopus Castellanus (ita tum dici inceperant, qui antea Olivolenses, ac postea Veneti) ex familia de Ca-Dolfino: quemadmodum & in ipsa illius Scholæ aula pictum cernitur: sed utrumque evidentis erroris arguit, propterea quod Episcopus tunc fuerit, non Dominicus, sed Henricus: ex familia autem Ca-Dolfinia ante annum MCCCXXXVI nullus ad eam dignitatem ascenderit. Quid si Dominicus fuerit ecclesiæ S. Marci Primicerius, aut aliter Episcopo dignitate proximus?

[5] Vt ut sit, mansit annulus per hereditariam successionem in prædicta familia, usque dum ejus possessor Laurentius quidam ipsum liberali dono obtulit Scholæ S. Marci: a qua postea, in festo Apparitionis prædictæ, solitus fuit annue deferri in proceßione. Sed & hoc finem habuit anno MDLXXV, quando sacrilegus quidam ipsum & alias nonnullas reliquias furatus est. Furatus est autem eam non impune: [& an. 1575 furto sublatus.] nam dum liquefactum eum refundit in virgulam, sane exiguam (nec enim ducati unius valorem excedebat auri quantitas) filiolus aßistens, in ipsā fornacē cecidit combustusq; est; nihil proficiente patris ad parvulum eruendum conatu. Ipsa vero virgula, aurifici vendita & in loculos dimissa, sic disparuit, ut (quemadmodum referunt qui adhuc viventes meminerunt, in quit Iustinianus aut ejus interpres Stringa) nulla diligentia adhibita potuerit reperiri. Denique fur ipse, antequam supplicio merito afficeretur, confessus est, quod simul etiam abstulisset. Dominicam spinam, ibidem conservatam, sed non potuisset Scholæ exitum diu circumerrando reperire, nisi prius sacram spinam suo reposuisset loco.

[6] [alius annulus an. 1340 acceptus] In thesauro S. Marci habetur & ostenditur alius annulus, quem ipse Sanctus anno MCCCXL dimisit in manu cujusdam Senis piscatoris, ut testimonio esset quomodo una eum Sanctis Nicolao & Georgio Venetam urbem servasset ab exitio, uti inter Analecta de S. Georgio XXIII Aprilis num. 78 fusius relatum est. Quæ omnia majorem merentur fidem quam quod lib. I cap. 5 narrat Iustinianus de Angelo, qui apparuerit S. Marco, de mandato S. Petri ab Aquileia Romam venienti, & noctem agenti in insula Rivo-alto dicta (quæ Veneticarum una est, primaq; profugorum ab Attilæ metu Patavinarom Sedes, urbi Venetæ dedit initium) ipsique futuram postmodum loci amplitudinem, ac destinatam in eo ipsius corpori quietem prædixerit: hoc enim, auctore nec certo nec antiquo satis, ut credi mereatur acceptum putamus. Vtilius operam ponit Iustinianus, cum reliquo libro 3 id agit, ut extra omnem controversiam ponat veritatem Translationis hactenus memoratæ, & præsentiam corporis in æde S. Marci, etsi paßim locus ignoretur: cujus rei argumenta præcipua, cum pateant ex dictis, non sunt hic operosius iteranda.

[7] [Miracula post apparitionem corporis multa:] Non tamen est omittenda, quam hactenus non attigimus, Chronica antiquißima, in ecclesia S. Nicolai inventa lectaque a Iustiniano, & ab Abbate Zenone composita: in qua cum apparitio sancti Corporis, sic ut prædictum, narrata fuisset; subjungit, ipsum proceßionaliter translatum esse ab ea ex qua prodierat pila ad mediam ecclesiam; vulgatumque in populo quod illud ibi ad communem consolationem relinqueretur usque in diem VIII Octobris, dedicatæ basilicæ anniversarium. Interim plurima esse facta miracula, quorum aliqua ex Petri Calo MS. collectione dabimus, curatumque secretißime, ut ab altari, [ipsum clam transfertur & conditur] in quo stabat Corpus, in alium locum transferretur, soli Duci, Primicerio & Procuratori S. Marci notum, ea ratione, ut moriente uno extribus, alii duo superstites ad demortui successorem transferant notitiam. Ita Abbas prædictus; cujus assertioni adstipulatur antiquißima intra basilicam pictura, totam hanc repræsentans historiam, cum tali epigraphe.

Per triduum plebs jejunat Dominumq; precatur:
Petra patet, & Sanctū mox colligunt & collocant.

[verosimiliter sub altarimajoro] Accedit his alia pictura pervetus, sed loco fere inconspicuo, haud procul a priori, sub uno fornicum, in qua exprimitur forma majoris altaris, cum tribus figuris, Ducali una, Ealerium repræsentante; duabus Episcopaliter mithratis, quarum una ad caput, altera ad pedes tenent integrum sancti Euangelistæ corpus, intraque altare collocant, inspectante Duce, cum hac epigraphe, Collocatio Sancti Marci. Vnde verosimilis fit eorum opinio, qui existimant non alibi quam sub majori ara absconditum haberi thesaurum istum: ad quam etiam aram, ex antiquißimo usu, ipso Apparitionis festo, interim dum supplicantium pompa procedit, perseverant circumvoluti designati ex Scholis, ex Ordinibus religiosis, atque ex Clero; quod in aliis ipsius Sancti festivitatibus fieri non consuevit.

[8] [consciorum testimonia de existentia corporis in ecclesia.] Denique allegantur testimonia omni exceptione majora, primo Ducis Danduli, relatum supra num. 4 secundo Antonii Venerii Ducis, qui anno X sui principatus, post obitum Danduli XXXVII, Christi vero Nativitatem MCCCXCI, die XXVI Octobris, per Cancellarium Reipublicæ Petrum Quaranta juramentum excepit Francisci Bembi, tunc Primicerii lecti, postea vero Episcopi Castellani, de servando secreto sibi commisso, postquam ei Dux ipse revelaverat locum depositi corporis: tertio S. Laurentii Iustiniani Protopatriarchæ Veneti, qui postquam S. Nicolai ossa, de loco in quo latebant, extulisset circa annum MCCCCLIV; egit cum Duce Foscaro persuasitque, ut decerneret etiam S. Marci corpus populo revelandum: quod tamen factum non fuit, Patriarcha citius ex vita sublato, quam compositis bellis opportunum esset rem talem tentari. Denique ipse Bernardus Iustinianus profitetur, quod in patrui sui prænominati palatio sæpius viderit legeritque libellum membraneū, perquam vetustnm ac tritum, in quo nominantur Sanctorū corpora Venetiis asservata: & ubi de templo ac corpore S. Marci agebatur, etiam addebantur indicia ipsius in quo requiescit loci, quæ tamen non judicet revelanda. Quibus prolixe deductis, [adeo ut Augiæ videantur fuisse Reliquiæ, non Euangelistæ, sed alterius S. Marci:] transit ad refutandos Constantienses, a quibus audierat, quod in Augiensi de quo supra monasterio haberetur pars corporis S. Marci Euangelistæ: ostendens nullum esse imaginabilem casum, quo Venetiis ablata pars illa fuerit ex corpore, quod supponit integrum Alexandria advectum. Quod sane verosimile facit historia Translationis: ideoque propendeo, ut suspicer Augienses Reliquias, ex quibus pars tam notabilis translata est Pragam, esse alicujus alterius S. Marci; ac forte ejus qui cognomento Ioannes & consobrinus S. Barnabæ, laudatur in Actis Apostolorum, coliturque a Latinis XXVII, & dicitur fuisse Episcopus Bibli in Phœnicia.

Pag. 357 expuncta Annot. k ponatur hæc alia.

k Eadem omnia miracula, cum brevi relatione Apparitionis, refert Iacobus de Voragine in sua Legenda aurea, [miracula in Legenda aurea.] post historiam Paßionis & Translationis S. Marci: sed phrasi aliquantum diversa. Iacobum vero transcripsit compilator supra citati Breviarii Carmelitani, ut necessarium non sit ex hoc aliquam Appendicem texere: sed & notationes ad contextum Petri Calo, melius ex Iacobi contextu sumentur: qui ultimo relatum favorem adscribit anno 1241, & finit his verbis, Evigilans autem prædictus Frater, pro Priore domus, a quo ego ista audivi, continuo misit: & omnia quæ viderat sibi recitans, cum multo gaudio in Domino feliciter obdormivit. Ex quibus nascitur haud vana suspicio, quod tota Petri Calo narratio sumpta sit ex Iacobi Legenda. Vtinam porro Bernardus Iustinianus quartum de miraculis S. Marci librum, quem tribus aliis aliquando a se addendum promittit in fine Capitis 6, scripsisset atque vulgasset, ex infinitis maximisque quæ se profitetur potuisse adducere. Pro omnibus nunc sit quod idem narrat de Ludovico XI Franciæ Rege, coævo suo, quod per votum S. Marco factum, ab longa difficilique liberatus infirmitate, trecenta scuta miserit Venetias; quibus comparatus est pannus aureus, pro duplici altaris ornamento, cui insignia regia cum multo gemmarum splendore inserta visuntur.

Pag. 365 num. 1 lin. 9 lege, Interfuit anno CCCLIX Synodo Arimensi, cujus Acta exponit Sulpicius Severus.

Pag. 389 num. 33 lin. 8 lege, perenni debere gloria coronari.

Pag. 405 num. 8 lin. 23 & deinceps, pro Orica scribendum Orcia: ita Wuddinghi errorem corrigendum monuit, P. Sebastianus Conti, in Senensi nostro Collegio habitans.

AD DIEM XXVI.

[Praefatio]

Pag. 408 inter Prætermissos col. 1 circa finem adde.

Adalbero I, Metensis Episcopus (cujus insignem sanctitatem sic commendant scriptores, ut nullam alicujus sacri cultus memoriam faciant) hoc die obiit, sicut inter Prætermissos ad XXIV Februarii diximus, expectantes si quid Metis nuntiaretur propter quod fusius ejus Acta oporteret deduci: sed nihil hactenus allatum est, unde vel nunc vel in Februario coli ut Sanctum appareret.

DE S. MARCELLINO PONTIFICE.

Cletus, Pontifex Romanus & Martyr (S.)
Marcellinus, Pontifex Romanus & Martyr (S.)

[Prologus]

Pag. 414 post hujus sancti Pontificis Acta, duobus Capitibus deducta, addatur eodem spectans hoc, quod in proxima columna sequitur, Caput tertium.

CAPUT III.
Objecta contra lapsum & pœnitentiam S. Marcellini & contra Pontificatum S. Felicis II rejiciuntur.

[12] Scivimus varia a nonnullis objici, circa lapsum & pœnitentiam S. Marcellini, de quibus etiam Romæ nobiscum actum est. Quapropter relictis opinionibus recentiorum in contrarium obortis, voluimus solum deducere hanc sententiam, prout in Catalogo Summorum Pontificum habebatur, & hactenus in tractatibus de Summis Pontificibus & Breviariis Romanæ Ecclesiæ descripta ac conservata fuit. Verum quia post S. Marcellini Acta excusa, [S. Marcellini lapsus perperam dicitur figmentum Donatistarum.] reperi tomum quintum de Synodorum Decretis & Canonibus a Christiano Lupo editum, in eoque asseri, lapsum S. Marcellini esse calumniosum Donatistarum figmentum, & novellam fabulam, idque constantissime doceri a S. Augustino; Visa est assertio, adeo confidenter proposita, nequaquam silentio prætereunda. Quippe non tam S. Marcellinum crimine eximit illa, quod suo sanguine satis eluit; quam prædictorum omnium monamentorum fidem evertit, & socordiæ maximæ arguit duodecim integra post Augustinum secula, quibus tot viri eruditi, volvendis Sanctorum Patrum & Augustini in primis scriptis vitam omnem impenderunt, & tamen nihil tale in eo observarunt, unde admonerentur ex Romanæ Ecclesiæ historiis aut saltem ex illius Breviario removendum esse tam calumniosum figmentum. Paravit editioni publicæ aliquot tractatus de Summis Pontificibus & Conciliis D. Emanuel a Schelstrate, sacræ Theologiæ Doctor, sicut etiam est dictus Christianus Lupus. In istis nonnulla ab hoc scripta, rejicit ille, & quæ de S. Marcellini lapsu ac pœnitentia ab Ecclesia Romana hactenus sunt tradita, late defendit. Itaque ut aliquod publicandi brevi operis specimen hic præcipiat lector curiosus, ipsis ejus verbis uti libet, ut intelligatur quam parum fundate nobis objiciatur S. Augustini doctrina.

[13] [Objecerunt illi quod S. Melchiades dein Papa una lapsus sit,] Causa Cæciliani contra Donatum, inquit Emanuel, commissa erat ab Imperatore Constantino, Melchiadis Papæ aliorumque Episcoporum judicio; in quo causa cecidit Donatus, Episcopatum retinente Cæciliano. Hinc tot jurgia & tumultus Donatistarum: qui, sicut ante judicium omni modo conati fuerant effugere tribunal Pontificis, timentes de malo, ut eventus docuit, iniquitatis suæ successu, ita post judicium, totis veribus conati sunt labefactare latam a Melchiade sententiam: sed in vanum & frustra. Nam Melchiadis judicium confirmatum fuit in primo Arelatensi Concilio, per Imperatorem Constantinum hanc ob rem convocato. Hanc indubitatam sententiam contra Donatum, Magnus Ecclesiæ Doctor Augustinus sæpius assumpsit adversus Donati reliquias: cujus argumentum ut elideret Petilianus Donatista, objecit sancto Doctori, Melchiadem fuisse unum ex S. Marcellini Papæ Clericis, & cum eodem idolis thurificasse, ac consequenter non fuisse idoneum in causa Judicem. Huic se opponit S. Augustinus in libro de Unico baptismate cap. 16 cujus ista sunt verba. [hoc autem solum negat S. Augustinus:] Quid jam opus est ut Episcoporum Romanæ Ecclesiæ, quos incredibilibus calumniis insectatus est, objecta ab eo crimina diluamus. Marcellinus, & Presbyteri ejus Melchiades & Marcellus & Silvester, traditionis Codicum divinorum & thurificationis ab eo crimine arguuntur. Sed numquid ideo convincuntur, aut convicti aliqua documentorum firmitate monstrantur? Ipse sceleratos & sacrilegos fuisse dicit, ego innocentes fuisse respondeo. Quid laborem probare defensionem meam, cum ille nec tenuiter probare conatus sit accusationem suam? Hæc ibi. Petiliano criminationem suam minime probanti, lapsum dictorum quatuor tuor negavit Augustinus, pro ratione ulterius addens: Si est ulla humanitas in rebus humanis, puto nos justius posse reprehendi, si ignotos homines, quos criminantur inimici, nec eorum crimen ulla testificatione demonstrant, nocentes potius quam innocentes crediderimus. Hæc Augustinus, qui lapsum dictorum virorum solum ideo negat, quia sibi erat ignotus, & a Petiliano minime probatus. Ex eo porro quod D. Augustinus illum ut sibi ignotum negaverit, quale argumentum desumi potest ad firmiter dicendum, Marcellini lapsum, tamquam calumniosum Donatistarum figmentum, rejectum fuisse ab Augustino? Certe ex argumento negativo id convincere non potest Christianus Lupus; nisi etiam velimus dicere, quod Concilium Sardicense non extiterit, ex eo, quod D. Augustinus illud numquam agnoverit.

[14] Sed dices D. Agustinum probasse contra Petilianum, lapsum Melchiadis fuisse confictum ob hæc ejus verba. Huc accedit, quia Melchiade tunc Episcopo Romanaæ Ecclesiæ præsidente, ex præcepto Constantini Imperatoris, ad quem totam illam causam accusatores Episcopi Carthaginensis Ecclesiæ Cæciliani per Anulinum Procorisulem detulerunt, idem Cæcilianus innocens pronuntiatus est. De quo judicio cum majores istorum importunissima pervicacia memorato Imperatori conquererentur, [& probat S. Melchiadis innocentiam ex silentio aliorum:] quod non plene nec recte fuerit examinatum atque depromptum, nihil de Melchiadis traditione vel thurificatione dixerunt; ad cujus audientiam nec venire utique debuerunt, hoc potius aut suggerentes Imperatori aut ut suggereretur instantes, quod apud traditorem Codicum divinorum aut idolorum sacrificiis inquinatum, causam suam agere non deberent. Cum ergo hoc nec ante suggesserint, nec posteaquam contra eos pro Cæciliano judicatum est, saltem victi & irati objiciendum putarint; quid nunc inanes tam sero connectunt calumnias, quasi & innocentia Cæciliani, Melchiadis Judicis decoloratione fuscetur, & ipsa Romana Ecclesia?

[15] Ita est, hæc scripsit Augustinus, satis apta ad ostendendum, Melchiadis lapsum gratis fingi: sed contra Lupum recte assumit Emanuel, nihil ista facere ad probandum quod lapsus Marcellini pariter fuerit confictus. [de Marcellino tacet.] Enimvero Marcellinus non fuerat Judex in causa Donatistarum, sicut Melchiades: cujus præcipue unius auctoritatem elidere conabantur Donatistæ. Dicebat Petilianus, Constantinensis Donatistarum Episcopus, Marcellinum in Diocletiani persecutione tradidisse & thurificasse; & simile quid, quia non inveniebat in Melchiade, confingebat: quod ut melius crederetur, tamquam unum ex Marcellini Presbyteris eidem adjunctum obtrusit. At fallere non potuit subtile Augustini ingenium: nam statim Melchiadem non thurificasse idolis collegit, ex silentio omnium præcedentium Donatistarum: qui pro effugiendo ejus judicio illud certo certius allegassent: unde fraude Petiliani detecta, confictionem erubuit Donatista; non autē solicitus fuit Augustinus lapsum Marcellini excusare, quem sine lapsu Melchiadis nihil sibi noverat posse nocere. Huic Emanuelis responsioni puto acquiescere lectorem posse: cetera, quæ item ex Augistino objiciuntur, minoris momenti sunt omnia. Quin imo ex modo procedendi Donatistarum & Augustini responso ad Melchiadis defensionem restricto, haud obscure colligitur Marcellini lapsum pro veritate intellectum Roma ab Donatistis in Africa, iisdem dedisse occasionem calumniandi etiam Melchiadem, veluti lapsus illius consortem; ut solent omnes fere fabulæ calumniosæ originem ex aliquo vero facto habere. Denique non concipio, quomodo alicui poßit verosimile videri, quod fabulam adeo calumniosam & Romanæ Sedi injuriosam, a Donatistis confictam in Africa, ut præsumit Lupus, cuique in ipsa Africa fidem adhibere noluerit Augustinus propter idonei testimonii defectum; Romani scriptores, Romæ, ubi cuncta poterant & debebant haberi certius explorata, citra ullam discußionem receperint, eamque ad Chronica sua & Pontificum historiam attexuerint: & quidem absque mentione Melchiadis & sociorum, in quos præcipue hæc fuissent excogitata.

[16] [S. Felix II verus Papa ab Ecclesia habitus est:] Idem Doctor Lupus parte 5, ad Dictatum S. Gregori VII Papæ ejusque Canonem XXVI, plane negat S. Felicem II posse inter Pontifices numerari, & pag. 796 ait, certum esse, Felicem non fuisse legitimum Pontificem. Liberium enim nec a Deo nec ab homine fuisse degradatum. Sed contra, Congregati Sacerdotes, & cum consilio eorum Liberius, ordinaverunt in locum ejus Felicem Presbyterum Episcopum: uti antiquus Catalogus Pontificum habet, & cum illo consensus Ecclesiæ semper continuatus, & in Inscriptione sarcophagi etiam hisce verbis repertus: Hic jacet corpus S. Felicis Papæ & Martyris, qui Constantium hæreticum damnavit. [contra quē audiendi non sunt mendaces schismatici Faustinus & Marcelinus,] Assertionis suæ fundamentum indicat Lupus dum pag. 794 ista scribit: Rem omnem insigniter exponunt Faustinus & Marcellinus Romanæ Ecclesiæ Presbyteri, in Præfatione Precum, quas exhibuerunt Theodosio Imperatori. Sed quam insignes fuerint, fatetur se scire Lupus, cum ait pag. sequenti, memoratos Presbyteros fuisse schismaticos & plura mentiri. Vnde ergo scit illos ista de S. Felice non mentiri? Certe de S. Damaso insigniter mentiuntur; qui isto libello precum aliud non intendunt, quam ut S. Damasus de Sede Pontificia dejiciatur. An ideo Damasus inter Pontifices non debet numerari? Quod Onuphrius allegat in suis ad Platinam notis scriptum, in monasterio sanctæ Crucis de Avellana Eugubii repertum, est ex Marcellino, Theodoreso, & potißimum ex mendacißimo libello precum desumptum, uti verba ex hoc libello apud Lupum pag. 795, & ab Onuphrio citata conferenti constabit. Hic ista habet. [aut qui ex, illorum libello sua transcripserunt,] Antequam Liberius ex urbe discederet, Clerus omnis Romanus sanctissimo interposito jurejurando ipsi pollicitus est, se nullum alium Pontificem unquam illo vivente suscepturum. In libello ita legitur. Eo die quo Liberius ad exilium proficiscebatur, Clerus omnis … sub juramento firmaverunt se vivente Liberio Pontificem alterum nullatenus habiturum. Dein ab Onuphrio ista citantur: Eo relegato statim Felix, Archidiaconus ejus, contra juramenti fidem Episcopus ordinatus in schismate, Romanum invasit Sacerdotium: quod universus populus Romanus ægre ferens, se ab ejus separavit communione. Quæ in mendacißimo Libello precum ita erant indicata: Sed Clerus contra fas, quod minime decebat, cum summo perjurii scelere, Felicem Archidiaconum ordinatum in locum Liberii susceperunt. Quod factum universo populo displicuit, & se ab ejus processione suspendit. Ecce ut eadem, res eodem utrobique modo & solum mutata phrasi, narratur.

[17] [eosque secutus Onuphrius Panvinius.] Reditus Liberii ita indicatur in dicto Libello: Post annos duos venit Romam Constantius, pro Liberio rogatur a populo, qui mox annuens ait: Habetis Liberium, qui qualis a vobis profectus est, melior revertetur. Hoc autem de consensu ejus, quo manus perfidiæ dederat, indicabat. Tertio anno redit Liberius, cui obvians cum gaudio populus Romanus exivit. Felix notatus a Senatu vel populo, de Urbe propellitur. Hæc ita contractius leguntur apud Onuphrium. Bienno post, Constantio Romam veniente, populus Romanus pro Liberii reditu supplicavit. Cui annuens, Liberium ad Urbem revocavit, Felice a populo & Senatu notato & Urbe pulso. Hæc Onuphrius, ex vetustißimo, ut ait, Registro monasterii sanctæ Crucis de Avellana; quam monasterii istius nomenclationem assumptam ob sextæ feriæ jejunium tempore B. Petri Damiani ibidem cœptum diximus ad hujus Acta num. 1 die XXIII Februarii, quo is mortuus est anno MLXXII. An hanc ætatem obtineat hoc scriptum, non satis liquet: plura enim habet recentioris scripturæ indicia. Saltem Octingenti tunc elapsi erant anni ab obitu Felicis & Liberii, adeoque scriptum illud Avellanense, respectu rei tanto vetustioris, non debuit vetustißimum vocari: nec meretur in comparationem venire cum Catalogo nostro, cujus auctor non integris ducentis annis post rem gestam scripsit, & credi potest ea quæ narrat hausisse ex testimonis coævorum orthodoxorum, multo majori fide dignorum, quam sint Presbyteri duo Schismatici Faustinus & Marcellinus, præsumendi adulterasse veritatem rei gestæ, in perniciem Damasi, quem subversum volebant.

[19] [Neque plus hicefficiunt SS. Athanasii & Hieronymi verba,] Ast, inquies, si suspecti Faustinus ac Marcellinus sunt, non merentur in suspicionem vocari SS. Athanasius atque Hieronymus, qui illorum dictis consentanea videntur tradidisse. Athanasii in Epistola ad Solitariam vitam agentes pag. 666 editionis Commelinianæ, hæc sunt verba: Epicteto neophyto homine, juvene feroce & audace, utens Constantius Imperator, incredibile facinus designavit, & quod vere referat imaginem Antichristi; ut qui in locum Ecclesiæ palatium suum succedere voluerit, & pro populis tres eunuchos adesse jusserit, tresque item immorigeros exploratores (non enim aliquis Episcopos dixerit) adjunxerit, ut ipsi Episcopum in palatio constituerent Felicem quemdam, ipsis dignum. Populi vero omnes, cognita hæreticorum pravitate, non modo non acquieverunt cum illis in ecclesias ingredi, sed etiam procul ab ipsis recesserunt. Hieronymus in Chronico ad annum Constanti XII, qui fuit Christi CCCLII, ita scribit: Romanæ Ecclesiæ XXXIV ordinatur Liberius: quo in exilium ob fidem truso, omnes Clerici juraverunt ut nullum alium susciperent. Verum cum Felix ab Arrianis fuisset in Sacerdotium substitutus, plurimi pejeraverunt, & post annum cum Felice ejectis sunt; quia Liberius, tædio victus exilii & in hæretica pravitate subscribens, Romam quasi victor intraverat. Hic ego Baronianum istud libenter usurparem, in rebus Romanæ ecclesiæ majorem esse adhibendam fidem ejus alumnis quam exteris. In ista rerum confusione quid mirum si perturbata rerum Romæ gestarum notitia in Ægyptum pervenerit ad Athanasium? Hieronymus vero Chronicum istud suum in Oriente conscripsit, ex monumentis ibidem repertis, iisque circa Romanos Pontifices nihilo forte accuratioribus quam fuerat Eusebius cujus Chronicon Latine reddiderat, quod hoc suo scripto prosequebatur certe unum solum annum tribuit Felici, post quem Liberius regressus sit; cum Athanasius in præcitata Epistola hunc dicat post biennium in exilio actum subscripsisse.

[20] [imo nec obstant quidem, commode intellecta.] Domus tamen Felicem revera ab Arrianis electum, sive quod Liberio eum adversari rederent, ideoque suarum esse partium, sive quod sperarent tanto obstrictum beneficio ad easdem facile adducendum, aut saltem acturam dißimulantius: numquid non in eo decepti fuerunt Arriani, quemadmodum ex post gestis ac morte pro fide obita clare patuit? Quomodo decepti iidem fuerint in SS. Meletio atque Cyrillo, hoc pro Hierosolymitana, isto pro Antiochena Sede per Arrianorum factionem electis, & quos fauturos sibi speraverant acerrimos paßi adversarios, vidimus XII Februarii & XVIII Martii. Quidni idem ipsis hic contigerit? & Felix, factam de se ab Arrianis electionem inanem esse ac nullam intelligens, cum Romano Clero & Liberio jam ejecto clam egerit, excusans dißimulationem suam, eosque certos faciens de sua vere orthodoxa fide, quam contra quosvis ipsosque promotores suos paratus esset palam tueri: eaque re permotus Liberius, auctor fuerit Presbyteris, juramenti quo sese obstrinxerant religione solutis, ut in suum ultro abdicantis locum Felicem assumerent? Ita non solum orthodoxus, sed etiam verus ac solus Pontifex Felix fuerit: quomodo autem hic rursum Liberio reliquerit Pontificatum Romanum, habent cum Philostorgio Theodoretus, Sozomenus, alliq;. Porro his positis, Liberio verißime succeßit Damasus, sicut idem Liberius ante successerat Iulio. Quod autem inter Liberii initia ac finem medius Felicis Pontificatus non agnoscatur a Grecis & Afris, Optato Milevitano & S. Augustino, id non magi movere nos contra Felicem debet, quam contra Cletum, similiter ab iisdem præteritum aut non distinctum ab Anacleto Plenius hæc tractanda erunt ad IV Kalendas Augusti, quo S. Felix II colitur Officio ecclesiastico in Romana Ecclesia. Interim videri possunt quæ scripserunt post Baronium & Bellarminum in defensionem Felicis Gretserus lib. 4 cap. 9, Cardinalis Perron in suo ad Regem Britanniæ responso, Iacobus Gothofredus in Chronologia Codicis Theodosiani, & in Notis ad lib. 16 & legem 14, & isti viso a nobis edito Catalogo animosius defendissent Ecclesiæ Catholicæ sensum, & Pontifices Romanos evidentius liberassent ab omni suspicione culpæ in materia fidei, dicendo Liberiū, quando Arianis consensit non fuisse Pontificem: quem etiam verosimile est non nisi pœnitentem ab orthodoxis esse receptum, quandoquidem etiam inter Sanctos numeretur ab aliquibus.

Pag. 426 ante Commentariū de S. Trudperto ponæ sequentia.

DE S. PETRO EP. MART. BRACARÆ IN LUSITANIA.

Petrus, Episcopus & Martyr, Bracaræ in Lusitania (S.)

SEC. V.

Casu quodam accidit, Lector benevole, ut hic Commentariolus, ipso impreßionis faciendæ tempore, suo loco non inveniretur, ad alium diem transpositus. Eum igitur hic damus, qui nisi in syllabo Sanctorum hujus diei fuisset indicatus, potuerat ad mensem Octobrem transferri: [Cultus 26 Apr. & 17 Octobris.] etenim a geminum S. Petrus, Braccuræ in Lusitania, anniversarium cultum obtinet; alterum mense Aprili, die XXVI. qui agoni consecratus; alterum mense Octobri, die XVII, qui translationi sacer est. Nomen inscriptum legitur Kalendario Breviarii Benedictini regni Lusitaniæ, quod impressum est Conimbricæ anno MDCVII, in quo hac oratione commemoratio de eo fit: Preces populi tui quæsumus Domine clementer exaudi, ut B. Petri Martyris tui atque Pontificis meritis adjuvemur, cujus passione lætamur. Agunt etiam de eo Brevicria Tudense, Toletanum, Braccarense, Eborense, [mentio in Breviariis & Martyrologiis,] tam antiqua quam recentiora. Martyrologio Romano inscribitur his verbis: Braccaræ in Lusitania S. Petri Martyris, primi ejusdem civitatis Episcopi.

[2] Acta, seu potius paßionem, plerique Hispani scriptores pertractant, citati a Georgio Cardoso in Hagiologio Lusitano tom. 2, ad hunc diem. [Acta aquibus scripta & qua fide.] Quidam eorum suis illa commentis adspergunt faciles nimium in fide habenda Chronicis Dextro, Maximoque & Adversariis Iuliano suppositis, veluti si ea antiquitatis veritatisque certißimæ monumenta forent. Dicunt ergo, quod S. Petrus, origine Iudæus, Malachias senior primum vel Samuel junior dictus, fuerit filius Prophetæ Vriæ, de quo Hieremias cap. 26 agit: quod sub Nabuchodonosore Babyloniorum Rege, quando is Iudaicam gentem ab expugnata Hierosolyma captivam alio deducebat, a Nabuzardane militiæ præfecto cum popularibus suis in Hispaniam sit advectus: quod a S. Iacobo Hispaniæ Apostolo sit revocatus ad vitam, quam annis ante adventum ejus ferme sexcentis finierat: & quædam alia his similia. Quibus stabiliendis fragmentum quoddam operum S. Athanasii, primi Cæsaraugustæ Episcopi & S. Petro coævi afferunt: quod apud Prudentium de Sandoval, Episcopum Tudensem, in libello de Antiquitatibus istius Ecclesiæ, & apud Ludovicum de Cunha Episcopum Portuensem in Catalogo Episcoporum Portuensium sic legitur, ut tota fides refundatur in Hieronymum Romam, primum aut præcipuum figulum Dextrinorum figmentorum; uti convincunt indicia post mortem inventa inter ipsius met schedas. Interim eadem quæ hoc fragmento continentur, ajunt etiam narrariin ipsius S. Petri Vita, ante annos MCCCCXI a B. Caledonio Episcopo Braccarensi scripta, quemadmodum dicunt asseri in quadam Epistola Hugonis Episcopi Portugallensis, circa annum MCXXXVII defuncti. Sed non terremur inanibus larvis, quales sunt Athanasius Cæsaraugustanus iste, & hic Caledonius Bracarensis, quinumquā probabuntur fuisse in rerum natura: & si talia post recuperatam a Saracenis Lusitaniā scripsisset Hugo, quod non credimus, aliud nō putaremus sequi, quā fabulā esse ex antiquisunā.

[3] Istis ergo, ut quæ nec refelli quidem operosius mereantur, procul habitis, [creditur a S. Iacobo institutus Episcopus] accipe verba Eborensis Breviarii, anno 1548 Olisippone impreßi, quæ sunt hujusmodi. B. Jacobus Apostolus, filius Zebedæi, plures in Hispania adhuc vivens discipulos habuit, sicut ait Callistus Papa in ejus translatione; etsi duodecim peculiares domesticosque elegerit. Beatus igitur Petrus ipsius Apostoli discipulus extitit, & ab eo, ob sanctitatem & rei bene gerendæ sapientiam, Braccarensis Ecclesiæ Episcopus est ordinatus. Itaque B. Petrus Christi Euangelium Braccaris prædicans, cælestem doctrinam miraculis approbabat: [quia baptizarit filiam Reguli a lepra mandatam] nam Regis ejus patriæ gentilis filiam, invocato Christi nomine, a lepra mundavit; eamque cum matre Regina sacro Baptismatis fonte purificavit, & utrique munditiam carnis servare persuasit. Quod audiens Rex gentilis, ingratus de tanto Dei beneficio, sanctum virum interfici præcepit. Ille vero, non quod mortem timeret, sed quia sic ovibus expediebat, juxta Domini præceptum persecutionem declinans, urbem deseruit: sed ab apparitoribus, qui eum sequebantur, [Martyr obiisse.] in oppido Ratensi comprehensus, ante ipsum altare in ecclesia, pro Christi nomine Christi hostia factus, gladiis confossus est. Ejus corpus ibi relictum fideles, qui eo loci & pauci numero erant, & tyrannorum metu latitabant, neque tollere neque sepelire sunt ausi. At vero quidam, Felix nomine, qui ob persecutorum vitandam sævitiam in culmine excelsi montis Oceanū respiciente solitariam vitam ducebat, clara die lumina a sancto corpore usque ad cælum tendentia vidit. Qua insolita visione permotus, ad locum, qui extra oppidum erat, devenit; & inventum corpus sancti Martyris, non quo debuit, sed quo potuit, honore sepelivit, conscio & socio nepote quodam suo, qui etiam solitariam vitam agebat. [sepulto templum ædificatur,] Crescente inde fidelium numero & infideliū metu sublato, fabricata est grandis basilica in honorem ejus: & sanctum ipsius corpus decentius tumulatum. Ad cujus sepulcrum, etiam temporibus nostris, innumera fiunt miracula, Christi virtute & sancti Pontificis meritis.

[4] [videtur vixisse seculo 5 aut 6.] Breviario consentiunt, quæ de S. Petro Ambrosius Morales lib. 9. Chronici Hispanici cap. 8 narrat, nihil supra dictorum figmentorum afferens; & Vitæ Sanctorum, a Iacobo de Rosario Lusitanice anno MDLXXXV scriptæ. Quidquid sit de advētu S. Iacobi in Hispanias (quem nō modo nolumus in dubium vocare, sed etiam initio hujus mensis, invento tempore quo venisse & prædicasse potuerit, conamur facere verosimilem) credibilior opinio est, nullos ab eo fuisse ordinætos Episcopos, sed cum hoc titulo primum directos esse a S. Petro ejusq; successoribus: nec ulla est ratio, cur hac in parte habeatur eximius S. Petrus Bracarensis, quamvis constaret Apostolorum fuisse discipulum. Verū nec hoc constat; & longe juniorem esse persuadet ipsum Petri nomen, quod Apostolorum Principi a Christo datum, & eatenus Iudæis atq; Gentilibus incognitū, cœpisse usurpari a fidelibus primo seculo, nullus, ut putamus alterius exemplo probabitur: moris quoque tunc nondum erat aut baptizandis Christianis aut Episcopis ordinandis, mutari nomina, ut fingi poßit hic, de quo agimus, priori nomine abjecto, Petrus vocari voluisse. Quid igitur? Primus Bracarensis Episcopus, cujus certa invenitur notitia, fuit Lucretius, qui sub Suevorum Rege Ariamiro, anno ejus III, Æra DXCVIII, sive Christi DLX præsedit Concilio Bracarensi I. Anni tunc effluxerant XX quod regnare cœperat Theodemirus, sub quo Suevi ad fidem conversi sunt: ante cujus initia si statuamus mortem illatam S. Petro, ab aliquo infideli dynasta intra an. CCCCVIII, quo Hispanias barbari occuparunt, & DLVIII, qui fuit Theodemiri primus; vix dubito quin ea conjectura propius ventura sit ad veritatem, quam alia quæcumq; ratio, antiquiorem Petrum faciens. An autem satis certo tribuatur eidem Episcopi titulus, nolo controvertere: detur hoc sane Bracarensium credulitati, qui eum sic colunt; & hodierno Martyrologio, cui sic est inscriptus.

[5] Porro prælaudatus Iacobus de Rosario annectic Vitæ a se conscriptæ sequentia S. Petri miracula. Sacerdos fuit, Petrus nomine, [& miraculis postmortem claruit,] viribus ægritudine admodū debilitatis prorsus deficiens; cui ad Sancti merita confugienti, salus cōtinuo reddita est. In grati vero animi perpetuum testimoniū, quotidie in sancti Martyris æde, præter complures alias in ejus honorē fusas preces, ad aram fecit. Mulier ex loco maritimo, Faom dicto, duorū annorū cæcitate afflicta, cum ad Martyris sepulcrum in genua ac preces se dedisset, ejus intercessione facultatē vidēdi recepit: alia vero usu vocis destituta potestatē loquendi. Ibidem etiā Petrus quidā a dæmone multū vexatus, multis corā adstantibus liberatus, fuit. Hæc ille, quibus addit Rodericus de Cunha parte I hist. Bracar. c. 18, quod puer paralyticus, cui os distortū versus aurē erat, mox ut ante sacras reliquias fuit positus, sanitatem adeptus integrā, & quasi nihil unquā mali passus domū rediit. Omnia hæc recentioris ævi esse credimus, & forte ex ipso loco magis explicite & magis authentice possent haberi, si quis in Lusitania esset qui talia nobis curaret mittere: sed hoc hactenus optare magis quam consequi licuit.

[6] Corpus an. MDLII ab Archiepiscopo Braccarensi Balthasare Limpo, ex Ratensi oppido, Braccaram translatū fuit, cujus rei gestæ series ex Tamayo hujusmodi est, Sedes Metropolitica Braccarensis, erecta fuit per B. Petrū, ejus celeberrimæ urbis (quæ tunc Galleciæ caput erat & Convētus juriducus) Apostolū, Patrē & Pastorē; qui primus ibidē Euangelii semina jecit, quibus plurimos exgentilium erroribus ad Christi jugū attraxit, qua de causa a paganis tentus tandē apud Ratensē vicum martyrio coronatus fuit, ejusq; sacra lipsana ibidē cōdita jacuere abscondita, donec Imperatorū furor Romanorū cessavit. Eo pacato, Christiani illa honorifico loco reponētes, ipsa per aliquot secula in oppido Ratensi fuerunt devotissime venerati. Ast eveniēte an. Domini MDLII, cū Ecclesiā illā apostlicā regeret D. Balthasar Limpo, [corpus ex oppido Ratensi] Braccarensis Antistes; post plures rerū heroice gestarū vicissitudines, quibus Sedē suā & totū Portugalliȩ regnum illustraverat; valde in corde dolens, quod sacra S. Petri hujusmodi pignora extra suā urbē & ecclesiā in vico humili permanerēt: rē cum Capitulo ecclesiæ secreto conferens, Reliquiarū translationem brevi exsequendam decrevit. Hinc cum tempus advenit, constructa capsula sericis rubris paramentis amicta, ad Ratense oppidum nocte devenit; & collectis sacris exuviis, eas in theca recondidit, & eadem nocte admirabili silentio cum ipsis in Braccarā repedavit. Cum itaq; in hanc fuerat expeditionē profectus venerabilis Antistes, commiserat Decano & Capitulo Braccarensi ut interim ecclesiam Maximini, quæ S. Petro Apostolo dicata est, ornamentis festivalibus præparatam haberent: & audito Antistitis signo protinus omnes campanæ urbis metropoliticæ conjunctim sonitum jubilationis emitterent.

[7] Ergo ad prædictam ædem S. Petri vici Maximini, adhuc noctu, cum Reliquiis Archipræsul accedens, [Braccaram translatum anno 1552] signo dato, generali sonitu urbis totius cymbala noctis silentium intercepere; ita ut in cordibus plurium rem ignorantium metus; in ceteris, successum scientium, lætitia mixtim exoriretur. Posthæc cognita Archiepiscopi cura & diligentia, turmatim urbs tota, in ecclesiam Maximini dilapsa, Reliquias sui primi Pastoris & Episcopi venerata est. Hinc Præsul cum Decano & Capitulo suo solennissimam processionem, cum omnibus lætitiæ manifestationibus, tripudiis & jubilationibus decrevit; quæ ex cathedrali basilica prosilies reciperet sacra pignora, quȩ supra feretrū deauratū quatuor ecclesiȩipsius Dignitates adhumeros ferebant. Hoc disposito & clangentibus tubis, campanisq; strepitu incessabili resonātibus, processio ad Braccarēsē ecclesiā reversa fuit, sacraq; lipsana in altari sūptuosissimo, ad hoc mirabiliter extructo, in medio majoris capellæ reposita, per novem diem, fuere ab universis regionis illius oppidis visitata. Quo tempore actum fuit de loco, quo deinceps collocanda forent. Et licet variæ fuissent Capitularium sententiæ, illa obtinuit, quam Archiepiscopus cogitavit: scilicet capellam S. Petri Apostoli, quæ ad latus Euangelii majoris aræ conspiciebatur, expeditiorem esse ad opus illud explendum.

[8] His dispositis marmoreum sarcophagum, aureis floribus & crustis mirifice elaboratum, confici jubens, capellam summopere lucidam reddidit. In cujus angulo sacrarium extruxit; & aram, qua sarcophagus reponeretur: & in eo sacras reliquias, sic magnifice erexit & elevavit, ut omnibus lætitiam & pietatem afferret. In umbilico marmorei tumuli, Portugallensi idiomate, epitaphium incidi curavit: quod Latine factum sic sonat: Hic jacet corpus S. Petri Martyris, S. Jacobi Apostoli discipuli, ex ecclesia Ratensi translatum per D. Balthasarem Limpo, Archiepiscopum Braccarensem, ad hoc sepulcrum; quod fecit Divo, ad majorem venerationem; eo quod fuerit primus istius ecclesiæ Præsul. Die XVII Octobris anno MDLII. Post hæc Archiepiscopus disposuit, ut pars ejus cranii reponeretur in lipsanotheca argentea, & in sacrario ipsius ecclesiæ custodiretur; ut necessitatibus supervenientibus inserviret. Denique idem Archiepiscopus quinque Capellanos constituit, [quinque quotidie Sacra ad ejus aram fieri solita] qui quotidie in eadem capella divinum Officium exsolvere tenentur & Sacrum facere; cujus ministerio ex Apostolica concessione purgatorii animæ a pœnis exsolvantur: qua de causa innumeri diœcesis Sacerdotes illic Missas votivas quotidie celebrant, ad gloriam Dei omnipotentis.

[9] Hactenus Tamajus, fere ex Roderico da Cunha prænominato: qui quidem Rodericus de ipso Ratensi oppido ait, [Ratense oppidum ubi?] primum ibi ecclesiam, deinde etiam monasterium Ordinis Benedictini fuisse: sed an eorum hodie quidquam extet non exprimit, totus intentus, ut (quoniam Pseudo-dexter in Chronico ad an. 67 Ratem oppidum ponit in regione Ophirina, a nepotibus Ophir illic appulsis nomen obtinente) ostendat revera eam ibi fuisse; quippe quæ commodum satis portum habeat, hodie juxta locum Faom dictum, inter Esporendam & Villam-comitis, [Vti concilium Bracarense anni 421] unde haud procul occisus sit S. Petrus: ex quo sequeretur, Ratense oppidum quatuor dumtaxat aut quinque leucis distare Bracara, eundo versus mare. Idem Rodericus, in Historia Episcoporum Portuensium, inducit ignotum hactenus omnibus concilium quoddam Bracarense, tamquam celebratum anno CCCCXXI, cui subscripserint Episcopi decem; & quidem earum sedium nonnulli, quas jam tunc notas fuisse negare merito poßis, quod earum in Conciliis Bracarensibus notis nulla inveniatur mentio. Huic Concilio quartus interfuisset Arisbertus Episcopus Portuensis, & quidem in causa Reliquiarum atq; imaginum; variasque scripsisset Epistolas, in eodem Ms. relatas, quas ipse Latine ac Lusitanice exhibet. [& Epistola Arisberti Portuensis] Earum est una ad Pamerium Episcopum, qua cum narrasset, quomodo Attaces, Lusitaniæ Rex Arianus, ducta Cindasunda Hermenerici Regis Suevorum filia Christiana, factus sit mitior erga orthodoxos; addit quod Regina, pro marito adversum Gothos se parante solicita, eleemosynas faceret Episcopis exulantibus, & devotionem magnum haberet in Deum & in B. Petrum Ratistensem.

[10] Egimus XV Martii de S. Matrona Lusitana Virgine, & ostendimus num 15 & seqq. in divisione Hispaniarum a Barbaris facta, Alanis quidem ceßisse Lusitaniam anno Christi CCCCXIII; sed nusquam invenimus eorum Reges vocatos Reges Lusitaniæ, vel Lusitanam gentem dici Alanos, ut facit hæc epistola. Deinde ex S. Isidoro constat, quod Wallia Gothorum Rex, [figmenta esse probantur] anno Christi CCCCXVI Alanos, qui Wandalis & Suevis potentabātur, adeo cecidit, ut extincto Atace Rege ipsorum, pauci qui superfuerunt, oblito regni nomine, Wandalorum in Galicia se regimini subiugarent. Hermericus vero Suevorum Rex (sic enim appellandus est non Hermenericus) nusquam legitur fuisse Catholicus: filius autem ejus Rechila, anno Christi CCCCXLVIII sub cultu, ut fertur, gentilitatis vitam finivit, cui succeßit filius Recciarius, primus quem sciamus ex Suevis Rex Catholicus. Quæ omnia attente considerata, si non satis manifeste arguunt talium epistolarum imposturam, consideretur turris, quam juxta dictæ Epistolæ auctorem, in signum finitæ discordiæ, fecit Attaces pingi cum puella; & juxta Draconem viridem Leonemque rufum, sua & soceri insignia componi. Norunt eruditi, [ita de S. Petro nihil nobis probant.] cujus ætatis sit insignium hic nominatorum origo: nec plus requirent, ut omnes hujusmodi epistolas cum suo Arisberto pro fabulis habeant, non minus quam ea scripta quæ sub Athanasii Cæsar-augustani, æque gratis conficti, nomine circumferuntur: proindeque non magni facient memoriam B. Petri Ratistensis inter ista reperiri, forsan pro tempore eo quo necdum mortuus Petrus erat. Sed & Bracarense illud, Concilium, quod prius fuerit celebratum quam Suevorum natio ab Arriana hæresi ad Orthodoxos accederet, figmentis merito adnumerabitur.

Pag. 452 num. 19 lin. 14 lege pro hujusmodi negotio venire; & particulam pro, non suo loco positam, in margine expunge.

AD DIEM XXVII.

[Commentarius].

Pag. 475 inter Prætermissos adde.

B. Illuminata, B. Claretta Ordinis S. Augustini discipulæ B. Clara de Monte Falco, apud Iacobillum de Sanctis & Beatis Vmbriæ, referuntur, ut ambæ hoc die mortuæ, Illluminata anno MCCCXX, Claretta quatuor aut quinque annis citius. Vtriusque notitia petenda esset ex Vita Magistræ, atque ex Processu de eadem formato, qui in monasterio ejus dicitur servari manuscriptus: cujus exemplar vehementer optamus nobis transmitti, ut ipsius & discipularum præclaras virtutes & insignia miracula poßimus more nostro ex tantæ auctoritatis monumentis deducere ad diem XVII Augusti.

Pag. 492 num 6 lin 4. anno CCCL, lege, anno CCCC.

Pag. 522 num. 81 lin. 27 vidit eam grollantem capite, lege, Crollantem: & in Annotatis litt. a substitue observationem hujusmodi, Crollare Italis dicitur movere, concutere; dicitur autem signanter de capite, & crollo motum perturbatum notat: apud Teutones krol, cincinnum, crispum; krollen crispare, significat.

Pag. 503 in Margine pro contenta, lege intenta.

Pag. 504 num. 22 lin. antepen. canto cum pudore, lege, cauto.

Pag. 512 Annot. b adde. Guilielmus Episcopus Taurinensis, in Actis SS Solutoris, Adjutoris & Octavii Martyrum, de S. Iuliana Matrona ait, quod duorum ex eis inventa corpora in quodam labello condiderit; uti dictum 13 Februarii in commentario de ipsa num. 7. Labellum autem esset diminutivum a voce labrum: quod sane magnam habet verisimilitudinem.

Pag. 531 col. 1 lin. 8 sic lege, relicta quondam Viti Coce, Doctoris in chirurgia & nunc uxor Joannis Donati.

Pag. 535 num. 28 lin. 10 sic lege, ut arcam & ferratum ostium clausi, sensi primo unum, deinde alterum brachium.

AD DIEM XXVIII.

[Praefatio].

Pag. 567 in titulo 2 lin. ult. THARSI IN PHOENICIA, lege, IN CILICIA.

Pag. 574 Annot. C adde. Græce σκοτοτυφλήσατε, quod quomodo ad expalmationem pertineat, non assequimur; sed nec quomodo Græcum sit: itaque correximus & imprimi jußimus σκοτοτυφλώσατε, quasi significaret obvelata facie videndi potestatem auferre, a σκότος tenebræ & τυφλόω excæco: emendationem meliorem si quis novit, libenter docebor.

DE S. THEODORA.

Theodora, Martyr Alexandriæ (S.)
Didimus, Martyr Alexandriæ (S.)

Pag. 573 col. 1 post num. 7 adde.

[alicubi videtur confusa cum S. Antonina.] 8 Menæa Græca ad XII Ianuarii memoriā habēt S. Theodoræ in Alexandria & S. Alexandri Martyris prope Sanctos Apostolos, quod erat unum ex celebrioribus urbis templis: nec dubium est quin in vicina ædicula aliquæ dictorum Sanctorum reliquiæ fuerint; sed bene, utrum isti Theodora & Alexander ullam inter se connexionem habeant, aut non aliqua facta sit nominum perturbatio propter historiæ similitudinem. Etenim sicut nunc cum Theodora recolitur Didymus; ita III Maji simul recoluntur Antonina & Alexander; de quibus Græci X Iunii, quorum corpora Constantinopoli habebantur in quadam æde, Maximini dicta, quæ utrum vicina fuerit Basilicæ Sanctorum Apostolorum, necdum comperimus.

Pag. 598 in margine ad num. 30 & puer moritur, lege, pie.

Pag. 597 Annot. l, lin 5 ut intelligatur dies 28, lege, 29.

AD DIEM XXIX.

[Praefatio].

Pag. 613 num. 3 post medium & hæc verba, Maurolycus & alii, adde. Beda supposititius & Galesinius supra relata verba, paßim a ceteris posita hoc die, ponunt XXX die Martii, fortaßis per errorem a III kalendas Maji.

Pag. 625 Annot. n lin. 5 videns re superiorem in tribunali, lege, videns se.

Pag. 647 num. 50 lin. 22 cui de Romanis finibus divina missa gratia, lege, misso.

DE S. ROBERTO MOLISM.

Robertus, Abbas Molismensis & Fundator Ordinis Cisterciensis (S.)

Pag. 668 post num. 23 Adde. In Mss. Additionibus quorumdam Carthusianorum Bruxellensium ad Vsuardum XXI Martii, S. Roberti Abbatis Translatio notatur: qui si hic Molismensis est, suspicari licebit alicujus posterioris Translationis, ante unum forsitan seculum aut paulo amplius factæ, hanc esse memoriam.

Pag. 679 num. 5 lin. 10 unde verint, lege, venerint.

Pag. 701 addendæ litteræ indices Annotationum post num. 45 b, post num. 46 c.

AD DIEM XXX.

[Praefatio].

Pag. 721 in Catalogo Sanctorum, adde loco penultimo B. Ludovicus puer, Ravenspurgi in Suevia a Iudæis occisus.

Pag. 727 in Prologo lin. 36 Husitius, lege, Eusitius.

DE SANCTIS MARTYRIBUS NUMIDIS.

Agapius Episc., Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Secundinus Ep., Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Theodorus Presb., Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Marianus Lect., Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Iacobus Diac., Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Æmilianus miles, Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Tertulla Virgo, Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Antonia Virgo, Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Itē mulier cum duobus geminis, Martyres apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (SS.)
Secundianus, Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Concordius, Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Florianus, Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Gaber, Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Gaianus, Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Postumus, Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Momminus, Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Quintianus, Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Cassius, Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Fasilus, Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Florentius, Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Demetrius, Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Gududus, Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Crispinus, Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Crispinus alter, Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Donatus, Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Zeon, Martyr apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (S.)
Alii plurimi, Martyres apud Cirtham & Lambæsam in Numidia (SS.)

Pag. 745 in titulo lin. 3. Tertulla & Antonia Virginum, lege, Virginibus.

Pag. 746 num. 5 sub finem sic lege & adde.

At Ferrarius in Catalogo generali ad dictum diem X Maii refert SS. Secundianum & Agapitum, arbitratus esse SS. Secundinum & Agapium hic relatos, & Eugubii isto die celebrari illorum translationem sive inventionem. Iacobillus indicata pag. 4 asserit, horum corpora e Numidia Eugubium translata, atque extra urbem fuisse deposita in quadam ad illorum honorem constructa ecclesia ac modo asservari in ecclesia S. Secundi Canonicorum Regularium S. Salvatoris. De S. Secundo agemus ad Kalendas Iunii: cujus itidem ibidem corbus est & horum trium festum celebratur dicto X Maii sub ritu semiduplici in toto ordine dictorum Canonicorum Regularium S. Salvatoris.

Pag. 749 Annot. h lin. ult. & latum efficiens, lege, lacum.

Pag. 764 col. 2 duæ primæ lineæ post factam correctionem nescio qua occasione inter se conversæ a typotheta sunt, quas restitues, faciendo primam quæ secunda nunc est.

Pag. 765 col. 2 circa finem semel delenda est linea per similem incuriam bis posita. Missum est itaque ad provinciam Esyriæ veteris impe.

Pag. 779 num. 6 lin. 5 sic interpunges, prius clam communicato quam palam prodito, strepituque despecto turbæ furentis.

Ibid. num. 9 lin. 9, Historiæ Francorum credere etiam possumus, sic interpunge, Historiæ Francorum. Credere etiam possumus,

Pag. 790 col. 2 lin. 16 tanto legationum strepitu, lege, legationum.

Pag. 791 col. 2 lin. 18 quam ex probatissimis auctoribus profitetur, ad acceptam.

Pag. 796 col. 1 in marg. a per loci minas, lege, ruinas.

Pag. 802 in titulo appendicis, ex Annalibus Suecicis, lege, Suevicus.

Pag. 803 num. 5 lin. 15 per Sacerdotes celecta, lege, collecta.

Pag. 823 in marg. Galterius & Hugo, lege, & Odo. ibidem in textu post hæc verba, Idem Hugo S. Adjutoris Vitam scripsisse fertur, adde: sed verosimilius est auctorem coævum nequaquam fuisse. Scriptor Gallicus Historiæ Archiepiscoporum Rotomagensium, editæ an. 1667 alium tribus seculis posteriorem designat, Hugonem d'Orge anno MCCCCXXX ex Catalaunensi Cathedra ad hanc metropolitanam translatum; citatque Ms. quoddam D. Bigotii, in quo id expresse asseratur.

Pag. 825 col. 2 lin. 2 descrip esse ait, lege, descripta.

Pag. 854 col. 1, in marg. C Angelo comparanda abstinentia, lege, ob abstinentiam.

Pag. 860 col. 1 lin. 1 soli civitati, lege, toti civitati.

Ibid. lin. 3 quam a pluribus religiosis, lege, quædam a pl.

Pag. 872 Annot. i, expunge ibi dicta & hæc substitue.

i Cum S. Dominicus fuerit inventor auctorque ejus precationis, quæ ad Rosarii grana decurritur per decades quindecim salutationum Angelicarum interposita decies quinies oratione Dominica; quæ & Psalterium dicitur, eo quod 150 Psalmorum Davidicorum numerum referat, eorumque vice substituatur; vix possum dubitare, quin eum orandi modum ipse præscripserit suæ illi Militiæ. Mirum est tamen Raymundum tanta circumlocutione verborum id designare, nec simul exprimere Rosarii nomen, si id fuerit vulgo usitatum: ne quidem infra num. 134 ubi precatoriorum globulorum sertum solum vocatur Pater-noster, & nominis ipsius ratio additur. an forte Rosarii nomen necdum notum erat, licet res ipsa jam esset notissima?

Pag. 870 & deinceps usque ad pag. 880 in superiori titulo vocatur Pars II, quæ usque ad pag. 880 adhuc vocanda erat Pars I.

[APPENDIX]

ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΗΣΑΓ. ΦΕΡΒΟΥΣ ΠΑΡΘΕΝΟΥ, ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΔΕΛΦΗΣ ΑΥΤΗΣ, ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΣΚΗΣ ΑΥΤΗΣ.
ex MS. Bibliothecæ Vaticanæ num. 1660.

Acepsimas, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Barbasymes, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Paulus, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Gaddiabbes, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Sabinus, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Mareas, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Mocius, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Ioannes, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Hormisdas, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Papas, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Iacobus, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Romas, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Marres, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Agas, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Bochres, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Abdas, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Abdiesus, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Ioannes, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Abramius, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Agdelas, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Sabor, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Isaacus, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Dausa, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Milles, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Manreandes Chorepiscopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Iosephus, Presbyter, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Iacobus, Presbyter, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Aithalas, Presbyter, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Azes sive Azadanes, Diaconus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Abdiesus, Diaconus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
CCL Clerici, Martyres in Perside sub Sapore Rege (SS.)
Azades Eunuchus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Tarbula seu Pherbute Virgo, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Soror, eiusdem S. Tarbulæ, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Ancilla, eiusdem S. Tarbulæ, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
XVI millia, Martyres in Perside sub Sapore Rege (SS.)
Alii innumeri, Martyres in Perside sub Sapore Rege (SS.)

EX MS. VATICANO

Τῷ καὶρῷ τῶν διωγμῶν ἡμῶν ἠσθένησεν ἄφνω Βασίλισσα · ἐπειδὴ δὲ πλήρης ἦν καρδία αὐτῆς πρὸς τοὺς Ἰουδαίους, [Pherbutha cum sorore & ancilla comprehenditur,] τοὺς ἐχθροὺς τοῦ σταυροῦ, ἡδέως δὲ αὐτῶν ἤκουεν ἕκαστα, λέγουσιν αὐτῇ προσελθόντες, Διὰ τὸ συναιρεῖσθαι τὸν Ἐπίσκοπον Συμεῶνα, τὸν ἐπίκλην Ἰογναφαῖον, αἱ ἀδελφαὶ αὐτοῦ ἐποίησάν, σοι φάρμακα, ἵνα ἀπεθάνῃς. Ὡς δὲ ἔφθασεν τὸ ῥῆμα εἴς τὸν Βασιλέα, παραχρῆμα a καθεστάθη ἁγία Φερβοῦς, σὺν τῆ ἀδελφῇ καὶ παιδίσκῃ αὐτῆς. Ἦν δὲ Φερβοῦς ἀσκουμένη, ἀλλὰ καὶ ἀμφότεραι πολιτείᾳν ἐκέκτηντο καλλίστην ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, κατεπήχθησαν δὲ ἐν τῷ παλατίῳ ἐρωτισθῆναι. Ἐξῆλθεν δὲ κατὰ κέλευσιν τοῦ Βασιλέως Μάντης, ἐστιν Ἀρχιερεὺς τῶν Μάγων, καὶ δύο μετ᾽ αὐτοῦ Ἄρχοντες, ἐπὶ τὸ ἀκοῦσαι αὐτῶν. Ὡς δὲ παρέστην ἔμπροσθεν αὐτῶν ἁγία Φερβοῦς μετὰ τῶν σὺν αὐτῇ b δύο, ἐ͂ιδον τὸ κάλλος αὐτῆς (ἦν γαρ ἀληθῶς Ἁγία καὶ τῷ εἴδει ὡραία σφόδρα) καὶ παραχρῆμα ἐνεθυμήθησαν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτῶν ἕκαστος ἐπιθυμίαν πονηρὰν, [deq; veneno Reginæ præbito interrogata,] κρύψαντες ἀπ᾽ άλλήλων τὸ τοιοῦτον · ἐ͂ιπον δὲ αὐταῖς, Ἵνα τί ἐποιήσατε φάρμακα τῇ Βασιλίσσῃ καὶ Δεσποίνῃ πάσης τῆς οἰκουμένης, διὸ ἔνοχοι θανάτου ἐστέ. Ἀποκριθεῖσα δὲ ἁγία Φερβοῦς, ἐ͂ιπεν πρὸς αὐτούς · Διατὶ ἐπήγαγεν ἡμῖν ἀφορμην τοιαύτην σατανᾶς, ἥτις ἀπέχει πολὺ τῆς ἀληθείας; [calumniam refellit,] καὶ ἵνα τί ἀδίκως συκοφαντῆσαι ἡμᾶς βούλεσθε; εἰ γαρ τὸ αἷμα ἡμῶν διψᾶτε, τίς ἐστιν κωλύων ὑμᾶς τοῦ ποιεῖν αὐτό; καὶ εἰ ποθεῖτε τὴν σφαγὴν ἡμῶν, ἰδοὺ καθεκάστην ἡμέραν τὰς χεῖρας ὑμῶν μολύνετε εἰς αὐτὴν · ἡμεῖς δὲ διὰ τὸν Θεὸν ἡμῶν Χριστιαναὶ ἀποθανούμεθα, μὴ ἀρνησάμεναι αὐτὸν, ὅτι αὐτός ἐστιν ζωὴ ἡμῶν, [& fidem Christi profitetur;] καθὼς γέγραπται ἡμῖν, Ἕνα Θεὸν προσκυνεῖν, καὶ αὐτῷ μόνῳ λατρεύειν, οὕτως γαρ καὶ ποιοῦμεν · ἀλλὰ καὶ ἐν ἑτέρῳ γέγραπται, Γόης διὰ χειρὸς τοῦ λαοῦ ἀποθνησκέτω. Πῶς οὖν ἡμεῖς φάρμακα ἐποιήσαμεν; χεῖρον γαρ τῆς εἰς Θεὸν ἡμῶν ἀρνήσεώς ἐστι τοῦτο, καὶ γαρ καὶ περὶ ἑκατέρων ὁμοίως θάνατος τοῖς ἐνόχοις ἠπείλητο.

[2] Ἤκουον δὲ αὐτῆς ἡδέως ἐπὶ τοσοῦτον ἀμφότεροι, καὶ ἀπὸ τῆς ἐκστάσεως τοῦ τε κάλλους καὶ τῆς σοφίας αὐτῆς οὔτε λαλῆσαι ἠδύναντο, [addit se ob S. Simionis fratris sui necem non dolere.] ἀλλ᾽ ἕκαστος αὐτῶν ἐλογίσετο ἐν ἑαυτῷ λέγων, Ἐγὼ παρακαλῶ τὸν Βασιλέα, καὶ ῥυσάμενος αὐτὰς τοῦ θανάτου, λήψομαι ταύτην ἐμαυτῷ εἰς γυναῖκα. Μόλις δὲ ὀψὲ γοῦν ποτε Μαύπτας ἔφη πρὸς αὐτην, Εἰ καθὼς λέγεις οὐκ ἔξεστιν ὑμῖν φάρμακον ποιῆσαι, ἵνα μή τις παραβάτης εὐρεθείν· ἄλλά γε ὑμεῖς διὰ τὸν τοῦ ἀδελφοῦ ὑμῶν θάνατον ὑπεραλγοῦσαι πεποιήκατε. Καὶ πρὸς ταῦτα ἁγία Φερβοῦς ἐ͂ιπεν. Τί γαρ κακὸν ἔπαθεν ἀδελφός μου, ἵνα δι᾽ αὐτὸν ἀπὸ Θεοῦ ζῶντος τὴν ζωήν ἡμῶν ἀπολέσωμεν; εἰ γαρ καὶ ὑμεῖς διὰ τὴν ὑμῶν πονηρίαν καὶ τὸν ζῆλον ἀπεκτείνατε αὐτὸν, ἀλλ᾽ ἐκεῖνος ζῆ καὶ ἀγάλλεται εἰς τὴν ἐπουράνιον βασιλείαν, ἥτις βασιλεία τὴν ὑμῶν βασιλείαν καὶ ἐξουσίαν καταργεῖ. Καὶ ταῦτα αὐτῆς εἰπούσης, ἐκέλευσεν αὐτὰς ἐν τῷ δεσμωτηρίῳ εἰχθῆναι καὶ φυλάττεσθαι.

[3] [ut liberetur ad nuptias solicitata,] Γενομένης δὲ πρωΐας, ἔπεμψεν Μαύπτας πρὸς αὐτὴν λαθραίως, καὶ ἐ͂ιπεν αὐτῇ, Δέλεις παρακαλέσω τὸν Βασιλέα, καὶ ῥύσομαι ὑμᾶς τοῦ θανάτου, καὶ γένῃ μοι εἰς γυναῖκα; Ἡδὲ ἀθλοφόρος ἀκούσασα τὰ ῥήματα ταῦτα, ἐξέστη καὶ ἐφοβήθη σφόδρα· ἐ͂ιπεν δὲ πρὸς αὐτὸν, Φράξον τὸ στόμα σου, κύων ἀκάθαρτε, ἐχθρὲ τοῦ Θεοῦ καὶ πάσης ἀληθείας, καὶ μηκέτι προσθῇς τοῦ λαλῆσαι τὸ ἀκάθαρτον ῥῆμα τοῦτο εἰς τὰς ἐμὰς ἀκοὰς· οὐ γαρ εἰσέρχεται ταῦτα εἰς τὴν ἐμὴν διάνοιαν, μὴ γένοιτο, ἐπειδὴ ἅπαξ ἡρμώσθην τῷ δεσπότῃ Χριστῷ, καὶ τὴν παρθενίαν μου αὐτῷ φυλάττω, [ait se Christo desponsam] τήν τε πίστιν καὶ τὴν ἀλήθειαν αὐτῷ διατηρῆσαι σπουδάζω· δυνατὸς δέ ἐστιν μόνος ἀναμάρτητος ῥύσασθαί με ἐκ τῶν ἀκαθάρτων ὑμῶν χειρῶν καὶ λογισμῶν ῥυπαρῶν, ὧν ἐλογίσασθε κατ᾽ ἐμοῦ. Οὐ μέντοι φοβοῦμαι ἀποθανεῖν, οὐ δὲ τὴν σφαγὴν δειλιῶ· δὲ ὁδὸς, εἰς ἣν θέλετέ με πέμψαι, αὕτη ἀπάγει με πρὸς τὸν ἀδελφόν μου καὶ Ἐπίσκοπον ἀγαπητὸν Συμεῶνα, ἵνα ἐκεῖ παρακληθῶ ἀπὸ τῶν θλίψεών μου καὶ στεναγμῶν, [& paratam pro eo mori,] ὧν οἶδεν ψυχή μου μετὰ τὸν θάνατον αὐτοῦ. Ὁμοίως δὲ καὶ οἱ δύο Ἄρχοντες ἔπεμψαν πρὸς αὐτὴν τὸ αὐτὸ τοῦτο δηλοῦντες, καὶ ὡσαύτως πάλιν μετὰ θυμοῦ καὶ ὀργῆς ἀποκριθεῖσα καὶ τούτοις, ἀπεκρούσατο αὐτούς.

[4] Ἰδόντες οὖν ἀμφότεροι ὅτι ἐνικήθησαν, καὶ ἐπιθυμία αὐτῶν ἐματαιώθη, ἐποίησαν συμβούλιον οἱ τρεῖς, [ipsa & sociæ recusantes solem adorare,] καὶ ἐλάλησαν ὁμοῦ καταμαρτυρήσαντες αὐτῶν ἀδίκως, καὶ ἐ͂ιπον πρὸς τὸν Βασιλέα οὕτως, γοήτριαί εἰσιν. δὲ Βασιλεὺς ἀκούσας, ἐκέλευσεν ἵνα ἐὰν προσκυνήσωσι τῷ ἡλίῳ, μὴ ἀποθάνωσιν. Ὡς δὲ ἐπηγγέλθη αὐταῖς κατὰ τὸ πρόσταγμα τοῦ Βασιλέως προσκυνῆσαι τῷ ἡλίῳ, ἀπεκρίθησαν αἱ Ἁγίαι, καὶ ἐ͂ιπεν· Ἡμεῖς Θεὸν τὸν ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς προσκυνοῦμεν, καὶ τὴν αὐτοῦ τιμὴν τῷ κτίσματι αὐτοῦ τῷ ἡλίῳ οὐ προσφέρομεν, ἀλλ᾽ οὐ δὲ ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν καὶ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ διὰ τὴν ἀπειλὴν ὑμῶν χωρισθῆναι δυνάμεθα. Ὡς οὖν ἐ͂ιπον ταῦτα, ὁμοθυμαδὸν οἱ Μάγοι ἐβόησαν φωνῇ μεγάλῃ λέγοντες, Ἀπολέσθωσαν αὕται ἐκ τῆς ὑπ᾽ οὐρανὸν, αὕται γαρ ἐποίησαν τῇ Βασιλίδι φάρμακα, ὥστε ἀσθενήσασαν αὐτὴν ἀποθανεῖν. Καὶ παραχρῆμα ἐδόθη κατ᾽ αὐτῶν ἀπόφασις τοιαύτη, [morti adjudicantur] ἵνα οἵῳ ἂν βούλονται θανάτῳ οἱ Μάγοι ἀποθανεῖν αὐτάς· ἕλεγον γαρ οἱ ἀνόσιοι καὶ μιαροὶ, ὅτι ἐὰν μὴ κοπῇ τὰ σώματα αὐτῶν εἰς δύο, καὶ παρέλθῃ Βασίλισσα διὰ μέσου αὐτῶν, θεραπευθῆναι οὐ δύναται. Ὡς δὲ ἐξέβαλον αὐτὰς ἵνα ἀποκτείνωσιν, πάλιν Μαύπτας ἀπαγομένων αὐτῶν ἔπεμψεν πρὸς τὴν Ἁγίαν λέγων, Ἐὰνθέλῃς μου ἀκοῦσαι, οὔτε σὺ ἀποθνήσκεις, οὔτε αἱ νεανίδες. δὲ Ἁγία, μετὰ φωνῆς μεγάλης ὑβρίσασα αὐτὸν, ἐ͂ιπεν· Κύων ἀκάθαρτε, τίνος ἕνεκεν τοιαῦτα φθέγγῃ, μὴ ἀνέχομαι ἀκοῦσαι; ἐγὼ γαρ τελείως εὔχομαι ἀποθανεῖν, ἴνα ζήσω εἰς τὸν αἰῶνα· οὐ μὴ χαυνώσω ἐμαυτὴν εἰς τὴν ζωὴν τὴν πρόσκαὶρον ταύτην, ἴνα μὴ ἀποθάνω θάνατον τὸν αἰώνιον.

[5] Ἐξαγαγοῦντες οὖν αὐτὰς πρὸ τῆς πύλεως, μιᾷ ἑκάστῃ αὐτῶν προͅσέπηξαν δύο πάλους, εἰς μὲν τὸν ἕνα τὸν τράχηλον δήσαντες, εἰς δὲ τὸν ἕτερον τοὺς πόδας, [secantur in duas partes,] καὶ διατείναντες αὐτὰς εἰς αὐτοὺς ἑκάστην, κατενέγκαντες πρίονα τεκτονικὸν, ἔπρισαν αὐτὰς εἰς μέρη δύο· καὶ πήξαντες ξύλα μεγάλα, τρία μὲν τῆς ὁδοῦ ἐντεῦθεν, καὶ τρία ἐντεῦθεν, ἐκρέμασαν ἐπ᾽ αὐτῶν τὰ ἅγια σώματα. τοῦ φρικτοῦ καὶ φοβεροῦ θεάματος! πλήρη δακρύων γαρ καὶ κατανύξεως, ἐκπλήξεώς τε καὶ στεναγμῶν τὰ γεγονότα. Εἴ τις οὐκ ἔχει δάκρυα κατανύξεως, ἐλθέτω καὶ κλαυσάτω, βρέχων τὸ σῶμα δάκρυσιν. Ἰδοὺ γαρ σώματα τερπνὰ καὶ ἅγια, θρίαμβος ἐγένοντο κατὰ τὴν ὁδὸν, ἐφ᾽ ἐφυλάχθησαν ἐν σεμνότητι καὶ παρθενίᾳ εἰς τὸν ἅπαντα χρόνον τῆς ζωῆς αὐτῶν· ἐλευθερία ἐδόθη εἰς ὀνειδισμὸν· τῶν τε πρᾳότητα καὶ δικαὶοσύνην ἐν ἰδίῳ θαλάμῳ ἀσκησασῶν, ἰδοὺ, δόξα πρόκειται εἰς ὕβριν. πόσον μακροθυμεῖ δικαὶοκρισία! ἀλλ᾽ ὅτ᾽ ἂν ἀναστῇ τοῦ ἐκζητῆσαι, οὐκέτι συγχωρεῖ οἰκτείρει. πόσα τολμᾶ ὑπερηφανία! ἀλλ᾽ ὅταν πέσῃ, οὐκ ἔχει θεραπείαν ὑπόστασιν. Ὄντως τὰ ξύλα ταῦτα τῶν Ἁγίων, καρποὶ δικαὶοσύνης εἰσὶν· καὶ ὄντως οὗτοι λύκοι τῆς Ἀραβίας, ἄσπλαγχνοι καὶ αἱμωπόται, οἱ πρίσαντές φημι καὶ κρεμάσαντες. Ἐνταῦθα κατανοήσας μακάριος Προφήτης ἐ͂ιπεν, Ἄρα ζῶντας ἂν κατέπιον ἡμᾶς, ἐν τῷ ὀργισθῆναι τὸν θυμὸν αὐτοῦ ἐφ᾽ ἡμᾶς, ζῶντας εἰς ἅδην κατήγαγεν ἡμᾶς. Ἄρα ἐχάρει τις ἐπὶ τῷ φοβερῷ τούτῳ ἔργῳ, ἡδέως ἔσχεν τις τὸ φρικτὸν τοῦτο θέαμα; Ἄρα ἐνέβλεψέν τις, κᾂν προσεῖδεν αὐτοῖς, ἀδακρυτί; Ἐγὼ μὲν οὐκ οἶμαι· εἰ δὲ καὶ ἄρα τολμήσας τις προσέσχεν ἐπὶ τῷ τοιούτῳ, τῆς ἡμετέρας οὐκ ἔστι φύσεως, ἀλλ᾽ οὐ δὲ τὸ γένος αὐτοῦ ἐκ τοῦ Ἀδάμ.

[6] [per easque traducitur Regina.] Ἤνεγκαν δὲ τὴν ἀθλίαν Βασιλίδα τῇ ὁδῷ ἐκείνῃ, καὶ παρῆλθεν διὰ τῶν ἁγνῶν σωμάτων, καὶ πᾶσα παρεμβολὴ ὀπίσω αὐτῆς· προκένσον c γαρ ἐ͂ιχεν Βασιλεὺς ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ. Ἐτελειώθη ἁγία Φερβοῦς, σὺν τῇ ἀδελφῇ καὶ τῇ παιδίσκῃ αὐτῆς, τῇ πέμπτῃ τοῦ Ἀπριλλίου μηνὸς, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν· ᾧ δόξα καὶ τὸ κράτος, καὶ τιμὴ, καὶ προσκύνησις, εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

[Annotata]

a MS. Vaticani ecgraphum κατεσθέτη,

b Altera duarum, quæ in titulo ancilla dicitur, censenda est potius in obsequio & famulatu Sororis fuisse, ut pote viduæ, quam Pherbuthæ sanctimonialis.

c Non recte vertit alius: Illa enim die Imperator Censum recipiebat. Nos quid Πρόκενσος sit jam explicuimus ad Acta S. Eutychii 6 Apr. itaq; sic verte Processionem enim eadem die ducebat Imperator.

ΑΘΛΗΣΙΣ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΜΑΡΤΥΡΩΝ ΑΚΕΨΙΜΑ, ΙΩΣΗΦ, ΚΑΙ ΑΕΙΘΑΛΑ.
Ex MS. Medicæo Regis Christianissimi.

Acepsimas, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Barbasymes, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Paulus, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Gaddiabbes, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Sabinus, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Mareas, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Mocius, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Ioannes, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Hormisdas, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Papas, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Iacobus, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Romas, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Marres, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Agas, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Bochres, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Abdas, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Abdiesus, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Ioannes, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Abramius, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Agdelas, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Sabor, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Isaacus, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Dausa, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Milles, Episcopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Manreandes Chorepiscopus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Iosephus, Presbyter, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Iacobus, Presbyter, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Aithalas, Presbyter, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Azes sive Azadanes, Diaconus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Abdiesus, Diaconus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
CCL Clerici, Martyres in Perside sub Sapore Rege (SS.)
Azades Eunuchus, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Tarbula seu Pherbute Virgo, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Soror, eiusdem S. Tarbulæ, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
Ancilla, eiusdem S. Tarbulæ, Martyr in Perside sub Sapore Rege (S.)
XVI millia, Martyres in Perside sub Sapore Rege (SS.)
Alii innumeri, Martyres in Perside sub Sapore Rege (SS.)

PER METAPHR. EX MS. R. FR.

CAP. I.

Ελύττα κατὰ Χριστιανῶν Σαβώριος Περσῶν Βασιλεὺς, [Sub Sapore Rege Persarum S. Acepsimas Episcopus omni virtute præditus,] τοῖς Μάγοις τε, μέρος οὗσι Περσῶν, τὸν κατ᾽ αὐτῶν ἐπέτρεπε διωγμόν. Οἳ καὶ ἰταμώτερον, ἅτε ζηλωταὶ τῶν πατρίων ἐθῶν, τοῖς διωκομένοις ἐπιτιθέμενοι, πυρί τε καὶ ἡλίῳ τὸ σέβας νέμειν ἐξεβιάζοντο· Οὗ δῂ χάριν καὶ Ἀκεψιμᾶς μακάριος ὑπ᾽ αὐτῶν συλλαμβάνεται, ὃς ἐκ πατρίδος μὲν ὥρμητο Ναησσῶν a, ὑπὸ τὰ Περσῶν ὅρια αὐτὴ τυγχάνει κειμένη, Ἐπισκοπικῷ δὲ τετίμητο ἀξιώματι, γηραιὸς τὴν φρόνησιν, πρᾷος, ἀόργητος, ἐγκρατείᾳ συζῶν, τοῖς δεομένοις τῶν ὄντων μεταδιδοὺς, προσευχῆς ἐπιμελόμενος, χαρίεις τὸ ἐ͂ιδος, χαρίεις τε ῥοστὴν ψυχὴν, καὶ τὸ ἐκτὸς ἤθει τὴν ἐντὸς κατάστασιν τοῖς ὁρῶσι διασημαίνων, ἔργῳ τε καὶ λόγῳ τὴν εὐσέβειαν καταγγέλλων, διδάσκαλος Χριστιανοῖς καὶ βίου καὶ δογμάτων ὀρθῶν γενόμενος· ἐξ οὗ καὶ τὴν τῶν ἐναντίων παράταξιν, ἅτε πρὸς ἰσχυρότατον ἀνταγωνιστὴν, εἰς ἑαυτὸν ὅλην ἐξεκαλέσατο· περὶ ὃν δὴ καὶ πρὸ τοῦ συλληφθῆναι, τοιοῦτόν τι προφητικῶς γίνεται.

[2] Παῖς τις κατέψα τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ, τῶν διοχλουσῶν φθειρῶν ἐκκαθαίρων· ταύτην οὖν ἀσπασάμενος, [Martyr futurus a puero prædictus,] Μακαρία, ἐ͂ιπεν, φαλάκρα αὐτὴ, (ἐψίλοτο γαρ) τις ἄρα διὰ Χριστὸν μαρτυρήσει. δὲ ἥσθη τῷ ῥήματι, καὶ τὸ παιδίον παραυτίκα ἀντισπασάμενος, Γένοιτό μοι, τέκνον, ἔφη, κατὰ τὸ ῥῆμά σου. Ἐπεὶ δέ τις συνήθης καὶ φίλος τῷ μακαρίῳ Ἀκεψιμᾶ, λεγομένων τούτων παρὴν (Ἐπίσκοπος δὲ καὶ οὗτος τῆς ἐνγειτόνων πόλεως ἦν) ἤρετο τὸ παιδίον ὑπομειδιῶν· Εἶπέ μοι, τέκνον, εἰπὼν, Εἴ τι δὲ περὶ ἡμῶν ἔγνωκας. δέ γε θεοφορούμενος παῖς, Καὶ σοῖ, ἔφη, πρὸς τὴν πόλιν ἐπανιόντι τὴν σὴν, οὐκ ἐξέσται ταύτην ἰδεῖν, ἀλλὰ κατὰ τὴν κώμην Ἀθραδαρὰν καταλύσεις τὸν βίον· δὴ καὶ ἀμφοτέροις κατὰ τὴν τοῦ παιδὸς ἐξέβαινε πρόῤῥησιν.

[3] [captus, in urbe Arbelorum, corā Principe Magorum profitetur fidem:] Ἀλλὰ ταῦτα μὲν πρὸ τοῦ τὸν μάρτυρα συλληφθῆναι· ἐπεὶ δὲ καὶ ἐάλων καὶ διὰ τῆς ἑαυτοῦ οἰκείας ἤγετο, τῶν συνήθων τις, πλησίον γενόμενος, Διάταξαί τι περὶ τοῦ οἴκου σου, πρὸς τὸ οὔς αὐτῷ ἔφη, δὲ, Αὐτὴ οἰκεία, τῇ χειρὶ δείξας, οὐκετι οἰκεία μου· ἐγὼ γαρ ἤδη πρὸς τὴν ἄνω ὅσον οὔπω καὶ μετοικίζομαι. Ἐν τῇ πόλει δὲ Ἀρβὴλ γεγονὼς, καὶ τῷ τῶν Μάγων Ἀρχηγῷ παραστὰς (ὄνομα αὐτῷ Ἄδραχος γαρ ἦν) εἰ Χριστιανὸς εἴη, ἐπηρώτατο. Ὡς δὲ μεγάλῃ τῇ φωνῇ τοῦτο ἐ͂ιναι διωμολόγησεν· Οὐκ οὖν ἀληθῆ, ἔφη, τὰ περὶ σοῦ φημιζόμενα, ὡς Βασιλικῶν τε εἴης προστάξεων καταφρονῶν, καὶ ὡς ἕνα κηρύττεις Θεὸν ἀπεναντίας τῷ Βασιλικῷ δόγματι; Τὸ δὲ μακάριον ἐκεῖνο γῆρας, οὐδὲν ὑποδειλιάσαν· Πάντα ὅσα, φησὶν, τοιαῦτα περὶ ἡμῶν ἀκήκοας, ἀληθῆ τυγχάνουσιν ὄντα· ἕνα γαρ κηρύσσω Θεὸν κατὰ τὰς παρ᾽ ἡμῖν θείας· γραφὰς, καὶ τοῖς πρὸς ἐμὲ φοιτῶσι τούτου πρεσβευτὰς ἐ͂ιναι τοῦ δόγματος ὑποτίθημι. Καὶ Μάγος· Φρονήσει σε διαφέρειν τῶν πολλῶν ἀκηκόαμεν, τις τῷ μακρῷ χρόνῳ καὶ τῇ πείρᾳ δοκιμωτέρα καθίσταται· νῦν δὲ οὐχ οὕτως ὥσπερ ἠκούσαμεν καὶ ὁρᾷν παρέστι· διάκεισαι γαρ παιδὸς ἀφραίνοντος κατὰ τὸ οὐδὲν ἄμεινον· ἐπεί που τοῦτο συνέσεως δοκεῖς καλῶς ἐχούσης φρενὸς τὸ βασιλικῶν δογμάτων καταφρονεῖν, [irridet cultum solis & ignis:] καὶ μὴ προσκυνεῖν ἐθέλειν τῷ τε ἡλίῳ καὶ τῷ πυρὶ, οἷς δῆτα καὶ Βασιλεὺς αὐτὸς προσκυνεῖ; τοῦ Χριστοῦ Ἀρχιερεὺς ἀπεκρίνατο, Πολλά μοι δοκεῖ τῶν Περσῶν ἀνοηταίνειν ἀρχὴ, ὅτι τοῦ κτίσαντος ἀφεμένη λατρέυειν ἔγνω τοῖς κτίσμασιν· τίς γαρ εὐφρονῶν τὸ τοῦ Θεοῦ σέβας τοῖσ ὑπὸ Θεοῦ περιθῆναι πεποιημένοις ἀνέξοιτο, ὥσπερ ὑμεῖς ποιεῖτε, ἀνόσια δρῶντες, καὶ αὐτός γε οὗτος ὑμέτερος Βασιλεύς.

[4] δὲ, Ἀνόσια δρᾷν ἡμᾶς λέγειν τολμᾷς, ἔφη, τηλικούτῳ προσκυνοῦντας στοιχείῳ καὶ ζωογόνῳ ἡλίῳ λατρέυοντας; [constans in fide non terretur minis:] ἀνόσιε τἀληθὲς σὺ, καὶ λῆρε, καὶ ματταίου προστάτα θρησκεύματος. Ἀλλ᾽ εἰ μὴ τῷ τοῦ Βασιλέως ἔξεις προστάγματι, καὶ προσκυνήσεις οἷς ἆρα καὶ αὐτὸς προσκυνεῖ, οὔτε τὸ γῆράς σε παθεῖν ἐξαιρήσεται, οὔθ᾽ ὃν λατρέυεις ἐσταυρωμένος Θεός. Εἶτα θεῖος πρεσβύτης, Ἐμφραγείη σοι τὸ μιαρὸν στόμα, κατάρατε, ἔφη, εἰ ἐμὲ δοκεῖς ταῖς ἀπηλαῖς σου μεταπείθειν, ὥστε πατρώου δόγματος ἀποστῆναι, παιδόθεν μεμαθηκὼς καὶ εἰς τὴν δὲ τὴν πολιὰν ἔζωσα· εἰ δε οὕτε τὸ γῆρας ἐξαιρήσεται, ὡς σὺ ἔφης, οὔθ᾽ ὃν σέβω Θεὸς τῶν ὑμετέρων χειρῶν, οὐ παρὰ τοῦτο τὸ χεῖρον ἐγὼ τοῦ κρείττονος ἀνταλλάξομαι. Τί γάρ μοι καὶ ταῖς ὀλίγαις τοῦ ζῆν ἡμέραις· ἐπεὶ μετ᾽ ὀλίγον τὸ κοινον τοῦτο τῆς φύσεως χρέος, καὶ ὑμῶν ἄνευ, ἀπαιτηθήσεται. Οὐ προσκυνήσω ἡλίω, οὐ λατρεύσω πυρί· οὐδεὶς μοι καταγελάσει τῆς πολιᾶς, οὐδεὶς ἐγκαλέσει μοι τὸ φιλόζωον, βραχείας ζωῆς ἀγαθῶν τοσούτων ἀποδομένῳ μακαριότητα.

[5] Θυμοῦ ἐπὶ τούτοις μιαρὸς ὑποπίμπλαται, καὶ μάστιξι τὸ ἱερὸν γῆρας εὐθὺς καταικίζεται, οὕτω βαρέως, ὥστε τῷ ἁίματι μὲν ἅπαν περιλιμνασθῆναι τὸ ἔδαφος, μὴ καταλειφθῆναι δὲ μηδένα τόπον τοῦ σώματος ἀπάθη. [crudelißime flagellatur:] Βραχὺ δὲ τῶν πληγῶν ἀνεθέντα, κελέυει πάλιν δυσὶ περιδεθέντα ἁλύσεσι τῷ βήματι παραστῆναι. Καὶ, Ποῦ Θεός σου ὃν σέβῃ, Ἀκεψιμᾶ, ἔλεγεν· ἐλθέτω, καὶ τῶν ἐμῶν χειρῶν ἐξελέσθω σε. ἐμὸς, ἔφη, Θεὸς, μιαρώτατε, τὸν οὐρανὸν πληρῶν καὶ τὴν γὴν, [instruit Magum de igne infernali;] δυνατός ἐστι καὶ τῶν σῶν χειρῶν ἐξελέσθαι με· σὺ δὲ γῆ καὶ σποδὸς ὢν, κατὰ τίνος ἆρα καὶ τολμᾷς ὑπεριφανέυεσθαι; οὗ ὑποκάτω στρωθήσεται σῆψις, ᾧ ζωὴ βαρυτέρα θανάτου τὸν ζῶντα μὴ ἐγνωκότι Θεὸν· διὰ τοῦτο ὥσει ἄνθος τοῦ ἀγροῦ οὕτω ξηρανθήσῃ, καὶ τὴν ζωὴν οἰκτρῶς καταστρέψας πυρὶ ἀσβέστῳ παραδοθήσῃ, ἵν᾽ ὅπερ νῦν προσκυνεῖς, τούτῳ ἐκεῖ κολαζόμενος, ἔργῳ μάθῃς, οὐ τὸ πῦρ ἐ͂ιναι Θεὸν, ἀλλὰ καὶ αὐτὸ ἕτερον εἰδέναι δημιουργὸν, ὃς καὶ πάντων ἐστὶ τῶν ὁρωμένων Θεός. Τούτοις θυμῷ πλείονι τοῦ Μάγου διακαυσθέντος, [carceri includitur:] βαρυτέραι τὸν Ἅγιον περιεδέσμουν ἁλύσεις, καὶ ἑσωτέρα τέως φυλακὴ ὑπεδέχετο.

CAP. II.

[6] Τῇ δὲ ἐξῆς καὶ τιμιώτατος κατεσχέθη Πρεσβύτερος Ἰωσὴφ, ἀπὸ κώμης Βηθλαβουβᾶ καλουμένης ὁρμώμενος, τοῦ γράφοντος καλῶς ἑρμηνέυεται, γηραιὸς καὶ αὐτὸς καὶ τῶν Δαβιδικῶν ἐντὸς ὅρων, [Comprehenduntur S. Ioseph Presbyter & Aithala Diaconus,] ἐβδομηκοντούτης ὑπάρχων· ἔπρεπε δέ τις τῷ γήρᾳ καὶ χάρις, ὡραιότης τε τὴν τιμίαν πολιὰν ἐπὶ μᾶλλον ἐφαίδρυνεν· ᾧ ζήλου μὲν ἔπνεεν ψυχὴ, καὶ τοῦ Χριστιανῶν ἐκτόπως προΐστατο δόγματος, σωφροσύνης τε ἀκριβοῦς εἴχετο. Πρὸς τούτῷ καὶ σεβασμιώτατος Διάκονος Ἀειθαλᾶς συλλαμβάνεται (κώμη τοῦτον ἐθρἐψατο Βηθροαδαρᾶ) ἀνὴρ τῷτε πνεύματι ζέων καὶ τῇ τοῦ Χριστοῦ ἀγάπῃ σφοδρῶς ἐκπυρούμενος, ἐλεκτικὸν δὲ αὐτῷ τὸ ἦθος καὶ παῤῤησίας μεστὸν, τὸν Ἡλίου τοῦ μεγάλου τρόπον, τῷ ἐλευθερίῳ οἶμαι τοῦ βίου, καὶ τῇ τῆς ψυχῆς ἐπό μενον καθαρότητι· ἐπήνθει δέ τις αὐτῷ καὶ σεμνότης, ἐκ πάντων περιποιοῦσα τῷ ἀνδρὶ τὸ αἰδέσιμον. Ἐπεὶ δὲ ἄμφω παρέστησαν τῷ δικάζοντι, βλοσυρῷ ὄμματι πρὸς αὐτοὺς ἀποβλέψας· δυσθανατώτατον, ἔφη, γένος, ἵνα τί τοὺς ἀνθρώπων ἀφελεστέρους ὑπιόντες, καὶ τοῖς ὑμῶν διδάγμασι καταγοητέυοντες, τῇ τῶν Χριστιανῶν ὑπάγετε θρησκείᾳ; μακάριος ἔφεσεν Ἰωσήφ· Ἡμεῖς οὐτε γοητέυειν, οὔτε ἀπατᾷν μεμαθήκαμεν· ἀληθοῦς δὲ καὶ βεβαίου προἳστάμενοι δόγματος, τοὺς πλανωμένους περὶ τὸ σέβας χειραγαγοῦμεν πρὸς τὴν ἀλήθειαν, Θεὸν ἕνα διδάσκοντες προσκαυεῖν, δεσπότην μετὰ τῶν ἄλλων ἡλίου τε καὶ πυρός.

[7] Καὶ Μάγος ἔφη· Ποῖον δὲ δόγμα ἀληθείας ἐχόμενόν ἐστιν, ὅπερ πάσής γῆς βασιλέυων, αὐτός τε καὶ μεγιστάνες αὐτοῦ, πρεσβευουσιν, ὅπερ εὐτελεῖς καὶ ἡμελήμενοι, καθ᾽ ὑμᾶς τοὺς ἠπᾶτημένους, κηρύττουσιν; [S. Ioseph docet inanes divitias & vanam esse gloriam mundi:] Εὐτελεῖς μὲν ἡμεῖς; τοῦ Χριστοῦ Ἱερεὺς ἀπεκρίνατο, τοῦτο τῆς ἐντολῆς Χριστοῦ κελευούσης· ἐπεὶ οὐκ ἐν πλούτῳ καὶ ὑπερηφανίᾳ εὐδόκησεν Θεὸς ἡμῶν ὁδὸν ἀνθρώπου κατευθύνεσθαι. Διὰ τοῦτο καὶ πολλάκις γοῦν ἑκόντες ἑαυτοὺς ταπεινοῦμεν, τὰ ὄντα πένησι προιέμενοι, πλοῦτον ἀντιλαβεῖν αἰώνιον ἐκδεχόμενοι καὶ δόξαν τὴν οὐδέποτε διαπέπτουσαν· σὺ δὲ, ἐπὶ πλούτῳ προσκαίρῳ καὶ ματαίᾳ δόξῃ τὰ μεγάλα φυσῶν, ὡς καπνὸς παρελεύσῃ, καὶ ὡς χοὺς ὑποπνεύματος ἐκφυσηθήσῃ· Μάγος, Ὑμεῖς, ἐ͂ιπεν, ὄκνῳ δουλούμενοι περιέρχεσθε τὰς οἰκείας, προσαῖταί τινες ἄθλιοι, καὶ χερσὶ προσέχοντες ἀλλοτρίαις· ἐφ᾽ ᾧ δὲ ἐχρὴν ἐπαισχυνεσθαι, τοῦτο μᾶλλον ὑμεῖς ἐγκαυχᾶσθε· γαρ πλοῦτος πᾶσιν ἀνθρώποις ἐπέρατός τε δεινῶς καὶ ἀξιοσπούδαστος, οὗ τίς ὑμῖν πιστεύσειε μὴ ἐρᾷν; Μακάριος, Ἐπειδή, φησιν, ἀργίαν ἡμῖν ὠνείδισας, καὶ προσαίτας ἐκάλεσας, ἐροτῶν μάνθανε παρὰ τῶν εἰδότων, ὡς εἴγε πλοῦτον ἀθροῖσαι διὰ σπουδῆς ἡμῖν γέγονε, τοσοῦτὸν ἄν τῶν ἡμετέρων ἀπωνάμεθα χειρῶν, ὅσος οὐδὲ σοὶ σχεδὸν πρόσεστιν, ἀπὸ τῶν πενήτων αὐτὸν ἐρανιζομένῳ, πόνους τε ἀλλοτρίους καταμωμένῳ. Ἡμεῖς μὲν γαρ ἰδίαις χερσὶ πονούμενοι, πορισμοῦ δικαίου κοινωνοῦμεν τοῖς δεομένοις· ὑμεῖς δὲ πλεονεξίᾳ προσκείμενοι, οὐ μόνον οὐδ᾽ ὅτι οὖν αὐτοὶ ἐργάζεσθε, ἀλλὰ προσαφερεῖσθε καὶ τὰ ἀλλότρια. Ὅτι δὲ ἡμᾶς πλούτου ἔφης ἐρᾶν· τί τὸ πρὸς ἐκείνῳ κατανοήσαντες ἀγαθὸν προσδέχεσθαι ἄν αὐτῷ εἴχομεν; οὐχὶ δραπέτης ἐστὶ καὶ κομιδὴ ἄπιστος; οὐχὶ τούτῳ μὲν πρόσεστι νῦν, αὔριον δὲ πρὸς ἄλλον μεταφοιτᾷ, τὸν πρῶτον δεσπότην ὥσπερ ἐξαρνησάμενος; οὐχὶ φθόνον πολὺν ἀνάπτει κατὰ τοῦ κεκτημένου; οὐ πόνων οὗτος καὶ πολέμων δημιουργὸς ἄντικρυς; οὐχὶ ληστῶν καὶ κλεπτῶν ἐφέλκεται ὀφθαλμούς; Εἰ δὲ τὴν ἐκ τούτου φῆς ἡδονὴν μεγάλην δόξαν λογίζῃ, τί τῶν ὀνείρων αὐτὴ διαφέρει καὶ τῶν σκιῶν; ὀλίγον εὔφρανεν, ἐ͂ιθ᾽ ἑσπέρας καταλαβούσης ἀπέσβη, καὶ πρὸς τὸ μὴ ὄν ὤχετο· εἰ δὲ καὶ μικρόν τι τῷ παρόντι βίῳ συμπαραμένοι, ἀλλ᾽ θάνατος ἤδη καταλαβὼν καὶ αὐτὴν ἔχει συναπιοῦσαν, πικραὶ δὲ κολάσεις τὸν ἐνταῦθα ταῖς ἡδοναῖς ἐφέντα διὰ παντὸς ἕξουσιν.

[8] Οὕτω λεγομένων ἐγκόψας Μάγος· Ἐάσας τοὺς μακροὺς λήρους, φησὶ, [negat cultum solis & ignis:] τῷ μεγίστῳ Θεῷ ἡλίῳ καὶ τῷ φανωτάτῳ πυρὶ τὴν προσκύνησιν, ὡς θέμις, ἀπόδος. Πρὸς ταῦτα, Μὴ πλανῶ, ἐ͂ιπεν προσκυνητὴς τοῦ Χριστοῦ, μηδὲ τούτου οἴου θεάσασθαί ποτε τοῖς σοῖς ὀφθαλμοῖς, καταλιπόντα με τὸν ποιητὴν ἡλίου καὶ τοῦ πυρὸς τοῖς ἐκείνου ποιήμασι προσκυνῆσαι, τοῖς τε λόγοις καὶ τῇ ἑμαυτοῦ διδαχῇ ἀπεναντίας οὕτω γινόμενον. δὲ πολὺς τὴν ὠμότητα Μάγος, ἐπεὶ τούτων ἤκουσε τῶν ῥημάτων, διακαυσθείς τῷ θυμῷ, [crudelissime cæsus] κελευει παραχρῆμα διαταθέντα ῥάβδοις ῥοιῶν, θαμινοῖς ὄζοις ἠκανθωμένοις, αὐτὸν μαστίζεσθαι. Ὡς δὲ τὰς ἱερὰς ἐκείνας σάρκας οἱ τῆς ἀπωλείας υἱ οὶ κατέξαινον, Εὐχαριστῶ σοι ἐ͂ιπεν ἀθλητὴς, εἰς οὐρανὸν ἀνατείνας τοὺς ὀφθαλμοὺς, ὅτι με τῷ ἐμῷ κατηξίωσας ἁίματι βαπτιστέντα τὸν τῆς ἁμαρτίας ῥύπον καθαρῶς ἀπολούσασθαι. Οἱ δὲ δήμιοι, ἐφ᾽ οἷς εἴρηκεν ὀργῆς μᾶλλον ἐπ᾽ αὐτῷ πληρωθέντες, οὕτω κατέκοψαν ταῖς πληγαῖς, ὡς ἐκκοπῆναι τούτῳ καὶ τὴν φωνὴν. Εἶτα δυσὶ περιβαλόντες ἁλύσεσι, τῷ δεσμωτηρίῳ ἐγκατακλείουσι, [includitur carceri.] καλὸν αὐτῷ καὶ ἄκοντες παραμύθιον τὸν θεῖον δεδωκότες Ἀκεψιμᾶν, ἐκεῖ γαρ ἔτυχε προκατακλεισθείς.

[9] Πρὸς δὲ τὸν τιμιώτατον ἀποβλέψας Ἀειθαλᾶν τὴν ψυχὴν ἀμείλικτος δικαστὴς, Σὺ τί λέγεις; ἔφη· πληροῖς τὸ τοῦ Βασιλέως πρόσταγμα καὶ προσκυνεῖς τῷ μεγίστῳ ἡλίῳ, [S. Aithalas constans in abnegando cultu solis,] ἀπογέυῃ τε αἵματος, καὶ γυναικὶ ὁμιλεῖς, καὶ λύῃ τῶν ἐπηρτημένων σοι ἀναγκῶν; καὶ αὐτὸς ἀπιθεῖς τοῖς ἄλλοις ὁμοίως. δὲ τοῦ Χριστοῦ Μάρτυς Ἀειθαλᾶς, τὸ τῆς εὐσεβείας ὄντως ἀειθαλὲς φυτὸν καὶ οὐράνιον· Ἔργον τοῦτο, ἔφη, τῆς σῆς ἀκαθάρτου καὶ κυνώδους ὀρέξεος, τὸ αἱμάτων ἀπογέυεσθαι καὶ ἀντὶ Θεοῦ τὰ τοῦ Θεοῦ σέβεσθαι· ἐμοὶ δὲ μὴ γένοιτο χαλεπῶς οὕτω τυφλώττειν καὶ τοὺς, τοῦ σώματος καὶ τοὺς τῆς ψυχῆς ὀφθαλμοὺς, ὡς ὁρῶντι τόνδε τὸν ἥλιον μέχρις αὐτοῦ στῆναι, καὶ Θεὸν ἁπλῶς ἡγήσασθαι τὸ φαινόμενον, καὶ μὴ προσωτέρα χορίσαι διανόιας ὀφθαλμῷ τρανωτέρῳ, [etiam paratus mori] καὶ Θεὸν μὲν τὸ κινοῦν, κτίσμα δὲ λογίσασθαι τὸ κινούμενον. Εἰ δέ μοι, οὕτω κρίσεως ἔχοντι, καὶ πληγὰς καὶ θάνατον ἀπειλεῖς, οὐ παρὰ τοῦτό με πείσεις τὸ σὸν δόγμα μεταμαθεῖν, καὶ τὴν εὐσἐβειαν ἀπαρνήσασθαι.

[10] Ὀργισθεῖς ἐπὶ τούτοις δυσσεβὴς, Ἀλλ᾽ οὐδεὶς ἀνθρώπων εὐφρονῶν, ἔφη, θάνατον ἄν πρὸ τῆς ζωῆς ἕλοιτο, καὶ ταῦτα ματαίας χάριν καὶ οὐ λελογισμένης ἐνστάσεως· ὅθεν οὐ δὲ πιστευτέον σοι, λέγοντι προθύμως ἔχειν ὑπὲρ τοῦ δόγματός σου καὶ τῆς θρησκείας ἀποθανεῖν. [ob æternam retributionem:] Ἅγιος ἀπεκρίνατο · Οἱ καθ᾽ ὑμᾶς, ἐπὶ κεναῖς αἰωρούμενοι ταῖς ἐλπίσι, καὶ μή τινα προσδοκίαν μετὰ τὴν ἐντεῦθεν ἀποδημίαν ἔχοντες ἀτελευτήτου ζωῆς, εἰκότως ἄν καὶ φιλοζωεῖν οὕτω καὶ φιλοσωματεῖν νομίζοιντο · οἷς δὲ ἀληθεῖς ἐλπίδες καὶ βέβαιοι τὴν ψυχὴν ἐπιτρέφουσιν, (ὡς αὐτή τε ἀφάνατος εἴη, καὶ τῷ ἰδίῳ πάλιν σώματι συνελθοῦσα, μετὰ τὴν τοῦ θανάτου διάλυσιν, αἰωνίου μέλλοι ζωῆς κοινωνεῖν) τούτοις ἄρα καὶ παροῦσα ζωὴ χρῆμα μικρὸν καὶ εὐκαταφρόνητον, καὶ θάνατος ἤκιστα φοβερός. Ἀψευδὴς γαρ ἡμέτερος Θεὸς καὶ διδάσκαλος, Μὴ φοβηθῆτε, λέγων, ἀπὸ τῶν ἀποκτενόντων τὸ σῶμα, τὴν δὲ ψυχὴν ἀποκτεῖναι μὴ δυναμένων.

[11] Τότε κελέυει θηριώδης ἐκεῖνος τὰς μὲν χεῖρας αὐτοῦ ταῖς ἰγνύαις προσδεθῆναι, [supplicium immane subit:] ξύλον δὲ μακρὸν μέσον ἀμφωτὲρωθεν διελαθῆναι, ἓξ δὲ ἄνδρας ἐξεκατέρων ἄκρων τοῦ ξύλου ἐπιβεβηκότας ἀτέχνως ἰσχυροὺς ἐῤῥωμένους πιέζειν τοῖς ἐπιτηδέσι ἅλμασιν τὸ ἱερὸν ἐκεῖνο σῶμα, καὶ τὰ ὀστᾶ συνθλῶντας καὶ διαλύοντας · ἐπὶ τούτοις καὶ ῥάβδοις ῥοιῶν ἀνηλεῶς αὐτὸν τύπτεσθαι. δὲ ἀδάμας ἀθλητὴς ἐκεῖνος καὶ τὸ φρόνημα ὑπ᾽ οὐδενὸς ταπεινούμενος, ὥσπερ ἀπόνος καὶ ἀναλγήτως πρὸς βασάνου τοιαύτην ὑπερβολὴν διακείμενος, εὐγενές τι καὶ μεγαλόφρον πρὸς τὸν δικαστὴν ἀποβλέψας, [animo immoto & generoso:] Ὡς ἔοικεν ἡδονὴν σόι τινα τὰ τῶν ἀνθρώπων σώματα διασπαρασόμενα ἐμποιεῖ, τὸν κυνῶν κοράκων τρόπον· ἐμπίπλασθαι τούτων ἐφιεμένων· γνῶθι τοιγαροῦν σαθῶς, ὡς οὐδείς μοι λόγος τῶν παρὰ σοῦ τούτων ἐπαγομένων βασάνων· τοίνυν καὶνοτέρας ἐπινόει, ταύτας ἴσθι τὸ μηδέν μοι λογιζομένας.

[12] δὲ Μάγος αὐτίκα πρὸς τοὺς δημίους ἐπιστραθείς, Ἵνα τί πρὸς ἔλεον, ἔφη, μαστίζετε τὸν ἀνόσιον; ὁρᾶτε γαρ ὅπως, φειδοῦς ἀξιούμενος, πρὸς τὰς καθ᾽ ἡμῶν ὕβρεις κατὰ πολλὴν χωρεῖ τὴν ἐλευθερίαν. [oßibus confractis & carnibus discerptis] Οἱ δὲ, ὥσπέρ τινι κέντρῳ τῷ λόγῳ διαναστάντες, οὕτως ἐπέθεντο κραταιῶς, ὡς ἐκ τῆς τῶν ἐπιβεβηκότων τῷ ξύλῳ βαρύτητος, καὶ τῆς τῶν τινώντων σφοδρότητος, τῆς ὠμότητός τε τῶν βασταζόντων, τέλεον παρεθῆναι μὲν αὐτῷ τὰς ἁρμονίας τοῦ σώματος, [conjicitur in carcerē.] συνθλασθῆναι δὲ τὰ ὀστᾶ καὶ τὰς σαρκὰς καταξανθῆναι. Διαβαστάσαντες οὖν αὐτὸν, ἐπεὶ μὴ χρῆσθαι τοῖς ποσὶν ἠδύνατο, ὥσπέρ τι φορτίον τῇ φυλακῇ προσρίπτουσιν, ἔνθα δὴ καὶ τῶν Ἁγίων δυὰς κατακλειστὸς ἦν.

CAP. III.

[13] Πέντε διῆλθον ἡμέραι, καὶ τούτους τοῦ δεσμωτηρίου ἐξαγαγόντες εἰς τόπον, ὃς ἐκαλεῖτο παράδεισος, ἄγουσιν, οὗ δὴ καὶ πλησίον ναὸς ἐτύγχανεν ὢν τοῦ παρ᾽ αὐτῶν σεβομένου πυρός. Ἐν ᾧ προκαθήσας μιαρὸς, [Educti in templum Ignis,] Εἴπατέ μοι τὸ τάχος, πρὸς τοὺς Ἁγίους φησὶν, ἔτι τῷ αὐτῷ τῆς ἀνοίας ἐπιμένετε λογισμῷ; τι κρεῖττον ὑμῖν μεταβεβούλευται καὶ σωτήριον. Οἱ Ἅγιοι, ὡς ἐξ ἑνὸς στόματος, εὐθὺς ἀπεκρίναντο · Γνωστὸν ἔστω σοι δικαστὰ, ὅτι ὃν ἐξ ἀρχῆς λογισμὸν ἔχομεν, τοῦτον καὶ εἰς ἔτι στοιχοῦντες ἐσμὲν, καὶ μέχρι τέλους τὸν αὐτὸν ἓξομεν, οὐκ ἀπειλαῖς, οὐ βασάνοις, οὐ δωρεαῖς, οὐδενὶ ἄλλῳ τὸ παράπαν μετατιθέμενοι · ἀλλ᾽ ἕνα Θεὸν προσκυνοῦμεν, [in fide constantes,] καὶ αὐτὸν μόνον Κύριον ἐ͂ιναι τῶν ὄντων ἐγνώκαμεν. Τουτων ἀκούσας Μάγος, βασάνου πάλιν ἑτέραν ἐπενόει καὶνοτομίαν, καὶ κελέυει σχοινίοις αὐτοὺς διά τε τῶν μασχαλῶν καὶ τῆς ὀσφύος καὶ τῶν κνημῶν περιζῶσαι, καθ᾽ ἕκαστον δὲ ζωστῆρα ξύλον ἐμβάλλεσθαι καὶ περιδανεῖσθαι · οὗ γενομένου, θέαμα χαλεπὸν ἦν, καὶ ὀφθαλμοῖς ἡμέροις δακρύων ἄξιον. Τὰ μὲν γαρ ξύλα περιειλεῖτο, αἱ σχοινίαι δὲ συνεστρέφοντο, [novis exquisitis cruciatibus torquentur:] κᾀντεῦθεν σάρκες τε ἐπιέζοντο καὶ ὀστᾶ συνετρίβοντο, καὶ συντριβὴ μάλα δεινὴ · καὶ γαρ καὶ τοῖς πόῤῥω διεστηκόσι ψόφος οἷος ἐκ τῶν ὀστῶν ἠκούετο · ἦν δὲ τὸ τῇ βασάνῳ ἐπιλεγόμενον, Τῷ θελήματι τοῦ Βασιλέως μὴ ἀντιτάσσεσθε · ἐ͂ιτα τὸ πρὸς τῶν Ἁγίων ἀντιφθεγγόμενον, Οἱ τῷ τοῦ Βασιλέως ὑμῶν θελήματι καθυπήκοντές, τῷ τοῦ Θεοῦ θελήματε ἀντιλέγουσι. Τρίτῃ μὲν ὥρᾳ ἦν ὅτε βάσανος ἥρχετο · μέχρι δὲ καὶ ἕκτης, οὕτω πασχόντων τῶν ἀφλητῶν, παρετείνετο,

[14] Ἀπαγορεύσας οὖν μᾶλλον δικαστὴς, εἰς τὸ δεσμοτήριον αὐτοὺς πάλιν ἐκέλευσεν ἀπαχθῆναι, διὸ δὴ καὶ ἀπήχθησαν, οὐ ποσὶν οἰχείοις, ἀλλ᾽ ὑφ᾽ ἑτέρων διαβασταζόμενοι b, ἐπὶ τῷ παντάπασιν νενεκρῶσθαι αὐτούς. Παρήγγελεν δὲ τοῖς φυλάσσουσιν, [in carcere triennio inedia affliguntur:] ὡς εἰ φωραθείη τις, τροθῆς αὐτοῖς κοινωνῶν ποτοῦ ἐνδύματος, ἐσχάταις ὑποβάλλεσθαι τιμωρίαις. Εἰς ταύτην οὖν τὴν εἱρκτὴν οἱ τοῦ Χριστοῦ στρατιῶται πᾶσαν θλίψιν, πᾶσαν κάκωσιν δι᾽ αὐτὸν ὑπομένοντες, ἐπὶ τρισὶ χρόνοις ἐγκεκλεισμένοι διέμειναν, οὐδεμίαν τοῦ λιμοῦ λύσιν, τῶν ἐν τῇ φυλακῇ κακῶν παραμυθίαν εὑρίσκοντες, εἰ μή τινες τῶν συνδεσμωτῶν κατοικτείραντες, βραχύ τι τροφῆς κατὰ τὸ λεληθὸς αὐτοῖς c παρεσχήκασιν · οἱ γαρ τῇ εἱρκτῇ προσκαθήμενοι φύλακες, ἠλέουν μὲν αὐτοὺς τῶν συμφορῶν καὶ τοῦ γήρους, οὐδὲν δὲ τῶν εἰς θεραπείαν δρᾶσαι διὰ τὸν τοῦ δικαστοῦ φόβον δυνάμενοι, συνῆλγον αὐτοῖς μόνον, καὶ τὸ τῆς συμπαθείας προσέφερον δάκρυον.

[15] Εἶτα μετὰ τὴν πικρὰν ἐκείνην καὶ πολυχρόνιον κάκωσιν, [umbræ similes sistuntur ad tribunal:] Σαβωρίου κατὰ τὸν αὐθότι τόπον γενομένου (Βιθμαδὰ οὗτος ἐλέγετο) ἐξάγει τῆς φυλακῆς κολάζειν αὐτοὺς πιστευθεὶς · ἐ͂ιπες ἄν ἰδῶν, ἐκείνους ἐοικέναι σκιᾷ, οὕτως ἦσαν ὑπὸ τῆς μακρᾶς κακοπαθείας ἐκτετηκότες. Εἶτα τῷ τοῦ Ἀρδασαβὼρ παρίστησι βήματι· Ἄρχων δὲ οὕτως πάντων τῶν ἐν Περσίδι Μάγων ἐτύγχανεν ὤν. Καὶ ὃς εὐθὺς πρὸς αὐτοὺς, Τί δὲ Χριστιανοί ἐστε. Καὶ οἱ Ἅγιοι, Ναὶ, ἐ͂ιπον, Χριστιανοὶ, καὶ τῷ μόνω ζῶντι Θεῷ προσκυνοῦντες καὶ αὐτῷ μόνῳ λατρέυοντες. Καὶ τύραννος, Ὁρᾶς, ἐ͂ιπεν, ὅπως αἱ ἐπενεχθεῖσαι βάσανοι πολλὴν ὑμῖν τὴν ταλαιπορίαν ἐμπεποιήκασιν; ἐπὶ πλέον δὲ καὶ χρονία κάκωσίς τε καὶ κάθειρξις; αὐτὴ γαρ τάς τε μορφὰς ὑμῖν ἠλλοίωσε, [terrentur gravioribus cruciatibus:] καὶ δεινὴν οὕτω τὴν σύντηξιν ἐνέιργάσατο · δι᾽ καὶ συμβουλεύσαιμι ἂν ὑμῖν, πεισθῆναί μοι, τὰ λυσιτελοῦντα εἰσηγουμένῳ, καὶ φείσασθαι ἑαυτῶν, ἡλίῳ τε τῷ φαεινῷ προσκυνῆσαι · εἰδὲ μὴ, τὸ λοιπόμενόν ἐστι θανάτῳ ὑμᾶς ὑπαχθῆναι χαλεπωτάτῳ.

[16] ἅγιος Ἀκεψιμᾶς ἀπεκρίνατο · Οὔ με διέλαθεν ὡς ὑπερβάλλουσά σοι σπουδὴ περὶ τὸ πάτριον δόγμα, [S. Acepsimas contemnit quærumq; tormenta & minas,] καὶ τοῦτο πρόθεσις, εἴπερ ἆρα καὶ δύνατον ἦν πειθοῖ σοι κατορθωθῆναι, τὸ πάντας πρὸς τὴν αὐτὴν ἑλκύσαι θρησκείαν · τοῦτο δὲ περὶ ἡμῶν δὲ εἰς νοῦν ἀναβήτω σου, ὡς τωπείαις, ἀπειλαῖς, κακῶν ἄλλαις ἐπιφοραῖς μεταπείσεις ἡμᾶς ἀποστῆναι τοῦ ἅπαξ βεβαιωθέντος ἡμῖν δόγματος καὶ τῆς ὁμολογίας· ἑτόιμως γαρ συνέχομεν πάντα παθεῖν μᾶλλον, τῆς πρὸς Χριστὸν ἀποστῆναι πίστεως. Οὐκ ἀγνοῶ, ἔφη τύραννος, ὡς παρ᾽ ὐμῖν τοῖς Χριστιανοῖς εἰς ἀνάπαυσιν ἐ͂ιναι τοῦ θανάτου νομιζομένου, σπουδὴ πᾶσα πρὸς τοῦτο διὰ τὴν τῶν ἐλπιζομένων ἀπόλαυσιν· ἀλλ᾽ οὐκ ἔξεσται ὑμῖν εἰς τάχος τού ποθουμένου μεταλαχεῖν· πρότερον γαρ ὑμῶν καταβραχὺ τὰς σάρκας ἐκδαπανήσας, οὕτω πικρὸν ὑμῖν τὸ τέλος τῆς ζωῆς ἐπιθήσω. Καὶ Ἅγιος, Ἤδη παρ᾽ ἡμῶν καὶ πρότερον ἤκουσας, καὶ νῦν μάνθανε περὶ τούτου βεβαίος, ὡς οὔτε τῶν σῶν βασάνων, οὔτε τῶν ἀπειλῶν λόγος ἡμῖν τὸ παράπαν οὐδ᾽ τυχών. γαρ ἐν τοῖς προλαβοῦσι δεινοῖς χεῖρα βοηθὸν παρασχόμενος, αὐτὸς καὶ νῦν ἐπικουρῶν ἔσται, καὶ ἀπόνως φέρειν παρασκευάζων τὰ ἐπαγόμενα. Καὶ εἰ βούλει πεῖραν λαβεῖν τῆς ἐν τῷ βαθεῖ γήρᾳ καρτερίας ἡμῶν, οὐδὲν τὸ κωλύον · εἴσει γαρ ἐπὶ ματαίῳ πονούμενος καὶ ἀνονήτοις ἐπιχειρῶν.

[17] [etiam objectis flagellis:] Θυμοῦ πλησθεὶς ἐν τούτοις δικαστὴς, μάστιγας κελέυει βύρσης ὠμῆς ἐνεχθῆναι, τεθῆναί τε κατὰ πρόσωπον, ἐ͂ιτα πρὸς τοὺς Ἁγίους · Αὐτὸν ὄμνυμι τὸν μέγαν, ἔφη, Θεὸν, καὶ τὴν εὐκλεᾶ τύχην Σαβωρίου, εἰ μὴ τῷ αὐτοῦ πεισθῆτε προστάγματι, τούτοις ὑμῶν ἀναλώσω τὰς σάρκας, οὐδένα οὖκτον ποιούμενος · εἰ δὲ καὶ τάχιον ὑμῖν γένηται μαστιζομένοις ἀποθανεῖν, ἀλλ᾽ ἐγὼ καὶ οὕτως αἰκίσομαι τοὺς νεκροὺς, καὶ κατὰ μέλος διατεμῶν ὀρνέοις τε καὶ κυσὶν ἐπιῤῥίψω. Ἅγιος ἐ͂ιπεν Ἀκεψιμᾶς · Εἰς κτίσμα ὀμόσαντί σοι, καὶ d Θεὸν ἀλλὰ καὶ τύχην ἀνθρώπου, δέδοικα μήπως οὐ μελήσει περὶ τῶν ὄρκον, οὐδ᾽ ἀπαράβατα φυλαχθήσονται ὠμωσμένα · εἰ δ᾽ ἀσφαλὲς ἔχεις ταῦτα καὶ βεβαίως, ἰδού σοι τὰ ἡμῶν σώματα, χρῶ κατὰ γνώμην, μηδένα οἶκτον ἡμῶν, ὡς ἔφης, μηδὲ φειδὼ ποιούμενος.

[18] Οὕτως εἰπόντας μιαρὸς δικαστὴς κελέυει τὰς χεῖρας διαταθέντας, [crudelißime cæsus] κατά, τε νώτων καὶ στέρνων, ἰσχυρῶς τύπτεσθαι. Εἰς τοῦτο δὲ προῆλθον ὠμότητος οἱ μαστίζοντες, ὡς ἐν δοῦναι μηδ᾽ ὅλως, ἕως αἱ σάρκες ἀποσπώμεναι τῶν ὀστέων, εἰς γὴν τῷ αἵματι συγκατέῤῥεον · δὲ κήρυξ ἐβόα· Πείσθητι τῷ τοῦ Βασιλέως θελήματι καὶ ζῆθι · Τῷ δὲ τοῦ Θεοῦ Ἀρχιερεῖ ἕως μὲν ἰσχὺς ἦν, ἀντεβόα, Ἐγὼ τοῦ ἐμοῦ Θεοῦ θέλημα μᾶλλον αὐτῷ δυναμούμενος τελειώσω, τοῦ δὲ Βασιλέως ὑμῶν οὐ δ᾽ ἄχρις ὠσὶ παραδέχομαι. Ἐπεὶ δὲ τά τε τῆς φωνῆς αὐτῷ διεκόπτετο, καὶ τὰ τῆς δυνάμεως ἤδη καταβραχὺ διελύετο, θάνατός τε ὅσονοὕπω παρὴν, τὸ ὄμμα ὑψοῦ διάρας, καὶ τὴν εἰς Θεὸν ὁμολογίαν διὰ τῆς πρὸς αὐτὸν ἀνανεύσεως ἀπαράτρεπτον σώζειν βεβαιωσάμενος, [sancte moritur:] ἐν αὐτῇ τῇ τῶν δεινῶν καρτερίᾳ τὴν ἀἡττητον ἐκείνην ψυχὴν τῷ ἀγωνοθέτῃ Θεῷ παρέθετο.

[19] Ἔτι δὲ θυμοῦ πνέοντες οἱ πικροὶ κολασταὶ, καὶ νεκρὸν ἤδη τὸ σῶμα νόμῳ τῷ τῶν κοράκων ᾐκίζοντο· ἐ͂ιτα ὠθήσαντες ἐπὶ κεφαλὴν, καὶ κατὰ τὴν πλατείαν ὥς τι τῶν βεβήλων οἱ μιαροὶ ῥίψαντες, [corpus triduo custoditum,] φυλακὰς ἐφιστῶσι τοῦ μηδὲ ταφῆς ὑπὸ τῶν φυλοχρίστων ἀξιωθῆναι· δαιμόνων ἰσχυρότατον δέος e ἐκτρίψαι φιλονικοῦντες οἱ ἐκείνων ὄντως θεραπευταὶ προθυμότατοι · τρισὶ δὲ ὕστερον ἡμὲραις τῶν φυλάκων ἀσχολουμένων, ἐπὶ τῆς θυγατρὸς τοῦ τῶν Ἀρμενίων φημὶ Βασιλέως, [surripitur a Christianis.] τις εἰς εἰρήνης ὅμηρον τῷ τῆς Περσίδος τότε βασιλέυοντι παρεσχέθη, παρὰ Χριστιανῶν κλέπτεται · θυσαυρὸς ὄντως οὐδέ ποτε δαπανώμενος.

CAP. IV.

[20] Οὕτως οὖν τοῦ μακαρίου Ἀκεψιμᾶ, δεκάτην ἄγοντος τοῦ Ὀκτωβρὶου, τρόπον ὃν εἴρηται, τὸ πέρας τῆς ζωῆς δεξαμένου, [S. Ioseph in fide persistens] ἱερώτατος Ἰωσὴφ μετ᾽ αὐτὸν εἰσήγετο · ᾧ προσχὼν βέβηλος δικαστὴς, Ἑώρακας, ἐ͂ιπε, τὸν ἑταῖρον τὸν σὸν, ὅιῳ πικρῷ τέλει ἐκ ζῆν ἀπηλλάγη; καὶ σὺ τοίνυν εἰ μὴ τοῖς ἐμοῖς λόγοις πεισθῇς, ταῖς ὁμόιαις ὑποβληθεὶς κολάσεσι τὸν αὐτὸν ἐκείνῳ θάνατον ὑποστήσει. δὲ τοῦ Θεοῦ θεῖος Ἱερεὺς, καὶ πρότερον, ἔφη, τῷ πρὸ σοῦ κρῖναι λαχόντι τὰ ἡμέτερα, εἴρημα, τοῦτο καὶ πρὸς σὲ νῦν ἐρῶ, ὡς οὔποτε κτίσμα προτιμήσομαι τοῦ δημιουργοῦ, οὐδὲ προσκυνήσω κτίσει παρὰ τὸν κτίσαντα, ἕως δὴ τοῦ ἐμοῦ κύριός εἰμι λογισμοῦ.

[21] Πολλὴ πρὸς ταῦτα Ἄρχων τῇ λύσσῃ καταληφθεὶς, ἐκέλευσε καὶ αὐτὸν ὁμόιως τῷ προλαβόντι διαταθέντα, ταῖς βοείαις μαστίζεσθαι. δὲ, [dire flagellatur:] Εἷς ἐστι Θεὸς, ἀνεβόα, καὶ πλὴν αὐτοῦ οὐδαμῶς ἕτερος, ᾧ καὶ τὴν λογικὴν λατρείαν προσάγομεν, ᾧ καὶ ζῶμεν καὶ κινούμεθα καὶ ἐσμὲν, [ut mortuus projicitur,] βραχέα τῶν βασιλικῶν φροντιζόντες προσταγμάτων. Ὡς δὲ ἐπὶ πολλαῖς ταῖς ὥραις τυπτούμενος σχεδὸν ἤδη καὶ νενέκρωται, νομίσαντες αὐτὸν τεθνάναι, [carceri includitur,] ἐπὶ τῆς ἀγορᾶς ἄραντες ἔῤῥιψαν · ἐ͂ιτα μαθόντες ἔτι λείψανόν τι πνεύματος αὐτῷ παραμένειν, ἐπὶ τὴν εἱρκτὴν κατακλείουσι.

[22] Μετὰ δὲ τοῦτον, τρίτος Ἀειθαλᾶς σοφὸς εἰσήγετο, πρὸς ὃν δικάζων, Ζωῆς, ἔφη, [S. Aithalas inter blanditias & minas constans,] καὶ θανάτου προκειμένων ἐν ὀφθαλμοῖς σου, δόξης τε καὶ ἀτιμίας,, μὴ τὸ χεῖρον ἕλη τὸ κρεῖττον καταλιπὼν, μηδὲ τὴν αὐτὴν βαδίσῃ τοῖς προλαβοῦσιν, οἱ τῆς ἑαυτῶν ἀφροσύνης ἄξιον ἀπηνέγκατο καὶ τὸ τέλος · σὺ δὲ ἀλλὰ τῇ ἐμῇ πειθόμενος συμβουλῇ, τιμῶν τε μεγίστων ἀξιωθήση καὶ βασιλικῶν οἷον ἐπιτέυξῃ τῶν δωρεῶν, εἰ δ᾽ οὖν μυρίων σεαυτῷ γενόμενος τιμωριῶν αἴτιος, ἐ͂ιτα καὶ τοῦ ποθεινοῦ πᾶσι φωτὸς βιαιότατα στερηθήση. δὲ γὲ θεῖος Ἀειθαλᾶς, αἰσχυναίμην ἄν ἔφη τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γὴν, εἰ τῶν ἐμῶν ἑταίρων, καὶ γῆρᾳ τρυχομένων, καὶ ἡλικίᾳ προβεβηκότων, ἔπειτα καρτερώτατα διηγονισμένων, αὐτὸς φιλοζωῶν καὶ ὑποπτήσσων τοὺς βασάνους ὀφθείην, τὴν ἡληκίαν ἔχων ἀκμαιοτέραν · οὐ μὰ τὸν ἐμοῦ Χριστοῦ θάνατον, οὐ φιλοψυχήσω, οὐ προδώσω τῶν δοκοῦντων ἀγαθῶν, οὐ τῶν χαλεπῶν τὴν εὐσέβειαν. [flagellis cæditur:] Θυμὸς τὸ ἐπὶ τούτοις πολὺς τοῦ Ἄρχοντος, μαστίγων δὲ ἐπιφοραὶ κατὰ τοῦ Ἁγίου. δὲ ῥυπαρὸν αὐτὸν ἀπεκάλει κύνα καὶ ἀγεννῆ· καὶ Ὥσπερ νοῦς σὸς, ἔλεγε, σαθρός τε καὶ ἀστενὴς, οὕτω δὴ καὶ αἱ βάσανοι, μορμολύκεια ψυχῶν ἀθλίων οὖσαι καὶ ταπεινῶν, ἀλλ᾽ οὐκ ἄνδρων γενναίων καὶ Χριστοῦ πόθῳ τὰς ψυχὰς ἐκπεπυρωμένων.

[23] Ἐκπλαγεὶς ἐπὶ τούτοις φρενόληπτος δικαστὴς · Τί τοῦτο, πρὸς τοὺς συνεδριάζοντας ἔφη; πῶς οἱ λεγόμενοι οὗτοι Χριστιανοὶ τῆς παρούσης καταφρονοῦσι ζωῆς, ἐκτόπως οὕτω διψῶσι τὸν θάνατον; Οἱδὲ, Ὅτε πατροπαραδότοις, ἔφησαν, προσέχοντες διδαχαῖς, ἄλλον ἐ͂ιναι κόσμον πιστέυουσι, τοῦ παρόντος καταπολὺ βελσίω τε καὶ θαυμασιώτερον, οὗ χάριν καὶ τῆς παρούσης ὑπερορῶσι ζωῆς. Ἐν ὅσῳ δὲ ταῦτα ἐλέγετο, τῇ τε τῆς ὥρας παρατάσει, [& misere dilaceratus] καὶ ταῖς τῶν αἰκιζόντων αὐτὸν σφοδροτάταις ἐπιφοραῖς, αἱ μὲν τοῦ πολυάθλου σώματος ἁρμονίαι διελύοντο, αἱ σάρκες δὲ ξεόμεναι αὐτῷ αἵματι κατὰ γῆς συνέῤῥεον. Ἐπιβραχὺ δὲ τοῦτον ἀνεθῆναι κελεύσας, ὥσπερ ἔλεον αὐτοῦ λαβὼν δικάζων, Ἀλλ᾽ εἰ βουληθείης, ἔφη, τῷ βασιλικῷ πιστῆναι προστάγματι, [spernit blanditias:] εἰσὶ παρ᾽ ἡμῖν ἰατροὶ οἵ σου τὸ τάχος ἰάσονται τὰς πληγάς. Πρὸς ὃν εὐθὺς Μακάριος, Εἰ λόγῳ μόνῳ τὰς ἐμὰς ἐ͂ιχες ἰᾶσθαι πληγὰς, τραυματία σὺ καὶ φρένας καὶ τὴν ψυχὴν, οὐδ᾽ οὕτως ἄν σοι προσέσχον, ἐφ᾽ οἷς ἀνόητα παραινεῖς. Πειράζων εἴρηκά, φησιν δικάζων· ἐπεὶ καὶ θελήσαντί σοι τάχα τῷ τοῦ Βασιλέως ἐ͂ιξαι προστάγματι, οὐδὲν ἦν παρὰ τοῦτο πλέον, τῶν πληγῶν ἤδη τὸν θάνατόν σοι μνηστευομένων · ὅθεν ἐγώ γε Χριστια νοῖς πᾶσιν ὑπόδειγμα γενέσθαι σε παρασκευάσω, τοῦ μὴ ἀδεῶς οὕτω ταῖς κατὰ τῶν Ἀρχόντων ὕβρεσι χρῆσθαι. Ἀλλ᾽ εἰ καὶ ἐν ἄλλοις, φησὶ ἱερώτατος Μάρτυς, ἀλλόκοτα πολλάκις εἴρηκας καὶ ψευδῆ, νῦν καὶ μὴ βουλόμενος τὰ ἀληθῆ ἔλεξας, καὶ πάντως οὐκ εἰς μακρὰν ἀποβήσεται · ὑπόδειγμα γάρ με τῷ ὄντι ἀγαθὸν καὶ τοῖς ἔπειτα θήσεις καρτερίας καὶ γενναιότητος · οἳ, καθάπερ εἰς ἀρχύτυπόν τι τὴν ἡμετέραν ἀφορῶντες ὑπομονὴν, ῥᾳδίως σοῦ τε καὶ τῶν ὁμοίως ἐχόντων τὰς βασάνους οἴσουσιν.

[24] Ἔκπληξις ἐπὶ τοῖς ῥηθεῖσι κατέσχε τὸν δικαστὴν· καὶ δή τινα τῶν παρ᾽ αὐτῷ μέγα δυναμένων προσκαλεσάμενος, [Abducti ambo in urbem Arbel.] ὃς Ἀδεσχέγαρ f μὲν ἐλέγετο, ἐκ πόλεως δὲ ὥρμητο Ἀρβὴλ καλουμένης, Τούτους παραλαβὼν, ἔφη, πρὸς τὴν σὴν ἀπάγαγε πόλιν, Χριστιανῶν χερσὶ καταλευθησομένους· τοῦτο γάρ μοι τὸ δραστήριον τὸ σὸν καταπράξασθαι βούλομαι · δι᾽ ἣν αἰτίαν, οὐδὲ τὸν διὰ ξίφους αὐτοῖς ἐπενεγκεῖν ἠθέλησα θάνατον. Παραυτίκα γοῦν ἀχθοφόροις ζώοις ὥσπἐρ τινα τῶν ἀψύχων ἐπιφορτίσας αὐτοὺς καὶ περιδεσμήσας, τὴν ἐπὶ τὴν πατρίδα ἐκεῖνοι ἐστέλλοντο, ἐπεὶ μὴ δυνατῶς ἐ͂ιχον ἐγκαθῆσθαι τοῖς ζώοις, ἐσχάτην ὑποστάντες τῶν μελῶν g πύρεσιν · ὅθεν ἐῤῥίπτοντο κατὰ γῆς, ἐν οἷς ἔδει καταλύειν αὐτοὺς, οἶά τινα νεκρὰ σώματα · καὶ δὴ τὰ κατὰ τὴν πόλιν ἀχθέντας Ἀρβὴλ, [carceri includuntur:] δεσμωτήριόν τι δέχεται τούτους ζοφῶδες καὶ ἀλαμπὲς, ἐν ᾧ σήψεως τῶν σαρκῶν ἀπὸ τῶν πληγῶν αὐτοῖς ἐπιγενομένης, ἰχώρ τε πολὺς ἀπέῤῥει, καὶ ὀδύναι τῶν Ἁγίων δρυμυτάται καθικνοῦντο · καὶ μάλιστα τῷ μὴ ἐφεῖσθαί τινι τῶν Χριστιανῶν πρὸς ἀυτοὺς εἰσελθεῖν, καὶ μικρᾶς γοῦν τινος ἐπιμελείας αὐτοὺς ἀξιῶσαι.

[25] Γυνὴ δέ τις εὐσεβὴς καὶ φοβουμένη τὸν Κύριον, ἐν τοῖς ὁρίοις τῆς αὐτῆς πόλεως παροικοῦσα, [nocte in domo piæ mulieris foventur:] ἄωρὶ τῶν νυκτῶν ἀφίκετο πρὸς τὸ δεσμοτήριον, καὶ χρήμασιν ἱκανῶς τοὺς φύλακας θεραπεύσασα, κατεπράξατο ἑαυτῇ τὸ τοὺς Ἁγίους οὕτω λεληθότως ἀναλαβεῖν, καὶ πρὸς τὸν ἑαυτῆς οἶκον, οὐ μακρὰν ὄντα, χερσὶ τῶν ἑαυτῆς θεραπόντων διαβασταζομένους ἀγαγεῖν · εἰτα προθεῖσα h τούτοις, οὐδὲ φθέγξασθαι δυναμένους ἐκμάσσει μὲν αὐτοῖς τὸν ἰχῶρα, ἠπίοις δέ τισι φαρμάκοις παρεμυθεῖται τὰς ἀλγιδόνας, ὀθονίοις περιδεσμοῖ καθαροῖς, μύροις χρίει πολυτέλεσι, καὶ οὕτω διὰ πάντων τὸ θεραπευτικόν τε καὶ φιλόχριστον ἐπιδείκνυται, καταφιλοῦσα μὲν τὰ μαρτυρικὰ μέλη, καὶ τούτοις ἐπιδακρύσασα, ἰχῶρι τῷ ἐξ αὐτῶν ἀποστάζοντι ἑαυτὴν ὑπαλείφουσα.

[26] Ὀψὲ δὲ καὶ μόλις ἀνενεγκὼν μακάριος Ἰωσὴφ, Τὸ μὲν περὶ ἡμᾶς σου συμπαθὲς καὶ φιλότιμον, ἱερώτατον ἔφη γύναιον, [& mutuo colloquio recreati,] ἀποδεκτὸν καὶ Θεῷ καὶ τοῖς ὑπὲρ αὐτοῦ ἄθλουσιν ἡμῖν · τὸ δὲ οὕτως ἡμᾶς δακρύειν ἀμέτρως, πόῤῥω τῆς ἀψευδοῦς τῶν Χριστιανῶν ἐλπίδος, καὶ τῆς ἡμῶν πίστεως. Πρὸς ὃν σεμνοτάτη γυναικῶν, Ἐμοὶ μὲν χαρᾶς ψυχὴ πληροῦται, λογιζομένη ὅπως τοσαύτην ὑμῖν Χριστὸς ἐνέθηκε τὴν ἀνδρίαν, ὥστε πρὸς τηλικαύτην ὀδυνῶν δριμύτητα διακαρτερῆσαι· ᾔσθην δ᾽ ἂν ἐπιπλέον, καὶ εἰ τῷ μαρτυρίῳ τελειωθέντας ἐ͂ιδον ὑμᾶς · τὸ δὲ δακρύειν φύσεως ἀνθρωπίνης ἴδιον, οἶκτον ἐπὶ τῷ συγγενεῖ λαμβανούσης. Ἀλλὰ μὴ λυπεῖσθαί σε, θεῖος Ἰωσὴφ ἀπεκρίνατο, μηδὲ δακρύειν ἡμῶν ἕνεκεν χρὴ, ἐπισταμένην πάντως, ὡς αἱ διὰ Χριστὸν θλίψεις αἰωνίου πρόξενοι εὐφροσύνης καὶ βασιλείας οὐρανῶν καθίστανται. Ἤδη δὲ τῆς ἡμέρας ὑπαυγαζούσης τῇ εἱρκτῇ πάλιν κατὰ τὸ λεληθὸς ἀποδίδονται.

CAP. V.

[27] Ἓξ δὲ διεληλυθότων μηνῶν, παραλύεται μὲν τῆς ἀρχῆς τοὺς Ἁγίους ἐπί τῷ καταλευσθῆναι παραλαβὼν, [post sex menses sistuntur coram Iudice:] ἕτερος δὲ τοῦτον δεινότερος διαδέχεται, τούνομα Ναζερώθ, ᾧ καὶ πρόσταγμα βασιλικὸν ἦν, ὥστε συλληφθέντας Χριστια νοὺς χερσὶ Χριστιανῶν λίθοις βαλλομένους ἀναιπεῖσθαι. Ἐπιστάντι γοῦν τῇ πόλει · καὶ τὸν τοῦ πυρὸς ναὸν εἰσελθόντι, οἱ τοῦ πυρὸς λατρευταὶ · Εἰσί τινες, ἐ͂ιπον, ἐνταῦθα Χριστιανοὶ, συχνὸν ἤδη χρόνον ἐν ἀσφαλεῖ φρουρᾷ κατακεκλεισμένοι, οἳ καὶ πρότερον, ὡς ἡμῖν ἐγνώσθη, αἰκισμοῖς σφόδρα χαλεπῶς ὑποβληθέντες, τῆς ἰδίας οὐκ ἐπείσθησαν ἔξαρνοι γενέσθαι θρησκείας. Τούτων αὐτὸς ἀκούσας, παραχρῆμα τοὺς Ἁγίους τῷ βήματι παραστῆναι κελέυει, καί φησι πρὸς αὐτοὺς, Τοῦ Βασιλέως Σαβωρίου πόλεις μὲν ὀχυρὰς καταστρεψαμένου, ἔθνη τε πλεῖστα καταδουλωσαμένου δυσκαταγώνιστα, πῶς ὑμεῖς ὑπὸ τὴν αὐτοῦ χεῖρα τελοῦντες, τὴν αὐτοῦ δὲ καρπούμενοι γὴν, ὥσπερ ἀποσταταί τινες πολλὴν αὐτοῦ κατέγνωται τῶν προσταγμάτων ὀλιγωρίαν.

[28] [S. Ioseph amœne respondet.] Πρὸς ταῦτα θαυμαστὸς Ἰωσὴφ, Εἰ τυραννίδα τινὰ καὶ ἀποστασίαν, ἔφη, κατὰ τοῦ Βασιλέως ὑμῶν κεκινήκαμεν, ἔδει πάντως αὐτὸν ἐπαγόμενον ἡμῖν ἐπιθέσθαι, γοῦν ἕτερον καθ᾽ ἡμῶν ἐκπέμψαι, τὸν καὶ χεῖρα γενναῖον, καὶ πεῖραν ἱκανὸν, καὶ στρατηγεῖν δεξιώτατον · ἀλλὰ τοσοῦτον ἡμεῖς ἀπέχομεν τοιούτοις ἐπιχειρεῖν, ὥστε οὐκ ἄλλον, ἀλλά σε καθ᾽ ἡμῶν ἐκπέμψαι, γυναιξὶ μᾶλλον θαλαμευομέναις ἀνδράσι διαμάχεσθαι μεμελετηκότα · ἡμεῖς γαρ ὡς πρόβατα ἑαυτοὺς ἐπὶ σφαγὴν ἐκδεδώκαμεν, ὡς ἂν ὑποτάσσεσθαι πάσαις ἐξουσίαις κεκελευσμένοι.

[29] Ἄρχων ἐ͂ιπεν, Ὡς ἔοικεν τὸν ἐμὸν ἀνερεθίζων θυμὸν, ἐπὶ τὸ τάχιόν σε τοῦ ζὴν ἀπαλλάξαι, [suspensus nervis boum cæditur:] ταῖς ὕβρεσι ταύταις καθ᾽ ἡμῶν κέχρησαι · ἀλλ᾽ οὐκ ἐπιτεύξεῖ τοῦ ποθουμένου · χρόνῳ γαρ καὶ τιμῇ παραδώσω σε, καὶ πολλαῖς βασάνοις κατολίγον ἐξαναλώσω. Κελέυει τοίνυν σχοινίοις ἄκρων ἐκδεθέντα ποδῶν κατὰ κεφαλῆς κρεμασθῆναι, βοείαις δὲ ξηραῖς τὰς πληγὰς ἐπιξέεσθαι. Οὕτως οὖν αἱ φλέβες, τῷ βιαίῳ τῶν αἰκισμῶν ἀναστομωθεῖσαι, ὡς ἐκ πηγῆς παρεῖχοντὰ αἵματα καταῤῥεῖν · τὸ δὲ περιεστὸς πλῆθος, τὴν τοῦ δικαστοῦ μεμφόμενον ἀγριότητα πρὸς οἶκτον ἐκινοῦντο καὶ δάκρυα, τὸν ἱερὸν πρεσβύτην τῆς ὑπομονῆς ἐκπληθόμενοι.

[30] [Magorum fallaciam spernit:] Τινὲς δὲ τῶν περιεστώτων Μάγων, ἐν ἀποῤῥήτῳ προσιόντες τῷ Μάρτυρι, Εἴσελθε μεθ᾽ ἡμῶν, ἔλεγον, εἰς τὸν τοῦ Θεοῦ ἡμῶν ναὸν ἐγκρυφεῖ i, εἴγε καὶ τὴν τῶν πολλῶν ὄψιν αἰσχύνῃ, καὶ θύσας ἀπαλλάγηθι τῶν κολάσεων. δὲ Ἀπόστητε ἀπ᾽ ἐμοῦ ἐ͂ιπεν λαμπρὰ τῇ φωνῇ ἀπόστητε οἱ τὴν ἀνομίαν ἐργαζόμενοι, ὅτι Κύριος τῆς δεήσεώς μου εἰσήκουσεν. Εἶτα τριῶν ἤδη διελθουσῶν ἡμερῶν, κελέυει ἀνεθέντα τῶν πληγῶν αὐτῷ παραστῆναι. Καὶ τί φησιν πείθει τῷ τοῦ Βασιλέως προστάγματι, [& de altera vita instruit:] καὶ τὸ ζὴν τοῦ ἀποθανεῖν ἀπαλλάττῃ, οὐ; Ἅγιος ἀπεκρίνατο, Μὴγένοιτό μόι ποτε τοιαύτης ἐπιθυμῆσαι ζωῆς, ἐν ᾗ ἴδοι με ἥλιος αὐτῷ μᾶλλον τῷ ποιητῇ αὐτοῦ τὴν προσκύνησιν ἀπονέμοντα. Τί δὲ καὶ προτιμητέος σοι, ἐ͂ιπεν, θάνατος τῆς ζωῆς; Ἅγιος ἔφη, Ναὶ · γαρ θάνατος οὗτος πρόξενός μοι ζωῆς γίνεται αἰωνίου, ἀγαθῶν τε πολλῶν ἡμῖν καθίσταται αἴτιος, οὔτε ὀφθαλμοῖς ἐστι θεατὰ, οὔτε μὴν καταληπτὰ διανόιᾳ. Πρὸς ταῦτα εἴρων ἐκεῖνος καὶ χλευαστὴς οἷάπερ ἀγγελῶν τῷ Μάρτυρι τῆς ἀπωλίας, Μεγαλας οὖν ημῖν, ἔφη, τὰς χάριτας ὀφείλεις ὁμολογεῖν, εἴ σοι τηλικούτων ἀγαθῶν πρόξενοι καθεστήκαμεν, πάντως δὲ καὶ ἡμᾶς κοινωνοὺς αὐτῶν γενέσθαι σοι παρασκευάσεις, ἅτε δὴ καὶ συνεργούς σοι γενομένους πρὸς τὴν κτῆσιν τῆς ἐκείνης μακαριότητος. δὲ Ἅγιος, [& pro eorum conversione orat:] Μὴ εἰρωνέυου, ἐ͂ιπε, τὰ πρὸς ἡμᾶς δικαστὰ, ἡμεῖς μὲν γαρ καὶ τοὺς ἐχθροὺς ἀγαπᾶν, καὶ τοὺς μισοῦντας καλῶς ποιεῖν παρὰ τῆς θείας ἐντολῆς πεπαιδεύμεθα · πλὴν ἀλλ᾽ ἕως ἐν τῷ παρόντι βίῳ ζῶντες ἐσμὲν ἀμέλει καὶ εὐχόμεθα, τῆς πλάνης ὑμᾶς ἀποστάντας μεταμαθεῖν τὴν εὐσέβειαν, ὡς ἄν εἴη καὶ ὑμῖν μερὶς καὶ κλῆρος ἐν τοῖς ἀφράστοις τοῦ Θεοῦ ἀγαθοῖς· ἐν δὲ τῷ μέλλοντι οὐχ ἡμῖν δέδοται κολάσεως ἐξαιρεῖσθαι τὰ ἀγαθὰ διδόναι, τοῦτο γαρ τῷ Θεῷ κεῖται μόνῳ, τῷ καὶ ἓξουσίαν ἐχοντι κρίνειν ζῶντας καὶ νεκρούς.

[31] Ἄρχων ἔφη, τὰς τοιαύτας ἐρεσχελίας ἐν τῷ παρόντι καταλιπὼν, [non terretur novis minis:] καὶ τὰ ὀνειροπολούμενά σοι ταυτὶ ἀγαθὰ, τῷ βασιλικῷ προστάγματι πείσθητι, ἐπεὶ τηλικαύταις ὑποβαλῶ σε τιμωρίαις, ὡς διά σοὺ καὶ τοὺς ἄλλους πεισθῆναι Χριστιανοὺς, τῶν ἐν χερσὶ τὰ ἐν ἐλπίσι μηδαμῶς ἀνταλλάττεσθαι. Ἅγιος, Τοῦτο γάρ μοι ἔφεσις, ἐ͂ιπε, καθάπερ δὴ καὶ αὐτὸς ἔγνωκας, τὸ διὰ τάχους πρὸς τὰς αἰωνίους παραπεμφθῆναι μονὰς, κᾂν ἄλλας δὲ μυρίας ἐπαγάγῃς μοι τιμωρίας, κᾲν μετὰ σὲ ἔτερος, τετελειωμενος ἐν τῇ Χριστοῦ χάριτι εὑρεθήσομαι · ἔχω γαρ τὸν ἐνισχύοντά με Θεὸν, [futurus exemplar Christianis:] δι᾽ ὃν καὶ ταῦτα ὑπομένειν προῄρημαι · Χριστιανοῖς δὲ οὐ προτροπὴ πρὸς ἄρνησιν εὐσεβείας, ὡς σὺ ἔφης, διὰ τῶν σῶν ἔσομαι βασάνων, ἀλλὰ παράκλησις μᾶλλον εἰς θεοσέβειαν · αὐτοὶ γάρ με καθορῶντες ἐν γήρᾳ τοιούτῳ τὰς σὰς παρὰ φαῦλον ποιούμενον τιμωρίας, ὑπόδειγμα καλὸν ἕξουσι γενναιότητος, καὶ τῆς μιμήσεως οὐκ ἀπολεφθήσονται. Τούτων ἀκούσας Ἄρχων· καὶ τὸ τοῦ μακαρίου γέροντος ἀκατάπληκτον ἐκπλαγεὶς, [carceri includitur.] ὑπό τινων διαβασταχθέντα κελέυει, ἐπεὶ μὴ βαδίζειν ἠδύνατο, τῷ δεσμωτηρίῳ πάλιν κατακλεισθῆναι.

[32] Εἶτα πρὸς τὸν μακάριον ἀποβλέψας Ἀειθαλᾶν, Καὶ σύ φησιν τῆς αὐτῆς ἔχῃ παραπληξίας, [S. Aithalas suspensus flagellatur.] καὶ τὴν τοῦ μεγίστου φωστῆρος διαπτύεις προσκύνησιν; τῆς ἀληθείας κήρυξ ἀποκρίνεται, Ζῆ Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς, τοῦ ζῶντος Θεοῦ υἱὸς, εἰς ὃν ἐκ νεότητος ἢλπισα, ὡς ἀμετάθετον ἔχω τὸν λογισμὸν, καὶ οὐδεὶς μεταπείσει με τὴν τοῦ Θεοῦ τιμὴν τοῖς αὐτοῦ κτίσμασιν ἀπονεῖμαι. Ἐπεὶ τούτων ἀλαζὼν ἐκεῖνος καὶ βάρβαρος ἤκουσεν, ἐκδεθῆναι τῶν ἀστραγάλων κελέυει τὸν Ἅγιον, τῷ ξύλῳ τε προσανρτᾶσθαι, καὶ ταῖς βοείαις μαστίζεσθαι. δὲ μεγάλῃ τῇ φωνῇ Χριστιανὸν ἑαυτὸν ἀνεκήρυττεν· ἀπειρήκει μαστίζων ἀσεβὴς μᾶλλον, Ἅγιος ὑφειμένον τι φθέγγεται, καὶ τῆς ὑπὲρ Χριστοῦ καρτερίας ἀνάξιον.

[33] Κελέυει τοιγαροῦν τοῦ ξύλου κατενεχθῆναι, καί τινα Μανιχαῖον ἐπ᾽ ἀτόποις τισὶν ἁλόντα εἰς τὸ μέσον ἀχθῆναι, Καὶ ἴδε, φησὶ τῶ Μάρτυρι, τὴν οἰκείαν αὐτὸν θρησκείαν περιφανῶς ἐξ ομνόμενον. Αἰκίζεσθαι οὖν ἐπίτρεψας τὸν Μανιχαῖον ἠνάγκαζε πρὸς τὴν ἄρνησιν· δὲ ἀντείχετο μὲν τὰ πρῶτα, [Manichæo deficiente ridet:] καὶ πρὸς τὰς πληγὰς ἐώκει διαγωνίζεσθαι · ἐπεὶ δὲ βιαιότερον οἱ μαστίζοντες ἐπετίθεντο, καὶ ἰσχυρῶς αὐτοῦ καθίκοντο αἱ ωληγαὶ, ἡττηθεὶς τῶν πόνων, ἔξαρνος εὐθὺς γίνεται, καὶ ἀνάθεμα Μάνεντι καὶ τοῖς αὐτοῦ δόγμασιν ἐξεβόα · καὶ δηθὰ προσάγουσιν αὐτῷ μήρμυκα, προστάσσοντες ἀνελεῖν · δέ ἀπέκτεινεν παραχρῆμα λαβὼν. Ἐφ᾽ ᾧ διαχυθεὶς Ἅγιος, καὶ οἷον ἐπιγελάσας τῷ γενομένω, Τεταλεπώρηκεν, ἔφη, τοῦ Μάνεντος λατρευτὴς, καὶ φόνου ἑάλωκε, τὸν ἑαυτοῦ Θεὸν ἀνελὼν · ἐγὼ δὲ μακάριον ἑμαυτὸν ἤγημαι, κατὰ Παῦλον, ὅτι Χριστοῦ δυνάμει περιφανῶς κραταιούμενος, τοῦ εἰπόντος, Ἐγὼ νενίκηκα τὸν κόσμον, ἀήττητόν μου τὸ φρόνημα συντηρῶν.

[34] [iterum flagellatus ut mortuus projicitur:] Θυμοῦ πληρωθεὶς ἐπὶ τούτῳ παράφορος δικαστὴς, ῥάβδοις ῥοῶν ἐξηκανθωμέναις τύπτειν προστάττει τὸν Ἅγιον. Οὕτω δὲ κατειργάσαντο αὐτὸν αἱ πληγαὶ, ὡς καὶ ἄφονον σχεδὸν γενέσθαι, καὶ μηδὲ τῶν ἐπιφορῶν ἐπαισθάνεσθαι · ὅθεν καὶ ὡς ἤδη τεθνηκότα σύραντες, ἔξω ῥίπτουσιν. Εἷς δέ τις τῶν Μάγων, τὸ καρτερικὸν ἐκεῖνο σῶμα γυμνοθὲν θεασάμενος, καί τι φιλάνθρωπον παθὼν πρὸς τὴν φύσιν, ῥάκει τοῦτο περικαλύπτει · οἱ δὲ τῆς αὐτῆς ἐκείνῳ θρησκείας, τὸ γεγονὼς θεασάμενοι, διαβάλλουσιν αὐτὸν πρὸς τὸν Ἄρχοντα καὶ παραχρῆμα πικραῖς αἰκίζεται μάστιξι, καὶ μισθὸν τοῦτον τῆς συμπαθείας δέχεται. [carceri includitur.] Τὸν μὲν τοι μακάριον Ἀειθαλᾶν, ἐμπνέοντα ἔτι, τῷ δεσμωτηρίῳ παραδιδοῦσι.

CAP. VI.

[35] Μαθὼν δέ τινα δικαστὴς Ἄρχοντα τῶν μεγίστων, Σαβώριον τούνομα, τῇ αὐτοῦ κώμῃ ἐπιδεδημηκέναι, (Μακελλαρία αὐτὴ ἐλέγετο k φερωνύμως) τούτῳ τὴν τῶν Μαρτύρων ἐξέτασιν ἐπιτρέπει. [A novo Præside ambo examinati] δὲ τοῖς προλαβοῦσιν ὁμοίως ἔχων ἀσεβείας καὶ ἀγριότητος, ἀποβλέψας πρὸς τοὺς Ἁγίους, Καὶ τὴν πολιὰν ὑμῶν, ἐ͂ιπεν, αἰδούμενος καὶ τῆς ταλαιπωρίας οἰκτείρων ὑμᾶς, παραινῶ προσκυνῆσαι ἡλίῳ, καὶ τοῦ ἐκ τῶν θυσιῶν αἵματος ἀπογεύσασθαι, ἵνα πικροῦ θανάτου ῥυσθέντες τὴν γλυκεῖαν πᾶσι ζωὴν κερδήσητε. Οἱ Ἅγιοι, ὡς ἐξ ἑνὸς στόματος πρὸς αὐτὸν, Τοῖς σαρκοβόροις, ἐ͂ιπον, εἴθισται κυσὶν αἵματος ἀπογέυεσθαι οὐκ ἀνθρώποις, [generose respondent.] σοὶ δὲ μᾶλλον ἐκφορεῖσθαι τοιούτων προσήκει, κυνὸς ἔχοντι λύσσαν, καὶ τοῦ πεποιηκότος καθυλακτοῦντι καὶ ἀγριαίνοντι.

[36] Ὡς δὲ καὶ μαστίζεσθαι τοὺς Ἁγίους ἐκέλευεν, ἔλεον δῆθεν αὐτῶν οἱ περιεστηκότες λαμβάνοντες, [flagellis cæduntur:] Ἐψήματος, ἔλεγον, ἀντὶ αἵματος κατὰ τὸ λανθάνον ἀπογευσάμενοι, σώθητε, καὶ τῶν ἐπῃρτημένων ἀπαλλάγητε τιμωριῶν. Οἱ δὲ, Μὴ γένοιτο ἡμῖν, ἀπεκρίναντο, μή τε σχήματι μή τε ἄλλως τὸ καθαρὸν ἐπιλυγάσαι τῆς ἡμῶν πίστεως, καὶ τὸ πολυχρόνιον τοῦτο καταισχύναι γῆρας. δὲ ποικίλος Ἄρχων ἐκεῖνος καὶ κομιδὴ πονηρός, Ἀλλ᾽ εἰ κρέας ὑμῖν, ἔφη, καθαρὸν ἐνεχθείη, οὐδὲ τούτου ἄν ἀπογεύσοισθαι; Οἱ Ἅγιοι ἐ͂ιπον, Ἐξἀκαθάρτου τί καθαρον; καὶ ἐκ χειρῶν σῶν τῶν μεμολυσμένων τί ποτε ἄν ἀμόλυντον ᾖ; Πασῶν τύνοιν τῶν τοιούτων σου μηχανῶν ἀφέμενος, ταχεῖαν τὴν καθ᾽ ἡμῶν ἀπόφασιν ἐπενεγκεῖν προθυμήθητι · εἰκῆ γαρ κοπιᾷς, εἰς ἀέρα δέρων, καὶ παίων ἀμαθῶς τὸν ἀδάμαντα.

[37] Κοινῆ τοιγαροῦν μετὰ τῶν συνεδρευόντων διασκεψάμενόι τε καὶ ψηφισάμενοι χερσὶ Χριστιανῶν τοὺς Ἁγίους κατελευσθῆναι, πλῆθος Χριστιανῶν συναθρόιζουσι, μεθ᾽ ὧν καὶ τὴν θαυμασίαν συνέλαβον Ἰσδανδούλ· καὶ δηθὰ τὸν μακάριον Ἰωσὴφ πάλιν διαβαστάσαντες, εἰς τὸ κριτήριον παριστῶσι. [S. Ioseph in quæstionem vocatus, conspuit in vultum Præsidis:] Νέυει οὖν τῷ Ἡγεμόνι Ἅγιος πρὸς αὐτὸν ἐγγίσαι, ὥς τι τῶν ἀποῤῥήτων ἀκουσόμενον. Τοῦ δὲ εὐθέως παραγενομένου καὶ πλησιάσαντος, σιέλου τὸ στόμα πληρώσας Μάρτυς, τοῦ μιαροῦ ἐκείνου καταπτύει προσόπου, Οὐκ αἰσχύνῃ, ἐπειπὼν, ἀναιδέστατε, ἀγρίως οὕτως καὶ δυσμενῶς κατὰ τῆς κοινῆς ταύτης νεανιευόμενος φύσεως, καὶ σῶμα ἤδη νενεκρομένον αὖθις εἰς ἐξέτασιν ἄγων; δὲ παρὰ τῶν συνεδρευόντων πολλὰ τῆς περιττῆς ταύτης ὠμότητος κατονειδισθεὶς, καὶ γέλωτα οὐδὲ ὅσον εἰπεῖν ὀφλήσας, πρὸς τὴν ἰδίαν πάλιν καθέδραν ὑποστρέφει, κατησχυμμένος.

[38] [ad lumbos usq; fossæ impositus,] Τὸν δὲ Ἅγιον ποῤῥωτέρω ποῦ διαστήσαντες, καὶ ὁπίσω τῶ χεῖρε δεσμήσαντες, βόθρον αὐτῷ διορύσσουσι, καὶ καθέντες μέχρις ὀσφύος αὐτὸν χωννύουσιν · ἐ͂ιτα τοὺς συλληφθέντας περιστᾶσι Χριστιανοὺς, καὶ παίοντες βάλλειν τὸν ἀοίδιμον λίθοις διεκελέυοντο, [lapidibus, (negante id facere S. Isdandul)] μεθ᾽ ὧν καὶ τὴν ἱερὰν Ἰσδανδοὺλ τὰ ὅμοια ποιεῖν ἐπείγοντο. Ἐκείνη, Ἀπὸ τοῦ αἰῶνος, ἔφη, οὐδὲν ἤκουσται τοιοῦτον, ὥστε γυναῖκα κατ᾽ ἀνδρῶν ὁσίων χεῖρα ἐκτείνειν καταναγκάζεσθαι, ὥσπερ νῦν ὑμεῖς ποιεῖτε, ἀποσχόμενοι μὲν τοῦ κατὰ τῶν ἐχθρῶν ἀγωνίζεσθαι, καθ᾽ ἡμῶν δὲ αἴροντες ὅπλα, καὶ τὴν πατρίδα, εἰρήνην ἄγουσαν, αἱμάτων καὶ σφαγῶν ἐμπιπλῶντες. Οἱ δὲ ὀβελίσκον μακρῷ καλάμῳ παραδεσμήσαντες κεντεῖν αὐτῷ τὸν Ἅγιον παρεκελέυοντο· κᾀκείνη, Μὴ γένοιτό μοι, ἔφη, δρᾶσαι τοιοῦτον, ὡς ἐγώ γε ἡδέως ἂν πρότερον τῇ ἑμῇ καρδίᾳ τοῦτο ἐγκαταπῆξαι, πρὸς βραχὺ τοῦ Ἁγίου δι᾽ αὐτοῦ ψαύσω σώματος. Οὕτως μὲν, ἀνδρικὴν ἐπιδειξαμένη τὴν ἔνστασιν, κρεῖττον τῆς ἐπινοίας ὥφθη τῶν μιαιφόνων. [obrutus e vita abit:] Τὸν δὲ Ἅγιον τοσαύταις νιφάσι λίθων συνέχωσαν, ὣς μόνην κεφαλὴν ὁρᾷν λοιποῦ σώματος τῇ σωρείᾳ τῶν λίθων συγκεχωσμένου· ἣν δή τις τῶν ἀσεβῶν Ἀρχόντων ἔτι κινουμένην ἑωρακὼς· ἑνὶ τῶν δημίων κελέυει, χειροπλήθη λίθον λαβόντι ἄνοθεν ἐπαφεῖναι· οὗ δὴγενομένου, καὶ τῷ τοῦ λίθου βάρει τέλεον αὐτῆς συντριβείσης, τὴν τιμίαν ψυχὴν Μακάριος τῷ Χριστῷ παρατιθησι.

[39] Φυλάκων τοίνυν ἐπιστασίαις τὸ πολύτιμον ἐκεῖνο σῶμα, [subsecuta ultione in corporis custodes:] καθάπερ θησαυρός τις, συνετηρεῖτο. Τριῶν δὲ διελθουσῶν ἡμερῶν, καὶ τῆς τετάρτης ἤδη ἐπικαταλαβούσης, σεισμὸς μέγας οἷος καὶ φοβερὸς γίνεται, εἰθ᾽ οὕτως ἀστραπῶν ὑποφαινομένων βροντῶν δὲ μεγίστων ἐπικαταῤῥηγνυμένων αὐταῖς, πῦρ οὐρανόθεν κατενεχθὲν, ἀποτεφροῖ μὲν τοὺς φύλακας, τὴν σωρὸν δὲ τῶν λίθων οἶά τινα χοῦν ἐκφορεῖ, τὴν ἐπὶ τῷ Μάρτυρι τιμὴν τοῦ Θεοῦ φανερὰν πᾶσι καθιστῶντος· τὸ σῶμα δὲ ἀφανὲς γίνεται, ἐ͂ιτε τοῦ Θεοῦ τοῦτο οἷς οἶδε τρόποις μεταθῆναι οἰκονομήσαντος, εἴ τε ἀνθρωπίνων ἀνελομένων χειρῶν.

[40] Ἀειθαλᾶν δὲ τὸν τιμιώτατον, εἰς κόμην Πατρὰς καλουμένην ἀπαγαγόντες, Χριστιανῶν χερσὶ καὶ αὐτὸν καταλευσθῆναι παρασκευάζουσιν. [S. Aithalas lapidatus obit:] Οὗ τὸ σῶμα μοναχόι τινες τῶν ἐκεῖ κατοικούντων, νυκτὸς ἐπελθόντες καὶ διαλαθόντες τοὺς φύλακας, ὑφαιροῦσι, κλέμμα ὄντως ἐπαινετὸν ἐργασάμενοι, καὶ πρᾶγμα οὐ σκότους ἀλλὰ φωτὸς ἄξιον · ἐ͂ιτα κὰὶ τὰ νενομισμένα δράσαντες ἐπ᾽ αὐτῷ, ἐν τόπῳ τινὶ τῶν ἐπισήμων κατατιθοῦσιν. Ἔνθα δὲ τὸν Ἅγιον ἀναιρεθῆναι. συνέβη, θαυματουργεῖ Θεὸς ἄξιόν τι, καὶ τῆς αὐτοῦ δηνάμεως, καὶ τῆς τοῦ Μάρτυρος δόξης· φυτὸν γάρ τι μυῤῥίνη φυεῖσα, νοσημάτων γίνεται παντοίων ἀπαλλαγή. Ἐπὶ πέντε τοιγαροῦν χρονοις, τῶν θαυμάτων οὕτω διὰ τοῦδε τοῦ φυτοῦ τελουμενων, οἱ τὰ ἑλλήνων θρησκέυοντες, φθόνῳ βαλλόμενοι τὴν ψυχὴν, καὶ τὰ παράδοξα δὴ ταῦτα ἐπ᾽ ἐλέγχῳ τῆς αὐτῶν θρησκείας οὐ φέροντες καθορᾷν, αὐταῖς ῥίζαις ἐκτέμνουσί τε τὸ φυτὸν, [claret miraculis.] καὶ πυρὶ νέμουσι · πολλοὶ δὲ τὸν τὴν ψυχὴν ἐκκεκαθαρμένων ἐφ᾽ ἱκανὸν χρόνον φῶτα περὶ τὸν δὲ τὸν χῶρον ἐώρων, καὶ δυνάμεις θείας ἀνιούσας, ὥσπερ καὶ κατιούσας, καὶ δόξαν ἀναπεμπούσας τῷ τοὺς Ἀγίους αὐτοῦ δοξάζοντι. Ἐτελειώθη δὲ τοῦ Χριστοῦ Μάρτυς Ἀειθαλᾶς κατὰ τὸν Ἰούνιον μῆνα, τὴν ἴσην πρὸ αὐτοῦ τελειωθεῖσι Μάρτυσιν ἔνστασίν τε καὶ καρτερίαν ἄχρι θανάτου ἐπιδειξάμενος, βοηθείᾳ καὶ χάριτι Χριστοῦ, τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ ἡμῶν, ᾧ πρέπει δόξα καὶ τιμὴ, σὺν τῷ ἀνάρχῳ αὐτοῦ Πατρὶ καὶ τῷ παναγίω καὶ ζωοποιῷ Πνεύματι, νῦν καὶ εὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

[Annotata]

a Hervetus ex patria Naesson, rectius Naessorum.

b Ecgraphum nostrum ὑφ᾽ ἑτέρων αὐτοὶ διαβασταζόμενοι τῷ παντάπασιν νενεκρῶσθαι quod visum est correctione egere: sensus autem hic erit ut omnino enecarentur ipsi scilicet Martyres, quod interpres, æque imperfectum ecgraphum nactus, de pedibus eorum ex tortura præmortuis intellexit.

c Scriptum erat ὤρεξαν quod nihil significabat hoc loco.

d Ita rectius & conformiter ad verba a jurante prolata: a quibus deflexit interpres scribendo Cum per rem creatam & non per Deum juraveris, irridet enim Martyrquod per Deum id est divinitatem, Saporis, quæ nulla sit, jurans poßit impune fallere.

e Rursum interpretem hallucinatum sic corrige: Ad nihilum redigere cupientes corpus, imprimis formidabile dæmonibus, quorum erant studiosissimi cultores: nam δέος ἐκτρίψαι non est formidinem incutere, sed eam amoliri.

f Ecgraphum nostrum male disjunxerat a Ἄδεσχε γὰρ · & simile quid invenit interpres, nomen syllaba ultima truncum adhibens.

g Forte legendum παράλυσιν.

h Melius sic Latine vertes, Insuper officia officiis addens.

i Ἐγκρυφεῖ clam, secreto necdum alibi legi.

k Alluditur ad Latinam vocem Macellum, qua etiam Græcos sub Imperatoribus Romanis usos apparet ex Pauli 1 ad Corinthios 10.

ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΚΑΙ ΕΝΔΟΞΟΥ ΜΕΓΑΛΟΜΑΡΤΥΡΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΥ.
Ex Bibliotheca Medicæa Florentiæ Plut. 10. Cod. 31 fol. 165.

Georgius Megalo-Martyr Nicomediensis, Lyddæ seu Diospoli in Palæstina (S.)

EX MS. FLORENT.

[1] Διοκλητιανὸς Ρὡμαίων Αὐτοκράτωρ, ἀναξίως τῶν σκήπτρων ἐπιλαβόμενος, καὶ πρῶτος τῶν σὺν αὐτῷ τῆς Ρὡμαῖκῆς ἀντιλαμβάνων ἀρχῆς (τρεῖς δ᾽ ἦσαν οὗτοι) Σεβαστὸς ἀναγορευθεὶς Καίσαρ, [Diocletianus dæmonum cultor præcipuus] καὶ πάντα κατὰ νοῦν αὐτῷ προχωρήσαντα βλέπων, τά τε κατὰ τοὺς ἐν αντίους καὶ τὰ κατὰ τοὺς ὑπηκόους, πολὺν ἐποιεῖτο λόγον, ὥστε αὐτῶ ἐδόκει, καὶ τῆς περὶ τὸ θεῖον εὐνοίας · εὀσέβειαν γαρ ἄκραν καὶ τέλος παντὸς ἀγαθοῦ τὴν περὶ τοὺς νομιζομένους παρ᾽ αὐτοῦ θεοὺς θεραπείαν ὠνόμαζεν· ὅθεν καὶ συνεχεῖς αὐτοῖς καὶ πολυτελεῖς θυσίας προσέφερεν aΚαί ποτε αὐτῷ χρομένῳ περί τινος τῶν αὐτῷ διοικούντων, φασὶ, τὸν βίον, ἐξ ἄντρου τινὸς καὶ σκοπίου μυχοῦ τοιαῦτα χρῆσαι, ὡς ἄρα οἱ ἐπὶ γῆς δίκαὶοι ἐμπόδιον ἐ͂ιναι τοῦ ἀληθεύειν αὐτὸν, καὶ δι᾽ ἐκείνους ψευδεῖς τῶν τριπόδων τὰς μανίας ποιεῖσθαι · καθήμενος τὴν ψυχὴν καὶ τῇ πλάνῃ δήλαιος, περὶ πολλοῦ ἐποεῖτο μαθεῖν, τίνες ἀν ἐ͂ιεν ἐν τῇ γῇ δίκαὶοι. Καί τις τῶν περὶ αὐτὸν θυηπόλων ἀποκριθεὶς, Χριστιανοὶ, Βασιλεῦ, ἔφη, τυγχάνουσιν. δὲ τὴν ἀπόκρισιν ταύτην ὥς τι καταπιῶν δέλεαρ, κατὰ τῶν εὐσεβούντων ἐμαίνετο · καὶ τέως τοῦ κατὰ Χριστιανῶν διωγμοῦ ἡρεμίαν ἐπέχοντος, αὐτὸς πάλιν τὸν πόλεμον δεινῶς ἀνεῤῥίπισεν. Αὐτοίκα γοῦν τὰ κατὰ τῶν ἀδικημάτων ξίφη κατὰ τῶν ἀνεπιλήπτων ἐξετείνετο, καὶ διατάγματα κατὰ πᾶσαν ἐπαρχίαν ἐξεπέμπετο μιαιφονίας ἀνάπλεα. [sævit in Christianos,] Ἧν τοίνυν ἰδεῖν τότε τὰ δεσμωτήρια, μοιχῶν μὲν καὶ φονέων καὶ ἀῤῥητοποιῶν ἐκκενούμενα bἦν ἰδεῖν τὰ μὲν πρότερα κολαστηρίων εἴδη ὡς μετριώτερά πως ἀποῤῥηπτούμενα, ἄλλα δὲ προσεπινοούμενα χαλεπώτερα, καθ᾽ ἑκάστην δὲ τὰ πλήθη τῶν Χριστιανῶν πανταχοῦ τημωρουμένων.

[2] Ἐπεὶ δὲ καὶ ἀναφραὶ πρὸς τὸν τύραννον ἦκον, ἄλλαι ἄλλα διαγορεύουσιν, τὰ πλείω δὲ κατὰ Χριστιανῶν καὶ μάλιστα παρὰ τῶν τῆς Ἀνατολῆς Ἀρχόντων, ὡς παρ᾽ οὐδὲν τὸ διάταγμα τίθένται ὅσοι Χριστιανοὺς ἑαυτοὺς ὀνομάζουσιν, πέρα δ᾽ ἀριθμοῦ τύγχανουσιν οὗτοι· τοίνυν τοὺς τοσούτους, διὰ τὃ πλῆθος ἰέναι ἐπὶ τοῦ οἰκείου θρισκεύματος, [Senatu approbante.] ὡς πρὸς πόλεμον πρὸς αὐτοὺς παρατάττεσθαι, μηδεμίαν παρ᾽ αὐτῶν μεταβολὴν προσδοκοῦντας, ἑτέραν ἀπόκρισιν. Ὁς τούτων πάντων κατήκοσς γέγονεν, τοῦ θυμοῦ μὲν ταμιευσάμενος τὸ ἀπάνθρωπον, τῆς δὲ πρᾳότητος ὑποκρινόμενος τὸ φιλάνθρωπον, πρὸς ἑαυτὸν πάντας τοὺς ὑπὸ τὴν ἐξουσίαν αὐτοῦ προσεκαλέσατο Ἄρχοντας καὶ μάλιστα τοὺς τῆς Ἀνατολῆς πάσης ἐπιτροπεύοντας. Ὡς δὲ πάντες ἐν ὀλίγῳ συνήχθησαν, ἐκκλησίαν Βασιλεὺς ἐγείρας, καὶ τὴν κατὰ Χριστιανῶν ἀπογυμνώσας τότε μανίαν, ἑκάστῳ γνώμην εἰσενεγκεῖν περὶ τῶν δεδογμένων ἐκέλευσεν. Ἄλλων οὖν ἄλλα λεγόντων, αὐτὸς τελευταῖον ἐξέμεσε τὸν ἰὸν, μηδὲν ἄλλο τιμιώτερον τῆς εἰς τοὺς θεοὺς εὐσεβείας ἐ͂ιναι ἀποφηνάμενος. Συνθεμένης δὲ τῆς βουλῆς, αὐτὸς ἀυθυπήνεγκε πάλιν, Εἰ ταύτην μετ᾽ εὐνόιας κατορθωθῆναι βούλεσθε, τὴν ἐμὴν περὶ πολλοῦ φιλίαν ποιούμενοι, τὴν τῶν Χριστιανῶν θρισκείαν ἐκ πάσης τῆς ἐμῆς Βασιλείας ἐξελθεῖν πάντως σπουδάσατε, κατὰ πάντα καὶ τοῦ ἡμετέρου κράτους συμπράττοντες. Καὶ πάντων ὡς εἰπεῖν συναιρούντων καὶ ἀποδεχομένων, ἔδοξε τῇ βουλῇ καὶ αὐτῷ Διοκλητιανῷ καὶ εἰς δευτέραν ἐκκλησίαν καὶ τρίτην περὶ τούτου συνιδεῖν.

[3] Παρὴν δὲ τηνικαῦτα καὶ τῷ στρατοπέδῳ καὶ θαυμάσιος τοῦ Χριστοῦ στρατιώτης Γεώργιος, τῆς μὲν τῶν Καππαδοκῶν χώρας ὁρμώμενος, γένους οὐκ ἀσήμου, Χριστιανῶν γονέων υἱὸς καὶ παιδόθεν τὴν εὐσέβειαν ἐκμαθών. [S. Georgius Tribunus militum & Comes] Οὗτος οὔπου τῆς ἥβης ἀρξάμενος, ὀρφανὸς ἀπὸ πατρὸς ἐγεγόνει, ἐν τοῖς τῆς εὐσεβείας ἀγῶσι τοῦ πατρὸς τελευτήσαντος. Ἀπάρας δὲ τῆς Καπποδοκίας σὺν τῇ μητρὶ, πρὸς τὴν Παλαιστίνην μετοίκησεν, ἐκεῖθεν αὐτῷ τῆς μητρὸς τυγχανούσης, ὅθεν αὐτῷ κτήματα πολλὰ καὶ κληρονομία μεγίστη προσῆν. Διὰ τὴν τοιαύτην τοίνυν εὐγένειαν, ἐπεὶ καὶ ὥρας ἔλαχε σώματος καὶ ἡλικίας στρατιώταις πρεπούσης, Τριβοῦνος ἐχρημάτισεν ἐπισημωτάτου νουμέρου. Ἐπιδειξαμένου δὲ αὐτοῦ τὴν ἑαυτοῦ ἀνδρείαν ἐν τοῦτῳ τῷ ἀξιώματι κατὰ τοὺς πολεμικοὺς ἀγῶνας, καὶ στρατιώτην ἀληθῆ ἑαυτὸν ἀποδείξας, Κόμης ἀπεδείχθη παρ᾽ αὐτοῦ Διοκλητιανοῦ πρὸ τοῦ διωγμοῦ, ἀγνοίᾳ τοῦ χριστιανισμοῦ. Τελευτησάσης δὲ αὐτοῦ τῆς μητρὸς παρὰ τὸν καὶρὸν τοῦτον, τῶν καταλειφθέντων χρημάτων αὐτὸς τὰ πλεῖστα λαβὼν, πρὸς τὸν Βασιλέα σὺν πᾶσιν ἀνέδραμε, μείζονος ἀρχῆς ἐφιέμενος. εἰκοστὸς αὐτῷ χρόνος τῆς ἡλικίας τότε συνεπεραίνετο. [omnia sua pauperibus distribuit,] Ὡς οὖν τὴν τοσαύτην κατὰ Χριστιανῶν μανίαν ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας ἑώρακεν, τῆς τε βουλῆς τὴν γνώμην ἀμετάτρεπτον ἔγνωκεν · καθ᾽ ἑαυτὸν ὡς ἐνῆν βουλευσάμενος, καὶ ὡς ἐπιτήδιον πρὸς σωτηρίαν τὸν τοιοῦτον κρίνας καὶρὸν, ἅπαντα προσόντα αὐτῷ χρήματα ταχέως διένειμε πένησι, τούς τε συνόντας αυτῷ τῶν παίδων ἐλευθερίᾳ τιμῆσας, καὶ περὶ τῶν ἀπόντων τὰ δοκοῦντα διαταξάμενος, τῇ c τρίτῃ τῆς βουλῆς ἡμέρᾳ, καθ᾽ ἣν ἥτε γνώμη κηροῦσθαι ἐδόκει, καὶ αἱ τιμωρῶν Ἀρχόντων προσβολαὶ καὶ ἀντιμετάστασις ἐγίνετο · αὐτὸς πᾶσαν ἀνθρωπίνην δειλίαν ἀποστεισάμενος, καὶ μόνον τὸν θεῖον φόβον ἐνστερνησάμενος, μέσος ἔστη τοῦ συνεδρείου, φαιδρῷ τῷ πρασώπῳ καὶ γαυρῷ τῷ φρονήματι, [perorat pro Christianis,] καὶ τοιαῦτα πρὸς αὐτῇ διεξίε · Μέχρι τίνος, Βασιλεῦ καὶ Βουλὴ καὶ δῆμος, εὐνομεῖν ἠθισμένοι, τὴν κατὰ Χριστιανῶν μανίαν αὐξήσετε, καὶ νόμους κατ᾽ αὐτῶν παρανόμους κηρώσετε, καὶ μηδὲν ἀδικοῦντας ἀνθρώπους τιμωρήσετε, καὶ πρὸς οἷς αὐτοὶ ἀγνοεῖτε τὸ ἀληθὲς τοῦ σεβάσματος τοὺς εὐσεβεῖν διδαχθέντας, ἀσεβεῖν ἀναγκάζετε; οὔκ εἰσι ταῦτα τὰ ἐίδωλα θεοὶ, οὔκ εἰσι, μὴ πλανᾶσθε, ψευδόμενοι. Χριστός ἐστι μόνος Θεὸς, καὶ αὐτὸς μόνος κύριος εἰς δόξαν τοῦ θείου γεννήτορος, δι᾽ αὐτοῦ τὰ πάντα γεγένηται, καὶ ἐν πνεύματι αὐτοῦ τὰ πάντα συνέστηκεν · τοίνυν καὶ αὐτοὶ μεταμάθετε τὴν εὐσέβειαν, τοῖς εὐσεβοῦσιν ἐμπόδιον ἐξ ἀνόιᾳς μὴ γίνεσθε.

[5] Ἐνηχηθέντες τοιγαροῦν τῶν τοιούτων ῥημάτων, καὶ τῇ ἀπροσδοκήτῳ ταύτῃ παῤῥησίᾳ τοῦ ἀνδρὸς καταπλαγέντες, [eorum fidem confitetur,] τοὺς ὀφθαλμοὺς εἰς τὸν Βασιλέα πάντες ἐπέστρεψαν, ἀκουόμενοι τί ἂν αὐτῷ ἐκεῖνος ἀνθυπέγκει πρὸς ταῦτα. δὲ Βασιλεὺς, ὥσπερ ἐβροντηθεὶς τὴν ἀκοὴν, καὶ τοῦ θυμοῦ ῥύμην ἐν ἑαυτῷ περιστρέφων, νεύει τινὶ τῶν συγκαθεζομέννων, φίλῳ αὐτοῦ ὄντι τὰ μάλιστα, ὑπατεύοντι τότε, d Μαγνεντίῳ τοὔνομα, πρὸς τὸν εἰπόντα ποιήσασθαι τὴν ἀπόκρισιν. δὲ, τοῦτον ἐγγύθεν προσκαλεσάμενος, ἐ͂ιπεν· Τί σοι τοῦ τοιούτου θράσους καὶ τῆς πολλῆς παῤῥησίας γέγονεν αἴτιος; δέ φησι, ἀλήθεια. Καὶ Ὕπατος, Καὶ τίς ἐστιν ἀλήθεια; δὲ Γεώργιος ἀπεκρίνατο · Αὐτὸς Χριστὸς, παρ᾽ ὑμῶν διωκόμενος. Μαγνέντιος ἐ͂ιπεν · Οὐκ οὖν Χριστιανὸς ἐ͂ι καὶ αὐτός; δὲ ἐ͂ιπεν· Δοῦλός εἰμι τοῦ Χριστοῦ μου, διὸ καὶ ἐπ᾽ αὐτῷ θαῤῥήσας, μέσος ἡμῶν αὐτόκλητος ἔστηκα μαρτυρίσων τὴν ἀλήθειαν. Ἐπὶ τούτοις τοῦ δήμου θορυβηθέντος, καὶ ἄλλων ἄλλα λεγόντων ἄσημός τις ἐξηκούετο θροῦς, οἷα φιλεῖ πολλάκις ἐν τούτῳ πλήθει γίνεσθαι.

[6] Τότε Διοκλητιανὸς διὰ τῶν κηρύκων σιωπὴν ἐγκελευσάμενος, ἀτενήσας τῷ Ἁγίῳ καὶ ἐπιγνοὺς, τάδε πρὸς αὐτὸν ἔλεξε · Καὶ πάλαι σου θαυμάσας τὴν εὐγένειαν, [Diocletiano blandienti] καὶ τὴν ἡλικίαν ἀξίαν κρίνας τιμῆς, τὴν τυχὴν πρὸς μείζονα ἤμειψα, καὶ νῦν τὴν οὐκ ἐπὶ συμφέροντι τῷ σῷ προσγενομένην παῤῥησίαν ἀποστρεφόμενος, διὰ τὸ πρός σε φίλτρον καὶ προσοῦσάν σοι φρόνησιν καὶ ἀνδρείαν, ὡς πατὴρ συμβουλεύω τὰ δέοντα, μὴ καταλιπεῖν ὑποτιθέμενος τὸ τῆς στρατείας ἐπίδοξον, καὶ τιμωρίαις τοιαύτην ἡλικίαν ἐκδοῦναι δι᾽ ἀπείθειαν· ἀλλὰ τοῖς θεοῖς ἐπιθύσαντα, τὴν μείζονα παρ᾽ ἡμῶν τύχην ἐπιζητεῖν, ἀμειβόμενός σε ταύτης τῆς εὐσεβείας. δὲ ἅγιος Γεώργιος ἀπεκρίνατο · Εἶθε μᾶλλον αὐτὸς, Βασιλεῦ, δι᾽ ἐμοῦ τὸν ἀληθινὸν Θεὸν ἐπιγνοὺς, τὴν παρ᾽ αὐτοῦ ζητουμένην ἂν αἱρέσεως θυσίαν προσήνεγκας, [generose respondet,] καὶ αὐτὸς κρείττονός σε καὶ ἀκηράτου Βασιλείας ἠξίωσεν ἄν· ἣν γαρ περίκησε νῦν, πολὺ τὸ ἐπίκηρον ἔχουσα, τάχυ διαπίπτει καὶ ἀποῤῥεῖ · διὸ καὶ τὰ παρ᾽ αὐτῆς προτεινόμενα, οὐδαμῶς τὸ στάσιμον ἔχοντα, οὐδὲν τοὺς δεχομένους ὀνίνησιν · οὐδὲν τούτων τὴν ἐμὴν πρὸς Θεὸν εὐσέβειαν χαυνῶσαι δυνήσεται, καὶ οὐδεμία τιμωριῶν ἐπίνοια τὸν ἐκείνου φόβον ἀπωσαμένη, δειλίαν ἐμβαλεῖ τῇ ψυχῇ μου, τὸν λογισμὸν κατασείσασα. Ταῦτα τοῦ Ἁγίου διεξιόντος, Βασιλεὺς ὅλος τῷ θυμῷ κάτοχος γεγονὼς, ἔτι τοῦ λόγου ἐν τῷ στόματι τοῦ Ἁγίου ὑπάρχοντος, κελεύει τοῖς δορυφόροις, κοντοῖς τοῦτον τοῦ συνεδρείου ἀπελάσαντας τῇ φρουρᾷ παραπέμψαι. Κατὰ τάχους δὲ τούτου γενομένου, εἷς μὲν τοῦ σώματος ἁψάμενος κοντὸς, μολύβδου δίκην ὀπίσω ἀπέστραπται, τὸ δὲ στόμα τοῦ Μάρτυρος διεπληροῦτο αἰνέσεως.

[7] Ἀγαγόντες δὲ αὐτὸν ἐν τῇ φυλακῇ, καὶ ὅλον ἐπ᾽ ἐδάφους ἁπλώσαντες, [in carcerem conjectus dire affligitur,] τοὺς μὲν πόδας αὐτοῦ ἠσφαλήσαντο ἐν τῷ ξύλῳ, κατὰ δὲ τοῦ στήθους αὐτοῦ λίθον ἐπέθηκαν μέγαν, ἀμφότερα τοῦ τυράννου προστάξαντος · καὶ οὕτως διακαρτερήσας μεχρὶ τῆς ἐπιουσης ἡμέρας, τῆς πρὸς Θεὸν εὐχαριστίας οὐδ᾽ ὅλως ἀπέληγεν. Ὡς δὲ ἐξῆς ἡμέρα ὑπέφαινεν, Βασιλεὺς αὖθις εἰς ἐρώτησιν προκαλεῖται τὸν Ἅγιον, καὶ κατάκοπον αὐτὸν ἐκ τοῦ βάρους τοῦ λίθου ἰδὼν, ἐπυνθάνετο λέγων · Ἆρα, Γεώργιε, μετάμελός τις ὑπεισῆλθε τοῦ θράσους ἐκείνου, ἔτι ἐμμένει τῇ τοιαύτῃ ἐνστάσει; δὲ Ἅγιος ἠρέμα πρὸς αὐτὸν ἀπεκρίνατο · Ἆρά με, Βασιλεῦ, εἰς τοσοῦτον ἀνανδρείας ἐλθεῖν ὑπενόησας, ὡς ἐν μικρᾷ τιμωρίᾳ, μᾶλλον δὲ παιδιᾷ τοιαύτῃ, τὴν πίστιν προδοῦναι, καὶ τὴν εὐσέβειαν ἀπαρνήσασθαι; Πρότερος αὐτὸς ἀποκάμοις κολάζων, ἐγὼ κολαζόμενος. Διοκλητιανος ἐ͂ιπεν · Ἐγώ σε παιδίαις παραδώσω, αἳ ταχέως σε τοῦ ζῇν ἀπαλλάξουσιν. Καὶ κελεύει ἐνεχθῆναι τροχὸν παμμεγέθη, πάντωθεν ξίφεσιν εἱρμωσμένον, κᾀκεῖ τὸν Ἅγιον προσδεθῆναι, καὶ τοῖς ἐγκατασκευασμένοις ξίφεσιν κατατέμνεσθαι πιεζόμενον. Ἦν δὲ τροχὸς ἐν μετεώρῳ κρεμμάμενος, [per rotam laceratus] κάτωθεν ἔχων εἱρμωσμένας σανίδας, ἐν αἷς δίκην μαχαιρῶν ὀβελίσκοι ὑπῆρχον ἐμπεπαρμένοι πυκρότατοι, οἱ μὲν τὰς ὀξίας εὐθεῖς ἔχοντες, οἱ δὲ τῇ ἀνακλάσει ἀγκίστροις προσεοικότες, ἕτεροι δὲ σκυτοτομικαῖς σμίλαις παρόμοιοι. Τῆς οὖν περιφερείας τοῦ τροχοῦ ταῖς σανίσι προσεγγιζούσης, καὶ τοῦ Ἁγίου ἐκεῖσε, καθάπερ ἀρνίον, προσδεδεμένου, καὶ τῇ σφοδρότητι τῶν δεσμῶν ταῖς σαρξὶν ἐναποκρυβέντων, ἡνίκα κυλιώμενος τροχὸς διὰ τῶν σιδήρων τὸν Ἅγιον παρέρχεσθαι κατηνάγκασεν, ὑπὸ τῆς ἐκείνων ὀξύτητος τὸ σῶμα ἐναπολαμβανόμενὸν κατετέμνετο, καὶ δίκην σκορπίου συστρεφόμενον συνετρίβετο. δὲ Ἅγιος τῇ τοιαύτῃ τιμωρίᾳ γενναίως ἐγκαρτερῶν, πρῶτα μὲν μεγάλῃ προσηύχετο τῇ φωνῇ, μετὰ δὲ ταῦτα κατὰ νοῦν εὐχαριστῶν τῷ Θεῷ, οὐδὲ στεναγμὸν ἀνέπεμπέ τινα, ἀλλ᾽ ὡς ὑπνῶν ἐφ᾽ ἱκανὴν ὥραν διέκειτο.

[8] Νομίσας οὖν Διοκλητιανὸς τοῦτον ἀποθανεῖν, καὶ ὥσπερ ἐφισθεὶς καὶ τοὺς οἰκείους ἐφευμήσας θεοὺς, Ποῦ δέ ἐστιν Θεός σου, Γεώργιε, ἔφησεν, ὅτι σε ταύτης τῆς παγίδος οὐκ ἐρύσατο. [divinitus sanatur.] Καὶ κελεύσας τοίνυν ὡς νεκρὸν τοῦτον τοῦ ὀργάνου ἀπολυθῆναι, αὐτὸς πρὸς θυσίαν ἐτρέπετο τοῦ Ἀπόλλωνος. Παραυτίκα τοίνυν γνώφου πολλοῦ γενομένου καὶ βροντῆς καταῤῥαγείσης μεγίστης, φωνὴ συγκατηνέχθη ἄνωθεν, παρὰ πολλῶν ἀκουσθεῖσα καὶ λέγουσα · Μὴ φοβοῦ, Γεώργιε, μετά σου γάρ εἰμι. Μετὰ μικρὸν δὲ καὶ ὅσον οὔπου γενομένης ἐθρίας, ὡράθη τῷ τροχῷ παριστάμενος λευκοφόρος ἀνὴρ, ἐξαστράπτων τὴν ὄψιν, καὶ τὴν χεῖρα ἐπιβάλλων τῷ Μάρτυρι, καὶ τοῦτον κατασπαζόμενος καὶ χαίρειν αὐτὸν προσφωνῶν. Οὐδεῖς δὲ ἐτόλμα τὸ παράπαν προσεγγίσαι αὐτῷ, [Imperatori sistitur:] οὔτε τῶν φυλασσόντων, οὔτε μὴν τῶν ἐπὶ τὸ λύσαι τοῦτον τοῦ ὀργάνου ἀποσταλμένων, ἕως οὖ φαινόμενος ἀφανεὶς ἐγένετο. Εἶτα ὡράθη λυόμενος Ἅγιος τοῦ μαγγάνου, καὶ παρὰ πᾶσαν προσδοκίαν ὅλος ὑγιὴς ἱστάμενος ἐδόξασε τὸν Θεὸν, καὶ ἐπεκαλεῖτο τὸν Κύριον. Ταῦτα ἰδόντες οἱ στρατιῶται καὶ ἀπορίᾳ πολλῇ συσχεθέντες, ἐν εφάνησεν περὶ τούτου τῷ Βασιλεῖ, ἔτι ἐν τῷ ἱερῷ τὴν θυσίαν ἐπιτελοῦντι, παραστήσαντες καὶ τὸν Ἅγιον. Ἰδὼν δὲ τοῦτον Βασιλεὺς, τὰ πρῶτα μεν ἠπίστει τῷ θαύματι, οὐκ ἐκεῖνον ἐ͂ιναι λέγων, ὅμοιον δὲ τούτου τινὰ μᾶλλον εἴδωλον αὐτοῦ πρὸς χλεύην τῶν ὁρώντων. Περιεργότερον δὲ τοῦτον κατανοοῦντες οἱ περὶ τον Βασιλέα, τοῦτον ἐπέγνωσαν, κᾳκεῖνον ἀνέπειθον διαπρυσίως · καὶ τοῦ Μάρτυρος βοῶντος, [duo Duces Christum confitentur.] Ἐγώ εἰμι Γεώργιος, ἐννεοὶ πάντες ἐγένοντο. Δύο δὲ τῶν παρατυχόντων ἀξιώματι τετιμημένοι στρατηλατῶν, ὧν μὲν Ἀνατόλιος ἐκαλεῖτο, ἕτερος δὲ Πρωτολέων, προκατηχημένοι τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως, τὸ ξένον τότε τοῦ θαύματος ὁρῶντες, τελείαν δὲ πίστιν ἐδείξαντο, καὶ ἀνέκραξαν λέγοντες, Εἷς ἐστι Θεὸς μέγας καὶ ἀληθὴς τῶν Χριστιανῶν. Παρευθὺ δὲ τούτους Βασιλεὺς ἔξω τῆς πόλεως ἀπενεχθῆναι κελεύει, μηδεμίαν ἐρώτησιν δεξαμένους, καὶ τούτους ἐκεῖσε καταπονῆσαι τοῖς ξίφεσιν. Πολλοὶ δὲ καὶ ἕτεροι ἐπὶ Κύριον ἐπέστρεψαν, ἐνεαυτοῖς δὲ κατεῖχον τὴν πίστιν, μὴ τολμῶντες παῤῥησιάσασθαι · ἐν οἷς ἦν καὶ Βασίλισσα Ἀλεξάνδρα · ἣν καὶ βουλολομένην παῤῥησιάσασθαι Ὕπατος ἐπισχὼν, πρὶν γνῶναι τὸν Βασιλέα περὶ αὐτῆς, εἰς τὸν ἑαυτῆς οἶκον ἐξέπεμψε.

CAP. II.

[10] Δυσθυμῶν δὲ Διοκλητιανὸς καὶ μηδὲν κατὰ λόγον πρᾶξαι δυνάμενος, κελεύει τὸν Ἅγιον, παραχρῆμα εἰς λάκκον ἀσβέστου προσβάτως σβεσθείσης ἐμβληθέντα, [In calcis foveam demersus S. Georgius] φυλάττεσθαι μέχρι τρίτης ἡμέρας, πρὸς τὸ μηδαμῶθεν ἐπινοηθῆναι βοήθειαν. Ἁρπάσαντες οὖν αὐτὸν, δέσμιον ἦγον. δὲ Ἅγιος πρὸς τοιαύτην ἀπαγόμενος τιμωρίαν, μεγάλῃ τῇ φωνῇ προσηύχετο οὕτως, Σωτὴρ τῶν θλιβομένων, καταφυγὴ τῶν διωκομένων, ἐλπὶς τῶν ἀπελπισμένων, Κύριε Θεός μου, ἐπάκουσων τῆς προσευχῆς τοῦ δούλου σου, καὶ ἐπίβλεψε ἐπ᾽ ἐμὲ καὶ ἐλέησόν με, καὶ ῥῦσον τῆς παρούσης ἐπηρίας τοῦ ἀντικειμένου · παράσχου μοι, Δέσποτα, τὴν εἴς σε ὁμολογίαν μέχρι τέλους ἀπαράτρωτον διατηρῆσαι · μὴ παραδός με ταῖς ἀνομίασς μου, Κύριε, μήποτε εἴπωσιν ἐχθροί μου, Ποῦ ἐστιν Θεὸς αὐτοῦ. Δεῖξον τὴν δυναστείαν σου, καὶ δόξασόν σου τὸ ὄνομα ἐν ἐμοὶ τῷ ἀχρείῳ, καὶ ἐξαπόστειλόν σου τὸν Ἄγγελον τῆς ἐμῆς ἀναξιότητος φύλακα, τὴν ἐν Βαβυλῶνι κάμινον μεταβαλὼν εἰς δρόσον, καὶ τοὺς ἁγίους σου παῖδας διασώσας ἀβλαβεῖς, ὅτι εὐλογητὸς ἐ͂ι εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν. Καὶ ταῦτα εἰπὼν, καὶ ὅλον τὸ σῶμα αὐτοῦ κατασφραγισάμενος, εἰσῆλθεν ἐν τῷ λάκκῳ, χαίρων καὶ ὑμνῶν τὸν Θεόν.

[11] Καὶ οἱ μὲν ἀποσταλέντες, πάντα τὰ διαταχθέντα ποιήσαντες, ὑπέστρεψαν · ἀρξαμένης δὲ τῆς ἡμέρας, Διοκλητιανός τινας τῶν στρατιωτῶν προσκαλεσάμενος, ἐ͂ιπεν αὐτοῖς, Τοῦ κακοδαίμονος ἐκείνου Γεωργίου, [inde illæsus educitur:] ἐν τῆς ἀσβέστου λάκκον ἐῤῥιμμένου δι᾽ οἰκείαν δυστρόπειαν καὶ ἀπείθειαν, οὐδὲ μνημόσυνον καταλειπεῖν βούλομαι τοῖς ἔκείνου συμμύσταις, ἵνα μὴ τιμώμενος παρ᾽ αὐτοῖς καὶ εἰς ἔρωτα δοξομανίας ἐρηθεύσας καὶ ἄλλους, αἴτιος ἀπωλείας αὐτοῖς γένηται · βούλομαι τοίνυν πορευθέντας ὑμᾶς, εἴ τι ἄρα ὑπολέλυπται τῶν δυστίνων ἐκείνου ὀστῶν, καὶ αὐτὰ κατακρύψαντες ἀφανισμῶ τελείῳ παραδοῦναι. Τοιαύτας ἐντολὰς οἱ στρατιῶται δεξάμενοι, ὡς ἐ͂ιχον τάχος ἐπορεύθησαν · συνῆλθε δὲ αὐτοῖς πλῆθος πολὺ τοῦ λαοῦ, ἰδεῖν τὸ γεγενημένον καὶ τὸ γενησόμενον. Ἀνακαθαρθείσης οὖν τῆς ἀσβέστου, ὡράθη ἔνδον Ἅγιος ὡς ἀπό τινος εὐωχίας ἐν φαιδρῷ τῷ σχήματι ἰστάμενος, τὰς χεῖρας εἰς οὐρανὸν ἐκτείνων, καὶ τῷ Θεῷ εὐχαριστῶν ἐπὶ πάσαις αὐτοῦ ταῖς εὐεργεσίαις. Ἐξελθόντος δὲ αὐτοῦ, καὶ μηδεμίαν ἐκ τῆς τοιαύτης ἐπηρίας βλάβην περιφέροντος, ἐξέστησαν πάντες ἐπὶ τῇ παραδόξῳ ταύτῃ θέᾳ, καὶ ὁμοθυμαδὸν τὸν Θεὸν Γεωργίου μεγάλῃ τῇ φωνῇ ἀνευφήμουν καὶ μέγαν ἔλεγον.

[12] Ἐν τούτοις τῶν στρατιωτῶν ἀσχολομένων, καὶ τὴν ὥραν τριβόντων, ἀνέβη φάσις τῷ Διοκλητιανῷ περὶ τούτου. δὲ παραχρῆμα τὸν Ἅγιον μεταπεμψάμενος, καὶ ὥσπερ ἐξεστακὼς, λέγει πρὸς αὐτόν· Πόθεν σοι ταῦτα, Γεώργιε, καὶ ὅπως τεχνάζεται παρά σου; δήλωσο δὴ· οἶμαι γαρ ἐγὼ, ὅτι πρὸς ἐπίδειξιν τῆς τοσαύτης μαγίας τὸ σέβας ὑπεκρίθης τοῦ ἐσταυρομένου, ἵνα πάντας καταπλήξας ταῖς γοηθείαις, μέγαν σεαυτὸν διὰ πάντων ἀποδείξῃς, καὶ τὸν σὸν Θεὸν, [Imperatori insultat:] ὅστις ποτέ ἐστιν, κηρύξῃς πάντων θεῶν ὑπερφέροντα. ἅγιος Γεώργιος ἀπεκρίνατο· Ἐγὼ μὲν, Βασιλεῦ, ᾠόμην μήδε στόμα διάραι δύνασθαι ὑμᾶς, τοιοῦτον ἀθετούντας δεσπότην, ὅστις πρὸς τὸ ἐν μηδενὶ ἀδυνατεῖν, καὶ ἐκ τοιλικούτων ἀναγκῶν ῥύεται τοὺς ἐλπίζοντας ἐπ᾽ αὐτόν· ἐπεὶ δὲ εἰς τοσοῦτον πλάνης βυθὸν παρὰ τοῦ ἀντικειμένου διαβόλου ὀλισθήσατε, ὥστε καὶ κατ᾽ ὀφθαλμοῖς ὑμῶν τελούμενα διαπιστεῖν θαύματα καὶ γοητείας ἀποκαλεῖν, θρηνῶμεν ὑμᾶς τῆς τυφλώσεως, καὶ ἀθλίους ἡγοῦμαι, οὐκ ἀξιῶ δὲ ἀποκρίσεως οὕτω πεπυρωμένους. Διοκλητιανὸς ἐ͂ιπεν· Ἄρτι γνώσομαι, [ignitas crepidas indutus,] εἰ κατ᾽ ὀφθαλμοῖς ἡμῶν ἐνεργεῖς τὰ παράδοξα, δὲ μὴ ἀξίους κρίνῃς ἡμᾶς ἀποκρίσεως· ἀλλ᾽ ἕξεις καὶ μὴ βουλόμενος κᾂν θεραπεύοντας. Τότε κελεύει κρηπίδας σιδηρᾶς ἐνεχθῆναι, ἥλους ἐχούσας μακρὰς, καὶ ταύτας ἔμπροσθεν πυρωθείσας, ὑποδεθῆναι αὐτοῦ ἀμφοτέρους τοὺς πόδας, καὶ τυπτόμενον αὐτὸν ἕλκεσθαι μέχρι τοῦ δεσμοτηρίου · καὶ χλευάζων ἔλεγεν. Ὡς ταχὺς ἐ͂ι δρομεύς. δὲ Μάρτος, οὕτω χαλεπῶς πιεζόμενος, τυπτόμενός τε καὶ δεινῶς συρόμενος ἐν ἑαυτῷ κατεπῇδε, Τρέχε, Γεώργιε, ἵνα καταλάβῃς· οὕτω γαρ τρέχεις ὡς οὐκ ἀδήλως. Εἶτα τὸν ἑαυτοῦ Θεὸν ἐπικαλούμενος ἔλεγεν · Ἐπίβλεψε ἐξ οὐρανοῦ, Κύριε, καὶ ἴδε τὸν κόπον μου καὶ ἄκουσόν μου τοῦ πεπεδημένου δούλου σου· ὅτι ἐπλήθυνθησαν οἱ ἐχθροί μου, καὶ μίσος ἄδικον ἐμίσησάν με διὰ τὸ ὄνομά σου · ἀλλ᾽ αὐτὸς ἴασόν με, Δέσποτα, ὅτι ἐταράχτησαν τὰ ὀστᾶ μου, καὶ παράσχου μοι τὴν ὑπομονὴν μέχρι τέλους, μόνος ἐλεήμων Θεὸς, ὅπως μὴ εἴπῃ ἐχθρός μου, ἴσχυσα πρὸς αὐτόν.

[13] Ταῦτα μέχρι δεσμωτηρίου εὐξάμενος ἐβλήθη ἐν αὐτῷ, κατάκοπος ὑπὸ τῶν πληγῶν ἐκ τῶν ἐν αὐταῖς κρηπίσιν ἥλων γενόμενος · εὐχαριστήσας δὲ τῷ Θεῷ δι᾽ ὅλης τῆς ἡμέρας ἐκείνης καὶ τῆς ἐπιούσης νυκτὸς, τῇ ἐξῆς προκληθεὶς ἔστη ἐνώπιον τοῦ Βασιλέως, ἔξω που προκαθίσαντος παρὰ τὸ δημόσιον θέατρον, καὶ περὶ αὐτὸν δὲ ἦν καὶ πᾶσα Σύγκλητος. Καὶ θεασάμενος τοῦτον Βασιλεὺς ὀρθῶς βαδίζοντα, ὡς μηδὲν ἐκ τῆς τῶν κρηπίδων ἀνάγκης παρεμποδίζεσθαι, [commode incedit.] σὺν ἐκπλήξει πολλῇ φησι πρὸς αὐτόν. Τί ἐστι Γεώργιε, ἆρα σοι πρὸς ἡδονὴν καὶ χάριν αἱ κρηπίδες ἐπινενόηνται; ἅγιος Γεώργιος ἐ͂ιπεν· Σφόδρα γε, Βασιλεῦ. Διοκλητιανὸς ἐ͂ιπεν, Τὸ θράσος ἀποθεμενος ὑπήκοον ἀνάλαβε λογισμὸν, καὶ ταῖς μαγίαις σου χαίρειν εἰπὼν, καὶ προσελθὼν θύσαι θεοῖς· ἐπεὶ πολλῶν ἄλλων πειρηθήσῃ βασάνων καὶ τῆς γλυκείας ταύτης ζωῆς τελευταῖον ἀποραγήσῃ. ἅγιος Γεώργιος ἐ͂ιπεν· Ὡς λίαν ἀνόητοι ἐοίκατε, τὰς τοῦ Θεοῦ μου δυνάμεις γοητείας κατονομάζοντες, καὶ τὰς αὐτοῦ ἀντιλήψεις μαγείαις παραβάλλοντες, καὶ παίγνια τῶν παρ᾽ ὑμῶν σεβομενων δαιμόνων ἀνεπαισχύντως δεικνύμενοι. Ἀυστηρᾷ δὲ τῇ φωνῇ καὶ βλοσυρῷ τῷ ὄμματι Διοκλητιανὸς ἐπισχὼν τὸν λόγον τοῦ Μάρτυρος, [in os cæditur, vapulat nervis.] ἐκελεύει τοῖς περιστῶσι τύπτειν αὐτοῦ τὸ στόμα, Διδαχθήτω οὕτως, εἰπὼν, Βασιλεῖς μὴ ὑβρίζειν. Εἶτα προσέταξεν τοῦτον ἀφειδῶς τοῖς βουνεύροις μαστίζεσθαι, μέχρις ὅτου αἱ σάρκες αὐτοῦ σὺν τῷ αἵματι τῇ γῇ ἐκολληθησαν.

[14] Οὕτως δὲ τοῦ ἁγίου Μάρτυρος ἀπηνῶς τυφθέντος, καὶ τὴν τοῦ προσώπου φαιδρότητα μηδαμῶς ἐναλλάσαντος, Βασιλεὺς θαυμάζων, πρὸς τοὺς ἔγγιστα ἔλεγεν· Ὄντως ἂν ἐγὼ οὐκ ἀνδρείας καὶ καρτερίας εἴποιμι, ἀλλά τι καὶ μαγικῆς ἐπιστήμης μετέχει Γεώργιος. Καὶ Μαγνέντιός φησι πρὸς αὐτόν, [commissus cum mago Athanasio] Ἔστιν ἐνταῦθα Βασιλεῦ τις ἀνὴρ μαγικῆς ἐμπειρότατος, εἰ τοῦτον κελεύεις κληθῆναι, ταχὺ ἂν ἡττηθεὶς Γεώργιος τοῖς σοῖς ὑποκύψει θελήμασιν. Ἐξ αὐτῆς μάγος κληθεὶς ἔστη ἐνώπιον τοῦ Βασιλέως, καὶ λέγει πρὸς αὐτὸν Διοκλητιανός, Οἷάπερ κατάδικος οὗτος εἰργάσατο, οἱ παρόντες πάντες ἴασιν, ὅπως ταῦτα δὲ κατεπράξατο τῶν καθ᾽ ἡμᾶς ἐστι μόνον εἰδέναι, τοίνυν ταῖς αὐτοῦ γοητείαις πειθήνιον τοῦτον ἀπέργασαι, μαγικοῖς αὐτὸν φαρμάκοις θάττον τοῦ ζῆν ἀπάλλαξον, ὄπως ταῖς ἰδίαις κακοτεχνίαις ἁλοὺς, τὸν ὀφειλόμενον ἐπόψηται θάνατον· τοῦτο γαρ καὶ βουλόμενος ζῇν αὐτὸν ἴασα μέχρι τοῦ νῦν. Τοῦ δὲ Ἀθανασίου (τοῦτο γαρ ὄνομα τῷ μάγῳ) πάντα εἰς τὴν ἐξῆς ποιήσειν ὑποσχομένου, Βασιλεὺς φυλάττεσθαι τὸν Ἅγιον μέχρι τῆς αὔριον ἐν τῷ δεσμωτηρίῳ κελεύσας, ἀνέβη τοῦ βήματος. δὲ Ἅγιος πάλιν ἐν φρουρᾷ εἰσελθὼν, ἐπεκαλεῖτο τὸν Θεὸν λέγων, Θαυμαστωθήτω δὴ, Κύριε, τὸ ἔλεός σου ἐπ᾽ ἐμὲ, καὶ κατεύθυνόν μου τὰ διαβήματα πρὸς τὴν σὴν πίστιν, ἵνα διὰ πάντων δοξάσηταί σου τὸ ὄνομα.

[15] Καὶ τῇ ἐξῆς, ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ τοῦ βήματος ἀρθέντος, προκαθίσας Διοκλητιανὸς, ἐκέλευσεν κληθῆναι τὸν μάγον. δὲ παρεγένετο πρὸς αὐτὸν μετὰ σοβαροῦ τοῦ φρονήματος, καὶ φάρμακά τινα ὑποδείξας ἐν ὀφθαλμοῖς αὐτῶν ἐν ὀστρακίνοις ἐγγείοις, φησὶ πρὸς τὸν Βασιλέα · Ἐνεδειχθήτω τοίνυν, Βασιλεῦ, κατάδικος· καὶ ὄψει πάντως τῇ τῶν θεῶν συνεργείᾳ τῶν ἐμῶν φαρμάκων τὴν δύναμιν· εἰ μὲν γαρ τοῦτον ἔκφρονα θέλεις γενέσθαι, πρὸς πᾶν ὅτι κελεύεις ὑπήκοον, τούτῳ δὴ χρῆσαι τῷ φαρμάκῳ, καὶ ἄμα ἐπιδείκνυε τὸ ἓν τῶν φαρμάκων ἀγγεῖον· εἰ δ᾽ αὖ γε παρὰ τὸ σὸν βῆμα τὸν τούτου μόρον ὑπόψεσθαι βούλει πικρότατον, τούτου καταπραχθήσῃ, μικρὸν θἄτερον ὑποδεικνὺς τῶν ἀγγείων. [oblata ab eo veneficia innoxie bibit,] Κελεύει οὖν Βασιλεὺς παραυτίκα τὸν Ἅγιον ἐνεχθῆναι· καὶ παραστάντος αὐτοῦ φησιν Διοκλητιανός, Ἄρτι σου, Γεώργιε, πάντως αἱ μαγίαι διαλυθήσονται· καὶ κελεύει βίᾳ ἅψασθαι αὐτὸν τοῦ κατασκευασθέντος φαρμάκου. δὲ ἀνενδιάστως ἁψάμενος, οὐδεμίαν ἐκ τούτου βλαβὴν ὑπέστη, ἀλλ᾽ ὡς μηδενὸς γεγονότος καὶνοῦ, χαίρων ἵστατο τῆς τῶν δαιμόνων πλάνης καταγελῶν. Ἐμμαινόμενος δὲ Βασιλεὺς, ἐπιδοῦναι αὐτῷ καὶ τὸ ἕτερον φάρμακον προσέταξεν, καὶ καταναγκάσαι αὐτὸν πιεῖν τοῖς περὶ αὐτὸν ἐπέτρεψεν. δὲ ἅγιος Γεώργιος, ἐνδοὺς τῇ βίᾳ καὶ γευσάμενος, ὡσαύτως ἀσινὴς ἐφυλάχθη τῇ τοῦ Θεοῦ βοηθείᾳ καὶ χάριτι. Ἀπηνεώθη δὲ ὅτε Βασιλεὺς καὶ πᾶσα Σύγκλητος, ἀλλὰ καὶ αὐτὲς Ἀθανάσιος, τὸ γενόμενον θεασάμενοι. Μεθ᾽ ἱκανῆς δὲ ὥρας διάστημα ἐ͂ιπεν Βασιλεὺς πρὸς τὸν Μάρτυρα, Μέχρι τίνος ἡμᾶς ἐξιστᾷς, Γεώργιε, τοῖς παρά σου γενομένοις; ἕως ποτὲ μὴ τὴν ἀλήθειαν ἐξαγγέλῃς ἡμῖν, ὅπως τε τῶν ἐπαγομένων σοι βασάνων κατεφρόνησας, καὶ τῶν ἐν χερσὶ φαρμάκων τὴν βλαβὴν ἐξέφυγες; μὴ δὴ κρύψῃς ἁφ᾽ ἡμῶν τὴν ἀλήθειαν, ἀλλὰ φράσον ἡμῖν, ἀνεξικάκως ἀκούειν σου μέλλουσιν.

[16] Τότε μακάριος Γεώργιος ἀπελογεῖτο, Μὴ δὴ, Βασιλεῦ, ἀνθρωπίνης ἐπινοίας δοκεῖς ἡμᾶς σώζεσθαι, [& Christi potentiam prædicat:] ἀλλὰ τῇ τοῦ Χριστοῦ ἐπικλήσει καὶ τῇ τουτου δυνάμει, ἐφ᾽ ᾗ καὶ θαῤῥοῦντες, οὐδένα τῶν ἀλγεινῶν ποιουμεθα λόγον, κατὰ τὴν αὐτοῦ θείαν μυσταγωγίαν. Διοκλητιανὸς ἐ͂ιπεν· Καὶ τίς τοῦ Χριστοῦ σου μυσταγωγία; ἅγιος Γεώργιος ἐ͂ιπεν. Προειδὼς τὴν ὑμετέραν πρὸς τὸ χεῖρον ἐντρέχειαν, καὶ τοὺς οἰκείους παραθαῤῥύνων, ἐδίδαξε, Μὴ φοβεῖσθε ἀπὸ τῶν ἀποκτεινόντων τὰ σώματα καὶ περισσότερόν τι μὴ ἐχόντων ποιῆσαι· θρὶξ γάρ, φησιν, ἐκ τῆς κεφαλῆς ὑμῶν οὐ μὴ ἀπόληται, κᾂν τε θανάσιμόν τι πιήτε οὐ μὴ βλάψει ὑμᾶς. Ἀμέλει, Βασιλεῦ, ἄκουσον, αὕτη ἐστὶν ἀψευδὴς ἐκείνου ἐπαγγελία, ὡς ἐν κεφαλαίῳ δηλῶσα, ὅτι πιστεύων εἰς ἐμὲ, τὰ ἔργα, ἐγὼ ποιῶ, κἀκεῖνος ποιήσει. Διοκλητιανὸς ἐ͂ιπεν· Τί δ᾽ ὑμεῖς φατε ἐ͂ιναι τὰ ἔργα αὐτοῦ; ἅγιος Γεώργιος ἐ͂ιπεν, Τυφλῶν ὀμματώσεις, λεπρῶν ἐκκαθάρσεις, χωλῶν ἀναρθώσεις, κωφῶν ἐνωτίσεις, πνευμάτων διώξεις, νεκρῶν ἐγέρσεις, καὶ τὰ ταύτοις παρόμοια. Καὶ Βασιλεὺς, πρὸς τὸν Ἀθανάσιον ἐπιστραφεὶς, ἔφη, Αὐτὸς τί λέγεις παρὰ ταῦτα, δὲ πρὸς αὐτὸν, Θαυμάζω πῶς τῆς ἡμερότητός σου καταψευδόμενος οὗτος, λανθάνειν τὸ κράτος σου οἴεται· πολλῶν γαρ καθ᾽ ἑκάστην εὐεργεσιῶν παρὰ τῶν ἀθανάτων θεῶν ἀμοιροῦντες ἡμεῖς, καὶ πολλῶν ἀγαθῶν δι᾽ αὐτῶν ἀπολαβόντες, [ad mortuum suscitandum provocatus,] νεκρῶν οὐδέποτε καὶ τήμερον ἀνάστασιν ἑωράκαμεν · οὗτος δὲ, ἐπ᾽ ἀνθρώπῳ θνητῷ πεποιθὼς καὶ ἐσταυρομένῳ προσανέχων Θεῷ, τὸ μέγιστον αὐτῷ ἀνειδῶς τῶν σημείων προσεμαρτύρησεν. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ, Βασιλεῦ, ἔμπροσθεν ἡμῶν πάντων καθομολόγησε τὸν αὐτοῦ Θεὸν τοιαῦτα κατεργάσασθαι, καὶ ἐπαγγελίαν ἐξ αὐτοῦ ἀψευδῆ τοὺς εἰς αὐτὸν ἠλπικότες πάντα ὅσα ἂν ἐκεῖνος ἐποίησεν καὶ τούτους ποιήσειν, αὐτὸς ἐπί σου ἐγερεῖ νεκρὸν, καὶ τότε ὑμεῖς ὡς μεγάλα δυναμένῳ τῷ αὐτοῦ Θεῷ ὑποκύψομεν. Ἰδοὺ τοίνυν νεκρὸς ἐν τῇ κατέναντι λάρνακι πρὸ ὀλίγου τέθαπται, παρ᾽ ἐμοὺ γινωσκόμενος· εἴπερ ἐν τούτῳ Γεώργιος τῇ κελεύσει σου τὴν τοῦ σημείου ἐνδείξηται δύναμιν, ὄντως νενίκηκεν.

[17] Ἀγασθεὶς οὖν Βασιλεὺς τοῦ μάγου τὴν ὑποθήκην, ἐπένευσε τοῦτο γενέσθαι. Ἦν δὲ λάρναξ μεγάλη, ἄντικρις κειμένη τοῦ βήματος, καὶ ὡς ἥμισυ σταδίου μῆκος ἀπέχουσα. Τότε Μαγγέντιος, τῷ Βασιλεῖ συγκαθήμενος, τῶν περικειμένων κλοιῶν ᾐτησατο λυθῆναι τὸν Ἅγιον, καὶ πρὸς αὐτὸν ἐ͂ιπεν, Νῦν δεῖξον τὸ παρὰ τοῦ Θεοῦ σου τερατούργημα, καὶ πάντας ἡμᾶς αὐτῷ προσάξεις διὰ τῆς πίστεως. ἅγιος Γεώργιος ἐ͂ιπεν, ἐμὸς, Ὕπατε, Θεὸς ἐκ μὴ ὄντων τὰ πάντα παραγαγὼν, [non detrectat, sed Deofretus,] οὐ δὲ τὸν νεκρὸν ἀδυνατεῖ δι᾽ ἐμοῦ ἀναστῆσαι, ἀλλὰ τὰ τῶν φρενῶν ὑμῶν αἰσθητήρια πλάνη μετασκευάσασα κατανοεῖν οὐκ ἐᾷ τὴν ἀλήθειαν · ὅμως, διὰ τὸν περιεστῶτα δῆμον, τὴν πειραστικὴν ὑμῶν αἴτησιν ταύτην δι᾽ ἐμοῦ Θεὸς ἐνεργήσει· ἵνα μὴ δὲ καὶ τοῦτο τῇ μαγίᾳ ἐπιγράψητε, ἰδοὺ πάντων ἡμῶν κατενώπιον γόης, ὃν παραστήσατε, μήτε μαγίᾳ τινὶ μήτε τῶν θεῶν ῆμῶν ἰσχύι τινὶ τὸ σημεῖον τοῦτο δύνασθαι γενέσθαι ἀψευδῶς ὡμολόγησεν · ἐπόψεσι τοιγαροῦν τῶν περιεστώτων πάντων, καὶ ἐν τοῖς ὠσὶν αὐτῶν τὸν ἐμὸν ἐπικαλοῦμαι Θεὸν. Καὶ ταῦτα εἰπὼν, θεὶς τὰ γόνατα αὐτοῦ, ἐπὶ πολὺ μετὰ δακρύων ἐδέετο τοῦ Θεοῦ · καὶ ἀναστὰς, μεγάλῃ τῇ φωνῇ πάλιν προσηύξατο οὕτως· Θεὸς πρὸ τῶν αἰώνων, Θεὸς τοῦ ἐλέως, Θεὸς παντοκράτως καὶ παντοδύναμος, μὴ καταισχύνων τὰς ἐλπίδας τῶν εἴς σε πεποιθότων, Κύριε Ἰησοῦ Χριστὲ, ἐπάκουσόν μου τοῦ ταπεινοῦ δούλου σου ἐν τῇ ὥρᾳ ταύτῃ, ἐπακούσας τῶν ἁγίων σου Ἀποστόλων ἐν παντὶ τρόπῳ καὶ πᾶσι τέρασι καὶ σημείοις · καὶ δὸς τῇ γενεᾷ τῇ πονηρᾷ ταύτῃ τὸ παρ᾽ αὐτῆς ἐπιζητηθὲν σημεῖον, [fusis precibus rem peragit.] καὶ ἀνάστησον τὸν ἐν τῇ κατὰ πρόσωπον ἡμῶν λάρνακι νεκρὸν, εἰς αἰσχύνην ἀθετουντων σε, εἰς δόξαν σὴν καὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· ναὶ Δέσποτα, δεῖξον τοῖς περιστῶσιν, ὅτι σὺ ἐ͂ι κύριος ἔνδοξος ἐφ᾽ ὅλην τὴν οἰκουμένην, καὶ σοῦ ἐστιν δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν. Καὶ αὐτοῦ τὸ Ἀμήν εἰπόντος, ἦχος ἐγένετο μέγας, ὥστε πάντας ἐκπλαγῆναι· καὶ τῆς σοροῦ ἀποκαλυφθείσης, καὶ χαμαὶ τοῦ καλύμματος πεσόντος, ἀναστὰς νεκρὸς ἐνώπιον πάντων, ἔξωθεν ἔστη τῆς λάρνακος.

[18] Εὐθέως οὖν ταραχῆς ἐν τῷ δήμῳ γενομένης, καὶ πολλῶν κρατούντων, καὶ τὸν Χριστον ὡς μέγας εἴῃ Θεὸς εὐφημούντων, Βασιλεὺς καὶ οἱ συγκαθήμενοι θαμβηθέντες, πρῶτα μὲν τῆς μαγείας ἔτι ἔχεσθαι τὸν Γεώργιον ἔλεγον, καὶ πνεῦμα ἀνεναγκεῖν εἰς ἀπάτην τῶν ὁρώντων · ὡς δὲ τὸν νεκρὸν ἐγερθέντα ἀληθῶς ἄνθρωπον κατενόουν, [quo viso convertitur magus,] Χριστὸν ἐπικαλούμενον καὶ τῷ Ἁγίῳ προσδραμῶντα, καὶ αὐτοῖς συνιστάμενον, ἐν ἀμηχανίᾳ πολλῇ γενόμενοι ἔμειναν ἐννεόι. Ἀθανάσιος δὲ δραμὼν ἔπεσεν παρὰ τοὺς πόδας τοῦ Ἁγίου, τὸν Χριστὸν ἐπιβοῶν Θεὸν παντοδύναμον, καὶ τὸν Μάρτυρα παρακαλῶν ὑπὲρ αὐτοῦ συγγνώμην τῶν ἐν ἀγνοίᾳ πλημμεληθέντων αἰτήσασθαι. Μετὰ δὲ διάστημα ὥρας ἱκανῆς, Διοκλητιανὸς τῷ δήμῳ σιωπὴν ἐγκαλεσάμενος, ἀπεφθέγξατο οὕτως· Ὁρᾶτε τὴν πλάνην, ἄνδρες, βλέπετε τὴν κακίαν τῶν ἀπατεώνων τούτων· δὲ γαρ κάκιστος Ἀθανάσιος, τῷ ὁμοτρόπῳ καὶ ὁμοτέχνῳ αὐτοῦ χαριζόμενος, οὐ φάρμακα αὐτῷ, ὁποῖα ἡμῖν ὑπέσχετο, προσεκόμησεν, ἀλλὰ μᾶλλον μαγιῶν ἐνεργέστερα πρὸς ἐξαπάτην ἡμῶν· διὸ δὴ καὶ Γεώργιος, πρὸς τὸ παρ᾽ αὐτοῦ μὴ βλαβῆναι, καὶ ἀναιδέστερος γέγονε, νεκρὸν ἀνιστάναι ὑπισχνούμενος, ὃν αὑτοὶ κατόχῳ τινὶ νοήματι πρὸς κακουργίαν τῆς αὐτῶν ἐπενοήσαντο σκέψεως.

[19] Ταῦτα εἰπὼν τύραννος, παραχρῆμα κελεύει, τὸν μὲν Ἀθανάσιον ἅμα τῷ ἐκ νεκρῶν ἀναζήσαντι, [& capite plectitur cum eo qui resurrexerat.] δίχα πάσης ἐξαιτάσεως ἐπερωτήσεως τὸ διὰ ξίφους παραδοῦναι θανάτῳ, ὡς λαμπρᾷ τῇ φωνῇ τὸν Χριστὸν μόνον κηρύττοντας · τὸν δὲ ἅγιον Μάρτυρα Γεώργιον ἐν τῷ δεσμωτηρίῳ κλειστὸν ἐν τοῖς δέσμοις μένειν, μέχρις ἂν τῶν δημοσίων πραγμάτων σχολὴν ἀγαγὼν τὰ κατ᾽ αὐτὸν ἐπισκέπτηται· καὶ ταῦτα διαταξάμενος ἀπείη πρὸς τὰ βασίλεια. δὲ ἅγιος Γεώργιος εἰσελθὼν ἐν τῇ φυλακῇ ἠγαλλιάσατο τῷ πνεύματι, καὶ ηὐχαρίστησε τῷ Θεῶ, λέγων · Δόξα σοι, Δέσποτα Κύριε, μὴ καταισχύνων τοὺς ἐλπίσαντας ἐπί σοι, εὐχαριστῶ σοι ἐν οἷς ἐν παντὶ συμπαριστασαί μοι τῷ ταλαιπόρῳ, ἐφ᾽ οἷς εὐεργετεῖς καθ᾽ ἑκάστην, καὶ ἐφ᾽ οἷς ἀντιλαμβάνεις τῆς ἐμῆς ἀναξιοτητος · ἀλλ᾽ ἀξίωσόν με Θεὸς, Θεός μου, ταχέως ὀφθῆναι τῇ δόξῃ σου, τελείως καταισχύναντα τὸν διάβολον.

CAP. III.

[20] Ὑπάρχοντος δὲ αὐτοῦ ἐν τῇ φρουρᾷ, ὅσοι τὴν Χριστοῦ πίστιν ἐδέξαντο διὰ τῶν ἐπιτελεσθέντων θαυμάτων, ἐρχόμενοι πρὸς αὐτὸν, [Curato post alios ægros] καὶ τοῖς φυλάσσουσι παρέσχοντες χρηματα, προσέπιπτόν τε αὐτῷ καὶ κατηχοῦντο παρ᾽ αὐτοῦ · ἐξ ὧν καὶ πολλοὶ ἀσθενοῦντες, τῇ τοῦ Χριστοῦ σφραγίδι καὶ ἐπικλείσει, δι᾽ αὐτοῦ θεραπίας ἐτύγχανον · ἐν οἷς καί τις ἀνὴρ, Γλυκέριος τοὐνομα, ἰδιώτης τὴν τέχνην, ὃς ἀροτριῶν, οἷα πολλάκις συμβαίνει, παρολισθησαντος αὐτῷ τοῦ ἑνὸς τῶν βοῶν, καὶ κατεῤῥαγέντος, καὶ μετὰ μικρὸν ἀποψύξαντος, ὥστε περὶ τοῦ Ἁγίου παρά τινων προκαθήχητο, δραμῶν ἐν τῇ φυλακῇ, τὴν τοῦ βοὸς ἀπώλειαν ἀποδύρετο. Ἠρέμα δὲ αὐτῷ προσμειδιάσας Ἅγιος, ἐ͂ιπεν, Ἄπελθε, ἀδελφὲ, [moribundi Glycerii boue,] χαίρων · γαρ Χριστός μου τὸν βοῦν σου ἐζώωσεν. Ἐκεῖνος δὲ πιστεύσας τῶ λόγῳ καὶ δραμὼν, εὗρε καθὼς ἐ͂ιπεν αὐτῷ Ἅγιος · παρευθὺ δὲ μηδὲ μικρὸν ἀναμείνας ἀνὴρ, ἀνέστρεψε, καὶ πρὸς τὸν Μάρτυρα ἔτρεχε, καὶ διὰ τῆς πόλεως κράζων μεγάλῃ τῇ φωνῇ, Μέγας ἐστὶν ἀληθῶς Θεὸς τῶν Χριστιανῶν. Συλλαβόμενοι τοίνυν αὐτὸν στρατιῶταί τινες, αὐτοῦ που παρατυχόντες, διὰ τῶν σωματοφυλάκων τῷ Βασιλεῖ περὶ τούτου ἀνήνεγκαν · καὶ θυμοῦ πληροθεὶς, καὶ μητε θεάσασθαι αὐτὸν μήτε ἐρωτήσεως ἀξιώσας, ἐκέλευσεν αὐτὸν ἔξω τῆς πόλεως τῷ ξίφει ἀποτμηθῆναι. οὖν Γλυκέριος χαίρων, καὶ ὥσπερ ἐπί τινα εὐωχίαν καλούμενος, προέτρεχε τῶν ἀγόντων αὐτῷ στρατιωτῶν, καὶ μεγάλῃ φωνῇ ἐπεκαλεῖτο τὸν Κύριον, δεόμενος τὸ μαρτύριον αὐτῷ λογισθῆναι εἰς βάπτισμα, καὶ οὕτως ἐτελειώθη. Τότε τινὲς τῆς Συγκλήτου ἐνεφάνησαν τῷ Βασιλεῖ κατὰ τοῦ ἁγίου Γεωργίου, [denuo accusatur Sanctus:] ὅτι καθεζόμενος ἐν τῷ δεσμωτηρίῳ, φησὶν, ἀνασίει τὸν δῆμον, καὶ πολλοὺς ἀφιστᾷ τῶν θεῶν μαγειῶν ἐπιδείξεσί, καὶ τῷ ἐσταυρωμένῳ προσάγει · τοίνυν ἐρωτιθεὶς, εὐγνωμονῶν ἀπολυθήτω e

[21] δὲ, συμβούλῳ τῷ Μαγνεντίῳ περὶ τούτου χρησάμενος, ἐκέλευσεν εἰς τὴν αὔριον παρὰ τὸ τοῦ Ἀπόλλωνος ἱερὸν τὸ βῆμα αὐτοῦ εὐτρεπισθῆναι, πρὸς τὴν τοῦ Ἁγίου δημοσίαν ἐρώτησιν. Τῇ δὲ νυκτὶ ἐκείνῃ, προσευχόμενος Μάρτυς ἐν τῷ δεσμωτηρίῳ καὶ μικρὸν ἀφυπνώσας, ὁρᾷ κατ᾽ ὄναρ τὸν Κύριον, [qui confirmatus a Christo,] ὑποστηρίζοντα αὑτὸν τῇ ἑαυτοῦ χειρὶ καὶ κατασπαζόμενον, ἐ͂ιτα στέφανον ἐπιτεθέντα τῇ ἑαυτοῦ κεφαλῇ καὶ λέγοντα, Μὴ φοβοῦ, ἀλλὰ θάρσῃ · ἰδοὺ γαρ σὺν ἐμοὶ βασιλεύειν ἠξίωσας · μὴ οὖν ἔτι μελλήσεις, ἀλλὰ ταχέως πρός με παραγενόμενος τῶν ἡτοιμασμένων ἀπόλαβε. Ἔξυπνος δὲ γενόμενος καὶ εὐθυμώτερος, εὐχαριστήσας τῷ Θεῷ, τὸν δεσμοφύλακα προσκαλεσάμενος, παρακαλεῖ αὐτὸν λέγον· Μίαν ταύτην χάριν αἰτῶ παρά σου, ἀδελφὲ, συγχωρῆσαι τῷ ἐξ ἔθους μοι διακονοῦντι οἰκέτῃ τὴν εἴσοδον κατ᾽ αὐτὴν τὴν ὥραν, ἔχω γάρ τι πρὸς αὐτὸν εἰπεῖν. Ἐπινέυσαντος δὲ τοῦ δεσμογύλακος εἰσῆλθεν οἰκέτης, ἔξω τῆς φυλακῆς παραμένων, ὅστις καὶ τὰ ὑπὸ τὸν Ἅγιον ὑπομνήματα σὺν ἀκριβείᾳ πάσῃ συνέταξεν· καὶ τὸν αὐτοῦ δεσπότην ἐν τοῖς δεσμοῖς προσκυνήσας, [rebus suis disponit,] ἐπὶ τοῦ ἐδάφους ἔκειτο κλαίων. Ἀναστήσας δὲ αὐτὸν Ἅγιος δεδακρυμένον, εὐθυμῶς παρεκελεύσατο, ἐξήγγειλέ τε τὸ ὅραμα εἰπὼν, Ὅτι ταχέως με, τέκνον, Κύριός μου προσκέκληται · μετὰ γοῦν τὴν ἐμὴν ἔξοδον, τὸ ταλαίπορόν μου τοῦτο σῶμα λαβὼν μετὰ τῆς ἐμῆς διατάξεως, ἣν πρὸ τῆς κατασχέσεώς μου πεποίηκα, τοῦ Κυρίου κατευοδοῦντός σε, πρὸς τὸν τῆς παροικίας ἡμῶν οἶκον, τὸν κατὰ Παλαιστίνην ἀπότρεχε, καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτῇ γεγραμμένα πληρώσας, ἔχου τοῦ θείου φόβου, τῆς εἰς Κύριον μὴ ἀφιστάμενος πίστεως.

[22] Τούτου δὲ συνθεμένου μετὰ πολλῆς οἱμωγῆς, τῇ τοῦ Θεοῦ συνεργείᾳ, εἰς πάντα σπουδάζειν, ἀπέλυσεν αὐτὸν Ἅγιος ἀσπασάμενος · καὶ τῇ ἐπαύριον προσκαθίσας Διοκλητιανὸς ἐπὶ τοῦ εὐτρεπισθέντος αὐτῷ βήματος, [& blanditiis solicitatus] ἅμα ἡλίῳ ἀνίσχοντι, προσεκαλέσατο τὸν Μάρτυρα · καὶ τὸν θυμὸν ἐπισχῶν ἤρξατο μετὰ πάσης πρᾳότητος πρὸς αὐτὸν οὑτωσὶ λέγειν, Οὐ δοκεῖ σοι, Γεώργιε, φιλανθρωπίας μεγίστης καὶ στοργῆς ἐ͂ιναι πλείονος τὴν περί σε τοσαύτην ἡμῶν ἀνοχήν; μαρτυροῦσι γάρ μοι ἅπαντες οἱ θεοὶ, ὅτι πάνυ σου τῆς νεότητος κήδομαι, διά τε τὴν ἐπανθοῦσάν σοι ὡραιότητα καὶ τὸ τῆς φρονήσεως μέτριον καὶ τὸ τῆς ἀνδρείας καρτερικώτατον, καὶ ἐβουλόμην σε μεταγνόντα σὺν ἐμοὶ ἔχειν τὴν οἴκησιν, καὶ μεθ᾽ ἡμᾶς τῇ τιμῇ δευτερεύειν διὰ τὸ φίλτρον · ἐ͂ιπε οὖν ἡμῖν πρὸς ταῦτα καὶ αὐτὸς τὰ δοκοῦντά σοι. ἅγιος Γεώργιος ἀπεκρίνατο, Ἔδει μὲν, Βασιλεῦ, τὴν περὶ ἡμᾶς σου ταύτην διάθεσιν πρότερον ἐξειπόντα, καὶ μὴ τοσαῦτα καθ᾽ ἡμῶν ἐξ ὀργῆς πονηρεύεσθαι. [illudit Imperatori,] Καὶ Βασιλεὺς μεθ᾽ ἡδονῆς ἁρπάσας τὸν λόγον, εὐθὺς ἀνθυπήνεγκεν · Εἴγε θελήσειας ὡς πατρί μοι στοργὴν ἐπιγράψασθαι, χάρισαί μοι πάντως τὴν ὕβριν, καὶ ὑπὲρ πᾶν ἐκείνων ἐγώ σοι ἀπολογήσομαι. ἅγιος Γεώργιος ἐ͂ιπεν, Εἰ κελεύεις λοιπὸν, Βασιλεῦ, εἰσέλθωμεν τοῦ ἱεροῦ, τοὺς παρ᾽ ὑμῶν προσκυνουμένους θεοὺς ἐποψόμενοι. Παραυτίκα τοίνυν ἀναστὰς Βασιλεὺς, μετὰ πλείστης ὅσης χαρᾶς, τὴν εἰς τὸ ἱερὸν εἴσοδον τῇ τε Συγκλήτῳ καὶ τῷ δήμῳ παντὶ διὰ τῶν κηρύκων παρεκελεύσατο · ἅμα δὲ ἐπευφήμει τὸν Βασιλέα δῆμος, τοῖς τε θεοῖς αὐτῶν τὴν νίκην ἐπέγραφον, καὶ τὴν πρὸς τὸ ἱερὸν εἴσοδον ἐποιοῦντο. Ὅτε δὲ πάντες εἰσῆλθον, σιγῆς πολλῆς γενομένης καὶ τῆς θυσίας εὐτρεπισθείσης, ἀπέβλεπον ἅπαντες εἰς τὸν Μάρτυρα, προσδοκοῦντες, ὅσον οὔπω τὴν θυσίαν μελλειν αὐτὸν προσάγειν. δὲ προσχῶν τῷ ἀγάλματι τοῦ Ἀπόλλωνος, [cum insigni dæmonis confusione.] ἐξέτεινε τὴν χεῖρα καὶ ἐπηρώτα λέγων, Ἆρά σοι παρ᾽ ἐμοῦ θυσίαν ὡς Θεὸς θέλει προσδέξασθαι; καὶ ἅμα τῇ χειρὶ τὸ τοῦ σταυροῦ σημεῖον ὑπέγραφε. Τὸ δὲ ἐν οικοῦν δαιμόνιον τῷ ἀγάλματι, φωνὴν τοιαύτην ἀφίησιν, Οὐκ εἰμὶ Θεὸς, οὐκ εἰμὶ, ἀλλ᾽ οὐδέ τις τῶν μετ᾽ ἐμοῦ · ἑις ἐστι μόνος Θεὸς, ὃν κηρύσσεις · ἡμεῖς δὲ τῶν αὐτῷ λειτουργούντων ἀγγέλων ἀποστάται γενόμενοι, τοὺς ἀνθρώπους φθόνῳ πολλῷ φαινακίζομεν. Καὶ Ἅγιος ἀπεκρίθη, Πῶς ἔτι μένειν ἐνταῦθα θρασύνεσθε, ἐμοῦ τοῦ θεράποντος τοῦ ὄντος Θεοῦ ἐνταῦθα παρόντος· καὶ τούτου λεχθέντος, ἦχός τις καὶ θροῦς ἐκ τῶν ἀγαλμάτων θρήνῳ προσεοικὼς ἐξεπέμπετο · τὰ δὲ ἄρδην πάντα πεσόντα, εἰς γῆν συνετρίβησαν. Συστραφέντες δὲ τοῦ δήμου τινὲς, ὥσπερ ἐνθουσιῶντες μετὰ τῶν ἱερέων, συνήρπασαν τὸν Ἅγιον, καὶ δεσμὰ περιθέντες, ἔκραζον λέγοντες · Αἶρε τὸν μάγον τοῦτον, Βασιλεῦ, αἶρε, πρὸ τοῦ τὸν βίον ἡμῶν ἀβίωτον καταστῆναι.

[23] Τῆς τοιαύτης οὖν βοῆς γενομένης, καὶ τῆς φήμης ἐν ὀλίγῳ κατὰ τὴν πόλιν διαθεούσης, Βασιλὶς Ἀλεξάνδρα, [Alexandra Imp. palam suam fidem testante;] μικέτι στέργουσα τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν παρ᾽ ἑαυτῇ κρυφαίως κατέχειν, μετὰ δρομοῦ πολλοῦ παρεγένετο ἔνθα τὴν δήμου σύγχεσιν ἔβλεπε · καὶ τὸν Ἅγιον μακρόθεν ἰδοῦσα κατεχόμενον, καὶ προσελθεῖν διὰ τὸν ὄχλον μὴ δυναμένη, ἔκραξε λέγουσα, Θεὸς Γεοργίου βοήθει μοι, ὅτι σὺ μόνος Θεὸς παντοδύναμος. Καταστορεσθείσης δὲ τοῦ πλήθους ταραχῆς, ἑλκυσθῆναι τὸν Ἅγιον πρὸς ἑαυτὸν Διοκλητιανὸς ἐκέλευσεν, καὶ ὥσπερ ἐμμαινόμενός φησι πρὸς αὐτόν. Τοιαύται σου, μιαρωτάτη κεφαλὴ, τῆς ἐμῆς εὐμενείας αἱ ἀμοιβαί; οὕτω θύειν τοῖς θεοῖς ἐνοήθης. ἅγιος Γεώργιος ἐ͂ιπεν, Οὕτω θύειν ἀληθῶς, ἀνόητε Βασιλεῦ, μεμάθηκα, καὶ οὕτω τοὺς σοὺς θεοὺς θεραπεύειν διέγνωκα. Αἰσχύνθητι οὖν τοιούτοις θεοῖς τὴν ἑαυτοῦ σωτηρίαν ἐπιγραφόμενος, οἳ οὔτε ἑαυτοῖς βοηθῆσαι δύνανται, οὔτε μὴν παρουσίαν Χριστοῦ δούλων ὑπομένουσιν ὑποστῆναι. [quibus commotior Diocletianus,] Ἐν ὅσῳ δὲ ταῦτα ἐλέγετο τοῦ Ἁγίου, ἰδοὺ καὶ Βασιλὶς Ἀλεξάνδρα προσελθοῦσα, τῶν προτέρων εἴχετο λόγων κατὰ πρόσωπον τοῦ Βασιλέως. Ἔτι δὲ τοῖς ποσὶν τοῦ Ἁγίου προσέπιπτε καὶ τὴν τυράννου διέπτυσεν ἡλιθιότητα, δυσφημοῦσα τοὺς θεοὺς, καὶ καταρουμένη τοῖς σεβομένοις αὐτοῖς. δὲ Βασιλεὺς πρὸς αὐτὴν ἐ͂ιπεν· Τί σοι γένονεν, Ἀλεξάνδρα, ὅτι τῷ · μάγῳ τούτῳ προσεκολλήθης καὶ γόητι, καὶ τῶν θεῶν ἀπέστης σὺν ἀναιδείᾳ; δὲ μεθ᾽ ὕβρεως ἀπωσαμένη, ἀποκρίσεως αὐτῷ οὐδεμίας ἠξίωσεν.

[24] [sententiam fert in ipsam & Georgium:] Ἀκούων δὲ τῶν ῥημάτων τούτων Διοκλητιανὸς, πλέον ἐξέζεσε τῷ θυμῷ · διὸ καὶ οὐδεμίαν ἐρώτησιν τῷ Ἁγίῳ προσήγαγεν, ἀλλ᾽ ὡς ὑπ᾽ αὐτοῦ ἐμπεχθεὶς τῇ ἐλπίδι τῆς θυσίας, καὶ τὴν τῶν θειῶν αὐτοῦ καταστροφὴν παρὰ τοῦ Ἁγίου γενομένην ἰδὼν, ἔτι τε καὶ τῆς Βασιλίσσης τὴν μεταβολὴν θεώμενος, καὶ πλέον διὰ ταύτην οἰδαίνων τῷ θυμῷ, ἐξήνεγκεν κατὰ τοῦ ἁγίου Μάρτυρος καὶ τῆς εὐγενεστάτης Βασιλίδος τοιαύτην ἀπόφασιν, Τὸν κάκιστον Γεώργιον, Γαλιλαῖον ἑαυτὸν ἐ͂ιναι ὁμολογήσαντα καὶ πάμπολλα τούς θεοὺς καὶ ἡμᾶς βλασφημήσαντα, τελευταῖον δὲ καὶ κατὰ τῶν θεῶν μαγείᾳ χρησάμενον, κελεύω ξίφει ἀποτμηθῆναι, σὺν Ἀλεξάνδρᾳ τῇ Βασιλίσσῃ, παραφθαρήσῃ ταῖς μαγίαις αὐτοῦ, καὶ τῇ ὁμίᾳ ἀνοίᾳ καὶ αὐτὴν εἰς τοὺς θεοὺς βλασφημοῦσαν. Λαβόντες τοίνυν οἱ ἐπὶ τοῦτο τεταγμένοι παραχρῆμα τὸν Ἅγιον δεδεμένον, ἐξήγαγον ἔξω τῆς πόλεως, [illa placide expirat.] ἕλκοντες σὺν αὐτῷ καὶ τὴν γενναιοτάτην Βασίλισσαν. δὲ προθύμως ἀπαγωμένη κατὰ διάνοιαν προσηύχετο τὰ χείλη κινοῦσα, καὶ εἰς οὐρανὸν πικνότερον ἀτενίζουσα, καὶ ἐπεὶ ἔν τινι τόπω ἐγένετο, ὡς ὀλιγοθυμοῦσα, καθεσθῆξαι ᾐτήσατο · ἔνδον τῶν δὲ τῶν ἑλκόντων ἐπὶ σχήματος καθίσασα, καὶ τὴν κεφαλὴν κλίνασα, τῷ Κυρίῳ τὸ πνεῦμα παρέθετο. Δοξάσας δὲ τὸν Θεὸν ἐπὶ τῷ γεγονότι τοῦ Χριστοῦ Μάρτυς Γεώργιος, καὶ εὐχαριστήσας αὐτῷ, μετὰ πολλῆς εὐθυμίας ἐπορεύετο, εὐχόμενος καὶ τὸν αὐτοῦ δρόμον τελειωθῆναι καλῶς.

[25] Καὶ ὡς ἤγγισεν τῷ ὁριστέντι τόπῳ, ἐπάρας τὴν φωνὴν αὐτοῦ ἤυξατο οὕτως, Εὐλογητὸς Κύριε Θεός μου, ὅτι οὐκ ἔδωκάς με εἰς θήραν τοῖς ὀδοῦσιν τῶν ζητούντων με, [Georgius capite plectitur.] καὶ οὐκ εὔφρανας τοὺς ἐχθρούς μου ἐπ᾽ ἐμὲ, καὶ ἐῤῥυσω τὴν ψυχὴν μου ὡς στρουθίον ἐκ τῆς παγίδος τῶν θηρευόντων · καὶ νῦν ἐπάκουσόν μου Δέσποτα, καὶ παράστηθι τῷ σῷ δούλῳ ἐν τῇ τελευτείᾳ μου ταύτῃ ὥρᾳ, καὶ ῥῦσαι τὴν ψυχὴν μου τῆς πονηρίας τοῦ ἐναερίου ἄρχοντος καὶ τῶν πνευμάτων αὐτοῦ, καὶ μὴ στήσεις τὰς εἰς ἐμὲ ἁμαρτίας τοῖς ἐν ἀγνοίᾳ πράξασιν, ἀλλὰ παράσχου μοι ἐν αὐτοῖς τὴν σὴν ἐπίγνωσιν, καὶ τὴν σὴν ἀγάπην, ἵνα καὶ αὐτοὶ σχῶσιν μέρος ἐν τῇ βασιλείᾳ σου μετὰ τῶν ἐκλεκτῶν σου· Πρόσδεξαι κᾀμοῦ τὴν ψυχὴν μετὰ τῶν ἀπ᾽ αἰῶνός σοι εὐαριστησάντων, ἀμνημονήσας πάντων τῶν ἐν ἀγνοίᾳ καὶ γνώσει πλημμεληθέντων μοι. Μνήσθητι, Δέσποτα, τῶν ἐπικαλουμένων τὸ μεγαλοπρεπὲς ὄνομά σου, ὅτι εὐλογητὸς ἐ͂ι καὶ δεδοξασμένος εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν. Ταῦτα προσευξάμενος, καὶ μετὰ χαρᾶς τὸν αὐχένα προτείνας, ἀπετμήθη τῷ ξίφει τὴν μακαρίαν αὐτοῦ κεφαλὴν, κατὰ τὴν εἰκοστὴν τρίτην τοῦ παρὰ ῥωμαίοις Ἀπριλλίου καλουμένου μηνὸς, τὴν καλὴν ὁμολογίαν πληρώσας, τὸν δρόμον τελέσας, τὴν πίστιν ἀπαρασάλευτον τηρήσας, διὸ καὶ τὸν στέφανον τῆς δικαὶωσύνης ἀποκείμενον ἔχει.

[26] Ταῦτα τῶν μεγίστων ἄθλων τοῦ μεγάλου ἀριστέως τὰ τρόπαια, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, πρέπει πᾶσα δόξα, τιμὴ καὶ προσκύνησις, συντῶ Πατρὶ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

[Annotata]

a Deest aliquid, quod ex MS. Veneto sic Latine expreßit Zinus: imprimisque Apollinem, ut rerum futurarum peritissimum, venerabatur.

b Rursum hic desunt pauca, sic Latine reddita; eorum autem qui Christum Deum ac Salvatorem fatentur plenos.

c Ecgraphum nostrum τῇ πρῴτῃ, quod corrigendum ex MS. Veneto docuit Zini interpretatio.

d Ita plerumq; ab aliis vocatur, etiam a Zino, qui in MS. Florentino Μαγρέντος aut Μανγρέντιος.

e Adde ex MS. Veneto, juxta versionem Zini, aut in eadem persistens insania tollatur de medio.

ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΕΝΔΟΞΟΥ ΜΕΓΑΛΟΜΑΡΤΥΡΟΣ ΚΑΙ ΤΡΟΠΑΙΟΦΟΡΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ.
Auctore Simeone Metaphraste.
Ex Bibliothecæ Vaticanæ Codice 1079 pag. 146.

Georgius Megalo-Martyr Nicomediensis, Lyddæ seu Diospoli in Palæstina (S.)
a

PER METAPHR. EX MS. VATICANO

[Diocletiano & Maximiano Impp.] Αρτι τοῦ τῆς εἰδωλομανίας νέφους τὴν οἰκουμένην διαλαβόντος, καὶ μικροῦ πάντων ὅλῳ ποδὶ χωρούντων πρὸς τὴν ἀσέβειαν, Διοκλητιανοῦ τότε καὶ Μαξιμιανοῦ τὴν βασίλειον ἰθυνόντων ἀρχὴν, οἳ τῶν ἐκ τοῦ παντὸς αἰῶνος τὰ ἑλλήνων διαπρεοβευόντων δεισιδαιμονέστατοί τε ἦσαν καὶ δραστικώτατοι. Οὗτοι ἐπὶ μέγα τὴν ἀθεΐαν αὐξῆσαι μέγα τῶ ὄντι καὶ σπουδαιότατον ἐ͂ιναι τιθέμενοι, πάντας τοὺς ἐν τέλει συγκαλεσάμενοι καὶ κοινῇ διασκεψάμενοι περὶ τούτου, ἐπὶ κᾀκείνους ἑώρων τὴν ἴσην αὐτοῖς ὁδεύοντας καὶ ὀρθοποδοῦντας πρὸς τὴνἀσέβειαν, ἔργῳ βεβαιῶσαι τὰ δόξαντα σπουδὴν ἐποιοῦντο · καὶ διὰ ταῦτα γράμματα καὶ προθέματα πολλῷ τῷ τάχει διὰ πάσης ἐφόιτα τῆς οἰκουμένης, τοὺς μὲν νομιζομένους θεοὺς, τὰ χειροπόιητά φημι ξόανα καὶ βδελύγματα, [pro idololatria satagentibus contra Christianos,] θυσίαις ἁπάσαις τιμᾷν (Καὶ γαρ ἐδόκει τοῖς ἀνοήτοις, Βασιλεῦσιν μὲν δι᾽ αὐτῶν τὸ κράτος, ἀνθρώποις δὲ πᾶσιν τὴν σωτηρίαν βραβεύεσθαι) πάντας δὲ τοὺς ὁμολογοῦντας ἐ͂ιναι Χριστιανοὺς, μετὰ τὴν εἰς τὸ βῆμα παράστασιν, ἀπώμοτον τὴν ὁμολογίαν ταύτην οὐ ποιουμένους, συχναῖς ὑποβάλλεσθαι τιμωρίαις, ἐ͂ιτα καὶ θανάτου ψῆφον τῆς εὐσεβείας παρίζεσθαι τὴν ἀντίδοσιν.

[2] Τότε δὴ καὶ θαυμαστὸς στρατιώτης μέγας Γεώργιος, τὸ τοῦ Χριστοῦ τῷ ὄντι γεώργιον, ἀστέρα τινὰ τῶν διαφάνων εἰκονίζων, [prodiit S. Georgius,] ἐν σκότει τῆς ἀσεβείας ἐδείκνυτο. Τούτῳ πατρὶς μὲν Καππαδοκῶν, πατέρες δὲ τῶν ἐπιφανῶν, τροφὸς Παλαιστίνη, τὸ σέβας ἐκ προγόνων αὐτοῦ εὐσεβέστατος ἦν καὶ ἄτεχνος, τὴν μὲν ἡλικίαν νεάζων, τὴν δὲ φρόνησιν πολιὸς, εὐφὺς τὴν καρδίαν, ζήλου πνέων κατὰ τῆς ἀσεβείας. Καλῶς οὖν ἐκπονηθεὶς τὰ πολέμια, Κόμης τοῦ νουμέρῳ b τῶν Ἀνικιωρων ἐπιφανεῖ προχείριζεται · ἡνίκα δὴ καὶ τὸν Βασιλέα [ἔδει] τὸν κατὰ Περσῶν c ὑπελθεῖoν πόλεμον, [insignis miles] αὐτὸν ἐκεῖνον καὶρὸς παρεκάλει, ἐφ᾽ ᾧ καὶ ἄθλους οὔτι μικροὺς ἀγωνίζεται, καὶ θαυμαστὴν ἔχων ἐν πολέμοις εὐτολμίαν γνωρίζεται.

[3] Ἐπεὶ δὲ καὶ μείζονος ἦν τιμῆς ὄρεγόμενος, εὗρεν οὔχ ἧς ὠρέγετο, ἀλλ᾽ ἧς ὑπῆρχεν ἐκεῖνος ἄξιος, [qui augendæ dignitatis spe Curiam adiens,] τῆς θείας οὕτω προνοίας οἰκονομησαμένης. Λαβὼν γαρ τὰ ἐκ πατέρων αὐτῷ περιελθόντα χρήματα, καὶ πρὸς τοὺς τότε βασιλέυοντας ἀφικόμενος, πάσχει τι τῷ Σαοὺλ παραπλήσιον. μὲν γαρ ὄνους ἀναζητῶν βασιλείαν ἐκτήσατο, δὲ κοσμικῆς δόξης ἐπιθυμῶν οὐρανῶν ἔτυχε βασιλείας. Καὶ ὅπως ἐγγὺς δήλωσις. Καταλαβὼν γαρ ὥσπερ εἴρηται καὶ ἰδὼν τὸν Θεὸν ὑβριζόμενον, δαίμονας δὲ τιμωμένους, ζήλῳ θεοσεβείας διακαυθεὶς τὴν ψυχὴν, [Divino ibi zelo succenditur] εἰς νοῦν τε τὰ τοῦ Δαβὶδ βαλλόμενος, ὅτε μὲν τῇ θέᾳ τῶν ἀσυνετούντων ἐκτήκεσθαι λέγοντος, ὅτε τὰ ὅμοια πάσχειν, διὰ τὴν περὶ τοὺς θείους λόγους τῶν ἐχθραινόντων ὀλιγορίαν, ἔπειτα καὶ τῶν δεσποτικῶν ῥημάτων εἰς καὶρὸν διαμνημονεύσας, καθαρῶς ἐπαγγέλλεται, τοῖς ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων ὁμολογοῦσιν αὐτὸν, ἀντιδιδόναι φιλοτίμως τὴν ἔμπροσθεν τοῦ τεκόντος ὁμολογίαν · ἔσπευσεν ὡς τάχος ἁρπᾶσαι τὴν ἐπαγγελίαν, καὶ χρέος ἑαυτῷ δεσποτικὸν προσμνηστεύσασθαι. [Ps. 118, 158, Ps. 138, 21, Matt. 10, 2]

[4] Πλὴν αλλὰ καὶ τὴν στενὴν εἰσελεύσεσθαι πύλην προελομένῳ, [& opibus in pauperes distributis,] ἵνα μηδὲν τῶν χρημάτων ὄγκος αὐτῷ ἐμποδήσειεν, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον ὡς βοηθῷ τῷ πλούτῳ πρὸς τὰ καλὰ χρήσαιτο, πενήτων αὐτὸν χερσὶ διανέμει. d Πρὸς δὲ καὶ τὴν πανοπλίαν, ἣν Παῦλος ἐν πνεύματι τοὺς πιστοὺς ὁπλίζει περιβαλλόμενος, καὶ τὴν μὲν ὀσφὺν ἐν ἀληθείᾳ περιζωσάμενος, ἐνδυσάμενος δὲ καὶ τὸν τῆς δικαὶοσύνης θώρακα, περιθέμενός τε καὶ τὴν περικαὶφαλαίαν τοῦ σωτηρίου, καὶ τοὺς πόδας ἐν ἑτοιμασίᾳ τοῦ εὐαγγελίου τῆς εἰρήνης ὑποδυσάμενος, ἔπειτα καὶ τὸν τῆς πίστεως θυραιὸν, καὶ τὴν τοῦ πνεύματος ἀναλαβὼν μάχαιραν, [armatus fide] ἐστι ῥῆμα Θεοῦ, καὶ ὡς οἷόν τε ἦν ἀσφαλῶς καθόλου περιφραξάμενος, πρὸς τὸν κατὰ τῆς ἀσεβείας ἐχώρει πόλεμον.

[5] Εὑρὼν δὲ τοὺς, ἐπ᾽ ὀνόματι τοῦ βασιλεύειν καὶ ἄρχειν, αὐτοὺς μᾶλλον ὑπὸ τῆς ἀσεβείας κραταιότερον ἀρχομένους, πλήθη τε βασανιστηρίων οὐ κατὰ τῶν πονηρευομένων (ὥσπερ ἦν θέμις) καὶ ἀδικούντων, ἀλλὰ κατὰ τῶν εὐσεβούντων μᾶλλον προκείμενα, αὐτούς τε δημηγοροῦντας οὐδὲν θεοσεβὲς, οὐδὲν δίκαὶον, ἀλλ᾽ ὅσα πρὸς ἀσέβειαν ἀλείφει καὶ τὴν τῶν δαιμόνων λατρείαν (τί γάρ ἕτερον τῶν ψευδωνύμων θεῶν προσκύνησις; [in ipso fervore persecutionis,]) οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ προσαπειλοῦντας, εἰ μόνον ὀνομάσειέ τις τὸν Χριστὸν, ἔξω παντὸς ἐλέους, τοῖς προκειμένοις, κατὰ κηρυττόμενον e ἐναποθανεῖν· ζήλου πλησθεὶς τὴν ψυχὴν, καὶ τρυφὰς μᾶλλον οὐ πληγὰς ἐ͂ιναι τὰ ἀπειλούμενα διὰ Χριστὸν λογισάμενος, εὔτολμόν τε καὶ λεοντῶδες δεικνὺς ὅρμημα, διακόψας τὸ πλῆθος, [palam se profitetur Christianum,] καὶ παρελθὼν εἰς μέσους, Χριστιανὸν ἑαυτὸν ἀνεκήρυξεν καὶ Χριστοῦ δοῦλον ὑπάρχειν.

[6] Τὴν παῤῥησίαν ταύτην καὶ τὸ θάρσος καὶ τὴν τόλμαν τοῦ Μάρτυρος οὐχ ἁπλῶς ἐ͂ιδε τὸ τῶν ἀσεβῶν πλῆθος, ἀλλὰ καὶ ἰσχυρῶς κατεπλάγησαν. μέν τοι γεννάδας θαῤῥαλεώτερον ἔτι μᾶλλον, Θεὸν μὲν ἀληθινὸν τὸν Χριστὸν ὡμολόγει, τὰ δέ γε τιμώμενα παρ᾽ αὐτῶν εἴδωλα καὶ τοὺς ὀνόματα μόνον θεοὺς διέπτυέ τε καὶ ἐμυκτήριζε, καὶ τοῖς πολλοῖς ὑπόθεσιν ἐποιεῖτο σποδροῦ γέλωτος. Πλὴν ἀλλὰ τοῖς τυράννοις ταῦτα ἀκούουσι παντοδαπὴς ἦν γνώμη· ποτὲ μὲν γαρ τὸν ἄνδρα τῆς παῤῥησίας ἐθαύμαζον, [idola ridet,] ποτὲ δὲ ἠπείλουν, ποτὲ δὲ καὶ θωπείαις ὑπήἳσαν, ὥστε κατὰ τὸν θεῖον Δαυῒδ τοὺς ἐκείνων λόγους, τοῦτο μὲν βολίσιν ἐοικέναι, τοῦτο δὲ ὑπὲρ ἔλαιον ἁπαλοὺς δείκνυσθαι· τήν τε γαρ νεότητα καὶ τὸ κάλλος ἐλέους παντὸς ἄξιον καὶ φειδοῦς ἔκριναν, [blanditiis ac minis frustra tentatur.] τὴν ζωὴν προτιμοτέραν σαφῶς ὑπετίθουν, τιμὰς ὑπηγγέλλοντο, πλούτου καὶ τρυφῆς ὑπεμίμνησκον. [Ps. 54, 22] Ὡς δὲ πρὸς τὰ φιλάνθρωπα ταῦτα καὶ μαλακὰ μηδὲν ἐπικλινόμενον ἑώρων, μεταβάλοντες βασάνους ἠπείλουν, ὥσπερ τὴν ὄψιν φοβερὰς, πρὸς δὲ καὶ τὴν ἐν πικρῷ θανάτῳ τοῦ βίου καταστροφήν.

[7] Ἐπεὶ δὲ πρὸς πάντα ἑώρων εὐπαγῆ καὶ ἀκλόνητον, μιμούμενόν τε τὴν οἰκείαν ἀτέχνως τοῦ φρονίμου, οὐκ ἀνέμοις σαλεύεται, οὐ ποταμοῖς παρασύρεται, οὐ βροχαῖς κατακλύζεται, καὶ τοῦτο δὴ τὸ τοῦ λόγου λέοντα ξυρᾷν ἐώκουν, πρὸς κολωνὸν κηρύττεσθαι, [contus in eum intortus reflectitur:] οἱ δὲ καὶ πεῖραν ἐπήγαγον, καὶ θράττειν ὤοντο, καὶ μορμολύττεσθαι τὸν ἀπτόητον, ξύλῳ τοίνυν αἰωρηθέντος, κοντῷ τὴν γαστέρα διακρούειν ἐκέλευον. Καὶ οἱ μὲν ἔργου ἥπτοντο· δὲ ὥσπερ ἐνευφραινόμενος ταῖς πληγαῖς, ἀφεὶς τοὺς φαίοντας, πρὸς Θεὸν μᾶλλον ἐκίνει τοὺς λόγους, καὶ δῆλος ἦν ὁμολογῶν αὐτῷ χάριτας τῆς κολάσεως, Εὐχαριστῶ σοι, Δέσποτα καὶ Θεέ, λέγων, ὅτι μὲ τῶν σῶν ἀγαθῶν ἄξιον γενέσθαι παρασκευάζεις. Οὕτως ἔλεγεν, καὶ κοντὸς εὐθὺς μολίβδου δίκην ἐστρέφετο, τῷ μὴ πεισθέντι τοῖς παρανομοῦσιν αὐτὸς ὑπείκων ῥᾳδίως καὶ οἷον εὐπειθὴς γινόμενος, τοῖς μέντοι βλάπτειν τὸν Ἅγιον βουλομένοις οὐδαμῶς χρήσιμος.

[8] Ἀλλὰ γαρ οἱ ἐχθραίνοντες, οὕτω πρὸς πλείονα θυμὸν ἐξαφθέντες (ἡττᾶσθαι γαρ τὸ μὴ δυνατοὺς ἐ͂ιναι τιμωρεῖσθαι σαφῶς ἔκρινον) πρὸς βαρυτέρας ἔβλεψαν τιμωρίας· καὶ τὸ μὲν νῦν ἔχον φυλακὴ τὸν Ἅγιον παρελάμβανεν, [ipse carcere, vinculis,] ἕως αὐτοῖς περὶ τοῦ πῶς δεῖ τιμωρήσασθαι σκέψις γένοιτο· ἵνα δὲ μὴ δὲ οὕτως ἄνετον ἔχει τὸ σῶμα ψυχὴ, κατακριθεὶς τὴν εἱρκτὴν, ἀλλὰ καὶ πέδαις μὲν τοὺς αὐτοῦ πόδας δεσμοῦσιν, ὕπτιον δὲ διατείναντες καὶ βαρεῖ λίθῳ τὰ στέρνα καταβαρύνουσιν. [& grandi lapide gravatur:] δὲ καὶ οὕτως ηὐχαρίστει τῷ Θεῷ πάλιν, καὶ τὸν εἰς τιμωρίαν ἐπιτιθέντᾳ λίθον αὐτῷ, εἰς στηριγμὸν καρδίας ηὔχετο γενέσθαι, πάγιόν τε καὶ ἀμετάθετον ἐμπεδῶσαι αὐτῷ τὴν ὁμολογίαν.

[9] Ἔπειτα εἰς τὴν ἐπιοῦσαν καὶ περὶ τῆς βαρυτέρας σκέπτεται βασάνου Διοκλητιανὸς δεινός· δὲ ὄργανόν τι τιμωρητικὸν ἦν, ἄξιον μὲν τῆς ἐκείνου πικρᾶς ψυχῆς καὶ δαιμονιώδους, ἰδεῖν δὲ φρικωδέστατον, καὶ ὑποστῆναι παντάπασιν ἀλγεινότατον. Τροχός τις ἥρμοστο παμμεγέθης, μαχαίραις ὀξυτάταις καταπαγεὶς, [rotæ alligatus,] ὃς μεθόδῳ τινὶ κομψοτέρᾳ κινούμενός τε καὶ περιδινούμενος, τόν αὐτῷ προσδεθῆναι κατακριθέντα, ἔξαιμον εὐθὺς ἐδείκνυ καὶ κατάκοπον ταῖς μαχαίραις. Ἐπ᾽ αὐτῷ τόινυν Ἅγιος γυμνὸς ὅλος περιταθεὶς καὶ δεθεὶς, εὐχῇ καὶ πίστει τῇ πρὸς Χριστὸν ἐπιῤῥώσας αὐτοῦ τὴν καρδίαν, ἐ͂ιτα καὶ εὔελπις ὢν, ὅτι μειζόνων τιμωριῶν μείζους ἄν πάντως ἀντιλάβοι καὶ τοὺς μισθοὺς, εἴπερ ἄξιος πιστεύειν Παῦλος, [1 Cor. 3. 8] κατὰ τὸν ἴδιον κόπον εἰπὼν ἕκαστον καὶ τὸν ἴδιον μισθὸν λήψεσθαι, γενναίως ἐ͂ιχε καὶ καρτερῶς, ἄνω τε καὶ κάτω στρεφόμενος καὶ περιειλούμενος, [in eaq; dire concisus,] καὶ ταῖς μαχαίραις δεινῶς κατακρεουργούμενος, ὀνειδισμός τε καὶ χλευασμὸς, τὸ τοῦ θείου φάναι Δαυῒδ, τοῖς κύκλω γενόμενος, οἳ πρὸς τὸ παρὸν μόνον βλέποντες, Ποῦ δὲ νῦν ἔφασκον Θεὸς Γεοργίου, καὶ διὰ τί μὴ ἔλθοι τῶν ἡμετέρων χειρῶν αὐτὸν ῥυσόμενος· [Ps. 43, 14] ὡς καὶ ταῦτα συν ᾴδειν τὰ τοῦ Δαυῒδ, Ἐν τῷ καταφλᾶσθαι τὰ ὀστά μου λέγοντος, ὠνείδιζόν με οἱ ἐχθροί μου, ἐν τῷ λέγειν αὐτούς μοι καθ᾽ ἑκάστην ἡμέραν, Ποῦ ἐστιν Θεός σου· [Ps. 41, 11] Οἳ ἀσύνετοι ὄντες οὐμενοῦν συνιδεῖν οὐκ ἐ͂ιχον, τοῖς οὕτω διὰ τὸ φοβεῖσθαι τὸν Κύριον δεινῶς πάσχουσιν, οἷα Σολομὼν σοφὸς προλέγει, Τότε φάσκων ἴασις ἔσται τῷ σώματί σου, καὶ ἐπιμέλεια τοῖς ὀστέοις σου· τοιγαροῦν καὶ γέγονεν αὐτῷ ἴασις, καὶ κομιδὴ θαυμαστὴ, καὶ ὅπως ἄκουε. [Prov. 3, 8]

[10] Οἱ μὲν κολάζοντες μετὰ τὸ διαθῆναι ταύτῃ τὸν Ἅγιον ἀνεχώρουν, τῆς γαστρὸς αὐτοὺς εἰς τὴν συνήθη καλούσης λειτουργίαν, ἐκείνους φαμὲν, [& pro mortuo relictus,] οἵ τινες διετέλουν ἐν βρώσει ἄρτου τὸν τοῦ Χριστοῦ λαὸν κατεσθίοντες· δὲ Ἅγιος, οὕτω προσταχθὲν, ἔμεινεν ὥσπερ ἐ͂ιχε τῷ τροχῷ δέσμιος. Ἀλλὰ προσεκτέον ὡς οἷόν τε φιληκόως, ἐνταῦθα γαρ καὶ θαυμασία τοῦ ἀγαθοῦ ἐπίσκεψις. Οὐ πολὺς μετὰ τὸν δεσμὸν παρῆλθε καὶρὸς, καὶ ἦχος μὲν οὐρανόθεν ἠχεῖται φαιδρὸς, φωνὴ δὲ ἐκεῖθεν οἷα θεοπρεπὴς ἐξακούεται, πρὸς ὄνομα καλοῦσα τὸν ἀθλητὴν· ἔπειτα καὶ ἄγγελος Θεοῦ παραστὰς, λύει μὲν τῶν δεσμῶν ἐκείνων μάλα ῥᾳδίως, θεραπεύει δὲ τὰς πληγὰς ὥσπερ οὐ δὲ γενομένας πρότερον, [solvitur ac sanatur ab Angelo.] οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ὡς φίλον ἤδη καὶ συμπολίτην προσαγορεύει τὰ φιλικώτατα. Πληροῦται γαρ κᾀνταῦθα τὸ ὑπὸ τοῦ θείου Δαυῒδ προηγορευμένον, ὅτι παρεμβαλεῖ ἄγγελος Κυρίου κύκλῳ τῶν φοβουμένων αὐτὸν, καὶ ῥύσεται αὐτοὺς. [Psal. 33, 8]

[11] Εἶτα τὸν Ἅγιον ἐνησθῆναί τε τοῖς γινομένοις καὶ δοξᾶσαι τὸν Κύριον, Ὑψώσω σὲ λέγοντα Θεός μου, Βασιλεύς μου, καὶ εὐλογήσω τὸ ὄνομά σου εἰς τὸν αἰῶνα· αἰνέσω τὸν Θεόν μου διὰ παντὸς, τὸν Θεὸν τὸν εὐφραίνοντα τὴν νεότητά μου. [seq; Imperatori sacrificanti sistens,] Εἶτα φανερὸν ἑαυτὸν τῷ Βασιλεῖ καὶ τοῖς ἄλλοις ποιῶν Ἅγιος, μέσος αὐτῶν γίνεται, θυσίας τοῖς ἐπίσης αὐτοῖς ἀναισθήτοις προσαγόντων θεοῖς, φωνῇ τε λαμπροτέρᾳ, Ἐπίγνωθι, Βασιλεῦ, ἔφη, τίς μὲν ἐγὼ, ὃν ὑμεῖς εἰς ἀπώλειαν ἐκδεδώκατε, τίς δὲ ἐκεῖνος, τῆς πικρᾶς ὑμῶν ἀπαλλάξας με τιμωρίας· ἐπίγνωτε τοῦτον, καὶ Θεὸν ἀληθινὸν ἐ͂ιναι πιστεύσατε, παυσάμενοι προσέχειν θεοῖς, οἵ τινες οὐ μόνον ἑτέροις, ἀλλὰ καὶ ἑαυτοῖς ἀδύνατοι βοηθεῖν. Ἤκουσε ταῦτα Βασιλεὺς, καὶ τὴν ὄψιν προσβαλὼν τῷ Μάρτυρι, τίς τε εἴη διεπυνθάνετο, καὶ περὶ τὴν θέαν ἀμφαγνοεῖν ἐώκει· ποῦ γαρ καὶ εἰκὸς ἦν πιστεύειν ὅτι καὶ ζῶν διαρκέσει Γεώργιος; μὴ ὅτι καὶ τὰ ἐν τῷ τροχῷ δεσμὰ διακόψας, καὶ τὰς ἀνηκέστους πληγὰς ἐξυγιωθεὶς, ἀπαθὴς τὸ παράπαν ὁρᾶσθαι, καὶ μὴ δὲ ἴχνος τι κολάσεως ἐπισημαίνειν τῷ σώματι;.

[12] Ἐπεὶ δὲ ἐκεῖνος πάλιν ἑαυτὸν ἐδείκνυ, καὶ τοῖς μὴ πάνυ πεπηρῶσθαι καὶ ὀφθαλμοὺς καὶ νοῦν βουλομένοις ἐπίδηλος ἦν, [multos ad fidem convertit,] καὶ αὐτὸς ἐ͂ιναι Γεώργιος, αὐτὸς τῆς ἀληθείας Μάρτυς ἀκριβῶς ἐπιστεύετο· πολλοῖς αἴτιος σωτηρίας ἐγίνετο, καὶ τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως πρόξενος ἀληθὴς· καὶ πρώτοις γε τῶν ἄλλων, τοῖς καὶ πρώτοις τὴν ἐπιφάνειαν, Ἀνατολίῳ φημὶ καὶ Πρωτολέοντι τοῖς στρατηλάταις· οἳ καὶ φανερῶς ἓνα Θεὸν ἀληθινὸν ἐ͂ιναι τῶν Χριστιανῶν ἀνακράξαντες, ἐν τόποις ἐρήμοις κατακοπῆναι μετὰ τῶν ἄλλων τῶν συμπιστευσάντων αὐτοῖς κατεκρίθησαν, καὶ τοῦτο μισθὸν ἐ͂ιχον τῆς εὐσεβείας, τὸ ἐκεῖνα παθεῖν, πολλῷ μᾶλλον τοὺς τὴν κρίσιν ἐξενεγκόντας ἦν ἄξιον. [qui cum Anatoleo & Protoleonte capite plectuntur.] Ἀπαγόμενοι δὲ εἰς τὸν τῆς τελειώσεως τόπον, πάντες ὡς ἐκ μιᾶς καὶ γλώττης καὶ γνώμης, Κύριε, ἔκραζον, Ἰησοῦ Χριστὲ, πρόσδεξαι τὰς ψυχὰς ἡμῶν ἐν εἰρήνῃ· καὶ τὴν βραχεῖαν ὁμολογίαν ταύτην τῆς εἰς σὲ πίστεως, εἰς δικαὶοσύνην λογισάμενος καὶ ἀπολύτρωσιν τῶν ἡμετέρων ἁμαρτιῶν, ὑπὸ τὴν σὴν ἡμᾶς ἀδιάδοχον κατάστησον βασιλείαν· οὕτως εἰπόντας, τὸ τῆς μαρτυρίας ἐκδέχεται τέλος. Εὑρέθη καὶ Βασιλὶς Ἀλεξάνδρα, τὴν ἀγαθὴν γῆν μιμησαμένη, [credit etiam Alexandra Imperatrix.] καὶ σπέρματα λαβοῦσα καὶ ἀφορμὰς τὰ κατὰ τὸν θεῖον Γεώργιον, εὔσταχυν ἐγεώργη τὴν εἰς τὸν Χριστὸν πίστιν· αὕτη τὸ νῦν ἔχον μικρον παῤῥησιασαμένη τὴν εὐσέβειαν, καὶ Χριστιανὴν ἑαυτὴν ἀνομολογήσασα, ἔμενεν οὑτω παρ᾽ ἑαυτῇ τρέφουσα τούς εὐσεβεῖς λογισμούς.

[13] Τὸν μὲν τοι Βασιλέα κατὰ τοῦ Μάρτυρος θυμὸς ὑποθήξας ἄγαν θερμὸς, [S. Georgius calci infossus] χαλεπῇ πάλιν αὐτὸν ἢπειγε παραδοὖναι κολάσει. Τιτάνῳ γοὖν, ὃν συνηθες καλεῖν ἄσβεστον, ἄρτι σβεσθέντι, τόγε ἀληθέστερον εἰπεῖν ἀναφθέντι, συγχωσθῆναι κελεύει· φύλακάς τε διὰ παντὸς παρεδρεύειν, ὡς μηδὲν ἐπ᾽ αὐτῷ γενέσθαι φιλάνθρωπον, μὴ δὲ κακουργηθῆναί τι πρὸς τῶν οἰκείων μηδολιοῦν. Εἶχε μὲν οὕτω τὸ κελευσθὲν· ἡμερῶν δὲ τριῶν διαγενομένων, Βασιλεὺς, ὅσον ἐπὶ τῷ πράγματι κρίνων, θανεῖν τε αὐτὸν ὤετο, καὶ εἰς τέλος ὑποστῆναι διαφθορὰν, ταύτῃ τοι καὶ στρατιώτας ἐπέταττεν ἀπελθεῖν, καὶ ἀνελομένους σπουδῇ τὰ ὀστᾶ ἀφανίζειν, βασκαίνειν Χριστιανοῖς ἄντικρυς τῆς ἐξ αὐτῶν μεγαλοδωρίας· εἴδει γαρ ὅσου τιμᾶται ταῦτα τοῖς εὐσέβειαν τιμᾷν ἑλομένοις. Ὡς οὖν περιεῖλον τὴν ὑποκειμένην ἄσβεστον, [inde post triduum salvus educitur:] δὲ, τοῦ καὶνοῦ θαύματος! οὐ ζῶν εὕρηται μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀπαθὴς τὸ παράπαν, ὥσπερ οὐδενὶ τῶν λυπούντων ὡμιληκὼς, ἀλλὰ ῥόδοις μᾶλλον ἄνθεσι σκεπασθεὶς τοῖς ἀπαλωτάτοις.

[14] Τοῦτο τὸ μέγα καὶ οὐδὲ μακρὰν ἀπιστὰν f τοῖς ἀπείροις φημὶ τῶν Χριστοῦ θαυμασίων, πάντες ὅσοι παρόντες ἔτυχον θεασάμενοι (καὶ γαρ πολλοὶ συνῆλθον κατὰ θέαν τοῦ Μάρτυρος) Μέγας τῶν Χριστιανῶν Θεὸς ἀνεβόησαν· τοῦτο καὶ τὴν βασιλίδα Ἀλεξάνδραν παῤῥησιάσασθαι, [ac rursum multi convertuntur.] καὶ τὴν ἴσην ἀφεῖναι φωνὴν παρεσκεύασε· τοῦτο καὶ τοὺς ἀποσταλέντας ἐπὶ τὴν συλλογὴν τῶν ὀστῶν στρατιώτας, πιστεῦσαι πεποίηκεν. Ὡς δὲ καὶ πρὸς τὸν Βασιλέα ἤδη διεβιβάσθη, ἐκπληξις αὐτὸν ἑιλε, καὶ ὑπὸ δέους ἐβάλλετο, ἀμέλει καὶ παραστάντα ἠρώτα, Τίς τῆς ζωῆς σοι, λέγων, καταστὰς αἴτιος; Καὶ ὃς, Ἐὰν ἀκουσαντες, ἔφη, μὴ πιστεύσητε, τίς ἄρα χρεία ῥημάτων κενῶν; Πλὴν ἀλλὰ δῆλόν σοι Βασιλεῦ ἔστω, ὅτι Χριστὸς τοῦ Θεοῦ υἱὸς, αὐτὸς καὶ ἐμὲ καὶ πάντας τοὺς εἰς αὐτὸν πεπιστευκύτας πτέρυξί τε ἀοράτοις ἐπισκιάζει, [ipse denuo Christum confessus,] καὶ παντὸς οὐτινοσοῦν βλαβεροῦ ῥύεται.

[15] Οὐκ ἤνεγκεν βέβηλος ἀκοὴ ῥήματα ψεύδους ἐλεύθερα καὶ μοχθηρίας, ἀλλὰ κακῶς αὐτὸν πάλιν τῆς ἀληθείας ἀμείβεται· καὶ ὑποδήμασι σιδηροῖς, [crepidis ignitis calceatur:] ὧν ἧλοι ὀξεῖς προέπιπτον, πυρωθεῖσιν ὑποδεθέντα ἐλαύνεσθαι κελεύει· δὲ τρέχειν ἀδυνάτως ἔχων, ὥσπερ ἑαυτῷ τόλμαν ἐμβάλλων, καὶ ὑπὲρ ἄνω καὶ ἀνθρωπίνων ὅρων τρέχειν ἐγκελευόμενος, Τρέχε, Γεωργιε, ἔλεγε, τρέχε τὸν τῆς ἀθλήσεως εὐπροθύμως δρόμον. Εἶτα καὶ βοήθειαν αἰτήσας παρὰ Χριστοῦ σὺν δάκρυσι, καὶ τὴν εἰς τέλος ὑπομονὴν, Ἵνα μὴ εἴπῃ, λέγων, ἐχθρὸς, Ἴσχυσα πρὸς αὐτὸν, ταχείας εὐθὺς τυγχάνει παρακλήσεως, καὶ τὸ τῆς θείας φάναι γραφῆς, πρώἳμον αὐτῷ τὸ φῶς ἐῤῥάγη, καὶ ταχὺ ἀνέτειλε τὰ ἰάματα· παραχρῆμα γαρ φωνῆς ἄνωθεν ἀκούσας ἠχηθείσης, προθυμίας τε πίμπλαται, καὶ ὑγιὴς ὅλος γίνεται. [Is. 58, 8] Ἐπεὶ δὲ καὶ πλειόνων ἐδεῖτο στεφάνων, διὰ λογισμῶν εὐστάθειαν καὶ ψυχῆς μέγεθος, [iterumque sanatus] φιλόδωρός τε Χριστοῦ δεξιὰ πρὸς παροχὴν μειζόνων ἀμοιβῶν ηὐτρεπίζετο, καὶ τὸ δεσμωτήριον αὖθις αὐτὸν ὑπεδέχετο.

[16] Εἶτα τὴν ἐπιοῦσαν πάλιν εἰς ἐρώτησιν παραχθέντι, Μέχρι τίνος, Βασιλεὺς ἔφη, τοῖς ἡμετέροις ἀπειθήσεις προστάγμασι, παρ᾽ οὐδὲν ἕτερον, ὅτι μὴ μόνον αὐθάδιαν, καὶ τὸ τὰς ἑαυτοῦ προλήψεις ἐκδικεῖν οὐκ ἐπιστημόνως, [& interrogatus] μᾶλλον δὲ γοητείαις ἀλύειν ἀπειροκάλως, αἷς ὅλως καὶ τεθάῤῥηκας ἐξαπατᾷν τὸν λαόν; Πρὸς ταῦτα Μάρτυσ, γενναῖόν τι καὶ ᾀνδρῶδες πρός τε τὸν Βασιλέα καὶ τοὺς συμπαρόντας περιβλεψάμενος, Ἐγὼ, ἔφη, παρ᾽ ὑμῶν εἰς θάνατον ἐκδοθεὶς, καὶ θάνατον οὕτω χαλεπόν τε καὶ ἄφυκτον, αὐτὸς ἐγὼ νῦν μέσος ὑμῶν ἕστηκα, Μάρτυς ἀπαράγραπτος τῆς τοῦ Χριστοῦ μου δυνάμεως· τάς τε ἤδη μοι ἐπενεχθείσας βασάνους ἐν οὐδενὶ θέμενος, καὶ νῦν ἕτοιμος πρὸς πᾶν ἄλλο τὸ παρ᾽ ὑμῶν ἐπαγόμενον ὑποπτῆξαι μηδὲν· ὑμῖν δὲ πῶς ἔχει τὰ τῶν ἐλπίδων, οἱ ματαίοις εἰδώλοις προσκείμενοι; οὐδὲν ὀκνεῖτε καὶ ἑτέροις ἔτι ἀπολείας ὑπόθεσις γίνεσθαι, ἐφ᾽ οἷς αἰσχύνεσθαι δεῖ μᾶλλον θεοὺς ὀνομάζοντας, ἀνθρώπους ἐν μέθαις, [Deorum irridet vanitatem:] καὶ ἀσελγείαις, καὶ φόνοις ἐξετασθέντας, καὶ τὸν μὲν βραχὺν τοῦτον βίον ἐπὶ τοιούτοις ζήσαντας, νυνὶ δὲ αἰωνίῳ πυρὶ δἰ αἰῶνος τιμωρουμένους, καὶ τοὺς σεβομένους αὐτοὺς ἅπαντας περιμένει.

[17] [& crudeliter flagellatus] Θυμὸς πάλιν ἐπὶ τούτοις ἐ͂ιχε τὸν τύραννον· καὶ πάλιν καλὸς Γεώργιος ἐμαστίζετο, καὶ νεύροις βοείοις ἀνηλεῶς ἐκόπτετο· δὲ ἐπ᾽ αὐτοῖς οὕτω γενναῖος διέκειτο, ὡς ἐπ᾽ αὐτῷ πεπληρῶσθαι τὸ τοῦ θείου Δαυῒδ, Συνήχθησαν ἐπ᾽ ἐμὲ μάστιγες, καὶ οὐκ ἔγνων. [Psal. 34, 15] Ἐπὶ πολὺ τοίνυν οὕτω μαστιζομένου, καὶ σφόδρα γενναίως πρὸς τὰς πληγὰς ἔχοντος, ὥστε τοὺς παίοντας μᾶλλον ἀποκαμεῖν ἐκεῖνον, καὶ μέχρι βλέμματος ἐνδόσιμόν τι καὶ μαλακὸν ὑποφῆναι· προσχὼν τύραννος οἷα καὶ αὐτὸς ἐπίσης ἀποκαμὼν, καὶ τῆς τοῦ Μάρτυρος ἡττᾶσθαι καρτερίας ὑποδεικνύμενος, Ἕως τίνος, ἔφη, τὴν ματαίαν ταύτην δημοσιεύων φιλοτιμίαν, [constantiam retinet:] πολλῶν σεαυτὸν οὐκ ἀγαθῶν μόνον ἀποστερεῖς, ἀλλὰ καὶ κακῶν ποιεῖς πρόξενον, ἡμῖν μὴ πείθεσθαι βουλόμενος; Τούτων θεῖος ἀκούσας Γεώργιος, Εἴθε μᾶλλον ἐ͂ιπεν, Βασιλεῦ, ὑμεῖς ἐπείσθητέ μοι, καὶ σὺν ἡμῖν τὸν μόνον προσεκυνεῖτε Θεὸν, ὃς καὶ αὐτὸς ζωή ἐστιν ἄντικρυς, καὶ ζωὴν παρέχειν δυνάμενος. Τί γαρ ἄν καὶ περὶ τῶν ζώντων τοὺς νεκροὺς ἐκζητήσητε; Ἡσαΐας θεῖος πρὸς ὑμᾶς βοᾷ, νεκροὺς ἐκεῖνος ταυτὶ τὰ παρ᾽ ὑμῶν τιμώμενα γνησίως καλῶν. [Is. 8, 19.]

[18] Τότε Μαγνέντιος, καὶ δευτέρων τιμῶν τῶν μετὰ Διοκλητιανὸν ἀξιούμενος, πρὸς οὖς τῷ Βασιλεῖ κοινολογισάμενος, [Provocatus ad mortuum suscitandum] καὶ ἀνεθῆναι τῶν πληγῶν αἰτήσας τὸν Μάρτυρα, ἐγγυτάτω τε αὐτοῦ παραστησάμενος, Ἀλλὰ δὴ πάντως, ἔφη, Γεώργιε, εἰ βούλει τῷ σῷ ὑπᾶς πιστεῦσαι Θεῷ, ἔργον τι πρὸς πίστιν ἀχέγγυον g ἐπιδείξασθαι, καὶ ἕνα τῆς ἐκ γειτόνων κειμένης σοροῦ τῶν νεκρῶν ἀναστῆσαι, οὗπερ γενομένου, οὐ δυσκόλως ἡμεῖς πρὸς τὴν σὴν θρησκείαν μεταταξόμεθα. Τοιαῦτα μὲν Μαγνέντιος, ἐργῶδές τι καὶ δυσάνυστον καὶ μᾶλλον ἀδυνατον τὸ παράπαν οἰόμενος τῷ Μάρτυρι προτείνειν εἰς πεῖραν, ἱν᾽ ἐντεῦθεν ἑλὼν, οὐκ ἀλόγως τὰ τῆς ἡμετέρας διακωμῳδήσῃ πίστεως (ὁ λόγος γαρ τοῦ σταυροῦ, ὡς Παῦλός φησιν θεῖος, μωρία τοῖς ἀπολλυμένοις ἐστί) τὸ δὲ οὕτω Γεωργίῳ ῥᾴδιον ἦν, ὥσπερ εἰ πτῆναι τῷ ἀετῷ τις ἐκέλευεν, νήξασθαι τῷ δελφῖνι, εἰ βούλει δὲ, ὥσπερ εἰ καθεύδοντά τινα ἐκείνῳ ἐπέταττεν ἀνιστᾶν· ἤδει γαρ ὅτι τῷ βουλήματι μόνῳ τὸ σύμπαν ἐκ μὴ ὄντων εἰς τὸ ἐ͂ιναι παραγαγόντι, οὐδὲν ἂν ἐμποδίσειε καὶ νεκροῖς ὀστέοις ἐμπνεῦσαι ζωήν.

[19] Εἰς γόνυ τοιγαροῦν κλιθεὶς, καὶ Θεῷ δοὺς τὴν εὐλαβῆ προσκύνησιν, ἔπειτα καὶ διαναστὰς, καὶ ὀφθαλμοὺς, [hoc facit invocato Deo,] μετὰ τῶν αἰσθητῶν φημι καὶ τοὺς νοεροὺς, εἰς ὕψος ἐπάρας, κᾀκείνου δεηθεὶς ὃν τοῖς οἰκείοις ἐδόξασε μέλεσιν, καὶ οὗ τὴν ἄψευστον ἤδει ἐπαγγελίαν, ὅτι δοξάσει δὴ καὶ αὐτὸς θεοπρεπῶς τοὺς δοξάζοντας, ἕνα τῶν κειμένων νεκρῶν εὐθὺς ἀνίστησιν· ὡς πολλοὺς μὲν τῶν θεασαμένων τοῦ τε πλήθους καὶ τοῦ στρατοῦ πιστεῦσαι, τὸν δὲ Βασιλέα θαυμάσαι μὲν καὶ αὐτὸν, γοήτα δὲ κατὰ τὸ φανερὸν ἐπικαλέσαι τὸν Ἅγιον, καὶ εἰς φάντασμα θεῖναι τὸ γεγονός· Δι᾽ ἣν αἰτίαν καὶ Ἀθανάσιόν h τινα εἰς μέσον παραχθῆναι κελεύει, δόξαν ὅτι πλείστην ἐκ γοητείας ἑαυτῷ περιτιθέμενον, [& Athanasium magum convertit] ἀνατρέπειν οὕτω ταῖς αὐτοῦ φαντασίαις πειρώμενον τὴν ἀλήθειαν· ὃς οὐδὲν ἧττον εὐχερῶς ὑπὸ τοῦ Μάρτυρος διελέχθη, οἱ τῷ Μωϋσεῖ πρότερον ἀντιθαυματουργεῖν νομιζόμενοι. Ταύτητοι καὶ πολλοὶ τῶν ἑλλήνων, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς οὗτος, τὴν γοητείαν πολὺς Ἀθανάσιος, τῆς εἰδώλων πλάνης ἑτοιμότατα καταγνόντες, τῷ φέγγει τῆς εὐσεβείας θερμῶς προσέδραμον· οἳ, καὶ προσταγὲν οὕτω παρὰ τοῦ τυράννου, [ac præmittit ad martyrium.] τὴν διὰ ξίφους δέχονται τελευτὴν σὺν τῷ ἐκ νεκρῶν ἀναστάντι, πρότερον τὴν ἐν Χριστῷ σφραγίδα παρὰ τοῦ Ἁγίου δεξάμενοι.

[20] Οἱ δὲ τῶν εἰδώλων θεραπευταὶ ἀσάλευτοι μᾶλλον ἦσαν καὶ αὐτοὶ διαφερόντως εἰς κακίαν· δέον γαρ τοῦ θαύματος γενομένου μεταμαθεῖν τὴν εὐσέβειαν· δέον, [Reclusus carcere] τίς ποιῶν ταῦτα, μαθεῖν. Οἱ δὲ οὐ γνῶναι μᾶλλον οὐδαμῶς ἔσπευσαν, ἀλλὰ καὶ τὸν τῆς ἀληθείας προσκυνητὴν κακῶς ἠμείβοντο, καὶ τῇ εἱρκτῇ πάλιν οἱ θεομισεῖς ἐνέκλειον. Πλὴν ἀλλ᾽ οὐχὶ καὶ τὴν ἑπομένην αὐτῷ χάριν οὔμενουν συγκατέκλειον· τὸ γαρ πλῆθος τῶν πιστευσάντων ἐκεῖ συνιὸν, καὶ τοὺς φυλάττοντας εὖ ὑπερχόμενον, ὤνιόν τε καὶ χρημάτων ποιούμενοι τὴν τοῦ Μάρτυρος ὄψιν, πολυτίμων αὐτοὶ χαρίτων ἀτεχνῶς ἀπέλαβον· ὅσοι γαρ ἦσαν ὁμιλοῦντες νόσοις, [infirmos curat,] οὗτοι παρὰ τῶν προσηκόντων εἰς τὴν εἱρκτὴν ἤγοντο, καὶ ἧς ἐδέοντο ὑγείας οὐ διημάρτανον. Μεθ᾽ ὧν καὶ Γλυκέριός τις πένης καὶ ἄγροικος, ἄρτι τοῦ βοὸς αὐτῷ περὶ τὴν ἄρωσιν πεσόντος, προελθὼν ἐκεῖνος τῷ Μάρτυρι, καὶ δάκρυα δοὺς, ἅπερ ἐ͂ιχε καὶ οἷς τὸν Ἅγιον μᾶλλον καμφθήσεσθαι ἤλπισεν, ἐ͂ιτα καὶ περὶ τὴν εὐσέβειαν οὐ πένης ἀναφανεὶς, [& lapsum Glycerii bovem:] ἀλλὰ ψυχὴν ἔχων εὔγειον καὶ σπέρματα δέξασθαι τῆς εὐσεβείας ἐπιτηδείαν· (εἴρηκε γαρ πιστεύειν δύνασθαι ταῦτα τὸν Χριστὸν ποιεῖν, καὶ αὐτὸν ἐ͂ιναι μόνον ἀληθῆ Θεόν) οὕτως ἐκεῖνος ἔχων, ἤκουε παρὰ τοῦ Ἁγίου, Εἰ πιστεύεις, ἀπελθὼν εὑρήσεις ζῶντα τὸν βοῦν.

[21] Ἐπεὶ οὖν καὶ ἀπελθὼν οὕτως εὗρε, τὸ τῶν Ἰουδαίων μισήσας i, Σάμαρείτης ἐν τούτῳ γίνεται, καὶ πρὸς τὸν θεραπευτὴν ἐπανέρχεται· καὶ τοὺς μὲν πόδας πορεία ἐ͂ιχε, τὰ χείλη δὲ εὐχαριστία, [qui dum gratias agens & Christum confitens] καὶ τῆς ὑγιοῦς πίστεως ἀνακήρυξις. Διὰ ταῦτα γοῦν οὐ δὲ ἀφίεται, ὡς τὸ πρότερον τὴν πενίαν σύνοικον ἔχειν, ἀλλὰ πλοῦτος αὐτῷ δίδοται πολύς τε καὶ ἄσυλος· καὶ γαρ οὐκέτι πλέθρων ὀλίγων γῆς κύριος ἦν, ἀλλ᾽ ὅλον κληρονομεῖ τὸν παράδεισον· καὶ ὅπως, ὥρα μαθεῖν. Ἐπανελθόντι τῆς εὶρκτῆς καὶ τοῦ Μάρτυρος, ἐντυχόντες οἱ τῆς ἀσεβείας ὑπουργοὶ δραστικώτατοι, καὶ μαθόντες ὅπως τὰ Χριστιανῶν ἐπρέσβευέ τε καὶ διαῤῥήτην ἐκήρυττε, συλλαβόντες ἄγουσι πρὸς τὸν Βασιλέα· καὶ ὃς, [recurrit ad carcerem, comprehensus etiam ipse obit Martyr.] οὐ δὲ τῆς συνήθους ἐρωτήσεως ἀξιώσας, οὐ δὲ τὴν αἰτίαν ἀναγνοὺς τῆς μεταβολῆς, ἕτοιμος ἦν περὶ τὴν τῶν ἀκουσθέντων τομὴν καὶ ἀπότομος· ξίφει γαρ ἐκέλευε παραχρῆμα κατακοπῆναι. Καὶ οὕτως τελειοῦται, τῆς μὲν πενίας ζήλου μηδενὸς ἄξιος ὢν, τοῦ δὲ τέλους ἀξιοζήλωτος, Μάρτυς γεγονὼς σχέδιος, καὶ τῷ οἰκείῳ αἵματι βαπτισθείς.

[22] Μαθὼν δὲ Βασιλεὺς, ὡς πολύ τι πλῆθος ἐν τῇ φυλακῇ τῷ Μάρτυρι προσιὸν ὅσαι ὧραι τῇ εὐσεβείᾳ προστὶθενται, οὐκ ἀνεκτῶς ἔσχεν· ἀλλὰ τὸν Ἅγιον μετακαλεσάμενος, ὀργίλως μὲν ἔτι καὶ αὐστηρῶς; οὐδαμῶς· ἀλλὰ τῆς λεοντῆς μὴ ἐξικνουμένης, [S. Georgius blanditiis tentatus] καὶ τὴν ἁλωπεκὴν προσετίθει, καὶ τὸ πικρὸν καὶ ἀπότομον ὑπὸ προσχήματι καλύψας φιλανθρωπίας, πρᾴως πάλιν ὑπέρχεται καὶ ἡπίως· Νὴ τοὺς θεοὺς, εἰρηκὼς, εἴ μου ἀκούσης, Γεώργιε, καὶ προσελθὼν θύσεις, ἀγαθῶν ἀγαθὰ εὑρήσεις, καὶ χρημάτων μὲν κύριος ἔσῃ συχνῶν, πρῶτον δέ σου μεθ᾽ ἡμᾶς ἔτερον εἰς τιμὴν οὐχ ἕξεις· Κήδομαι γάρ σου καὶ τῆς εὐγενοῦς ὥρας, καὶ τῆς νεότητος οἶκτον ἔχω πολὺν, καὶ βούλομαί σε ζῆν μᾶλλον θανάτῳ διαφθαρῆναι πικρῷ. [simulat se iis flecti] Οὕτως ἐ͂ιπεν Βασιλεὺς, Μαγνεντίῳ τῷ φίλῳ πεισθεὶς, εἰρηκότι τὴν ἐσχάτην ταύτην πρὸς τὸν Ἅγιον ὁμιλίαν, ὡς οἷόν τε θεραπευτικὴν ποιησασθαι. δὲ Μάρτυς εὐπρόσωπον ὥσπερ τὴν ἀπολογίαν ἐντεῦθεν εὑρὼν, Εἰ πρώτον, ἔφη, ταῦτα ἔλεγες, ἐ͂ιχον ἂν καὶ χώραν οἱ λόγοι· νῦν δέ μετὰ τοσαύτας αἰκίας, εἴπερ δὴ καὶ πεισθείημεν, τί ἄν ποιῶν ἀντιμετρήσεις τὰ λυπηρά; Τοῦτο ἐκεῖνος ὡς ἕρμαιόν τι σὺν ἡδονῇ μάλιστα διαρπάσας, τε δὴ καὶ ἐλπίδα τινὰ τοῦ πεισθήσεσθαι ὑποφαίνων, [& ad Deos duci petit.] Ὡς πατρὶ, ἔφη, τέκνον φιλούμενον, θαῦτά μοι ἄφες, καὶ προσελθὼν θυσίαν προσένεγκε τοῖς θεοῖς· οὕτω γαρ ἐκείνους τε εὐμενεῖς ἕξεις, καὶ σεαυτῷ τὰ κάλλιστα προξενήσεις. Καὶ Μάρτυς, Εἰ τοῦτό σοι, ἔφην, κατὰ γνώμεν, Βασιλεῦ, ὥρα πρὸς θεοὺς ᾀπιέναι.

[23] Ὡς οὖν ταῦτα Διοκλητιανὸς ἤκουσε, προστάγματα εὐθὺς πανταχόσε διέθει εἰς τὸ ἱερὸν ἅπαντας αὐτῷ συνιέναι, [qui magno cum plausu ductus ante Apollinem] ὅσοι τε τῶν ἐν τέλει καὶ ὅσοι τοῦ δήμου καὶ τῶν στρατιωτῶν ἦσαν, ὑπόλαμπρον ἐκφωνοῦντι τῷ κήρυκι, ὅτι Γεώργιος, ἐν Γαλιλαίοις περίβλεπτος, Ἀπόλλωνι προσέρχεται θύσων. Παραχρῆμα γοῦν πάντες ἥλληνες κρότοις καὶ παιᾶσιν ἐνευφραινόμενοι, Βασιλέα τε καὶ τὸν ἐκείνου θεὸν Ἀπόλλωνα νικητὴν ηὐφήμουν. Ἐπεὶ δὲ τοῦ ἱεροῦ ἐντὸς ἦσαν, σιωπῆς γενομένης, προσχὼν Ἅγιος τῷ ἀγάλματι, [& dæmone coacto fateri se Deum non esse] τοῦ Ἀπόλλωνος ἦν, καὶ πρὸς αὐτὸ βλέψας, Σὺ ἐ͂ι Θεός; ἔφη, καὶ σὲ δεῖ προσκυνεῖν ἀνθρώπους; Τὸ δὲ ἐνοικοῦν αὐτίκα πονηρὸν πνεῦμα, ὥσπερ τῷ τοῦ Ἁγίου φόβῳ καταπειθὲς γενόμενον, καί τοι φιλεψευδὲς ὂν, ἄκον ἐκήρυττεν τὴν ἀλήθειαν· Οὐκ εἰμὶ ἐγὼ Θεὸς λέγων, ὥσπερ οὐ δὲ οἱ σὺν ἐμοὶ τὸν ναὸν οἰκοῦντες, ἀλλ᾽ ἑις ἀληθὴς Χριστὸς. Εἶτα Μάρτυς, Καὶ εἰ μὴ ἐστὲ θεοὶ, ἔφη, τί παθόντες, ἀνθρώπους ἐξαπατᾶτε ὡς θεοῖς προσέχειν ὑμῖν; πῶς δὲ καὶ ὑπομεῖναι ὅλως ὑμεῖς τεθαῤῥήκατε, [eum ex simulacro pellit,] ἐμοῦ ἐνταῦθα παρόντος τοῦ δούλου Χριστοῦ; Οὕτως εἰπόντος τοῦ Μάρτυρος, καὶ ὥσπέρ τι ἄμαχον ὅπλον τὸ τοῦ σταυροῦ σημεῖον αὐτοῖς ἐπισείσαντος, τάραχος εὐθὺς ἠκούετο, καὶ βοὴ καὶ θρῆνος ἐκ τοῦ ἱεροῦ, δραπετευόντων τῶν δαιμονίων· αὐτά τε τὰ εἴδωλα ὥσπερ ὑπό τινος κραταιᾶς χειρὸς κατασπώμενα, [& idola comminuit] ἕτερον τῷ ἑτέρῳ συγκαταπίπτον ἐφέρετο, καὶ εἰς χοῦν ἐλεπτύνετο.

[24] Τί τὸ ἐπὶ τούτοις; Ἀθυμία μὲν τὸν Βασιλέα καὶ τοὺς περὶ αὐτὸν ἐ͂ιχε πολλὴ· εὐφροσύνη δὲ τούς πιστοὺς ἄῤῥητος, καὶ μᾶλλον ἐβεβαιοῦντο πρὸς τὴν ἀλήθειαν· καὶ πρό γε τῶν ἄλλων Βασιλὶς Ἀλεξάνδρα, καὶ μείζονος παῤῥησίας ἔνθεν ὑποπλησθεῖσα, πολλῷ τῷ κατὰ τῶν εἰδώλων ἐνετρύφα γέλωτι. Ὀργῇ τοίνυν Βασιλεὺς κατάσχετος γεγονὼς· ἄλλως τε δὲ καὶ τὰ τῶν πιστῶν πλῄθη ὁρῶν, ἐτὶ μᾶλλον πρὸς θεοσέβειαν ἐπιστηριζόμενα· τὸ μὲν ἐπίχριστον ἐκεῖνο χρηστὸν ἀποδύεται, [Tyrannoq; indignanti] αὐτὸν δὲ φανερῶς ἐκεῖνον τὸν Διοκλητιανὸν ἐπιδείκνυσι. Καὶ δριμύ τι καὶ μανικὸν ἐμβλέψας τῷ Μάρτυρι, Τοιαύταις, ἔφη, θυσίαις, κακῶς ἀπολλούμενε, τοὺς σωτῆρας ἐπηγγείλω τιμῆσαι θεοὺς; τοιαύταις χάρισι δεξιώσασθαι; Ἀλλ᾽ οὔμενουν οὐκ ἐπὶ πολὺ χαιρήσεις, οὐ δὲ τῶν ἀηττήτων καταμωκήσῃ θεῶν· οὐχ οὕτω τοῖς φαντάσμασι, οὐχ οὕτω ταῖς γοητείας ἰσχύσεις. Πρὸς ὃς Μάρτυς, μετὰ πολλοῦ τοῦ εὐκόσμου καὶ συνετοῦ, Ἐγὼ, ἐ͂ιπεν, Βασιλεῦ, [generose insultat.] παρ᾽ οὐδὲν ἁλίσκομαι ψεῦδος εἰπὼν, ἀλλ᾽ ὅπερ μοι πρόθεσις ἐξ ἀρχῆς, τοῦτο καὶ εἰς δεῦρο φιλάξειν ἔσπευσα, τὸ δέ ἐστι τὸ τῷ ἐμῷ μόνον λατρεύειν Θεῷ, καὶ αὐτῷ ζῶσαν ἁγίαν τε καὶ εὐάρεστον (ὡς Παῦλος θεῖός φησι) προσφέρειν θυσίαν. Τί δὲ, οὐχὶ καὶ αὐτὰ βοᾷ τὰ πράγματα, ὅτι τὰ παρ᾽ ὑμῶν προσκυνούμενα πλάνη καὶ ψεῦδός ἐστι, καὶ ὀνόματα μόνον πραγμάτων ἔρημα;

[25] Ἀπεῖπε τοῖς ὅλοις τύραννος, καὶ περιττὸν ἐ͂ιναι καὶ ἀνόητον ἡγησάμενος, [Fertur in ipsum & Alexandram mortis sententia] τὸ ἐπὶ ταῖς πρώην πολλαῖς καὶ χαλεπαῖς τιμωρίαις ἔτι καὶ ἑτέρας ἐπινοεῖν (κινδυνεύσει γαρ ἄντικρυς αὐτὸς μὲν αἰσχύνην ὄφλειν, καὶ οὐδὲν ἀνύειν τῶν κολάσεων γινομένων· Μάρτυς δὲ λαμπρότερος ἐπιδείκνυσθαι) δίδωσι τὴν κατ᾽ αὐτοῦ ψῆφον εἰρηκὼς οὕτως· Γεώργιος, τῆς ματαίας μὲν τῶν Χριστιανῶν δόξης ἔκτοπος ἐραστὴς, τῶν σωτήρων δὲ θεῶν καταφρονητὴς, καὶ μήτε δεινῶν ἐπαγωγαῖς μήτε ἀγαθῶν ἐπαγγελίαις μεταθέσθαι πεισθεὶς, ἀλλὰ καὶ τὴν Βασιλίδα μᾶλλον Ἀλεξάνδραν παρακρουσάμενος, τὸν διὰ ξίφους σὺν αὐτῇ θάνατον ὑποστήτω. Τοιαύτης δοθείσης τῆς ἀποφάσεως, οἱ πρὸς ταῦτα διακονεῖν ὑποτεταγμένοι, παραλαβόντες αὐτοὺς, [ad quam illa egrediens expirat in oratione:] ἔξω ποῦ τῆς πόλεως, πρὸς τὸν τῆς τελειώσεως τόπον, ἐχώρουν. Ἀλλ᾽ Βασιλὶς Ἀλεξάνδρα, τῆς ὁδοῦ μὲν ἐχομένη, Θεοῦ δὲ μνήμην κατὰ καὶρὸν ποιουμένη, καὶ ὅλην αὐτὴν εἰς εὐχὴν τρέψασα (ὡς ἥτε τῶν χειλέων αὐτῆς κίνησις ἐδήλου καὶ τῶν ὀφθαλμῶν εἰς οὐρανὸν ἔπαρσις) πρὸ τοῦ τὸν τόπον καταλαβεῖν, οὕτω πάντος κρίναντος ἀποῤῥήτως οὗ τὰ κρίματα ἄβυσσος πολλὴ, ἐπικατακλιθεῖσα τῇ γῇ, τὴν ἁγίαν αὐτῆς ἀφῆκε ψυχήν.

[26] δὲ τοῦ Χριστοῦ Μάρτυς Γεώργιος, ἤδη πρὸς τῷ τόπῳ γενόμενος, μικρὸν ἀνεθῆναι τοὺς δημίους ἠξίου, [Georgius post fusas Deo preces,] τὴν τελευταίαν δὴ ταύτην χάριν παρ᾽ ἐχθρῶν αἰτησάμενος· καὶ ταύτης τυχὼν, εἰς εὐχήν τε ἑαυτὸν συντείνας, καὶ τὸ ὄμμα διάρας εἰς οὐρανὸν, Κύριε Θεός μου, ἐκ βάθους ἀνέκραξεν τῆς καρδίας, ἐφ᾽ ὃν ἐπεῤῥίφην ἐκ μήτρας, ἐφ᾽ ὃν ἤλπισα, ἐφ᾽ ᾧ καὶ θαῤῥήσας εἰς τὸν ἀγῶνα τοῦτον ἀπεδυσάμην, γλυκεία ἐλπὶς, ἀψευδὴς ἐπαγγελία, τῶν ἱερῶν ψυχῶν ἔρως ἀπαθὴς, οὗ καὶ τῇ ἑτοιμασίᾳ τῶν καρδιῶν ἡμῶν προσέχει τὸ οὖς, ὂς καὶ πρὸ τῶν ἡμετέρων αἰτήσεων τὴν ἐπιθυμίαν παρέχεις τῶν καρδιῶν· αὐτός με ἐνίσχυσον μέχρι τέλους τὸν ἀγῶνα τοῦτον, ὃν ὑπὲρ τῆς σῆς ὑπῆλθον ὁμολογίας, διενεγκεῖν, καὶ πρόσδεξαί μου τὴν ψυχὴν, καὶ ἀνωτέραν αὐτὴν τῶν πονηρῶν τε καὶ ἀερίων φυλάξας πνευμάτων, τοῖς ἀπ᾽ αἰῶνος σοι εὐαρεστήσασι συναρίθμησον· ἄφες δὲ τῷ λαῷ τούτῳ, Δέσποτα, ὅσα κατὰ ἄγνοιαν εἰς ἐμὲ διεπράξαντο, καὶ ἀξίους αὐτοὺς τῆς ἐπιγνώσεώς σου τῆς ἀληθοῦς παρασκεύασον, ὅτι εὐλογητὸς ἐ͂ι εἰς τοὺς αἰῶνας.

[27] Εἶτα μετὰ τὴν εὐχὴν εἰς γόνυ κλιθεὶς, καὶ τὸν αὐχένα διατείνας, τὸ ξίφος ἅμα καὶ τὸ στέφος ἐδέχετο, τὸ μὲν ἀπὸ τῶν μισούντων τὴν ἀλήθειαν, [capite plectitur.] τὸ δὲ ἀπὸ τοῦ τοὺς ἀθλητὰς στεφανοῦντος τῆς εὐσεβείας, ᾧ καὶ τὴν ἱερὰν αὐτοῦ ψυχὴν παρετίθει, τρίτῃ ἐπὶ εἰκάδι τοῦ Ἀπριλλίου μηνὸς ἄγοντος, τὸν δρόμον τελέσας, τὴν πίστιν τηρήσας, ἀριστεὺς ὄντως γενναῖος ἀναφανεὶς, λαμπρότερόν τε κατὰ τῆς πλάνης κατὰ τῶν πολεμίων ἀναστήσας τὸ τρόπαιον· διὰ τοῦτο καὶ στέφανον εἴληφε, οὐ φθαρτόν τινα καὶ δεξιᾶς φθαρτῆς προτεινόμενον, ἀλλ᾽ ἄφθαρτον ἐξ ἀφθάρτου, ἧς οὐ στεφανούσης μόνον ἀλλὰ καὶ συμμαχούσης ἐπειράθη τὸ πρότερον, καὶ τῶν ἀγώνων αὐτῷ συνεφαπτομένης· Χριστοῦ γάρ ἐστιν δύναμις καὶ δόξα, σὺν τῷ ἀνάρχῳ Πατρὶ καὶ τῷ ζοωποιῷ Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.

[Annotata]

a Ita judicavit Allatius in Diatriba de Simeonum scriptis pag. 125 in earum Vitarum catalogo quæ proprio Metaphrastæ stylo signantur: quare gratum Philellini lectori futurum credidi: si hanc talis viri paraphrasim, quæ publicam hactenus lucem non vidit, hic saltem Græce exhiberem: neq; visum est Latine reddi debere, quod sola styli cultioris diversitas, absq; ulla historiæ mutatione, discernit a priori relatione.

b Νούμερα pluraliter cohortes, quam vocem in ipso Iulio Cæsare restituisse gloriatur Meursius in Græco-Barbaris, certe a Latinis ad Græcos transiit, distinguebantur autem Numeri suis singuli cognomentis, quale hic est cognomē Aniciorū seu Invictorum: verumne, an ornatus causa hic assumptum non dijudico.

c Anno 301 missus contra Persas fuit Galerius Maximianus, eo successu, quem ad annum Diocletiani 17 Theophanes describit.

d Expungo hæc pauca ταύτην τε τὸ θεῖον οἰκειωσάμενος, quia non video quomodo huc pertineant.

e Ecgraphum nostrum κατακρυπτόμενον, quod sensum nullum faciebat.

f Idem ἀπιστίας, quod corrigo.

g An ἀνέγγυον, ut significet fide dignum, quomodo ἀνεγγυάω significat fide jubeo? sed ἀνέγγυος ex usu auctorum probatorum contrarium videtur significare, idemq; quod spurius, illegitimus, incertus, ut docent communiter Lexicographi.

h Acta omnia alia prius adducunt Athanasium quam agant de mortuo suscitato.

i Alluditur ad istud Euangelii, ubi ex decem leprosis mundatis, quorum novem supponuntur fuisse Iudæi, Samaritanus solus rediit, ad beneficium a Salvatore receptum agnoscendum.

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΑΝΔΡΕΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΤΟΥ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΙΤΟΥ ΕΓΚΩΜΙΟΝ ΕΙΣ ΤΟΝ ΑΓΙΟΝ ΜΕΓΑΛΟΜΑΡΤΥΡΑ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΝ.
Ex MS. Codice Bibliothecæ Vaticanæ 1079 pag. 179.

Georgius Megalo-Martyr Nicomediensis, Lyddæ seu Diospoli in Palæstina (S.)
a

PER AND. CRETENS. EX MS.

[Solis astrū splendidissimum] Ηλιος μὲν ἑκάστης ἀνίσχων ἡμέρας, καὶ τὴν ἐνοῦσαν τοῖς διαφανέσι τῶν σωμάτων ἀχλὺν ἀλακαθαιρόμενος, ταῖς τε οἰκείαις μαρμαρυγαῖς φρυκτωρῶν τὴν σύμπασαν, θυμηδίας ὡς πλείστης τοὺς ἅπαντας ἀναπίπλησιν, καὶ τῷ ἰδίῳ μεγέθει καὶ κάλλει τὸ μεγαλεῖον πᾶσιν ἀνακηρύττει τοῦ κτίσαντος, τήν τε τῶν ὁμοδούλων διάνοιαν ἐπὶ τὸν ἴδιον κτίστην μεταβιβάζει, καὶ καθορᾷν ἐκδίδωσι τὸν τῇ φύσει ἀόρατον· ἀλλ᾽ ὁμίχλῃ παλείᾳ ἐνίοτε περικαλυπτόμενος, χειμῶνι λαύρῳ πεδούμενος, χηρεύοντας ἔδειξε τῆς εὐφροσύνης τοὺς προσανέχοντας, [aliquando intercipitur nebulis:] καὶ πρὸς τὴν ἐναντίαν διάθεσιν μετεκόμισεν, ἵνα τὸ φαιδρόν τε τούτου καὶ χάριεν ὑπὸ μικροῦ στοιχείου συλώμενον βλέποντες ἄνθρωποι, τῆς δούλης φύσεως ἐ͂ιναι τοῦτον καὶ γεννητῆς διαγινώσκειεν. Ἄθλα δὲ Μαρτύρων εἰς μέσον προκείμενοι b [ἐγκωμιάζοντες], φιλοθεΐας μὲν ἀνάπτουσι πυρσὸν, ἔρωτι πυρπολούμενον θείῳ· τὸν νοητὸν δὲ ἥλιον τῷ ὑπερφυεῖ τῶν δρωμενων ὑποδεικνῦντες, [ast martyrum agones æque prosunt semper] ἐπιλήσμονας γενέσθαι τοὺς θεατὰς παρασκευάζουσι φύσεως καὶ πρὸς αὐτὸν ὁλικῶς ἀνατείνασθαι· οὐ χειμῶνι τῶν ἀλγεινῶν καλυπτόμενοι, οὐχ ὁμίχλῃ τῶν δυσχερῶν πιεζόμενοι · ὥσπερ δὲ ὕλῃ τούτοις μᾶλλον πιμπράμενοι, περιφανεστέραν τε τὴν αὐγὴν ἀπεργάζονται, καὶ τὸ σαθρὸν καὶ ἀσθενὲς ῥωννύντες τῶν φιλοθέων παρακαλοῦσι πρὸς μετουσίαν · ἐπὶ τοσοῦτον τῆς ἡλιακῆς λαμπηδόνος τὴν τῶν μαρτύρων αἴγλην ὑπερεξαίροντες, ὁπόσον τὰ ὑπερφυᾶ τῶν προῤῥηθέντων, σιωπωμένων τῶν κατὰ φύσιν, ὑπερανίστανται.

[2] Τούτων ἑις καὶ ἐμὸς ὑπῆρξε Γεώργιος, μᾶλλον δὲ, [In his precipuus Georgius] μακρῷ τῷ μέσῳ γενναιότητι γνώμης τοὺς πλείστους παρέδραμεν. Τοῦτον νόμοις ἐγκωμίων ὑποβάλλειν γλιχόμενος, ἀτονίᾳ μὲν δυνάμεως καὶ ἀσθενείᾳ λόγων πεδουμενος, τῆς ὁρμῆς ἀνακόπτομαι · φίλτρῳ δὲ τῷ ἐκείνου ἐκτόπως κρατούμενος τῆς παρούσης ἀσθενείας, οὐκ οἶδ᾽ ὅπως, ἐπιλανθάνομαι · καὶ τὴν ἐμαυτοῦ μὲν ἰσχὺν τεκμαιρόμενος, οὐκ ἐπαρκεῖν πρὸς τὴν ἐγχείρησιν οἴομαι, τὴν ἐκείνου δὲ χάριν καὶ ταπεινοῖς ἐπιμετρουμένην ἀναλογιζόμενος, θαῤῥαλεώτερον ἐφάπτομαι τῆς προθέσεως, συλλήπτορα τοῦτον ἐπελπίζων ἐμαυτοῦ κατακτήσασθαι. [quem laudare aggreditur auctor ipso Sancto fretus.] Ἐντεῦθεν οἱ λόγοι παρὰ φύσιν βακχεύοντες, πηδῶσιν ἀτάκτως, καθάπερ τὰ σμικρὰ τῶν θρεμμάτων ἱππηλάτου χωρίου λαβόμενα, καὶ τῶν οὐρανίων ψαύειν κατατολμῶσιν ἀψίδων, τὴν ἑαυτῶν φύσιν ὥσπερ ἠγνωηκότες, καὶ τῶν ὑπερφυῶν ἐκείνου καλῶν ὑποφῆναι πᾶσι τὴν λαμπρότητα κατεπείγονται. Καὶ συγνώμη μὲν τούτοις, τῷ πόθῳ πεπεδημένοις τῆς μαρτυρικῆς ἡπιότητος· ἐγὼ δὲ πᾶσι τουτοις ῥωννύμενος, ἀπροφασίστως ἑαυτὸν τοῖς ἐγκωμίοις ἐπαφῆκα τοῦ Μάρτυρος, μικρῷ σκάφει τῶν ἐκείνου ἄθλων τὸ πέλαγος διαπλεῦσαι προθυμούμενος.

[3] Ἄλλοις μὲν οὖν ὑπόθεσις ἀπορίας περὶ τῆς ἀρχῆς καθίσταται λόγος, καὶ τὴν ἄγνοιαν σχηματιζύμενοι, [Patriam is veram habuit cælestem Sion,] κόσμον ἐκ ταύτης τῇ ὑποθέσει πορίζονται, εὐπορίας ἀφορμὴν τὴν ἀπορίαν ποιούμενοι· ἐγὼ δὲ τοῦτο τὰ νῦν ἐπαφεὶς, ἣν καὶ φύσις καὶ τέχνη πρεσβεύει τῶν ἄλλων ἀρχὴν, τὴν πατρίδα, κρηπίδα τοῦ λόγου ποιήσομαι. Ὑπῆρχε τοίνυν τουτῳ πατρὶς, τὸ μὲν ἀληθές, νοητὴ Σιὼν καὶ οὐράνιος, τὸ τῶν θεσπεσίων Προφητῶν καὶ Ἀποστόλων ποθητὸν ἐνδιαίτημα, τὸ πάντων Μαρτύρων ἀβλαβὲς καταγώγιον, ἧς πολυοῦχος καὶ κτίστης Θεὸς, ἀῤῥήτῳ μουσουργίᾳ ταύτην καταγλαΐσας, ἧς τὰς ἐμφάσεις ἐν ἑαυτῷ διὰ παντὸς περιφέρων, ὑπερεώρα τῶν ταπεινῶν καὶ χαμαὶ ἐρχομένων, καὶ πρὸς αὐτὴν κατεπείγετο. Εἰ δὲ, τὴν ἐπὶ γῆς πατρίδα ζητεῖς, [in terris autē Cappadociam] οὐδ᾽ ἐν ταύτῃ παραχωροῦντα τοῖς ἄλλοις τῶν πρωτείων εὑρήσεις. Ἤνεγκε γαρ τὸν τρισόλβιον Μάρτυρα πατρὶς · ἀλλὰ τί μοι μνεία πατρίδος; ἔνθα πατρὶς καὶ κόσμος ὅλως ἐν μηδενὸς μέρει τούτῳ λελόγισται. Ἤνεγκε δ᾽ οὖν ὅμως τῶν ἀληθῶς μεγεθύμων Καππαδοκῶν χώρα, πολλοῖς τῶν ἐν οικούντων καλοῖς πλείονας παρατρέχουσα, [claram pietate indigenarum,] εὐσεβείᾳ τοὺς πάντας παρέδραμεν· ζήλῳ γαρ θείῳ ἀεὶ πυρακτούμενοι, εὐσεβείας καθυγηταὶ τοῖς ἄλλοις καθίστανται· κἂν Μάρτυρας ἀληθείας ἐπιζητείης, τῶν ἄλλων ἀνωκισμένους, εὐμοιροῦσαν εὑρήσεις καὶ πᾶσαν ἐκνικῶσαν πολλῷ τῷ μέσῳ τὰς τῶν ἄλλων πατρίδας. Αὕτη καὶ βασιλείας c ποτὲ περιεστέφετο διαδήματι, καὶ ταύτην τύχη συλήσασα, τὴν ἀνδρείαν ᾐδέσθη, καὶ τὴν λοιπὴν ἀρετὴν τῶν οἰκητόρων ἐθαύμασεν. [& aliis multis dotibus illustrem.] Ἠπειρώτης χώρα, καὶ θαλαττίων ἀνωκισμένη κακῶν, ἀρίστης φιλοσοφίας ἐνδιαίτημα τοῖς ἐνοικοῦσι καθίσταται. Καὶ τί δεῖ λέγειν τὸ ποῖον ταύτης καὶ εὔσταχυ, καὶ πρὸς καρπῶν φορὰν ἐπιτήδειον; Εἰ δὲ μηδὲν ἐνυπῆρχε τούτων αὐτῇ, ἀλλ᾽ ἐν πᾶσι πάντων ἡττᾶτο, δεικνύτω μόνον τὸν καλλίνικον Μάρτυρα, καὶ νενίκηκε.

[4] Πατέρες δὲ οἱ πᾶσι κοσμηθέντες ἀρχῆθεν καλοῖς, καὶ εὐσεβείᾳ μεγίστῃ περιλαμπόμενοι, πᾶσι μὲν σωματικοῖς καλοῖς εὐθυμούμενοι, τὴν δὲ Χριστοῦ προσηγορίαν τῶν πάντων ἀλλαττόμενοι. [Ipse a Christianis parentibus genitus,] Γίνεται δὴ τούτοις τῆς εὐσεβείας μισθὸς, τὸ μέγα καὶ καρποφόρον τοῦ κτίστου d Γεώργιον, ἀστέρι ὁπωρινῷ ἐναλίγγιος, τὰς τῆς χάριτος παιδόθεν ἀποστίλβων μαρμαρυγὰς, καὶ πᾶσιν ἀρχῆθεν τὰ ταύτης καθυποφαίνων γνωρίσματα, καὶ τιθηνεῖται, καὶ πλάττεται τὴν ἀρίστην πλάσιν καὶ καθαρωτάτην, καὶ τῆς ἑλληνικῆς, ἐξώδους, καὶ ῥυπαρᾶς πιότητος ἀμιγῆ καὶ ἀμέτοχον· οὐ μυελοῖς λεόντων ὑποτρεφόμενος, e ἀγρίαν καὶ νόθον τροφὴν καὶ ξένην τῆς φύσεως, οὐ δὲ τῶν Χείρωνος νώτων δεόμενος, ἵν᾽ ὁμοῦ ἵππῳ καὶ διδασκάλῳ χρώμενος ἐκτοξεύειν μανθάνοι λαγωοὺς, [& melius quam Achilles educatus non ad venatum,] καὶ δορκάδας θυρᾶν παρασκευάζοιτο, οὐ δ᾽ ὅσα ἄλλα τοὺς ἑαυτῶν θιασσώτας ἑλλήνων ἐκδιδάσκουσι παῖδες, τῷ σαθρῷ θεμελίῳ τῶν δογμάτων τοιαύτας ἐποικοδομοῦντες λογοποιΐας· ἀλλὰ μαστοῖς μητρὸς θεοσεβοῦς τρεφόμενος, καὶ τῷ θείῳ στοιχειούμενος φόβῳ, παρὰ τὰς θείας ἐξόδους πεφυτευμένος τῶν ναμάτων τοῦ Πνεύματος, διὰ παντὸς ἐπαίνετο, καὶ πρὸς τὴν κατὰ Χριστὸν ἡλικίαν ἐπηύξετο. [sed ad pietatem,]

[5] Ἐντεῦθεν τῶν ἀρετῶν κατάλογος· ἐρυθριῶσαι μόνην καταλιπεῖν τὴν εὐσέβειαν, τὴν βελτίστην ἤριζον ἔριν, ἀλλήλοις προφθάσαι ποιούμεναι ἅμιλλαν, καὶ τὴν ἐκείνου θείαν ὑποδῦναι ψυχὴν· καὶ ἑτέραι θατέρας ἀπολειφθῆναι μὴ ἀνεχόμεναι, [cui accedebat omnis virtutum comitatus, cum prudentia,] ὁμοῦ τὴν ἐπιδημίαν ἐποιοῦντο, καλλίστης ὁδηγοῦ τῆς φρονήσεως εὐμοιρήσασαι, καὶ λαμπροτέραν ταύτην ἐποίουν τῇ παρουσίᾳ, τῇ ἐκείνων ἐπιδημίᾳ εἰωθυῖαν ἐπιλαμπρύνεσθαι· καὶ τὴν μνήμην μετ᾽ ἤχου τῶν ἀντιθέτων κακῶν διόλεσκον, συνυπάρχειν τουτοις ἀδυνατοῦσαι· καὶ φρυκτωροῦσαι τὴν οἰκείαν εὐπρέπειαν, ἐκδηλότερον πᾶσι τοῖς ἀγνοοῦσι καθίστων, καθάπερ λαμπὰς τὰ ἀφανῆ τῶν σωμάτων ἐφαπτομένη· καὶ πάντων ἐν στόμασιν ἦν, [& fortitudine.] ὥσπερ σάλπιγγι τῷ μεγαλείῳ τῶν ἀρετῶν ἀνακηρυττόμενος. Τὸ δὲ τῆς ἀνδρείας περιφανὲς, ἀπαυγάζον τηλαυγέστερον, Ρὡμαἳκοῖς καταλόγοις ἐναρίθμιον ἐποίει, καὶ Βασιλέως δορυφόροις συνέταττεν, καὶ πεῖραν τῆς οἰκείας παρέχουσα γενναίοτητος, τῶν ὁμοίων ἄρχειν ἐδίδου, καὶ πᾶσι πολεμίοις ὑπῆρχεν ἀνανταγώνιστος, τῆς Χριστοῦ βασιλείας ἀῤῥαγὴς δορυφόρος καὶ πρόμαχος, κἂν τοῖς αἰσθητοῖς πολεμίοις ἐγγυμναζόμενος, πρὸς τὴν τῶν νοη τῶν καταστροφὴν ηὐτρεπίζετο.

[6] Διοκλητιανὸς μὲν οὖν τῆς Ρὡμαἳκῆς Βασιλείας ἐχειρίζετο τὸ πηδάλιον, [Diocletiano tyrannidem exercente,] συνεργὸν τῶν ὅλων κεκτημένος Μαγνέντιον, παρὰ Θεοῦ μὲν τῆς τοσαύτης ἡγεμονίας τὸ μέγεθος κληρωσάμενος (δι᾽ αὐτοῦ γαρ βασιλεῖς βασιλεύουσιν, καὶ δυνάσται κρατοῦσι γῆς) τὴν τούτου δὲ δόξαν εἰδώλοις νέμων καὶ δαίμοσι, σκοτεινὸς τοῖς τρόποις, σκοτεινότερος τὴν διάνοιαν, φιλδαίμων ἐκτόπως, καὶ μισάνθρωπος, καὶ θηριωδίᾳ παρατρέχων τοὺς ἅπαντας, πονηρίᾳ μὲν τὴν θυριωδίαν ὑπερβαλλόμενος, καὶ ἀμφοτέρων γονὴν τὴν τῶν κολαστικῶν ὀργάνων ἐπίνοιαν ἐνδεικνύμενος. Πατέρες μὲν οὖν καὶ αὐτῶν κατολιγοροῦντες τῶν νόμων τῆς φύσεως, προδόται παίδων καθίστανται, τὴν μιαιφόνον ἐκείνου δεδιττόμενοι γνώμην· παῖδες δὲ πατέρων πολιὰς ἀνηλεῶς διασύροντες, πρὸ σφαγὴν ἑιλκον καὶ μάστιγας, παιδοτροφίας τὴν τοσαύτην ἀπήνειαν ἀλλαττόμενοι, τὴν βασιλέως ὁῤῥωδοῦντες ἀπανθρωπίαν· φίλοι φίλους προεδίδοσαν, προθνήσκειν ἀλλήλων εἰωθότες τὸ πρότερον, ταῖς ἀπειλαῖς ἐκδειματούμενοι· οὐδὲν ἦν ἀδελφοῖς σχέσις, οὐ δούλοις εὐγνώμοσιν πρὸς δεσπότας αἰδὼς, ἀλλὰ σύγχυσις κατεῖχε τὴν σύμπασαν, τοῦ Αἰγυπτίων σκότους χαλεπωτέρα.

[7] Πολλοὶ μὲν οὖν τῶν τῆς ἀληθείας ἐραστῶν τὸ ἑαυτῶν φῶς οἷονεί τινι μοδίῳ περικαλύψαντες, λήθῃ τὴν σωτηρίαν ἐπορίζοντο, [multisq; a fide deficientibus aut vacillantibus] οὐ δ᾽ ἀντιβλέψαι τῇ ποικιλίᾳ δυνάμενοιτῶν κολάσεων· πολλοὶ δέ τοῖς αἱμοβόροις τούτοις θηρσὶ θήρα γενόμενοι, οἱ μὲν αὐτίκα καὶ πρὸ τῆς πείρας τῆς ἀπιστίας ἐναυάγουν τοῖς κύμασιν, αὐταῖς ἐλπίσι τῷ βυθῷ τῆς ἀπάτης παραπεμπόμενοι· οἱ δὲ τῆς πείρας ἐπιβάντες, προδόται τῆς εὐσεβείας ἐγίνοντο, τῷ δρυμεῖ τῶν κολάσεων τὴν προθυμίαν ἐκκλύσαντες. Ἕτεροι περὶ τὰ μέσα τῶν ἄθλων τὴν ναυαγίαν ὑπέμενον, καὶ τῶν βασάνων πεῖραν λαβόντες, καὶ τῆς καλλίστης μαρτυρίας ἐκπεπτωκότες· ἄλλοι πρὸς τὸ τέρμα τῶν ἄθλων ἤδη προσορμιζόμενοι, μεγάλῳ τινὶ μηχανήματι ἀποκρουσθέντες τῆς προθέσεως, ἐλεεινὸν θέαμα τοῖς ὁρῶσι προὐτίθεντο, μετὰ τὴν πεῖραν τῶν ἀμυθήτων ἐκείνων καὶ πικρῶν βασάνων πρὸς ἧτταν ὑποκατακλινόμενοι.

[8] [Georgius lapsis compatiens,] Ἀλλ᾽ οὐκ ἀπέτρεπε ταῦτα γνώμην φιλοθέου νεανίου καὶ σώφρονος, παιδόθεν τὰ θεῖα μελετήσαντος λόγια, καὶ τῶν καὶρῶν ἐκεῖθεν ἐκδιδαχθέντος τὴν δυσχέρειαν· ἀλλὰ θρηνῶν τῶν πιπτόντων τὴν ἀτονίαν, ἐπιπλέον πρὸς τὴν πάλην ἠρέθιστο, τὴν δειλίαν ἐκείνων οἰκεία γενναιότητι πρὸς εὐτολμίαν μετακαλέσασθαι προμηθούμενος. Πολλῷ δὲ τῷ βιωτικῷ πλούτῳ περιῤῥεόμενος, [distributis in pauperes facultatibus,] ὡς ἂν μὴ πρὸς γῆν τούτῳ καθέλκηται πρὸς οὐρανὸν ἐπειγόμενος, ἅπαντα τοῦτον διανείμας τοῖς πένησι, γυμνὸς ἁπάντων ἐχώρει πρὸς τὴν παράταξιν, μόνην τὴν πρὸς Θεὸν ἐλπίδα καὶ πίστιν καὶ ἀγάπην ἀνθ᾽ ὅπλων θωρακισάμενος, οὐ τὸν θυμὸν ὁῤῥωδήσας τοῦ κακομηχάνου Βασιλέως καὶ κακοδαίμονος, οὐ τὴν πληθὺν ἐρυθριάσας τῶν ἀσεβῶν, ἀλλ᾽ ὡς δαιμόνων θεραπευτὰς ἀντ᾽ οὐδενὸς λογισάμενος· οὐ τῇ μονώσει πρὸς δειλίαν ὑποκλινόμενος, [intrepidi] οὐκ ὀδόντας ἀράσσων, οὐ χρόαν ἀμείβων τῇ προσδοκίᾳ τῶν κολάσεων, ἀλλ᾽ ἵστατο ὥσπέρ τι τεῖχος σιδήρεον πρὸς πᾶσαν ἐμβολὴν πνευμάτων ἀτινακτον· Εὑρέθην τοῖς ἐμὲ, λέγων, μὴζητοῦσιν, [& palam Christum confitetur:] ἐμφανὴς ἐγενόμην τοῖς ἐμὲ μὴ ἐπερωτῶσιν· καὶ τὸ τίμιον ὄνομα τοῦ Χριστοῦ καὶ σεβάσμιον τοῖς πᾶσι διήγγειλεν, δοῦλος ἐ͂ιναι Χριστοῦ μεγάλῃ κηρύττων φωνῇ τε καὶ παῤῥησίᾳ. μακάριον στόμα, τὸν οἰκεῖον ἀνακηρύξαν δεσπότην τρανῶς, καὶ μὴ πτῆξαν τὸ τῶν ἀσυνετούντων συνέδριον! μακάριον στόμα σάλπιγγος ἠχῆσαν μεγαλοφωνώτερον, καὶ τὸ νωθρον τῶν οἰκείων καὶ ἀσθενὲς διεγείραντος πρὸς δόξαν τοῦ κτίσαντος! Ἀγαλλίαμα φαιδρὸν τῶν οὐρανίων δυνάμεων, ἀγγελία σκυθρωπὴ τῶν μισανθρώπων πνευμάτων, τῶν πεπτωκότων ἀνάστασις, τῶν δειλίᾳ κατεχομένων πρὸς θάρσος ἐπάνοδος.

[9] Ἔπληξις ἐντεῦθεν συνεῖχε τὸν τύραννον· καὶ ὅλος μὲν ἦν τοῦ θυμοῦ, τῇ συνήθει κρατούμενος ἀπανθρωπίᾳ· τὸ εὐσταθὲς δὲ τοῦ ἀθλητοῦ καὶ καρτερὸν ἐννοούμενος, [Tyrannus blande conatur illum] καὶ μή τινας πρὸς ζῆλον ἐκκαλέσηται δεδιὼς, καὶ τῶν δειλίᾳ συνεχομένων ἐναῤῥώσῃ τὸ πρόθυμον, θωπείᾳ τὸ βράζον τῆς ὀργῆς κερασάμενος, Νεανία, ἔλεγεν, τίνι πεποιθὼς τῆς ἡμῶν μεγαλοπρεποῦς καταπεφρόνηκας δυναστείας; Πῶς δὲ τῆς ἡμῶν περὶ σὲ κηδεμονίας ὑπεριδὼν, εἰς τοὐναντίον ταύτην περιαγαγεῖν ἐφιλονείκησας, τὴν τῶν μεγίστων θεῶν εὔνοιαν τῆς τοῦ ἐσταυρωμένου δόξης ἀνταλλαξάμενος· καὶ πάντων μὲν κατολιγωρήσας θεῶν, οὐ δὲ τὸν μέγιστον τοῦτον ἐρυθρίασας Ἀπόλλωνα; Νεωτέρων μὲν ἀνδρῶν μετεωρίζεσθαι φρένας καὶ μὴ πῆξιν βάσιμον ἔχειν, σοφῶν ἐκδιδάσκουσι λόγοι· αὐτὸς δ᾽ ἀντίφρων τοῖς πᾶσι μέχρι καὶ νῦν γνωριζόμενος, πῶς πρὸς τὴν ἐκείνων ἐξεκυλίσθης ἄνοιαν, καὶ φρενῶν ἐδείχθης ἀγαθῶν ἔρημος; Τὸ τῶν τιμῶν ἐλλειπὲς, ὡς ἔοικε, καὶ μὴ προσῆκον τῇ σῇ γενναιότητι λογιζόμενος, πρὸς τὴν τοιαύτην ὑπήχθης ἀπόνοιαν· ἀλλὰ δοῦναι καὶ πλείω τῆς σῆς ἐφέσεως ἓτοιμος, [a constantia mentis abducere.] εἰ σόφρονι λογισμῷ χρησάμενος καὶ τῆς ματαίας ταύτης ἀπαναστὰς ἐνστάσεως, τῆς τῶν κρειττόνων γένῃ θεραπείας καὶ σχέσεως. Οἴκτειρον σῶμα, παντοδαπαῖς βασάνοις πολιορκιθησόμενον, εἰ μὴ μερίδος χρηματίσης ἐραστὴς τῆς κρείττονος. Οἴκτειρον κάλλος, μὴ τῆς σῆς ἔριδος γένηται παρανάλωμα. Οἴκτειρον νεότητος ἄνθος, πολλοῖς ἐπανθοῦν προτερήμασι, μὴ κακῶς ἀπανθήσῃ ταῖς ἀλγηδόσι βαλλόμενον. Οἱ γαρ δέον κολάζειν, πείθειν ἐπιχειροῦντες, ἀποτυγχάνοντες τῆς προθέσεως, ἀμείλικτοι γίνονται μᾶλλον καὶ δυσέριδες, ὑπὸ τῆς τῶν ἀπειθούντων φιλονικίας πρὸς μείζονα τὴν ὀργὴν ἐξαπτόμενοι.

[10] [Ast is generose resutat] Τοιούτοις μὲν ἐχρῆτο τοῖς λόγοις τύραννος, τὸ γενναῖον τοῦ Μάρτυρος, ὡς ὤετο, ὑποκλίνειν· δὲ τοῦ Χριστοῦ στρατιώτης ἀνίκητος, λήμματος πλησθεὶς οὐρανίου, θωπείαν τε καὶ δέος ὡσαύτως ἐκμυκτηρίσας, τοιοῖς δε λόγοις ἠμείβετο τὸν δικάζοντα· Πέποιθα μὲν, Βασιλεῦ, τῷ δεσπότῃ τῶν ὅλων Χριστῷ, καὶ τούτῳ τὴν ἐλπίδα τῆς ἐμῆς παιδόθεν ἀναθέμενος σωτηρίας, ὑπερῆρα πάντων τῶν δυσχερῶν τῇ ἐκείνου τειχιζόμενος ἐπικουρίᾳ· φρενῶν δὲ· ἀεὶ ἀγαθῶν ὑπάρχων, ὡς εἴρηκας, κατεκόσμησα ταύτας τὰ νῦν ὁμολογίᾳ τοῦ κτίσαντος, καὶ πολλῷ βελτίους ἀπέφηνα. Αἱ δὲ σαὶ τιμαὶ, [promissa] λαμπραὶ μὲν, καὶ κόσμον οὐ μικρὸν ἐπάγουσαι τοῖς μετέχουσι· πῶς γαρ οὐ; ἀλλ᾽ ἡνίκα με μειζόνων ἀφέλκουσι, καὶ τοῦ δεσπότου ζημιοῦσι τῆς κτίσεως, τούτου δ᾽ ἀφιστῶσαι, καὶ τῆς αὐτοῦ ὡραιότητος καὶ βασιλείας μακρὰν ἀπωκίζουσαι, κοπρίων ὑπάρχουσιν ἀτιμοτέραι. [& minas,] Εἰ δὲ κολάσεις προτείνων καὶ μάστιγας, καὶ τὰ ποικίλα τῶν κολαστηρίων ὄργανα ἐκδειματοῦν ἐθέλεις, καθάπερ τὰ ἀγενῆ τῶν μειρακίων οἱ παιδευταὶ λώρους ἐπανατεινόμενοι· ἴσθι μὲ μείζονι πανοπλίᾳ τῇ τοῦ ἐμοῦ δεσπότου παναλκεῖ φραττόμενον δεξιᾷ, καὶ τῶν σῶν ὑπερφρονοῦντα κολαστηρίων. Εἰ γαρ τῆς σῆς πολλάκις προασπίζων ἡγεμονίας ἀμελλητὶ τοῖς πολεμίοις ἐμαυτὸν ἐπαφῆκα, οὐ δὲ μίαν φροντίδα τοῦ ἐμοῦ ποιούμενος σώματος· πῶς ἂν ὑπὲρ τοῦ βασιλέως πάντων Χριστοῦ τὸν ἀγῶνα ποιούμενος, οὐ πάντων τῶν τοῦ βίου καλῶν καὶ τῶν ἀλγεινῶν ὑπερφρονήσω τοῦ σώματος, ἵνα τῶν τούτου καταπολαύσω καλῶν, καὶ τῆς ἀδιαδόχου ἐπιτύχοιμι βασιλείας;

[11] Πῶς δὲ τὴν θείαν προσηγορίαν τοῖς ματαίοις ξοάνοις ἐπιφημίζειν οὐ κατενάρκησας, [& idololatriæ dementiam redarguit.] τέκτων τοῖς ὄρεσιν ἀργοτέρῳ προσβαίνων ποδὶ, καί τι τῶν ὑψηλοτάτων δένδρων ἀποτεμὼν, μέρει μὲν τινι τούτου πυρὰν ἀνάψας τὸ ἐπικείμενον ψύχος παρεμυθήσατο, μέρει δὲ ἄλλῳ τὴν τῆς γαστρὸς ἀνεπλήρωσεν ἔνδειαν, καὶ τῷ λοιπῷ τὴν ἀνθρώπου τυχὸν ἐγκολάψας εἰκόνα, θεὸν ἀφρόνως προσηγόρευσεν. Στῆσον αὐτὰ, Βασιλεῦ, καὶ οὐ κινηθήσονται· προσφώνησον αὐτοῖς, καὶ οὐκ εἰσακούσονται· τίμησον αὐτὰ, τῶν ἐναντίων ἀξίωσον, καὶ οὐκ αἰσθηθήσονται. Εἰ δὲ βούλει ἐξαναλῶσαί με τούτους, συγχώρησον, καὶ οὐ δ᾽ ἀγανακτοῦντας ὄψει τούτους, οὐ γαρ πεφύκασιν. Ὁρᾷς εἰς ὅσην φρενῶν ἀληθῶς περιπίπτουσιν ἐρημίαν οἱ τὸ θεῖον σέβας τούτοις προνέμοντες; Τούτοις ἐμβροντηθεὶς τρισάθλιος, [Hinc venitur ad supplicia:] δέον θαυμᾶσαι τὴν τῶν λόγων ἀλήθειαν, ὅλως τοῦ θυμοῦ γενόμενος, ἐπὶ ἔργα τρέπεται. Ἀλλὰ γαρ ναρκῶσιν οἱ λόγοι, καὶ πρὸς δειλίαν ἐκ πολλοῦ τοῦ θράσους συστέλλονται τοῖς ὑπερφυέσι τῶν πραγμάτων ἐπιβατεύοντες, καὶ χεῖρα τούτοις ὀρέξαι τὸν ἀθλητὴν ἱκετεύουσιν.

[12] Πολλοῖς πολιορκουμένην τὴν φύσιν κακοῖς ἐνορῶν Θεὸς, [quia humanæ infirmitatis misertus Deus] φυσικὴν κεκτημένος τὴν ἀγαθότητα, ἠλέησε ταύτην, ἧς ὑπῆρχε πατήρ. Καὶ πρῶτα μὲν, ἵνα τὰ νόμου καὶ προφητῶν ἐάσω, τὸ τῆς θείας οἰκονομίας ἐπιτεχνᾶται μυστήριον, αὔτανδρον βυθίζων τῶν δαιμόνων τὴν φάλαγγα, καὶ τῆς ἀπάτης τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος ἀνακαλούμενος. Ἔπειτα τοὺς θείους ὑπηρέτας, κήρυκας τῆς ἑαυτοῦ ἐπαποστέλλει τῷ κόσμῳ μεγαλειότητος, τὴν τούτου θειότητα διατρανοῦντας