Sollte hier eine Anzeige erscheinen, deren Anliegen dem unseren entgegensteht, benachrichtigen Sie uns bitte unter Angabe der URL dieser Anzeige, damit diese Werbung nicht mehr erscheint.
Lesen Sie vorher bitte unsere Erläuterungen auf der Seite Warum Werbung und wie sie funktioniert.


 


Ökumenisches Heiligenlexikon

Acta Sanctorum der Bollandisten
Band März II

Anhang März II


[Appendix]

AD ACTA GRÆCA TOMI SECVNDI MARTII.

Pergimus archetypa Græca, non alibi excusa hactenus, quorum est in huius Tomi decursu Latina interpretatio, repræsentare hoc loco: vtinam tanto cum fructu tuo, Lector, quanto cum labore nostro, vtique decuplo maiori quam debeat Latino prælo impendi. Nam typothetæ sermonis Græci prorsus imperiti, & raro adhibiti ad eiusmodi voces litterasque legendas & colligendas; eas etiam hic assequuntur difficilius, quod desumi debeant ex apographis rudiori plerumque manu aut festinantiori transcriptis. Quare mirum non est, si inter menda propemodum innumera, pauca aliqua effugiant oculos quamuis attentos corrigentium; aut ab his recte obseruata, non recte ab illis intelligantur, itaque vnus pro altero error irrepat. Hoc autem excusatum beneuole cupimus præsertim in primis primi tomi paginis. Progredienti emendatiores typi occurrent, etiam in ipso tomo primo: in hoc autem secundo tanto castigati magis quanto exercitatiores vsu ipso typothetæ & eorum correctores facti, a nobis etiam accipient ecgrapha distinctius accuratiusque exarata, post operosæ recognitionis molestiam sane non exiguam inter tot occupationes grauiores.

ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΟΥ ΑΓ. ΚΟΔΡΑΤΟΥ
τοῦ
ἐν Κορίνθῳ τῆς Πελοποννήσου.
Ex opusculis Nicephori Gregoræ MSS. in Electorali Bibliotheca Bauarica, Codice CCXII, iuxta ecgraphum Bibliothecæ Pragensis Societatis Iesu pag. 221.

Codratus, Martyr Corinthi in Peloponneso (S.)
Dionysius, Martyr Corinthi in Peloponneso (S.)
Cyprianus, Martyr Corinthi in Peloponneso (S.)
Anectus, Martyr Corinthi in Peloponneso (S.)
Paulus, Martyr Corinthi in Peloponneso (S.)
Crescens, Martyr Corinthi in Peloponneso (S.)

EX NICEPH. GREGORA.

CAP. I

[1] Εμοὶ δὲ τὸν τοῦ μεγάλου Μάρτυρος Κοδράτου βίον διηγεῖσθαι προελομένῳ, εἴτις μὴ ἀπιςεῖν ἐθέλοι, ἀκούων καινότερά τινα θεότητος γέμοντα, ἐπ᾽ αὐτῷ πεπραγμένα ἄρτι κομιδῇ τυγχάνοντι νηπίῳ, [Mirabilia Dei homines carnales non capiunt,] χρεὼν μὴ τοῖς ἀνθρωπίνοις τὸ ὅλον ἐμμένειν, ἀλλά τινων καὶ θειοτέρων μεμνῆσθαι τοῦ Θεοῦ τεραστίων, ὧν παλαιάτε καὶ νέα βρίθουσι γράμματα. Οἱ μὲνγὰρ τῆς κοσμικῆς τε καὶ ἀνθρωποπαθοῦς ὕλης πνέοντες, καὶ τῇ φύσει τὰ λεγόμενα ςαθμώμενοι, σχολῇ γ᾽ ἂν πρὸς ὑψηλοτέραν ἀναχθεῖεν ἔννοιαν, ὡσπερεί τισι δεσμοῖς οὐδαμῶς φορητοῖς τυραννούμενοι, καὶ τῇ γῇ προσκεκυφότες, καὶ μόνον οὐ λῆρον ἡγούμενοι, ὅσα δὴ τὴν ἀνθρωπίνην ςάθμην ὑπερβέβληκε, κᾂν αὐτῶν φάνῃ δακτύλων Θεοῦ. Οἷς ἐυσεβὴς συντέθραπται λογισμὸς καὶ ἀσχολία τὰ περὶ Θεοῦ φαντὰσεσθαι, [sed ij qui spiritu Dei aguntur.] τούτοις οὐ πολλὴ δυσχέρεια θεοπρεπῶς ἑαυτοὺς διατιθέναι πρόσγε δὴ τὰ τοῦ Θεοῦ θαυμάσια, πολλὰ, καθ᾽ οὓς αὐτὸς ἐθέλει χρόνους καὶ καιροὺς, καὶ οἷςτισιν ἀνθρώπων καὶ ὅπως ποτὲ ἐνδείκνυταί τε καὶ διενεργεῖ.

[2] [S. Codratus in Isthmo Pelopōnesi] Ἀρχὴ δέ μοι τοῦ λόγου τοῦ Μεγάλου προκείσθω πατρίς. Ἰσθμός τίς ἐστι πρὸς ἑσπέραν κείμενος, εὖρος μὲνοὐ πολὺς, μῆκος ἐπιπολὺ παρατείνων· φαίη ἄν τις ἰδὼν, ὡς ἑκατέροις τοῖς ἄκροις, ὡσπερεί τισι χερσὶ, βορέα μὲνκαὶ νότῳ προσυπαιτᾷ· την δὲ τοῦ Πέλοπος Ἑλλάδι τῇ λοιπῇ πρὸς μίγνοσιν, οὔτε ταύτην ἐκείνης ἀφίςασθαι τέλειον παραχωροῦσα, καὶ τὴν τοῦ Πέλωπος παρὰ τοσοῦτον τὸ παντάπασιν νῆσον εἶναι κωλύουσα, παρ᾽ ὅσον ἀμφοτέροις τοῖς ἑκατέρωθεν ὕδασιν ἀντιφράττει μεσιτέυουσα. Ὅσης μὲν οὖν ἔλαχε τῆς τῶν ὡρῶν ἐυκρασίας καὶ τῆς τῶν ἄλλων χάριτος, ὁῶόσα εἰς ἀκοὰς ἄνθρώπων ἰόντα οὐ βραχείας ἐμπιπλᾷ τῆς ἡδονῆς, καὶ ὡς ἐνιαυσιαίων κύκλων τακταῖς περιόδοις ἐνταῦθα συνέῤῥεον ἑλλήνων παῖδες, ἄθλων ἅμα καὶ ἐπάθλων ἕνεκα, οὐ τοῦ παρόντος ἴσως διεξιέναι καιροῦ. Ἴσασι γὰρ ἅπαντες, ὅσοι τῶν τῆς ἑλληνικῆς σοφίας κρατήρων καὶ ὅπως οὖν ἀπεγέυσαντο. Ταύτης τοιγαροῦν παρὰ τὴν πρὸς νότον λῆξίν ἐστι πόλις Κόρινθος, [Corinthi natus,] περιφανὴς ἄνωθεν καὶ πολυάνθρωπος, καὶ θεοῖς μὲν πρότερον ἐμπύρῳ τινὶ ςοργῇ προσανέχουσα, καὶ δεισιδαιμονίᾳ κάτοχος ἁπάσῃ· ἀφ᾽ οὗ οἱ τοῦ ἐυαγγελικοῦ κηρύγματος ἁλιεῖς τὴν τῆς ἡμῶν σωτηρίας σαγήνην τῇ εἰκουμένῃ καθῆκαν, ἀυτίκα δὴ καὶ αὕτη πάντα βυθὸν ἁλμυρὸν ἀποσεισαμένη πρὸς τὰ τοῦ Παύλου μεταχωρεῖ καὶ μετατίθεται νάματα. [Christianis parentibus:] Γεννήτορες δὲ ἐυσεβείᾳ καὶ ἐναρέτῳ διαγωγῇ διαπρέποντες, καὶ προσέτι γε ἐυγενείᾳ καὶ πλούτῳ βαθεῖ περιβρίθοντες. Ἀλλὰ γὰρ τοιάυτης μὲν τῆς πατρίδος, τοιούτων δὲ τῶν γονέων γενόμενος, οὐκ [quibus mox vita functis] ἐπιπολὺ τούτων ἀπώνατο, ἀλλὰ πρὶν τὴν βρεφικὴν παρελθεῖν ἡλικίαν ὄιχεται μὲνἡ μητὴρ, ὄιχεται πατὴρ, ἐν βραχεῖ τὸ χρεὼν ἐπιτεμόντες ἑκάτεροι· εἶσπερ ἂν εἰ δι᾽ οὐδὲν ἕτερον εἰς τὸν βίον παρήχθησαν τῆς τούτου γενέσεως ἕνεκα. Καὶ δι᾽ αὐτό γέ τοι τοῦτο τῷ βίῳ τούτῳ προσενεγκόντες, εἶτα ἀπῆλθον, μηδὲν πλέον γενέσεως συγχωρηθέντες συνεισενεγκεῖν τῶν ὅσα φύσις καὶ φίλτρα γονέας ἀφοσιοῦσθαι καταναγκάσουσι τοῖς ἑαυτῶν βρέφεσιν· ἀλλὰ πᾶσαν ὡς εἰπεῖν κηδεμονίας ἐλπίδα πρὸς Θεὸν ἀναῤῥίψαντες. Προσελάβετο μεὸ οὖν Κύριος αὐτὸν πάσης ἔρημον ἀνθρωπίνης ὄντα ἐπικουρίας (ού γὰρ ἂν εἴη τοῦτο νόμος Θεοῦ εἰς φῶς ἅπαξ προεληλυθότα ἄνθρωπον παριδεῖν, [in eremo] ὃς δίδωσι τροφὴν πάσῃ σαρκὶ, καὶ τοῖς κτήνεσιν ἐξανατέλλει χόρτον, καὶ πᾶσιν εἰς ἔυκαιρον τὴν τροφὴν πρυτανεύει) καὶ μικρὸν τῆς τῶν πολλῶν ἐπιμιξίας ἀπαγαγπν, καὶ εἰς ἀγρόν τινα ἀγαγὼν προσυννοεῖτο τούτου παραδόξως, [instar Ioānis Baptistæ educatur,] καὶ ἀποῤῥήτοις τρόποις διέτρεφε, καθάπερ πρότερον τὸν τῆς ἐρήμου τρόφιμον καὶ τοῖ Σωτῆρος πρόδρομον. ὑπὸ Θεῷ κηδεμόνι καὶ προμηθεῖ ἤυξανε καὶ ἐτελειοῦτο σοφίᾳ καὶ χάριτι, ποικίλων ἐν αὐτῷ παραδόξων ὁσημέραι τελουμένων.

[4] [& sicut olim Israelitæ, de die protegitur nube] Ἀλλὰ γὰρ ἐνταῦθα τοῦ λογου γενόμενος, ἐνθύμιον ἐποιησάμην τὸν ἐκλεκτὸν τὸν τοῦ Θεοῦ Ἰσραὴλ, καὶ ὅσον θεόθεν πεπείραταὶ, τῶν καλῶν ἄρτι τῆς ἐρημίας μετὰ τὴν ἐξ Αἰγύπτου φυγὴν ἐπιβὰς, καὶ οὐδὲν ἀνόμοια τὰ τότε τοῖς νῦν παρατιθεὶς ἐφευρίσκω. [& nocte lāpade illustratur:] Νέφος γὰρ νῦν μεθ᾽ ἡμέραν μὲνὑποτρέχον τὸν ἥλιον, καὶ ἀπομαχόμενον ταις τοῦ ἡλίου φλογώσεσιν, ἐαρινὴν παρεῖχε τῷ Ἁγίῳ τὴν τῆς μεσημβρίας ὥραν· νύκτωρ αὖ ὁιονεί τις λαμπὰς ἐφεςήκει, τὴν νυκτερινὴν ζοφωσιν εἱς μεσημβρίαν ἀμεῖβον. Καὶ τότε μὲν, φησιν, οὐκ ἦν ἐν ταῖς φυλαῖς ἀυτῶν ἁσθενῶν. Καὶ οὗτος δὲ ταῖς ἐρημίαις καὶ μηδὲν ἐχούσαις ὑγιὲς παραμύθιον ἐνδιαιτώμενος, [semperq; sanus] ἡλικιώτη ἀεὶ τὴν ὑγείαν εἶχε καὶ σαύτροφον.

Ἐσθῆτός γε μὲν καὶ ξιτῶνος καὶ ὑποδημάτων καὶ ἄλλων ὁπόσων καὶ ὅιων πρὸς περιβολὴν σώματος ἐν χρείᾳ καθίστανται ἄνθρωποι, [crescit cum vestibus auctis.] οὐδενὸς τὸ παράπαν ἐδεῖτο παρ᾽ ὅλην τὴν ὀρεινὴν ἐκείνην καὶ ἄγαροικον δίαιταν· ἀλλὰ μόνην ἐκείνην ἀποχρῶσαν εἶχε περιβολὴν καὶ ἀκμάζουσαν ἀεὶ καὶ συνανιοῦσαν ἀποῤῥήτως τῇ τῆς ἡλικίας αὐξήσει καὶ ἀναδρομῇ, ἣν αὐτῷ πρὶν τὸν βίον ἀπολιπεῖν οἱ γονεῖς περιεποιήσαντο. Καὶ τί δεῖ τὰ πολλὰ καταλέγειν; τοσαύτης ἀπέλαβε τῆς ἀπείρου καὶ παραδοξου κηδεμονίας, ὅσην εἰκὸς Θεῷ καθάπαξ ἀνατιθέντα καὶ πρὸς τῆς ἐκείνου χειραγωγούμενον δεξιᾶς.

[5] Ἤδη δὲ καὶ τελεωτέρας ἥπτετο τῆς ἡλικίας καὶ συχνή τις τρίχωσις περιετίθει τὰς παρειὰς, καὶ ὑπήνη τὸν πώγωνα συνεκάλυπτεν, ὁπότε δὴ καὶ εἰς πόλιν ἤδη κατήει, καὶ ἀνθρώποις ὡμίλει, καὶ τράπεζαν οἱονεί τινα παρετίθει τὰ τοῦ Θεοῦ λόγια, ἀγροῦ μὲν τινος τῷ ὄντι ἀπόζουσαν, [reuersus Cerinthum alios docet,] ἀλλὰ πλήρους καὶ ὃν ἐυλόγησε Κύριος, φησι Σολομῶν θαυμάσιος. Καὶ ὥσπερ ἀπὸ θεωρίας τινὸς ἄρτι κατιόντος θεἳκῆς, οὕτως ἐξήρτηντο τῆς αὐτοῦ γλώττης, [socios acquirit,] καὶ οὅτω προσεἶχον αὐτῷ, οἷά τινες Ἰσραηλῖται μεγάλῳ καὶ θεόπτῃ Μωσεῖ.

Τούτων οὕτω θεοπρεπῶς γιγνομένων, συνήθεις αὐτῷ καὶ ὁμότροποι, καὶ ἵν᾽ εἴπω τὸ αὐτὸ πνέοντες, καὶ τὸν ἴσον δρόμον ἑκεῖνῳ μεταδιώκοντες γίνονται δεῖνα καὶ δεῖνα· μεθ᾽ ὧν νῦν μὲνἐξεδήμει, νῦν ὲπεδήμει, νῦν μὲντῷ ἀγρῷ, νῦν δὲ τῆ πολει, πλὴν ἥκιστά γε μὴν ἱσομετρήτοις καίροῖς· ἀλλὰ συχνὰ μὲντῷ ἀγρῷ, [sæpius ruri degit.] σπάνιον δὲ τῇ πόλει, τὸν πολὺν ὄχλον σοφῶς παρακλίνων, καὶ τὸν δημώδη τάραχον ἀποπεμπόμενος, κᾀντεῦθεν καὶ τῷ Θεῷ σχολαιοτερον καὶ καθαρώτερον προσομιλῶν, τὸν ἐφεξῆς οὕτω παρήμοιβε βίον.

CAP. II

[6] Ἄρτι δὲ τῶν Ρὡμαἳκῶν σκήπτρων ὑπὸ τῷ δυσσεβεῖ Δεκίῳ ἠγμείων, [In persecutione Decij] καὶ Ιάσονος τῆς Ἑλλάδος ἡγεμονεύοντος, καὶ τοῦ ἐναντίου τῇ εύσεβείᾳ δόγματος τὸ ἰσχυρὸν ἔχοντος, πολλοὶ μὲνκαὶ ἄλλοι τῆς τοῦ Χριςοῦ μαθητείας ἐπαξίως ἠνδρίζοντο, καὶ οὐκ ἄκοντες τὸν κίνδυνον ὑπήεσαν· προθυμότερον δὲ τῶν ἄλλων θεῖος Κοδράτος σὺν γε τοῖς φίλοις καὶ ὁμοτρόποις, καὶ σφόδρα ἐθελοντὴς ἀθλητὴς καθίστατο, καὶ ταῦτα πρεσβυτικὸν ἐπαγόμειος σῶμα, καὶ γήρᾳ προσπαλαίων καὶ κόπῳ τῆς ἀσκήσεως, ᾗ τὸ πλεῖςον αὐτῷ τοῦ βίου συμπεπόρευται. [sistitur Iasoni Præsidi,] Παρίσταται οὖν τῷ Ἰάσονος βήματι δέσμιος Μακάριος, καὶ τοιαῦτά φησιν.

Τί ταῦτα μιαρὰ κεφαλὴ κατὰ τοῦ ἐμοῦ μαίνῃ Χριστοῦ τοῦ Σωτῆρος ἁπάντων, καὶ ἡμῶν τῶν αὐτοῦ, τί δὲ καὶ πρὸς βῆμα καθέλκεις καὶ τυραινίδα προσάγεις, καὶ ὑπὸ χεῖρα ποιεῖσθαι ἐπιχειρεῖς ἐλεύθερον φρόνημα, καὶ ὑπεῖξον οὐδενὶ τὸ παράπαν; Εἰδεναι γάρ σου τὴν δυσμένειαν βούλομαι σφόδρα τοι ἐναργέςατα, ἁς θᾶττον μὲν τ᾽ ἂν αὐτοί σε μεταπείσαιμεν, σύγε ἡμᾶς· εἰ δὲ δυσχερὲς εἴη τὸ πρῶτον, θάτερον πάντως ἔςαι ἀδύνατον. Μελλήσας τοίνυν μηδὲν, ἀφίστασο τῶν πάντων μηδενὸς κολαςηρίου, [& se quibusuis tormentis offert,] ὧν σοφὸς ὑφηγεῖταί σοι δαίμων, κᾄν τε σίδηρος, κἄν σε φλὸξ, κᾄν θαλάσσια ρεύματα, κᾂν ἕτερά τινα τῆς αὐτῆς ἰταμότητος εἴη τυγχάνοντα· ἀλλὰ πάντ᾽ ἔπαγε καθ᾽ ἡμῶν τῷ σῷ λαμπρῶς ἑξυπηρετούμενος πατρί τε καὶ ὑφηγετῇ μιαρῷ. Ἐπὶ τοσοῦτον καὶ γαρ ὑπομενοῦμεν ἅπαντα, ἐφόσον τε καὶ σίδηρος τὰ βριαρὰ τῶν χαλκοτύπων κρούματα. [cum magno stupore Præsidis,]

[7] Τούτων οὕτω λεγομένων, ἔχαιρον μὲνἄνωθεν Ἄγγελοι, καθάπερ τινὲς ἀθλοθέται ἀφ᾽ ὑψηλοῦ τοῦ θεάτρου προκύπτοντες· ἐπλήττετο πικρὸς Ἡγεμὼν, καθάπερ συχνῶν τινων ἀμφ᾽ αὐτῷ πρηςήρων κατενηνεγμένων, καὶ τῆς πείρας πάντα προαπελέγετο, [secum exquirentis modū pœnæ inferendæ.] χλεύην οὕτω γενησόμενα πάντ᾽ ἐννοῶν τῷ τέως κατ᾽ αὐτῶν ἐπενόει, καὶ πολλαῖς ἀλλεπαλλήλοις ταῖς ἐννοίαις τὸ λογιζόμενον τῆς ψυχῆς διεσάλευε καὶ ἐτάραττεν, καὶ ὑπὸ σφοδρᾶς οἱονεί τινος ἀντικρουόμενος ἀντιπνοίας τοῦ γενναίου ἐκείνου δηλαδὴ καὶ τάρσους γέμοντος πνεύματος.

Καὶ ὡς ἐν βουλευτηρίῳ, διὰ πάντων βουλευμάτων ἀπὸ συχνοῦ τοῦ διαςήματος ἤρχετο μετά τινος a ὀξύτητος τοῦ νοῦ καὶ ἀνεπόλει, τινῶν μὲνἂν ἀποσχόμενος, τινῶν δὲ πειραθεὶς εὐτυχόιη, καὶ μὴ χλεύη, σαφὴς φανείη προκείμενος, ὥσπερ ὑπὸ βελτίονος ἀντιπάλου καταῤῥαγείς. Καὶ νῦν μὲνὥρμα μιᾷ πληγῇ τοὺς Μάρτυρας μὲντοὺ βίου, πραγμάτων ἑαυτὸν ἀπαλλάξαι· νῦν ἐπεῖχε b καὶ ὡς ἐν μεταιχμίῳ τῇ πείρᾳ τὸ πᾶν ἀνέῤῥίπτει, καθάπερ ἐν κύβοις, [Inter tormenta cōstans] ἐν οἷς τοσούτω θάτερον ἥκιςα ἀπροσδόκητον, ὅσῳ θάτερον προςδοκήσιμον.

[8] Ἀλλὰ γὰρ ἴωμεν ἐπὶ τὸ μαρτυρικὸν γυμνάσιον, ἀριθμήσοντες τοὺς γεναίους ἐκείνων ἀγῶνας. Τύπτουσι μὲντὴν ἀρχὴν σὺν τοῖς εἰρημένοις ἁγίοις Κοδράτον ἐφόσον ἦν δυναμένοις τοῖς δημίοις· ἔπειτα πρὸς ὕψος ἐκ τῶν ποδῶν ἄιρουσι, καὶ σιδηραῖς ἀκμαῖς τὴν τῶν σαρκῶν ἁρμονίαν κατα τέμνουσι· μετὰ δὲ πῦρ ὑφάπτουσι, τοῦτο μὲνῶσπερ ἕψοντες τὰ ἐκείνων σώματα, τοῦτο δὲ καὶ δριμείαν ὀδύνην τοῖς ἀναπνευστικοῖς πόροις αὐτῶν ἐμποιοῦντες. δὲ Μάρτυς τοῦ σώματος καθάπαξ τὸν νοῦν ἀποστήσας, ἀπέδημον ἔστελλε πρὸς Χριστὸν, δι᾽ ὂν ἐκαρτέρει πάσχων, κᾀντεῦθεν τῶν τοῦ σώματος ἀλγεινῶν ὑπερεφρόνει ῥᾳδίως, καὶ πρὸς μόνον ἔβλεπε τὸν ἀθλεθέτην, καὶ ἐνεκαλλωπίζετο τοῦ σώματοσ ὑποῤῥέοντοσ, καὶ μόνην ταύτην ἡγεῖτο νίκην εἶναι σαφῆ, τὴν ὑπεροψίαν τῆς σαρκὸς πληττομένης ὑπὲρ τοῦ παθόντοσ πρότερον δι᾽ ἡμᾶς. Καὶ πρὸς μὲντὰς τοῦ σώματοσ ἀλγηδόνας τοιοῦτος ἦν Κοδράτοσ· πρὸς δὲ τοὺς συνάθλους ὁπότε ἐπιστπαθείη, [socios ad generos e moriendum hortatur.] τοιαῦτα ἅτινα εἰσηγεῖτο, οἱονεί τις γυμναστὴς ἄρτι προσβιβάζων πρὸς ἀήθεις ἄθλους, καὶ σφοδρόν τι ζώπυρον ἐντιθεὶς ταῖς ἐκείνων φυχαῖς. Ἄνδρες, φησὶ, οἱ τὸν αὐτὸν ἐμοὶ τρέχοντες δίαυλον, καὶ πρὸς ἓν ἀφωρῶντες βραβεῖον, εἰ τὸ τῆς φύσεως ἡμᾶς ἐπίκηρον ἐλάνθανε, καὶ ἀθάνατα βιώσεσθαι προσεδοκῶμεν, εἰκὸς μὲνἴσως ἦν φιλοψυχεῖν, καὶ μὴ οὕτω τῆς σαρκὸς ἀφειδεῖν, καὶ πρὸς τοσοῦτον ἀποδειλιᾷν κίνδυνον. Επ εὶ δὲ νόμος τοῦτο φύσεως, ἀπαράιτητα ἐγκείμενος, καὶ εἰ μὴ νῦν, ἀλλ᾽ οὖν ἐς τὴν ὑστεράιαν γήρᾳ τὸν βίον τελευτήσομεν, νόσοσ τις ἐπεισπεσοῦσα (ἃι πολλαίτε καὶ ποικίλαι δι᾽ ἀταξίαν τῆς ὕλης ἐπίασι τῇ ταλαίνῃ σαρκὶ) ἀπαλλάξει τοῦ ζῇν· διὰ τί μὴ τὸ βέλτιον αἱρούμεθα πρὸ τοῦ χείρονος; Εἰ μὲν γὰρ τὸν τῆς φύσεως οἰκεῖον περιμενοῦμεν [θάνατον] ἀκλεὴς τὸ παντάπαν ἐσεῖται, καὶ c συνθάψει τοῖς σώμασι τήν μνήμην ἡμῶν, καὶ ἄδηλον εἰ καὶ τῆς τύχης ἵλεω τυχοιμεν· εἰ δ᾽ μετὰ κινδύνων αἱρετὸς ἡμῖν κατασταίη νῦν, ἀθάνατον μὲνἡμῖν τὸ κλέος διαμενεῖ τῷ βίῳ, καὶ ζῇν τοῦτ᾽ ἔσται μᾶλλον θανεῖν, ἀθανάτων δὲ καὶ τῶν βραβείων παρὰ Θεοῦ ἀντιληψόμεθα.

[9] [Præfidis nouas & graues minas contemnit.] Τούτοις τοῖς λόγοις οἷά τις στρατηγὸς τοὺς ἀμφ᾽ αὐτὸν ὑπαλείφων τε καὶ παραθαῤῥύνων, πρὸς τοὺς ἑξῆς ἀγῶνας ἀνδρικωτέρους καθίστα. Ἀλλ᾽ τύραννος οὐκ ἔληγεν οὐδέπω τῆς σφοδρᾶς ἐκείνης ὠμότητος, ἀλλ᾽ ἠνταῦτα ἐκείνῳ μικρά τις παρασκευὴ κατα τῶν Ἁγίων, ὡς ἔφασκεν. Ἠπείλει γὰρ ἑτέρους οὐ μετρίους καὶ πικροὺς θανάτους, καὶ οἵους οὐκ ἂν ἀνθρώπου σῶμα φέρειν δύναιτο. Πρὸς ὃν Κοδράτος (ὢ γενναίας ἐνστάσεως καὶ φρονήματος φλέγοντος) Περὶ μὲν θανάτου οὐδὲν ἡμῖν μέλει, φησὶ· πῶς γάρ; ὃν ἡμῶν φύσις πρόγε σοῦ κατεψηφίσατο, καὶ οὐκ ἔνεστιν οὐδενὶ τῶν ἁπάντων γενέσει χρησαμένῳ μὴ καὶ φθορᾷ καθυπαχθῆναι· τοῦτο δ᾽ ἡμῖν ἐν τοῖς μάλιστα μέλει, μὴ σὺν ἀδοξίᾳ τοῦ ζῇν ἀπαλλαγῶμεν. Τοῦ μὲν οὖν πολλάς τε καὶ ποικίλας ἐφευρίσκειν καθ᾽ ἡμῶν βασάνους, σὺ κύριος· τοῦ δὲ πρὸς πάσας ἀντιτεταγμένως ἔχειν, καὶ τῆς σαρκὸς ἀφειδεῖν, τούτου δ᾽ ἡμεῖς κύριοι, καὶ ἴδοις ἂν παντὸς ἀδάμαντος ἀκμαιοτέρους. Ἡμῖν δὲ καὶ ἐν εὐεργέτου μοίρᾳ λογίζῃ, πλείους ἐπιφέρων κολάσεις, ἰσομετρήτους γὰρ καὶ τοὺς στεφάνους ἐκδεχόμεθα παρὰ τοῦ ἀθλοθέτου Θεοῦ.

[10] Ταῦτα τὸν τύραννον ἐμαλάκιζεν οὐδαμῶς, ἀλλ᾽ ἀνέφλεγε μᾶλλον τον ἐκείνου θυμὸν, ὡσπερείτις εὔπρηστος ὕλη φλόγα πυρὸς. [fortes omnes supplicia exspectant:] Καὶ μὲνἐφοινίσσετο τὸ πρόσωπον ὑπ᾽ ὀργῆς, οἱ δέ μάρτυρες ἐμειδίων· Καὶ μὲνὕβριζεν, οἱ δ᾽ οὐκ ἀνθύβριζον· Καὶ μὲντοὺς δημίους ἐκέλευεν ἐμφορεῖν τὰς κολάσεις, οἱ δ᾽ ἀλλεπαλλήλους τε καὶ συνεχεῖς ἐμφορούμενοι ἔχαιρον τὸ τοῦ σώματος ἀσθενὲς τῆς τῆς ψυχῆς ὐπερειδούσης καὶ ἀνεγειρούσης ἐλπίδος, καὶ γυμνάσιον ὡς ἀληθῶς ἀρετῆς τὰς βασάνους ἡγεῖσθαι πειθούσης. [bestiis obiecti non læduntur,] Ἤδη δὲ καὶ θηρίοις ἠγριωμένοις βορὰ παρατίθενται· ἀλλ᾽ ἀπήλλαξαν κᾀκεῖθεν ἀπαθεῖς, Ἀγγέλου θεόθεν ἐπιστάντος βοηθοῦ, καὶ τὰ τῶν θηρῶν ἀποφράττοντος στόματα. Ἐπεὶ δὲ, μικροῦ δέω λέγειν, διὰ πάσης ἐπινοίας ἐλθὼν κολάζων, ἐκείνους μὲν νικητὰς, ἑαυτὸν δὲ τὴς ἥττης καὶ ἄκων κληροῦχον ἐποίει, διὰ πάσης προςτάττει συρῆναι τῆς πόλεως, [raptati lapidantur,] ὑπτίους ἐκ ποδῶν δεσμηθέντας. Καὶ εἵλκοντο μὲν ἀφειδῶς οἱ Χριστοῦ ἀθληταὶ· ἐβάλλοντο δ᾽ ὑπὸ πάντων ὡς εἰπεῖν συγκλύδων τινῶν καὶ ἀγοραίων μειρακίων λίθοις τε καὶ ξύλοις, καὶ ὅτῳ δύναιτο ἕκαστος τρόπῳ, ἕως τῆς πόλεως ἀπηνέχθησαν ἔξω, ὅπου καὶ τὴν τελευτὴν εὗρον τοῦ βίου, [& capite plexi clarēt miraculis,] ξίφει τὰς κεφαλὰς ἀποβεβληκότες. Ἀλλὰ γὰρ θεἳος Κοδράτος σαὺ τοῖς ἀμθ᾽ αὐτὸν οὕτω πρὸ τοῦ ἄστεως ἐξελαθέντες, ἐκεῖ που τοῦ τείχους ἔγγιστα δίκην ἀσταχύων τὰς κεφαλὰς ἀφήρηνται, Μαρτίου δεκάτην ἄγοντος τότε, τοῦ ἔαρος νέον ἤδη τὴν γῆν ἐπιόντος. δὲ τὸ καταῤῥεῦσαν ἐκεῖθεν αἷμα δεξαμένη πέτρα, πηγὴν᾽ ὕδατος ἐκ τοῦ παραχρήμα ἀντιδοῦσα, διατελεῖ καὶ ἐς δεῦρο νοσημάτων παντοίων ἰάσεις συναποῤῥέουσα. Τὰ δὲ τίμια αὐτῶν λείψανα θεοφιλεῖς ἀνελόμενοι ἄνδρες, καὶ τέμενος θεῖον δειμάμενοι πρὸ τοῦ ἄστεως τούτῳ ταῦτ᾽ ἐγκαθέθεντο, ἀσθάλειαν μεγίστην τῇ πόλει καὶ θησαυρὸν ἄσυλον ἰαμάτων.

CAP. III

[11] Ἀλλὰ τὰ μέν ἀμφὶ Κοδράτον καὶ τοὺς ἀμφ᾽ αὐτὸν τοιᾶυτα· ὑπόλοιπον δ᾽ ἂν εἴη διαλαβεῖν ἐν βραχεῖ καὶ τὴν τῶν ἄλλων ἄθλησιν, [Exemplo S. Codrati] οἱ διδασκάλῳ Κοδράτῳ χρησάμενοι, καὶ χρηστῷ παραδείγματι πρὸς τοὺς διὰ Χριστὸν ἀγῶνας ἐν ἐκείνοις τοῖς χρόνοις ἐῤῥώσθησαν, ζήλῳ τῷ πρὸς αὐτὸν τὰς ψυχὰς ἐκπυρώσαντες. Ἑνὶ μὲν οὖν ἅπαντες δικαστῇ παρέστησαν Τερτίῳ Ἀνθυπάτῳ Ἑλλάδος, [sub Tertio Proconsule martyres obeunt] διαφόρους δὲ τὰς κολάσεις ὑποστάντες ἐξῆλθον τὸν βίον· πρῶτα μὲν οὖν d Οὐικτουρῖνος Οὐΐκτωρ τε καὶ Νικηφόρος, μυρίαις πρότερον καταξανθέντες βασάνοις, ἔπειτα ἐν ὅλμῳ βιαίῳς τὰ σώματα συντριβέντες, [Victorinus, Victor, Nicephorus,] σώας καὶ ἀλωβήτους τὰς ψυχὰς τῷ Θεῷ παρέπεμπον. Δεύτερος δὲ Κλαύδιος τὰς χεῖρας καὶ τοὺς πόδας ἀκροτηριασθεὶς χαίρων ἀπεῖπε τῷ ζῇν, δραμὼν πρὸς Θεὸν ὃν ἐζήτει. [Claudius,] Τρίτος δὲ Διόδωρος, θείῳ ἔρωτι ἐκπυρώσας τὴν ψυχὴν, [Diodorus,] ἐς μέσην τὴν κατ᾽ αὐτου παρασκευασθεῖσαν πυρὰν ἅλλεται, πυρὶ πῦρ ὡς εἰπεῖν ἀντιτάξας, τῷ ἐνύλῳ τὸ ἄϋλον· καὶ μικρὸν ἐπιβιοὺς, ἑκατέρῳ πυρὶ διεμερίσατο ἑαυτὸν, ἀποδοὺς τὸν μὲν χοῦν τῷ γηΐνῳ, τὸ δὲ πνεῦμα τῷ θείῳ, καὶ δι᾽ αὐτοῦ τῷ Θεῷ. [Serapion,] Τέταρτος δὲ Σεραπίων κεφαλικὴν ὑπομείνας τιμωρίαν, πρὸς Χριστὸν διαβάινει, τὴν ὡς ἀληθῶς αὐτοῦ κεφαλήν. Πέμπτος δὲ Παπίας πόντῳ καὶ κύμασι καταβαπτισθεὶς, τεῖς θείοις καὶ ἀκηράτοις ἐνορμίζεται λιμέσι. [Papias.] Καὶ συγκατατίθενται καὶ οὗτοι τῷ θείῳ διδασκάλῳ Κοδράτῳ, πλοῦτος ὑπέρτιμος τῇ Κορίνθῳ, τὰς μαρτυρικὰς ἐκεῖθεν ἐφαπλοῦντες πάσῃ τῇ περιγείῳ [εὐεργεσίας]. Τοῦ δ᾽ αὐτοῦ τούτου θιάσου καὶ τῆς αὐτῆς πανηγύρεως καὶ πλείους ἕτεροι κατεφάνησαν, [Plures alij Martyres Corinthi] ὧν Κόρινθος τοῖς μαρτυρικοῖς ἐνεκαλλωπίσατο ἄθλοις. Καθαρὰ γὰρ ἄνωθεν καὶ ἀκίβδηλα παρὰ Παύλου τὰ τῆς εὐσεβείας ὑποδεξαμένη σπέρματα, ἐς κόρον δὲ καὶ τῶν τοῦ Κοδράτου ναμάτων ἐκροφήσασα, κλάδους εὐκλεεὶς ἀνήνεγκε τῇ καθολικῇ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλισίᾳ, οὓς οὔτ᾽ ἀπιστίας ἔτι χειμῶνες, οὔτ᾽ ἄγριοι καὶ καταιγίζοντες ἄνεμοι, ὁπόιους τῆς ἱερᾶς στρατιᾶς ἀντίπαλος ἐν τοῖς καιροῖς ἐκείνοις βαρύς τις καὶ βίαιος ἐνσκήψας ἐνέπνευσε, παρατρέψαι τὸ παράπαν ὤφθη δυνηθεὶς, ἀλλὰ φανερᾶς τῆς ἥττης αὐτῷ περιτραπείσης ἀπήει, κληρονόμος τῆς αἰσχύνης καταστὰς, καὶ κκτηφείας ἀθλητὴς αὐτὸς αὐτῷ γενόμενος.

[12] [sub Duce Venusto] Τέρτιος μὲν οὖν ἐκεῖνος, μαρτυρικοῦ φόνου τὸν δεξιὰν πληρώσας, ὡς ἐνῆν, ὑπερόριος τοῦ παρόντος βίου καθίσταται, φυγαδείαν ἀΐδιον τοῦ θανάτου κατα διαιτήσαντος αὐτῷ, καὶ πρὸς κόλασιν ἀδιάδοχον παραπέμψαντος· Βενοῦστος δέ τις ὄνομα, πονηροῦ πονηρὸς διάδοχος, Ἡγεμὼν γίνεται, ὁς μιαιφόνους ἐντολὰς παρὰ τοῦ Βασιλέως ἀναδεδεγμένος κατὰ τῶν εὐσεβῶν, πληρεσιν ἱστίοις, ὡς εἰπεῖν, ἐς Κόρινθον ἔρχεται, καὶ πολὺν ἀναφλέξας ἐκεὶ πυρσὸν ἀσεβείας, καὶ πολλοὺς τῷ Χριστῷ παραστησάμενος Μάρτυρας, συλλαμβάνει σὺν πᾶσι τούτοις καὶ ἑτέρους οὐκ ὀλίγους θιασώτας τῆς ἱερᾶς τοῦ Κοδράτου σχολῆς. Ὧν e Λεωνίδης πρῶτος ἐς τὸ μαρτυρικὸν ἀπαντήσας στάδιον, [Leonides post tormēta plurima] μετεωρίζεται πρῶτον ἐφ᾽ ὑψηλοῦ τινος ξύλου, καὶ ἀπηνῶς καταξαίνεται καὶ πυρὸς λαμπάσι περικαίεται. Εἶτα κατενεχθεὶς, οὐκ ἐδυσώπησεν οὐδέπω τὸ τοῦ Ἡγεμόνος ἀμείλικτον, τοσαύτας ὑποστὰς κακώσεις· ἀλλ᾽ ὥσπερ ἐξ ὑπαρχῆς ἑτέραις μείζοσιν αὖθις παλαίειν παρασκευάζεται. Καὶ δὴ τῶν ἱματίων γυμνωθεὶς ἐπὶ σιδηρῶν τριβόλων τείνεται, ἄνωθεν δὲ ῥάβδοις ἀπηνῶς τύπτεται, ὡς μήδ᾽ ἔχειν μήδ᾽ ἐφ᾽ ἐνός τινος μέρους ἀνώδυνος μένειν. Ἀλλὰ κάτωθεν μὲν δριμείας ὑπομένειν τὰς ἀλγηδόνας ἄχρις ὀστέων αὐτῶν συγκαθιεμένης τῆς τῶν τριβόλων ἀκμῆς, ἄνωθεν δὲ τῇ συνεχεῖ καὶ ἀλλεπαλλήλῳ καταφορᾷ τῶν ῥάβδων κοπτομένης ὀικτρῶς τῆς σαρκὸς (ὦ ψυχῆς ἐυμενοῦς καὶ καρτερίας γενικωτάτης, πᾶσαν ἐξέπληξε φύσιν ἐπίγειόντε καὶ οὐράνιον) οὐδ᾽ ἄχρι σχήματος ἐχαλέπαινεν, ἀλλ᾽ ἔχαιρε τὸν σάρκα βλέπων περιῤῥεομένην τοῖς πλουσίοις ἐκείνης ἅιμασιν, ὥσπερ νυμφίος εὐπάρυφος, χρυσουφέσιν ἐστολισμένος τοῖς ἱματίοις. Ἀλλὰ γὰρ ἔδει συντηρηθῆναί πως τὸ ἱερὸν ἐκεῖνο καὶ ἀθλητικὸν σῶμα καὶ πρὸς ἑτέρας βασάνους, καὶ μὴ πρότερον διαῤῥεῦσαι πρὶν κορεσθῆναι τὸν δήμιον ἐκεῖνον καὶ ἀπηνῆ τύραννον, καὶ ἐκπλῆσαι τὸ θυμούμενον τῆς ἀθέου ἐκείνου καὶ θηριώδους ψυχῆς, καὶ πρὸς τὰ χείρω γυμναζούσης ἐς ἀεὶ τὸν πρόθεσιν. Καὶ σκόπει δή μοι οἷον νεανιεύονται, καὶ οἷα κατὰ τοῦ Μάρτυρος παίζουσι παίγνια. Ἐπειδὴ γὰρ τοσάυτην ἐνειργάσαντο τὸν βάσανον κατὰ τοῦ μαρτυρικοῦ σώματος, ἐπ᾽ ἐσχάραις ἀμέλει πυρὸς ἐφαπλοῦσιν, ἵνα μὴ ῥυῇ δῆθεν ἐς τὸ παντελὲς καὶ ἀποψύξαν ἀπείπῃ ἀλλὰ καὶ μαρανθῶσι μὲν οἱ τοῦ αἵματος ῥύακες, ἐκτηγανισθῇ δὲ πᾶν, εἴτι φλεγμαῖνον εἴη καὶ σεσηπός. Ἐπεὶ δὲ οὐδὲν τύραννος ἤνυεν, [in mare proiectus, vti & mulieres septē] ἀλλὰ διὰ πάντων ἰὼν καὶ διὰ πάντων ἡττᾶτο, ῥέυμασι θαλαττίοις προστάττει ῥιφῆναι σαὺ γυναιξὶν ὁσίαις οὐκ ὀλίγαις, αἳ τὸν αὐτὸν τότε διήνυον ὑπὲρ τῆς εὐσεβείας ἆθλον, καὶ τὸ μαρτυρικὸν ἐκεῖνο καὶ αὐταὶ συνεκρότουν θέατρον, ἀῤῥευώσασαι τὸν φύσιν ταῖς ἀῤῥενικαῖς ἀρδείαις τοῦ Κοδράτου, ὧν τὰ ὀνόματα διὰ τὸ ἀξιομνημόνευτον ἐνταῦθα ἐκθήσομαι.

[13] Καρίεσσα μὲν f ἦν οὖν καὶ Νουνεχία, αἱ τῶν χάριτος καὶ νοῦ σώφρονος πεπληρωμέναι· Βασιλισσάτε καὶ Νίκη, [Chariessa, Nunechia, Basilissa, Nice, Cale, Galene, Theodora.] αἱ βασιλικῶς κατὰ τῆς ἀσεβείας ἀνδρισάμεναι, καὶ νίκης ἀναδυσάμεναι στέμματα· Καλή τε καὶ Γαλήνη, αἱ καλῶς μὲνπαρελθοῦσαι τὸν ἅλμην τοῦ βίου, καὶ πρὸς ἀπαθείας ἐληλυθυῖαι γαλήνην· Καὶ πρόςγε ἔτι Θεεδώρα, θεῖον τῇ Κορίνθῳ γενομένη σὺν ταῖς ἄλλαις δώρημα. Τότε δὴ τότε λέγεται καὶ τὴν θάλατταν αἰδεσθῆναι τὰ μαρτυρικὰ ἐκεῖνα σάματα, καὶ μὴ ἐθελῆσαι ἐκπεπωκέναι, ἄλλ᾽ ἐπὶ σταδίους ὑπηρετήσασθαι τρίακοντα, ὅσα καὶ ἤπειρος. Λέγεται δ᾽ οὖν καὶ τὴν Χαρίεσσαν κατὰ τῶν κυμάτων πεζεύουσαν, ᾠδὴν τῷ Κυρίῳ τοιαύτην ἀναβοῆσαι, ἐπακολουθοῦντων ἄλλων καὶ συνεῖδόντων· Ἓν μίλιον ἔδραμον Κύριε, καὶ στράτευμα ἐδίωξας Κύριε, καὶ οὐκ ἠρνησάμην σε Κύριε, σῶσόν μου τὸ πνεῦμα, ταῦτα δὴ τὰ τῆς Μωσέως καὶ Ἀαρὼν ἀδελφῆς ῥήμασι παραπλήσια. Εἶτα λίθους κατὰ τοῦ τραχήλου g ἐξάπταντες, βία κατὰ τοῦ πυθμένος ὠθοῦσιν, ὡς ἀπειπεῖντε τοὓς Μάρτυρας δεσμοῖς καὶ κύμασι μαχομένους, καὶ οὕτω τοῦ ζῇν ἐξεληλυθέναι, καὶ Θεῷ προσαχθῆναι θύματα τέλεια.

[14] [quorū palmis gloriosior Codatrus Pauli imitator] Τοιαῦτα τοῦ θείου Κοδράτου τὰ γεώργια καὶ ὁι καρποὶ τῶν πόνων, καὶ τοιαῦτα τὰ τῆς διδασκαλίας ἐκείνου βλαστήματα, καὶ ἐς τοσοῦτον ἤυξησε τὸ τοῦ χαρίσματος τάλαντον. Παῦλος μὲνγὰρ ἐκ τῆς ὄντως σοφίας ἀντλεῖ τὰς πηγὰς τῆς διδασκαλίας· οὗτος δ᾽ ἐξ ἐκείνου μετειληφὼς τοῖς ἄλλοις μετέδωκε, καὶ οὐκ εἰς τριάκοντα καὶ ἑξήκοντα μόνον, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ εἰς ἑκατονταπλάσιον τὸ τοῦ χαρίσματος ἤυξησε τάλαντον· ὥστε καὶ πεπείσμεθα πάντων ἀπολαύειν ἐξεῖναι νῦν αὐτῷ παρὰ Θεοῦ τῶν καλῶν, καὶ μὴ τὰς μὲντῶν μονῶν εἰς κατοικίαν ἀπολαμβάνειν, τὰς δὲ μὴ· ἀλλ᾽ ἑνί γε τῷ τρόπῳ τῶν ὅλων ἐπίσης κληρονομεῖν, ὡς υἱὸς εὐάρεστος ἀναθανεὶς τᾧ Θεῶ καὶ πατρὶ, καὶ διὰ πασῶν ὁδεύσας τῶν αὐτοῦ ἐντολῶν, καὶ πάντα κατωρθωκὼς ἄριστα πάντων, παρὰ μέρος ἕκαστοι. Ταύτητοι καὶ ἀπολαύειν φαμέν καὶ παρὰ μέρος ἅπερ οὐχ ἄπαντες, καὶ σαύγε τοῖς ἄλλοις ἅπερ ἕκαστοι· καὶ γνωρίζουσιν ἅπαντες τὰ τῆς συνήθους ἀρετῆς ἐπ· αὐτῷ σύμβολα. [suscipitur ab Ascetis,] Καὶ προσδέχονται μὲνσυγχορευτὴν ἀσκηταὶ, καὶ κοινωνὸν ποιοῦνται τῆς σφῶν εὐφροσαύης, ὥσπερ ὀφειλήν τινα σάυτην ἀπαραίτητόν τε καὶ ἀξιόχρεων ἐκτιννύντες αὐτῷ, ἐπείτοι γε καὶ αὐτὸς πολλῆς ἄιτιος τῆς εὐφροσαύης αὐτοῖς καθίστατο πρότερον, ὁπότε τὸν αὐτὸν αὐτοῖς ἔτρεχε δίαυλον, πρὸς τὰς ἐξουσίας παραταττόμενος τοῦ σκότους τοῦ ἀιῶνος τούτου, καὶ ἀναιμακτα καθ᾽ ώραν ἀνεγείρων τρόπαια. Ἀπόστολοι δὲ, καὶ πρόγε πάντων μέγας κῆρυξ καὶ κορυφαῖος Παῦλος, πάρεδρον ποιοῦνται καὶ συνεστιάτορα τῆς κοινῆς εὐωχίας τοῦ καινοῦ καὶ μεγάλου θύματος, [& Apostolis] ὡς δεύτερον καὶ θερμότερον κήρυκα τοῦ ἐκείνων εὐαγγελίου ἐπ᾽ ἐκείνους ἀναφανέντα, καὶ διατρανώσαντα τὴν ἐκείνου φωνὴν, καὶ μὴ τὸ καθ᾽ αὑτὸν μόνον προμηθωσάμενον, καταχώσαντα δὲ τὸ τοῦ δεσπ ό του τάλαντον, παραπλησίως ἐκείνῳ τῷ πονηρῷ δούλῳ· σπείραντα μὲν, οὐκ ἐπ᾽ εὐλογίαις δὲ, ἀλλὰ κακοτρόπως ἐφ᾽ ὑδάτων καὶ πετρῶν καὶ βάτων, ὅπη καὶ τὸ τῆς σπουδῆς ἀνόνητον, καὶ τὸ τέλος ἀτελεσφόρητον· ἀλλ᾽ ὡσπερεί τινι βασάνῳ τῷ λόγῳ προσάγοντα τὰς τῶν πολλῶν διαθέσεις, καὶ κρίνων ἕκαστα, καὶ τῇ μαχαίρα τοῦ πνούματος διαιρῶν τὸ κρεῖττον ἀπὸ τοῦ χείρονος, εἶτα τὸ εὐαγγέλιον παρεγύμνου καὶ παρετίθει τὴν ἀλήθειαν, ὥσπερ ἥλιον ἀποπεμπομένην ἐκ μέσου κακίας ἁπάσης σκοτόμηνον, καὶ οὕτω προσῆγε δῆμον ὅλον Θεῶ, τοὺς μὲνἄνευ αἵματος ἀθλητικοῦ, τοὺ δ᾽ οὐκ ἄνευ τούτου· καὶ ἀμφοτέρων καθηγούμενος, [vt qui exemplo suo præiuerit tam Martyribus quā Ascetis:] οὐ λόγῳ μόνον ἀλλὰ καὶ ἔργοις αὐτοῖς, τῶν μὲντῆς κατὰ Θεὸν ἀσκήσεως, τῶν δὲ τῆς διὰ Χριστὸν ἀθλήσεως· ἵναμὴ, φησι Παῦλος, τοῖς ἄλλοις κηρύττων, αὐτὸς ἀδόκιμος φαίνηται, κᾀντεῦθεν καὶ χαλκὸς καὶ κύμβαλον ἄντικρος ἀκούῃ· ἀλλὰ τὰ στίγματα τοῦ Κυρίου καὶ αὐτὸς ἐν τῇσαρκὶ βαστάζων, κῆρυξ ἦν, ὡς εἰπεῖν, ἀνεκλάλητος, καὶ διδάσκαλος ἔμπρακτος, λόγου μέν ἧττον δεόμενος ὅσον σκιαγραφήσαι καὶ προϋπογράψαι ταις τῶν ἀκουόντων ψυχαῖς τὴν ἀλήθειαν. Τὰ δὲ πολλὰ τῇ πρακτικῇ χρώμενος ἐπὶ τῶν λόγων, ὅσα κᾀπὶ τῶν σκιῶν οἱ ζωγράφοι τοῖς χρώμασι, πρὸς δήλωσιν ἐυτελῆ καὶ λαμπρὰν τῆς ἀληθείας ἐνέργειαν. Καὶ νῦν ἀπολαύεις, εὐλογημένος τοῦ οὐρανίου Πατρὸς, [quare nunc gloriosus in cælo] τῶν ἡτοιμασμένων σοι αἰωνίων ἀκηράτων ἀγαθῶν, μήτε εἰς ὄψιν ἐλθεῖν ἀνθρωπίνην μεμαθήκαμεν, μήτ᾽ ἐπὶ καρδίαν χαμαὶ ἐρχομένην, καὶ χαίρεις ἐντυγχάνων ἀμέσως τῷ ἀθλοθέτῃ Χριστῷ. [inuocatur ab auctore.] Μέμνησο δὲ καὶ ἡμῶν ἑορτὴν ποιουμένων τὰ σὰ, καὶ πᾶσαν ἔφοδον ἐχθρῶν, τῶν τ᾽ ἐξ ἀφανοῦς βαλλόντων τῶν τ᾽ ἐκ τοῦ φαινομένου, βυθοῖς ἀπωλείας παράπεμπε, καὶ πᾶσαν ἐξομάλισον βιωτικὴν δυσχέρειαν, ὡς ἂν ἀκινδύνως τὴν ἅλμην τοῦ βίου παραδραμόντες τοῖς θείοις κατα λύσωμεν λιμέσι, τῇ σῇ δεξιᾷ κυβερνώμενοι, καὶ διὰ σοῦ τῇ τοῦ σωτῆρως Χριστοῦ καὶ Θεοῦ ἡμῶν, ᾧ πρέπει δόξα, τιμὴ καὶ προσκύνησις εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν.

[Annotata]

a MS. ὀξὲν: manifestum σφάλμα hoc modo suppleuimus, vt sensus sit, cum quodam mentis acumine deliberationem institutam. Dehnius noster suspicatur legendum μετά τίνος ὀξέος τόνου.

b Idem legere mallet: Νῦν δ᾽ ἐπεῖχε ὡς ἐν μεταιχμίῳ τῇ πείρᾳ τὸ πᾶν ἀναῤῥίπτειν. Nunc vero formidabat velut in campo omnia euentui committere.

c MS. συνάψει: sed litteram deficientem, vti antea θάνατον supplens adiecit, qui hæc summo cum iudicio transcripsit Dehnius prænominatus: quemadmodum & num 11 suppleuit νοσημάτων pro σημάτων, & alia quædam.

d Septem hi Martyres coluntur a Græcis tum aliis diebus tum maxime 5 Aprilis. Nos quidquid fere de iis dici poterat collegimus ad 25 Februarij: quod in Latinis Martyrologiis septem iisdem nominibus passi legerentur in Ægypto sub Numeriano & Sabino Duce: & quamuis martyrij etiam genus esset diuersum, in medio tamen reliquimus essentne distinguendi.

e Colitur vna cum septem Mulieribus, de quibus infra, 16 Aprilis.

f MS. εὖ: sed correxit Dehnius, prout sensus exigebat.

g Ibidem ἐξάπαντες manifesto mendo.

ΒΙΟΣ ΕΝ ΕΠΙΤΟΜΩι ΚΑΙ ΕΓΚΩΜΙΟΝ ΤΟΥ ΕΝ ΑΓ. Π. Η. ΘΕΟΦΑΝΟΥΣ
τοῦ
τῆς Σιγριανῆς.
Auctore (vt videtur) Simeone Metaphraste.
ex MS. Codice Bibliothecæ Sfortianæ signato 90, folio 129. quomodo est etiam in Biblioth. Medicæa S. Laurentij, pluteo 4, Codice 4.

Theophanes, Presbyter Magniagri in Sigriana prope Cyzicum Hegumenus & Confessor (S.)

EX MS. CARDIN. SFORTIÆ.

PROLOGVS.

[1] Θσπερ λειμὼν εὐανθὴς, ποικίλοις ἄνθεσι ποικαζομενος, ὡραΐζει ταῖς ὀδμαῖς τῶν καταλλήλων στιβάδων τοὺς ἱστορεῖν βουλομέν ους, [Vitæ Sanctorum Ecclesiam ornant:] καὶ τόπον ἐκ τόπου ἀμείβοντας παλινδρομεῖν ἀναγκάζει, καὶ τὸν ἀναχώρησιν ἑκοντὶ παραβλέπειν· τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ Χριστοῦ Ἐκκλησία. Τῇ γὰρ πολυειδεῖ πείρᾳ τῶν ἀπ᾽ αἰῶνος Ἁγίων κομῶσα, πρὸς θείαν τοὺς ἀκροατὰς ἐποτρύνει δοξολογίαν, καὶ ἑορτὴν ἐξ ἑορτῆς ἐνηχούμενοι χαρμονικῶς τῇ καθ᾽ ἡμέραν ἐν ἀλλακτῇ ἐπωνυμίᾳ ἐπείγονται, γέρας αἴσιον κελαδῆσαι. Ἐν τούτῳ γὰρ καὶ εὐσεβεῖς προστιθέναι ἐαυτοῖς ἀρετὴν ἐπισπεύδουσιν, καὶ οἱ λίαν ἀσαύετοι ῥᾷστα τῆς ἑαυτῶν πολιτείας κατεγνωκότες εὐσεβεῖν τὴν γνώμην βιάζονται. Οὐκ οὖν, ἀγαπητοὶ, ὁσίῳ ἀνδρὶ ἐγκωμιᾶσαί μοι σπεύδοντι, προθύμως τὰς ἀκοὰς ὑροστρώσατε, καὶ νουνεχῆ τὴν ἀκρόασιν παρακατέσχετε σήμερον. Τίς δὲ οὗτος; ἐν ἀσκηταῖς περιβόητος Θεοφάνης, [in quibus Theophanes] μέγας τῆς ὀρθοδοξίας ὑπέρμαχος, τῶν ἀληθινῶν δογμάτων προασπιστής, προθύμως ἑαυτὸν τοῖς τυραννεῖν ἐθέλουσι παραδούς, τὴν δυσσέβειαν τοῦ Κρατοῦντος ἐλέγξας δογματικαῖς ἐκφαντορίαις, βίῳ καὶ πράξει καὶ λόγῳ νηπιόθεν κεκοσμημένος, τὰ δοκοῦντα τερπνὰ παραβλεψάμενος εἰς ἅπαν, ἐν γάμῳ σωφροσαύην ἀσκήσας, σκορπίσας πενομένοις τὸν πρόσκαιρον πλοῦτον καὶ δικαιοσαύην ἑαυτῷ θησαυρίσας ἀιώνιον, ὥσπερ φησὶν ἐν Προφήταις Ψαλμωδός.

[2] [descriptus a variis] Ἐπεὶ τοίνυν [ἡ μήμη τοῦ] δικαίου μετ᾽ ἐγκωμίων, μή μου μέμψησθε τῆς προπ ετείας, ὡς πρὸ τοῦ βίου ἐγκωμιάζοντι. Τότε γὰρ ἁρμόδιον πέφηκεν· ἀλλ᾽ ἐπειδή τισι σοφοῖς καὶ μακαρίοις ἀνδράσιν πονέσασι, καὶ τὴν τοῦ Μακαρίου ἐξ αὐτῆς γεννήσεως ἀναςροφήν τε καὶ διαγωγὴν, καὶ τὴν πρὸς θεῖον ζῆλον κίνησιν, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὴν ἐν τῷ μονήρει βίῳ ἄσκησιν, καὶ τὴν καθαρὰν πολιτείαν, καὶ τὴν ἄκραν ταπείνωσιν, καὶ τὴν τῆς ὀρθοδοξίας τράνωσιν, καὶ τῆν πρὸς τὰ δεινὰκαρτερίαν, ἀριδήλως διηγησαμένοις, [hic compëdio propositus.] ἐπὶ χρυσῷ καὶ μαργαρίταις καὶ τιμίοις λίθοις· προσθεῖναι τούτοις οὐχ ἡγησάμην, ἀλλὰ σποράδην ἐκ τῶν αὐτῶν διηγημάτων συλλέξας, ὥσπέρ τις λιθολόγος, εἰς μίαν κατα σκευὴν ἀθροῖσαι προεθυμήθην. γὰρ ἀδυνάτοις ἐπιχειρὼν, τοὐναντίον ἀσχημονὴν ἀνθέλκει τὸν τρόπον. Συντόμῳ γοῦν τῇ διηγήσει χρησάμλνος, ἀμυδράν τινα τῶν αὐτοῦ κατορθωμάτων ὑπόληψιν καταυλήσω.

CAP. I

[3] Μακάριος οὗτος, Ἀδελφοὶ καὶ Πατέρες, τῆς χριστιανικῆς σφραγίδος ἐπώνυμος, [Parentibus nobilibus & orthodoxis] εὐγενῶν γονέων καὶ τῶν ἐν ἀξιώμασι περιβλέπτων γέγονε τέκνον, ἐν ἡμέραις Κωνςαντίνου τοῦ Κοπρωνύμου, τῇ ὑποκρυφίῳ δόξῃ ὀρθοδόξως πολιτευσαμένων. Ἔδει γὰρ, ἔδει ἐξ αὐτῶν τὸν τῆς Θεοφανείας ἐπώνυμον γεννητικῶς ἀποστίλψαι φωστῆρα· οὐ γὰρ ἂν ἡμῖν καθαρὸς οὗτος μαργαρίτης προυτέθειτο, εἰ ἐν ἡμέραις σκότους διαφανῶς οἱ τοὐτου γεννήτορες τὴν εὐσέβειαν a ἀπέστρεψαν. Μονογενὴς τοιγαροῦν αὐτοῖς ὑπάρχων Μακάριος, ἐκπαιδεύεται νηπιόθεν τὰ ἱερὰ γράμματα, γραφήν τε πᾶσαν εἰς ἄκρον μυηθεὶς, οὐ δὲ τῆς ἔξω σοφίας ἠμοίρησε. Ταύτης γοῦν τὸ κάλλιστον ἐπιλεξάμενος ἐν νῷ τεθησαύρικεν, ὅσον δὲ τὸ μεθῶδες μακρὰν χαίρειν εἰπὼν παρελογίσατο πρεπόντως. Νέου δὲ κομιδὴ τοῦ Μακαρίου ὑπάρχοντος, [puer orbatus,] καὶ οὔπω τῆς ἡβικῆς ἡλικίας ἐπιλελημμένου, οὶ αὐτοῦ γονεῖς πρὸς Κύριον ἐξεδήμησαν, καὶ μὲνει λοιπὸν μόνος ἐν ὑπερβάλλοντι πλούτῳ Ἅγιος· τάχα τῆς προνοίας οὅτως οἰκονομησάσης, ἵνα μὴ τῶν γονέων πόθος, πρόςκομμα τῆς πρὸς Θεὸν αὐτοῦ τρίβου γεννήσηται.

[4] [tandem vxori inuitus coniungitur:] Κωνσταντίνου δὲ τοῦ δυσσεβοῦς αἰσχρῶς τελευτήσαντος, διαδέχεται τὴν Βασιλείαν Λέων, ἐκ μητρικῆς ἐπωνυμίας Χαζάρης ἐπικληθείς. Ἐνδὲ τοῖς χρόνοις τῆς αὐτοῦ βασιλείας ἦν τις Πατρίκιος ὁμώνυμος αὐτῷ, πάνυ βάρβαρος καὶ θηριώδης τὸν τρόπον, καὶ τοῦ τῆς αἱρέσεως σμήνους σύμφρων τε καὶ ἀντιλήπτωρ· ὃς διὰ τὴν τοιαύτην δυσσέβειαν ὁμοτράπεζος τῷ Βασιλεῖ καθεκάστην ὑπῆρχε καὶ φίλος περιδέξιος. Καὶ δὴ μαθὼν τὰ περὶ τῆς οὐσίας τοῦ Μακαρίου, κελεύσευ βασιλικῇ συνεργῷ χρησάμενος, ζευγνύει τῷ Θεοφάνῃ τὴν αὐτοῦ θυγατέρα· ὅπερ βία καὶ μόλις τάχα γε διὰ τὸν τοῦ Κρατοῦντος φόβον εἴξαντος τοῦ Θεοφάνους, ἐξήρτυτο τὰ ἐπιτήδεια τῷ γαμικῷ θαλάμῳ. Τῶν οὖν αἰσίων τελεσθέντων, ἑσπέρας καταλαβούσης, μόνους ἐν οἰκίσκῳ τερπνῷ τόν τε εὐσεβῆ νεανίαν καὶ τὸν σὐκλεᾶ κόρην εἰσάγουσιν, ὡς ἃν αὐτοῖς ἐπιτηδείως ἔχοι πρὸς ἡδονῆς τρόπον. Σιγῆς δὲ γεναμένης, καὶ πάντων ἀφυπνωσάντων, νυκτός τε βαθείας διαχυθείσης, στραφεὶς Μακάριος, φησὶ τῷ κορασίῳ τάδε.

[5] [quam ad religiosæ vitæ propositum post breuem cōiugij vsum exhortans,] μὲνπαρὼν βίος, γῦναι, βραχὺς ὡς πᾶσιν ἔυδηλον, καὶ ἀδηλίᾳ τοῦ μέλλοντος πλέον κεκρατημένος, καὶ κρίσις ἀδέκαστος τοὺς ἐν τῷδε τῷ βίῳ διαδέξεται b εὐθηνοῦντας. Τοιγαροῦν καὶ γάμος οὐκ ἀπόβλητος παρὰ Θεῷ· ἀλλ᾽ αἱ φροντίδες τοῦ βίου, ἀλλοιοῦσαι τὸν ἔνθεον λογισμὸν, οὐκ ἐῶσικαθαρῶς ἀντοφθαλμεῖν πρὸς τὰ μέλλοντα. Ἴσμεν δὲ καὶ τὸν ἐν εὐαγγελίοις Λάζαρον, διὰστενοχωρίας τῆς ἐνθένδε τοῦ Αβραὰμ τοὺς κόλπους κληρωσάμενον, καὶ τὸν ἐν γεέννῃφλογιζόμενον πλούσιον, μηδὲ τῆς πρὸς αὐτὸν τοῦ Λαζάρου ἀφίξεως ἀξιούμενον, καὶ σταγόνος ὕδατος ἐστερημένον, καὶ τὸ, Ἀπέλαβες τὰ ἀγαθά σου ἐν τῇ ζωῇ σου, ἐγκαλούμενον. Καὶ Μακαρισμὸς ὑπόσχεσιν ἀγαθῶν ού τοῖς ἐν πλοῦτῳ κομῶσιν ὑπισχνεῖται, ἀλλὰ τοῖς κλαύσασι νῦν ὅτι ἐκεῖ γελάσουσιν, τοῖς πτωχοῖς τῷ πνεύματι, τοῖς δεδιωγμένοις διὰ δικαιοσύνην, τοῖς ὀνειδιζομένοις διὰ Χριστὸν· καὶ ἅπαξ ἁπλῶς, στενὴ καὶ τεθλιμμένη ὁδὸς ἀπάγουσα εἰς τὴν ζωὴν, πλατεῖα δὲ καὶ εὐρήχωρος ἀπάγουσα εἰς τὴν ἀπώλειαν. Οὐκ ἔστιν οὖν ἄνευ θλίψεως ὑπεξελθεῖν ἡμᾶς εἰ μὲνγὰρ ἐν τῷδε τῷ βίῳ χαρμονικῶς διέξομεν, θλίψις ἐν τῷ μέλλοντι διαδέξεται ἡμᾶς. Ἀλλ᾽ εἰ βούλει, γύναι, μικρὸν τῇ φύσει κοινωνήσαντες διὰ τὴν τοῦ σοῦ πατρὸς αὐθάδειαν, c ἀπάρωμεν ἑαυτοὺς τῆς βορβορώδους ταύ της καὶ συρφετῆς διαγωγῆς, καὶ τὸν μονήρη βίον κατασπασώμεθα, ὅπως τῆς ἀιωνίου εὐμοιρήσωμεν ἀπολαύσεως.

[6] [vicissim ab ea] Τίοῦν τὸ εὐσεβὲς γόναιον; οὐκ ἀνένευσε πρὸς ταῦτα; οὐκ εἶπε τὰ μὴ καθήκοντα· Τί τὸ κάλλος τῆς ἐμῆς νεότητος ἠμάυρωσας; τί μου τὴν τύχην ἀπέκλεισας; τί τὴν ἐμὴν χαρὰν εἰς θρῆνον μετήλλαξας; Ἐι οὅτως ἠρετίσω τὰ κατὰ σαυτὸν, οὐκ εἶ μόνος ἐν εὐγενέσι νεώτερος· ἔδει γοῦν σε, πρὸ του γάμου ἀπαγορευσαι, καὶ μὴ μαράναι μου τὸ ἐπανθοῦν κάλλος. Οὐδὲν τοιοῦτον· ἀλλὰ τί; Ὥσπέρ τις ἀγαθὴ γῆ τὸν σπόρον δεξαμένη πολύχουν βλαστάνει τὸν καρπὸν, οὅτω καὶ τὸ σεμνὸν γύναιον τῇ καλῇ παραινέσει τοῦ Μάκαρος στομωθεῖσα, ἀσμένως κατένευσε και φησιν· Ὀυκ ἀμύητός εἰμι, γλυκύτατε ἄνερ, [ad virginitatem mutuo consensu seruandam impellitur:] τῶν θείων παραγγαλμάτων· καὶ γὰρ ἐν εὐαγγελίοις Σωτὴρ ἡμῶν ἀριδήλως βοᾷ· Ἔι τις οὐ καταλείψει πατέρα καὶ μητέρα καὶ γυναῖκα καὶ τέκνα καὶ ἀδελφοὺς καὶ ἀδελφὰς καὶ οἰκίας καὶ ἀγροὺς, καὶ ᾄρῃ τὸν σταυρὸν αὐτου, καὶ ἀκολουθήσει μοι, οὐκ ἔστι μου ἄξιος. Οὐκοῦν, εἰ βούλει, καθαροὺς καὶ ἀσπίλους ἑαυτοὺς παραστήσωμεν τῷ οὐρανίῳ νυμφίῳ Χριστῷ, ἀμώμητον καὶ ἀκηλίδωτον τὸν ἔξω ἡμῶν ἄνθρωπον διατηρήσαντες. Τί γὰρ ὄφελος, εἰ πρὸς μικρὸν, ὡς ἔφης, συνέλθωμεν; Τίς δὲ καὶ ἐγγυητὴς ὅτι οὐ τεκνώσομεν ἐν τῷ μικρῷ τούτῳ, καὶ ἵνα μὴ γένηται ἡμῖν εἰς πρόσκομμα τὸ τεχθέν; Καὶ εἰ μὲνἄρσεν εἴη, μερική τις ἐκκοπή· εἰ δὲ θῆλυ, διπλοῦν τὸ κακόν· Χρεία γὰρ ἀναμεῖναι καὶ χρόνους γάμου καὶ λοιπῆς προνοίας. Καὶ τὸ τῆς ζωῆς τέλος, ὡς ἔφης, ἐπ᾽ ἀδήλῳ, καὶ αἱ τοῦ βίου παγίδες ἀναρί θμητοι. Λανθανόντως οὖν ἐν ἀγνεία βιωσάντων ἡμῶν, εὖ οἶδα καὶ τὴν ἡμῶν ἔφεσιν τὸν Θεὸν οἰκονομῆσαι.

[7] [atque ad id vterque animatur ab Angelo.] Ἐκπλαγεὶς δὲ Μακάριος ἐπὶ τῇ τῆς κόρης δεξιωτάτῃ γνώμῃ, χαριέντως πρὸς αὐτὴν εἶπε· Κύριος ἡμῖν δηλώσει τὸ συμφέρον. δι᾽ ὅλης δὲ τῆς νυκτὸς προσ ευξάμενοι, καὶ τὸν Θεὸν ἐπὶ τῷ συμφέροντε προνοητὴν καὶ κηδεμόνα ἐπικαλεσάμενοι, περὶ αὐγὰς τῆς ἡμέρας συνέβη ἀφυπνῶσαι ἀμφοτέρους, καὶ ἓν καὶ τὸ αὐτὸ ὄναρ θεωρῆσαι· ὁρῶσι γάρ τινα ὡραίως ἐξαστράπτοντα, πρὸς αὐτοὺς πραείᾳ τῇ φωνῇ λέγοντα, Κύριος Θεὸς τὴν ὑμῶν προαίρεσιν ἀποδεξάμενος, ἀπέστειλέ με σφραγῖσαι ὑμᾶς τοῦ ἀκεραίους καὶ ἀμωμήτους αὐτῷ παραστῆναι· καὶ κατασφραγίσας αὐτοὺς δι᾽ ὅλου τοῦ σώματος, ἄφαντος ἐγένετο. Ἀφυπνισάντων δὲ αὐτῶν, καὶ τὰ τῆς ὀπτασίας ἀπαραλλάκτως ἀλλήλοις διηγησαμένων, καὶ τὸν Θεὸν δοξασάντων τὸν εὑρισκόμενον ῥᾳδίως τοῖς ζητοῦσιν αὐτὸν, τὸ λοιπὸν διῆγον, σχήματι μὲνὡς σύζυγοι, πράγματι δὲ ὡς ἀδελφόι. τοῦ θαύματος· Ἔγνω Κύριος τοὺς αὐτοῦ· εἰ μόνον ἐξεζήτησαν τὸν Θεὸν, εὐθὺς ἐπίκουρος αὐτοῖς καὶ βοηθὸς πρὸς τὴν ἔφεσιν εὑρέθη. Τί τοῦτο τοῦ κατὰ τοὺς τρεῖς παῖδας θαύματος ἀτιμότερον; Ἐκεῖ μὲν γὰρ Ἄγγελος τὴν συμφλέγουσαν αὖραν τοῦ πυρὸς εἰς πνεῦμα δρόσου διασυρίζον μεταβαλὼν, ἀβλαβεῖς τοῦς παῖδας διέσωσεν· κᾴνταῦθα πάλιν Ἄγγελος τὴν ὀξύῤῥοπον καὶ φλογώδη τῆς ἡδονῆς ἀκμὴν εἰς σωφροσυης δρόσον μεταρρυδμίσας, ἀσινεῖς τοὺς νέους διετήρησε, καὶ πυρὶ χόρτον ἀβλαβῶς συνδυάζειν ἐπετήδευσεν.

[8] [Largis eorumdem eleemosynis offensus socer] Ἐπεὶ τοίνυν τὴν ἐκ γεννήσεως τοῦ Μακαρίου μέχρισυζυγίας ἀναστροφὴν ἀποχρώντως ἐδηλώσαμεν, φέρε δὴ λοιπὸν καὶ τῶν αὐτοῦ ἀγωνισμάτων μερικήν τινα κατηχήσωμεν ἔμφασιν ταῖς ὑμετέραις ἀκοαῖς, φιλόχριστοι. Τούτων οὅτως θείᾳ νεύσει οἰκονομηθέντων, κατὰ μικρὸν τοῖς πενομένοις τὸν πλοῦτον σκορπίζοντες ἐν ὑποκεκρυμμένῃ ὑπολήψει, μᾶλλον δὲ δι᾽ αὐτῶν ἑαυτοῖς θησαυρίζοντες, λαθεῖν εἰς τέλος τὸν τῆς κόρης οὐκ ἴσχυσαν πατέρα, δεινόν τε ὄντα καὶ ἀπηνῆ καὶ ἀπάνθρωπον καὶ λίαν ἀνελεήμονα. Γνοὺς γὰρ τὴν καλλίστην τῶν νέων ἐμπορίαν ταλαίπωρος, [de genero quiritur apud Imperatorem:] καὶ ἀποτυχίαν μᾶλλον τὸ γνωσθὲν εὐσέβειαν ἡγησάμενος, εἰσελθὼν ἐν τοῖς βασιλείοις προσανατίθεται τῷ Βασιλεῖ τοιαῦτα φήσας· Δυστυχῶ, Βασιλεῦ, ἐπὶ τῷ ἀπράγμονι γαμβρῷ μου· σκορπίσας γὰρ κακιγκάκως τὸν ἴδιον πλοῦτον, οὐ δὲ τῶν τῆς ἐμῆς θυγατρὸς ἐφείσατο πραγμάτων· ἤδη γὰρ καὶ αὐτῶν τὸ πλεῖστον μέρος ἐφάνισε, καὶ οὐ δὲ τέκνου ἐλεεινή μου θυγάτηρ ἀξιοῦται γονῆς· οἶμαι δὲ διὰ τὸ κατὰ πάντα ταλαίπωρον καὶ ἀπράγμονα εἶναι, ὸν κακῶς ἐγνώρισεν. Ἀλλ᾽ εἰ κελεύει, φησὶ, τὸ κράτος σου, μικρὸν ἀνανεῦσαι ἐκ τῆς τοιαύτης ῥαθυμίας τὸ ἐμὸν γῆρας, τοῦτον ἐκδημοσίοις ἀπασχολεῖσθαι πράγμασι πόῤῥω που κελεύσοις σταλῆναι, μήπω εἰς τέλος τοῖς λίαν ἐστερημένοις κατὰριθμήσῃ μου τὸ θυγάτριον. Πόθεν γὰρ διδαχθεὶς τὴν ἀπονενοημένην ταύτην ἐμπορίαν οὐκ ἐπίσταμαι· ὥσπερ τις ἀνδριὰς χαλκοῦς ἀκίνητος μένῃ πρὸς ἔφεσιν τῶν τερπνῶν, καὶ τὸ δὴ χαλεπώτερον, οἷα συμβαίνει πολλάκις τοῖς ἐξεστηκόσι τὸν νοῦν, πρὸς ὅ, τι ἂν αἰτηθῇ d τὸ ὑπάρχον αὐτῷ ῥᾶστα παρασχὼν ἀποστερεῖται ὡς ἡμέραι τῆς οἱκείας εὐπορίας, μάλιστα τοῖς ψευδῶς πενίαν προσποιουμένοις. Ἤδη δὲ καὶ τῶν e κεράμων αὐτοῦ οὐκ ἀνθέξεται, εἰ μὴ θᾶττον πενίᾳ περιστιχθεὶς, ἱκανὸς γένηται πρὸς τὴν τῶν οἰκείων πραγμάτων ἐπικράτειαν.

[9] [qui eū publici negotij caussa Cyzicum ablegat:] Καὶ δὴ θᾶττον κληθέντος τοῦ Μακαρίου πρὸς τοῦ Βασιλέως, στέλλεται παρ᾽ αὐτοῦ ἐπὶ τὰ μέρη Κυζικου πρὸς δημοσίων τινῶν πραγμάτων διοίκησιν· ἦν γὰρ καὶ Βασιλικοῦ ἀξιώματος, οὐ τῶν ἐν τέλει, ἀλλ᾽ ὑπηρέτης τῶν Βασιλικῶν κεκοσμημένων ἵππων, ὃυς δὴ Στράτωρας καλεῖν τάξις εἴθισται. Τούτου δὲ τοῦ προστάγματος τῷ Μακαρίῳ δοθέντος, καὶ χαρᾶς αὐτῷ οὐ τῆς τυχούσης περιχυθείσης, ὡς ἕτερος, ἀφορμης αὐτῷ τῆς ἐκ τοῦ κόσμου ἀναχωρήσεως θεόθεν οἰκονομηθείσης, τὰ πρὸς τὴν ὁδὸν συντόμως ἠυτρέπιστο ἐπιτήδεια· καὶ πρόφασιν μαλακίας προςποιησάμενος, τοὺς μὲν αὐτῷ ὑπηρετήσοντας διὰ τοῦ δρόμου πεπομφὼς, αὐτὸς ἐν ταχυδρόμῳ πλοίῳ ἐπιβὰς, καταλαμβάνει τὸ τοῦ μεγάλου ποταμοῦ στόμιον· καὶ πλησίον λοιπὸν τῆς ἐκεῖθεν γενόμενος γῆς, γαληνοδρομίᾳ τὴν πορίαν ἐποιεῖτο, καταμανθάνων τὰ κρημνώδεα του τῆς f Σιγριανῆς ὄρους παράλια. Κατὰ οὖν θείαν τινὰ πρόνοιαν καταλαμβάνει τινὰ βαθύκρημνον λόχμην, ἀλσώδη τε καὶ ἀντρωδη· καὶ ἀποβὰς ἐν αὐτῳ ἀπὸ τοῦ πλοίου, μόνος τῇ δυσχερείᾳ βεβιασμένος ἀνῆλθε, τοῖς ἄλλοις ἐπιτρέψας ἐν τῷ πλοίῳ ἡσυχῆ μένειν.

[10] [Ille ad Sigrianam ascendit.] Διαμαθὼν δὲ τον τόπον ἀκριβῶς, καὶ ἡσθεὶς ἐπιτήδειον εἶναι πρὸς ψυχικὴν ὠφέλειαν, εὐξάμενος δὲ κατ᾽ ἰδίαν, καὶ τὸν Θεὸν τὸ συμφέρον ἱκετεύσας ἀποκαλύψαι, κεκμηκὼς δὲ ἐκ τῆς ἐπὶ πλείστας ὥρας γενομένης ὑπ᾽ αὐτοῦ γονυκλισίας, καὶ μικρὸν καθεσθεὶς, ὡς ἐν ἐκστάσει γέγονεν, καὶ ὁρᾷ γρηγοροῦσιν ὀφθαλμοῖς τὸν προφανέντα αὐτῷ ἐν τῇ παστάδι φῳτοειδῆ ἄνδρα, τὴν χεῖρα ἐκτεταμένην ἔχοντα, καὶ τῷ δακτύλῳ τὸν τόπον ὑποδεικνυντα καὶ πρὸς αὐτὸν λέγοντα· μὲνσὸς κηδεστὴς, ἀλλὰ καὶ σύμφρων αὐτοῦ Βασιλεὺς, ἐν ὀλίγαις ἡμέραις τῶν τῇδε τελευτήσαντες ἀναχωροῦσιν· καὶ λοιπὸν παῤῥησίᾳ τοῖς πενομένοις τῶν ὑπαρχόντων σοι τὴν διανομὴν ποιησάμενος, ἐνταυθα παραγεινάμενος Θεῷ εὐαρεστήσεις. [& de vita istic ducenda diuinitus monetur.] Τοῦ οὖν Μακαρίου δια τῆς ἐμφανείας τὰ αὐτῷ συντείνοντα πρὸς ὠφέλειαν συνιέντος, καὶ τὰ μέρη Κυζίκου καταλαβόντος, ὡς τάχιστα δὲ τὸ αὐτῷ κελευσθὲν περατώσαντος, εὐθεῖά τις συνήργησεν ἐν Κωνσταντινουπόλει παλινδρομία. Καὶ δὴ πρεπόντως ἀπολογησάμενος τῷ Βασιλεῖ περι τῶν αὐτῷ ἐρωτωμένων, ὑψηλοτέρῳ δὲ βαθμῷ ἤτοι τῶν Σπαθαρίων τῷ καταλόγῳ ὑπὸ τοῦ Βασιλέως τιμηθεὶς, διῆγε g τὸνλοιπὸν [χρονον] προσμένων τὰ τῆς ὀπτασίας εἰς πέρας ἐληλακέναι, καὶ γέγονε.

CAP. II

[11] Μετ᾽ οὐ πολὺ γὰρ ἡμερῶν διάστημα, τέλει τοῦ βίου χρησαμένων αὐφοτέρων, [Theophanes secedit ab vxore,] ἤδη λοιπὸν ἀδεῶς τὰ ὑπάρχοντα αὐτοῖς τοῖς πενομένοις διανενεμηκότες, ἐλευθερίᾳ δὲ τοὺς οἰκέτας ἀποπεμψάμενοι, ἐνδύονται λοιπὸν ῥακώδη ἄμφια, καὶ συνταξάμενοι ἀλλήλοις, νουθεσίαις τε τοῦ Μακαρίου καταστηρίξαντος τὴν εὐσεβῆ γυναῖκα, τηρεῖν τὰς θείας ἐντολὰς καὶ ἀγάπην πνευματικὴν ἐν τοῖς πλησίον κεκτῆσθαι, [quæ sanctitate clara] προσευχήν τε εἰλικρινῆ καὶ ἀρέμβαστον, καὶ βίον ἀκαταίσχυντον, καὶ ἄκραν ταπείνωσιν, ἀπέλυσεν αὐτὴν ἐν εἰρήνῃ εἰπὼν, Σώζουσα σῶζε τῆν ἑαυτῆς ψιχήν. Ἀλλοτριοῦνται τοίνυν τῆς πρὸς αλλήλους ἀναστροφῆς. Ὁποῖον δὲ βίον ἐξήσκησεν εὐσεβὴς αὕτη γυνὴ, ἴσασι πάντες οἱ τὴν Βιθυνῶν οἰκοῦντες χώραν, ὅπως ἑκουσίως ἐπράθη, καὶ δουλικὴν μετῆλθε τάξιν· γνωρισθεῖσα δὲ παρά τινων ἀπέδρα. [laudatur a S. Methodio.] Τὰ δὲ ἐν Πριγκίπῳ καὶ Καλωνύμῳ αὐτῆς ἀγωνίσματα, τίς ἂν καὶ δυνηθειη γραφῇ παραδοῦναι, τις καὶ χάριτός τε καὶ δυνάμεων θέιων ἠξιώθη; μέρος δὲ τῶν αὐτῆς κατορθωμάτων ἐν τῇ παρὰ Μεθοδίου τοῦ ἁγιωτάτου Πατριάρχου συντεθείσῃ περὶ αὐτῆς τε καὶ τοῦ Μακαρίου συγγραφῇ πρὸς ὠφέλειαν τῶν ἐντυγχανόντων ἱστόρηται.

[12] [Ipse in Sigriana fit monachus] δὲ ἀληθῶς μακαρίτης Θεοφάνης ἐμβὰς ἐν πλοίῳ, καταλαμβάνει τοῖς Σιγριανῆς παραλίοις, καὶ δὴ ἐξελθὼν ἀπὸ τοῦ πλοίου, βάδην καταλαμβάνει τὸν λοχμώδη κρημνὸν ἐκεῖνον· ἐν ᾧ ἐπὶ πλείστοις τὸ σῶμα καταδαμάσας χρόνοις, καὶ τὸ μοναχικὸν περιβαλλόμενος ἔνδυμα καὶ σχημα παρὰ Χριστοφόρου τοῦ διαφανοῦς ἀστέρος, ἤδη λοιπόν καταφανὴς ἐγεγόνει· οὐ γὰρ ἠδύνατο πόλις κρυβῆναι ἐπάνω ὄρους κειμένη. Ἡμέραν δὲ ἐξ ἡμέρας συῤῥεόντων ἐπ᾽ αὐτῷ τῶν τῆς ἀγγελικῆς ἐφιεμένων πολιτείας, ἀπετέλεσε τὴν ἔρη μον ἐκείνην μοναστήριον, ὅπερ ἕως τοῦ ἀιῶνος ἐπανθοῦν ταῖς θείαις ἀρεταις καὶ δείκνυται καὶ δειχθήσεται. [atque cum sociis vitā asperrimā instituit.] Ἐν αὐτῷ τοίνυν τοὺς πνευματικοὺς διανύσας ἄθλους, μύστης τῆς Τριάδος γνήσιος ἀνεφάνη, καὶ ὀπτασιῶν μεγίστων θεωρητὴς γέγονεν. Ἦν δὲ αὐτῷ τὸ διαρκοῦν εἰς κοίτην ψιάθιον εὐτελὲς, καὶ τριχίνιον ἐπικάλυμμα, καὶ πρὸς κεφαλὴν αὐτοῦ λίθος. Οὐκ ἐκαυχήσατο h νῆτος ἀπαλότητος εἰς περιβολὴν αὐτοῦ, οὐ ξναφεὺς ἐπὶ ἐσθῆτι αὐτοῦ μεμόχθηκεν, οὐχ ἵππος ἡμίονος πρὸς ὑπηρεσίαν αὐτῷ κεχρημἀτικεν, οὐ μαγείρων μαγγανεῖαι τὰ ἐπιτήδεια αὐτῷ χορηγοῦσαι, οὐκ εὐώδης οἶνος ἐλίπανεν αὐτοῦ φάρυγγα· ἀλλ᾽ ἦν αὐτῷ βρῶσις καὶ πόσις ἄρτος τραχύτατος καὶ ὕδωρ βραχύ.

[13] [Ad synodū VII, in qua restituta sunt omnia,] Τοῦ δὲ Βασιλέως τέλει τοῦ βίου χρησαμένου, Ἐιρήνης δὲ σὺν υἱῷ Κωνσταντίνῳ εὐσεβῶς τὴν Βασιλείαν ἡνιοχούσης, προβάλλεται εἰς Ἀρχιερέα Κωνσταντινουπόλεως, παρά τε τῆς Βασιλίσσης καὶ πάσης τῆς Συγκλήτου καὶ τῶν λογάδων τῆς ὀρθοδόξου δογμάτων ἀκριβείας, μετὰ θάνατον Παύλου τοῦ ἀπὸ Πατριαρχῶν μοναχοῦ, Ταράσιος ἁγιώτατος φωστὴρ τῆς ὀρθοδοξίας· συνοδός τε οἰκουμενικὴ συνηθροίζετο, ἐπικυροῦσα μέν τὰς πρὸ αὐτῆς ἕξ ἁγίας συνόδους, ἀναθεματίζουσα δὲ Νικήταν καὶ Κωνσταντῖνον τοὺς αἱρεσιάρχας καὶ δολιόφρονας i φατριάρχας, Γερμανόν τε τὸν ἁγιώτατον Πατριάρχην τοῖς διπτύχοις ἐγγράφουσα, καὶ τὴν τῶν εἰκονομάχων σοβοῦσα ματαίαν πλάνην καὶ ὡς ἱστὸν ἀράχνης διαλύουσα. Συνήγοντο γοῦν οἱ πανταχοῦ γῆς Πατέρες καὶ διδάσκαλοι, καὶ οἱ τῶν Ἀποστολικων θρόνων τοποτηρηταὶ, καὶ ὁι τῶν μοναστῶν λογάδες· φημὶ δὴ, Πλάτων ἀειλαμπέστατος φωστὴρ ἀπὸ τῶν τοῦ Σακουδίονος, Νικήτας καὶ Νικηφόρος οἱ ἀείμνηστοι Πατέρες ἐκ τὸν μονῆς τοῦ Μηδικίου, καὶ προλεχθεὶς Χριστοφόρος ἐν τοῦ Μικροῦ ἀγροῦ. Τότε δὴ τότε ὥσπερ διαφανὴς ἀστὴρ, [accedit humili in habitu] προσκλήσει τῆς πνευματικῆς ταύτης πανηγύρεως, παραγίνεται καὶ μακάριος Θεοφάνης προς τὴν συνόδον, βίᾳ μὲν, ὅμως δ᾽ ἀπίησι· καὶ γὰρ ἦν ἀεὶ ἐπιποθῶν καὶ διώκων τὴν ἡσυχίαν, καὶ πρὸς τὰς ὀχλήσεις ἀπεχθῶς ἔχων,

[14] [& magna cum energia sententiam dicit.] Πάντες μὲν οὖν ῆγοντο, ἵπποις, ἡμιόνοις, ἀνδραπόδοις, καὶ βερέδοις ὑπηρετούμενοι· δὲ Πατὴρ, οἷα πατὴρ, σὺν τῷ τριχίνῳ ἀμφίῳ καὶ τῇ ποιμαντικῇ βακτηρίᾳ. Καθεσθείσης δὲ τῆς τιμίας συνοδου, καὶ τοιγε ἐν εὐτελεῖ προσχήματι τοῦ Μακαρίου θεωρουμένου, εὐσεβείᾳ δὲ ὑπὲρ πάντας ἀποστίλβοντος οὐ παρελογίσαντο, ἀλλ᾽ ἐπέτρεψαν πρὸς τὴν τοῦ δόγματος δημηγορίαν· ᾔδησαν γὰρ ἀκρ βῶς τὸν ἄξιον τοῦ πνεύματος ἐργάτην. δὲ δι᾽ ὀλίγων τὰ πολλὰ ῥητορεύσας, καὶ διὰ φυσικῶν καὶ γραφικῶν καὶ δογματικῶν ἀποδείξεων τοὺς ἀλάζονας καὶ δυσφήμους Ἐικονομάχους ἐλέγξας τε καὶ ἐπιστομίσας, ἀπέδωκε τὸν κόσμον τῇ Ἐκκλησίᾳ. τοῦ θαυματος! τί τούτου μεγαλοπρεπέστερον; Ὅμως τὸ πιεῦμα τὸ ἅγιον, ἔνθα βούλεται πνεῖ, καὶ ὅσα βούλεται. Τούτων οὕτως τελεσθέντων, καὶ τῶν Πατέρων ἐν τοῖς ἑκάστου τόποις παλινοστησάντων, καταλαμβάνει πάλιν Μακάριος τὸ παρ᾽ αὐτοῦ νεουργηθὲν οὐρανομίμητον μοναστήσιον. Ὥσπερ γὰρ ἐν οὐρανῷ ἥλιος σὺν ἄστροις δᾳδουχεῖ, τὴν σύμπασαν καταγλαΐζων τῷ φῳτὶ τῆς ἐλλάμψεως· τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον ἐξ αὐτῆς Μακαριος, σὺν τοῖς κατ᾽ ἐκλογὴν τοῦ πνεύματος αὐτῷ μονασταῖς καὶ συνασκηταῖς, τὴν οἰκουμένην καταυγάζων, ταῖς μαρμαρυγαῖς τῆς ἰσαγγέλου πολιτείας ἐφαίδρυνεν. [Leo Armenus iterum ecclesiam turbat imagines euertendo:]

[15] Διέλαμπε τόινυν τῆς ὀρθοδοξίας ἀκτὶς ἐν τοῖς πέρασι. Χρόνων δὲ ἱκανῶν διἳππασάντων, ἀναφύεται κατὰ συγχώρησιν Θεοῦ ὁμώνυμος τοῦ προτέρου Λέων, ὅς τις παρευθὺς τῆς ἀναγορεύσεως αὐτοῦ τὰς τιμίας καθελὼν εἰκόνας, ἠμαύρωσε τὸ τῆς Ἐκκλησίας κάλλος, ἐλυμῄνατο ὥς τις μονιὸς ἄγριος τὴν τῶν ὀρθοδόξων ὁμήγυριν, καὶ ἦν οἰκεῖον αὐτοῖς τὸ λέγειν, Θεὸς ἤλθοσαν ἔθνη εἰς τὴν κληρονομίαν σου, καὶ τὰ ἑξῆς· τους γὰρ τῆς ὀρθοδόξου πίστεως προμάχους τε καὶ ὑπερμάχους Πατέρας πολλαῖς αἰκίαις καὶ θλίψεσι καθυποβαλὼν, κακιγκάκως ἀπώλεσεν· ἐν οἷς καὶ Θεόδωρον τὸν ὁσιώτατον Ἡγούμενον τῶν Στουδίου, [cuius litteris] ἐλέγξαντα τὴν τούτου ματαιογνωμίαν, χρονικῶς αἰκισάμενος ἐξορίᾳ παρέπεμψε. Δολίᾳ δὲ γνώμῃ χρησάμενος, γράμμασι θωπευτικοῖς πρὸς τὸν Μακάριον Θεοφάνην, ᾔτει συμφωνήσοντα τῇ τούτου κακονοίᾳ πρὸς αὐτὸν ἤκειν. δὲ Μακάριος ἀντιγράφοις ἠμείψατο τοῖς δὲ.

[16] [generose Theophanes respondens,] Ἐπίγνωθι, Βασιλεῦ, τόν σοι τὴν Βασιλείαν χαρισάμενον, δι᾽ οὗ Βασιλεῖς βασιλεύουσι καὶ τύραννοι κρατοῦσι γῆς, ὡς Θεὸς ὢν ἀπερίγραπτος, περίγραπτος τῇ καθ᾽ ἡμᾶς προςλήψει γενόμενος, ὅμοιος ἡμῖν κατὰ πάντα πλὴν ἁμαρτίας κεχρημάτικεν· ὅπως δὲ νεκροὺς ἀνέστησε, καὶ τυφλοὺς ὠμμάτωσε, καὶ λεπροὺς ἐκαθάρισε, καὶ τὰ ἄλλα καθεξῆς τῶν θαυμάτων αὐτοῦ· ὅπως τε Ἰουδαἳκῇ παραφροσύνῃ πάθος ὑπέμεινεν ἑκὼν, καὶ τρἳήμερος ἀναστὰς, εἰς οὐρανοὺς ἀνελήλυθε, [ratione] τῆς πρὸς τὸν Πατέρα συνεδρίας μηδέποτε χωρισθεὶς. Τῆς εὐαγγελικῆς βίβλου ἡμᾶς ἐκδιδασκούσης, ταύτην περιπτυσσόμεθα, δι᾽ αὐτῆς τῷ Χριστῷ τὴν τιμὴν ἀπονέμοντες· καὶ εἰ ταύτην περιπτυσσόμενοι οὐκ ἐγκαλούμεθα, ποία ἔγκλησις ἡμῖν τῆς αὐτῆς ἐξηγήσεως τὴν εἰκονικὴν ἀνατύπωσιν μὴ τιμᾷν καὶ ἀσπάζεσθαι, δἰ ἧς καὶ οἱ ἐκ βαρβάρων κατηχούμενοι ῥαδίως παιδεύονται τὴν ἀλήθειαν; Πόσοι τῶν μὴ εἰδότων γράμματα ὡς ἐν ὀφθαλμοῖς τὰ θαύματα βλέποντες, [& auctoritate adstruit imaginū vsum:] τὸν δι᾽ ἡμᾶς παθόντα δοξάζουσιν, ὧν τὴν σωτηρίαν ἐφθόνησας; Ποία τῶν συνόδων τοῦτο τὸ δυσφημον ἀνεφώνησεν ἀσεβημα; Οὐκ αὐτὸς Χριστὸς τὴν οἰκεῖαν ἀχειροποιήτως εἰκόνα Ἀγκάρῳ πέπομφεν; Οὐ τῆς Θεοτόκου μορφῆς τὴν ἐκτύπωσιν Ἀπόστολος ἡμῖν Λουκᾶς ἱστορήσας παραδέδωκε; Τί δαῒ φήσοις ἐν ταῖς πατροπαραδότοίς διδασκαλίαις; Καὶ γαρ, φησὶ Βασίλειος τῶν ἀῤῥήτων μύστης, τῆς εἰκόνος τιμὴ ἐπὶ τὸ πρωτότυπον διαβαίνει. Φησὶ δὲ καὶ τὸχρυσοῦν στόμα Ἰωάννης, Ἐγὼ καὶ τὴν κηρίχυτον γραφὴν ἠγάπησα. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ λύρα τοῦ πνεύματος Κύριλλος οὅτως φησίν, Πολλάκις εἶδον ἐπὶγραφῆς εἰκόνα τοῦ πάθους, καὶ οὐκ ἀδακρυτὶ τὴν θέαν παρῆλθον, καὶ τὰ ἑξῆς. Ἐι οὖν αἱ προλαβοῦσαι ἓξ ἁγίαι σύνοδοι προσκυνεῖσθαι τὰς ἁγίας εἰκόνας σχετικῶς οὐκ ἀπεκήρυξαν, σὺ σοφώτερος τοῦτων γίνῃ; Ἰδιόν σοι, Βασιλεῦ, τὸ πρὸς ὑπεναντίους πολεμεῖν· τὸ δὲ τῆς Ἐκκλησίας δόγμα τοῖς Πατράσι μελλήσει.

[17] [ideo euerso monasterio comprehensus.] Τούτων ἀντιγράφως τῷ Βασιλεῖ παρὰ τοῦ Μακαρίου σταλέντων, μὴ ἐνεγκὼν τύραννος τὴν τοσαυτην τοῦ ἀνδρὸς ἔνστασιν, ἀποστείλας τινὰ τῶν ἐν τέλει, τὴν μὲνμονὴν ἕως ἐδάφους πυρίκαυστον πεποίηκεν, τοὺς δὲ μοναχοὺς αἰκισάμενος διεσκόρπισε, τὸν δὲ Μακάριον δεσμιον συλλαβόμενος ἦγεν εἰς τὸ Βυζάντιον. Καὶ κελεύσαντος τοῦ τυράννου καθειχθῆναι αὐτὸν ἐν σκοτεινῇ φυλακῇ, ἐπὶ πλείστας ἡμέρας διέτριβεν ἐξ ὑπονοίας τοιᾶς δε, ὡς ἂν τὸ εὔτονον αὐτοῦ χαυνωθὲν, εὐάλωτον ἔσται πρὸς συγκατάθεσιν. [post exilio multatum S. Theodorum.] Τῇ οὖν προτεραίᾳ ἀγαγὼν Βασιλεὺς τὸν εἰρημένον Θεόδωρον τῶν Στουδίου ὅσιον Ἡγούμενον, καὶ ἐπὶ πλείστας ὥρας δείμασί τε καὶ κολάσεων ὑποθέσεσιν καταπτήξειν ὀιόμενος, τὀυναντίον δὲ ἐλεγχθεὶς παρὰ τοῦ Ὁσίου, ὡς μηδὲ τῆς αὐτοῦ καρδίας ἐπισκοπῆς Θεοῦ αἰσθόμενος, αἰσχυνθεὶς τύραννος τὴν κατ᾽ αὐτοῦ τῆς ἐξορίας ψῆφον ἀπεφῄνατο.

[18] [sisti iubetur,] Τῇ δὲ ἐπαύριον προσέταξεν Βασιλεὺς ἀχθῆναι αὐτῲ καὶ τὸν μακάριον Θεοφάνην· κληθεὶς δὲ παρὰ τῶν συμμυστῶν τοιῶςδε φησάντων, ὡς οὐ δεῖ τὸ σὸν κράτος ὑπό τινος τῶν ἀμνημονεύτων ἀντιλέγεσθαι καὶ ἐλέγχεσθαι, καὶ μάλιστα αὐθαδεστέρου τυγχάνοντος παρὰ πάντας τοὺς πρώην τοῦ νῦν ἀχθησομένου, μήπως ὑβρισθῇ τὸ τὸν ἀήττητον κράτος ταῖς ἀντιῤῥητικαῖς αὐτοῦ αὐθαδείαις, [sed deinde accessu prohibitus & verberatus] καὶ αὐστηρότησι· τοῦτ᾽ ἔνεκεν πρὸς τὴν ὁρμὴν ἐπισχὼν, ἀποστέλλει ἕνα τῶν ἐν τέλει πρὸς τὸν Ἄγιον, προστάξας βουνεύροις τριακοσίοις τά τε στέρνα καὶ τὸν νῶτον καταξάναντα ἐᾶσαι πάλιν ἐν τῇ εἰρκτῇ. Τῇ δὲ ἐπαύριον αὐτὴ πάλιν κόλασις τῷ Μακαρίῳ γεγονυὶα, τὸ εὔτονον αὐτοῦ τῆς πρὸς Θεὸν οὐκ ἐχαύνωσεν ἐλπίδος. Ἀπειπὼν δὲ ἤδη πρὸς τὴν τειαύτην ὁρμὴν πανώλης, ψήφισμα κατὰ τοῦ Μακαρίου ἐκπέμπει, ἐξορίᾳ αὐτὸν ἐν Σαμοθράκῃ τῇ νήσῳ ἀποστεῖλαι, ἥτις ἐν τοῖς μέρεσι τοῦ τῆς Μαρωνείας πελάγους ἵδρυται, δεινὴ καὶ αὐχμώδης πᾶσι τοῖς πελάζειν βουλμένοις δεικνυμένη. [in exilio sancte moritur.] Ἐν αὐτῆ δὲ λιμῷ καὶ δίψει καὶ καθείρξει πιεσθεὶς Μακάριος, καὶ ἐπί τινας διαβιῶν χρόνους, τῶν τῇδε μετακεχωρηκὼς πρὸς ἀμείνονα καὶ θειοτέραν εὔκλειαν μεταβεβηκε, τὸ πήλινον σῶμα σαὺ τῇ ψυχῇ ἀλώβητον διαφυλάξας. Οὗ ταῖς μακαρίαις εὐχαῖς στηριχθείημεν, φιλακροάμονες, Χριστῷ τῷ φιλανθρῴπῳ Θεῷ ἡμῶν, ἅμα τῷ προανάρχῳ Πατρὶ, καὶ τῷ ζωοποιῷ Πνεύματι, δόξαν καὶ εὐχαριστίαν ἀναπέμποντες, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς σύμπαντας καὶ ἀτελευτήτους ἀιῶνας τῶν ἀιώνων. Ἀμήν.

[Annotata]

a Ita nunc demum corrigendum censuimus, pro eo quod per oscitantiam librarij irrepserat ἀπήστραψαν: quod quia coruscare significat, alius sensus quærendus per coniecturam Interpreti fuit, cum versio genuina esse posset, si propalam pietatem fuissent auersati. Sic etiam priori numero τὴν ἄκραν ταπείνωσιν summam humilitatem, diuisis perperam syllabis in ἄκραντα πείνωσιν deformans librarius, alterius minus congruæ interpretationis necessitatem attulit, non audenti mendum eo loco suspicari.

b MS. εὐθηνοῦσι simili scriptoris incuria.

c Ibidem ἐπάρωμεν quod minus aptum sensum facit, ab ἰπαίρω, impello.

d MS. τῷ ὑπαρχόντῳ αὐτῷ: sed correximus, vt sensus nunc sit ad quidquid rogatus fuerit, id quod adest sibi, facillime præbens.

e Typographico mendo filiorum pro figlinorum irrepsit in Latina impressa.

f MS. hic & num. 12 Σιαγριανῆς.

g Elegans vnius litteræ immutatio, qua impij illi non Patriarchæ, sed Phatriarchæ dicuntur, vt qui populo essent ruinæ occasio, siquidem φάτρις ruinam significat.

h Ignota nobis vox, nisi quatenus est postremus, multus. Si ex sensu & eo quod sequitur facere coniecturam liceret, suspicaremur ρῆνος vel ρηγεὸς scribendū, vt sit tinctus pannus vel tinctor: nisi forte sicut a ρἕω, ρἥτορ, ρητὸς, sic a νέω, νήτωρ, νητὸς, textor textus formauerint aliqui: vt sensus sit in eius delicato vestitu non gloriatum esse tinctorem textoremue, vti nec in eodem laborandum fulloni fuit.

i Ita S. Gregorius Papa II Ep. 1 ad Leonem Isauricum opponit inter se λατρευτικῶς & σχετικῶς: vt explicetur differentia eius cultus, quem imaginibus deferunt Christiani, ab eo quo idola adorabant gentiles, ipsismet diuinum aliquid inesse erronee opinati.

ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΑΡΧΙΕΡΙΣΚΟΠΟΥ
ΚΟΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ
ΚΑΙ ΝΕΑΣ ΡΩΜΗΣ
συγγραφεὶς
ὑπὸ Ἰγνατίου Διακόνου καὶ Σκευοφύλακος τῆς ἁγιωτάτης καὶ μεγάλης ἐκκλησίας τῆς ἁγίας Σοφίας.
Ex MSS. Vaticanis excepta a Leone Allatio.

Nicephorus Patriarcha Constant. (S.)

AVCTORE IGNATIO

CAP. II PROLOGVS

[1] Ει μὲν, ἄνδρες, μὴ δακρύων πρὸς συντριμμὸν καρδίας ἐκάλει καιρὸς, καὶ λύπης ὠδὺς τὰ τῆς ψυχῆς κατέτρυχεν αἰσθητήρια· τάχα διὰ λείας ὁδοῦ καὶ κατὰ ῥοῦν λόγος φερόμενος, [Luctus ex obitu tanti viri,] τὸ ἑαυτοῦ καὶ εἰ κατόπιν τοῦ προκειμένου, ὅση δύναμις, ἀπέπληρωσε πρόθυμον. Νυνὶ δὲ ὑπὸ τοιούτοις ἀπαράιτητα τυραννούμενος πάθεσιν, οἷα ναρκήσας εἰς εὐφημίαν τὴν γλῶτταν καθεῖναι, τὴν μονῳδίαν προείλετο, καὶ πρὸς τὴν τῶν ἐπαίνων ἀπαγορεύσας ἐπίδοσιν ὅλος τῆς κατηφείας ἐγένετο. Καὶ τίς ἄρα, φιλότης, ὑπέκρουσε; τίς τὴν κατήφειαν μαιευσαμένη ὑπόθεσις, καὶ τὸν σάλον καὶ σκότον τοῖς λογισμοῖς * ἐνεισηρίνασα πρόφασις; Θεοφόρου Πατρὸς, τὰν ἀποδημία καὶ στέρησις, τοῦ παμφαοῦς καὶ φωσφόρου τῆς Ἐκκλησιάς ἀπόσβεσις, τοῦ κήρυκος τῆς μόνης πρὸς Θεὸν λατρείας ἀπότευξις, τῆς μεγαλοφώνου πρὸς τὴν ἀληθῆ πίστιν διεγειρούσης σάλπιγγος σιγή, τοῦ πολυτίμου θησαυροῦ τῆς ἀΰλου διδασκαλίας ἀποκρυβή, τῶν ὑποπτέρων χειλέων πρὸς θήραν τῆς κωφώδους καὶ ἀνεμιαίας ἀπιστίας κατάπαυσις, τῆς νίκης ὄντως (εἰ καὶ τῷ θανάτῳ ἅτε ἅνδρωπος ἡττήθη) φερώνυμος· τοῦτο τὴν γλῶσσαν ναρκᾷν πρὸς εὐφημίαν ἠκόνησε, τοῦτο τῷ λόγῳ τὴν ἀφασίαν ἐκίνησε, [Vigorem orationis impedit,] τοῦτο πρὸς τὸ τῆς μονῳδίας ἀτόπημα τὸν λογισμὸν ἐξεκύλισε. Διὰ τοῦτο (εἰ μὴ τῶν ἀγνωμόνων * ἐδεδίειν τὸ ἔγκλημα, Πατρὸς ἀποιχομένου παῖδα σιγᾷν προαιρούμενον, καὶ παραπέμπειν οὕτω μέγα θαῦμα, μηδαμῶς τῷ μοδίῳ τῆς λήθης κρυβῆναι δυνάμενον) ἔπεισα ἂν ἑμαυτὸν τῷ τῆς ἀμαθίας νέφει ἐγκαλυπτόμενον, καὶ τῇ θυέλλῃ τῆς ἁμαρτίας, ὡς παλαιὸς ἐκεῖνος λαὸς ἀνειργόμενον, μὴ προσβῆναι τῷ ὄρει τῶν ἀρετῶν τοῦ Ἀνδρὸς, μηδὲ θίγειν τι αὐτοῦ τῷ ἀναξίῳ τοῦ ἐγχειρήματος, θηριώδης τῇ τόλμῃ δεικνύμενος, καὶ λίθοις βολίσι καταλευστούμενος βαλλόμενος. Ὅμως δ᾽ οὖν τὸ τῆς προαιρέσεως εὐτελὲς ἐνδεικνύμενος, καὶ τὴν καρδίαν ἐντὸς ὑπὸ τοῦ πόθου φλεγόμενος, [eam tamen virtus illius extorquet.] καὶ τὸ κατὰ δύναμιν φίλον ὂν Θεῷ παιδευόμενος, ἐαυτὸν, ὡς ὂιόντε, εἰς τὸν τῶν ἐγκωμίων βυθὸν τοῦ πανευφήμου καθῆκα Πατρός. Ἀλλά μοι εἴη, διὰ τῶν ὑμετέρων πρὸς τὸ κρεῖττον ἐντεύξεων, τὸν κεκρυμμένον ἐν αὐτῷ μαργαρίτην ἑλεῖν, καὶ ἀκινδύνῳ νοῒ ἀνανήξασθαι καὶ πλοῦτον τοῖς ποθοῦσιν ἡμῖν ἀπεμπωλῆσαι ἀκήρατον. Ἀδικοίην γὰρ ἑαυτὸν, εἰ παρ᾽ αὐτοῦ τὴν ἀφορμὴν τοῦ λέγειν δρεψάμενος, μὴ τὴν ἐκ λόγων ἀντίδοσιν εἰσενέγκοιμι.

[2] Δεῦρο δὴ οὖν τὸν θρῆνον ἀφέντες τῷ λόγῳ προςΐωμεν, καὶ τὰ τῷ Θεοφόρῳ βεβιωμένα, ὥσπερ τινὰ κοινὸν ἀρετῆς πίνακα, τοῖς φιλοκάλοις προστήσωμεν. Πᾶσι γὰρ ἔσται πρὸς ἡδονῆς καὶ ὠφελείας, οἷς ἐν ἔρωτι τὸ ἀγαθὸν διεσπούδασται καὶ τὰ τῆς ἀκραιφνοῦς πίστεως στέργεται δόγματα, [proponitur vita veris Catholicis,] τὸ ἰσχυρὸν τῆς ἀληθείας καταφανὲς προδεικνύντα, καὶ τὰ νεῦρα τῶν οὐκ ὀρθῶς πρὸς ταύτην ὁρώντων ἐκκόπτοντα. Περιέξει γὰρ καὶ a ἀμηγέπη μνήσεται, οὐ μόνον ὅσα ἐν ἤθεσι καὶ τρόποις αὐτῷ σεμνοτέροις κατώρθωται, ἀλλὰ καὶ ὅσα ὑπὲρ αὐτῆς ἀληθείας μέχρις αἵματος κατηγώνισται. Πάντας δὲ τοὺς τῆς ὀρθοδοξίας τροφίμους εἰς ἀκρόασιν ἔχειν ἐθέλω καὶ ἥδομαι οὓς Ἑκκλησία, τὴν ἑαυτῆς θηλὴν, τὴν διδασκαλίαν φημὶ τῶν κρειττόνων b γυμνωσασα, τῆς πνευματικῆς καὶ τελείας τροφῆς πρὸς διάκρισιν τοῦ καλοῦ τε καὶ χείρονος ἐνεφόρησεν. Ἐκείνους δὲ διωθοῦμαι καὶ ἀποπέμπομαι, ὅσοι δόξῃ μοχθηρᾷ προκατειλημμένοι, ἀπεναντίας τῷ Πατρὶ παρεφρόνησαν, ὥσπερ ἀμέλει τὸν θεμέλιον τῆς Ἐκκλησίας ἄλλως παρασαλεύειν πειρώμενοι, καὶ προφητικῶς εἰπεῖν, τὴν ἑαυτῶν ἐλπίδα τῷ ψεύδει πιστεύσαντες· οὐδὲ γὰρ περὶ αὐτὸν πονηρῶς διακείμενοι, καὶ πᾶν ὅ, τι οὖν κατ᾽ αὐτοῦ δεινὸν μελετήσαντες, τοῖς εἰς αὐτὸν ἐπαίνοις ἡσθείησαν ἂν, συγκατάθοιντο πῶποτε· Βδέλυγμα γὰρ ἁμαρτωλοῖς, ὡς Σολομῶντι καὶ τῇ ἀληθείᾳ δοκεῖ, θεοσέβεια. Ταῖς γὰρ ἄρκυσι τῶν ἀφύκτων λόγων αὐτοῦ ἀεὶ πιεζόμενοι, καὶ τῷ λαβυρίνθῳ τῶν ἐλέγχων ἀδιεξίτητα περιθεόντες, ὑπ᾽ ἀπορίας ὠθούμενοι, [non obduratis hæreticis:] πρὸς κακουργίας ἐτρώποντο, καὶ κυνῶν ἐνεῶν δίκην τοῦ Ἁγίου καθυλακτεῖν οὐχ ὑφίενται. Ἄτεγκτον γὰρ καὶ ἀνένδοτον αἱρετικὴ μοχθηρία, κᾂν μυριάκις τοῖς ἐλέγχοις κατα ποθῇ, τοσαυτάκις ἀναισχυντεῖ.

[3] Τοιγαροῦν τοῦτων λόγος ἐκκλίνων τὸ δύσαντες τῆς εὐθείας ἔχεται τρίβου, φέρων εἰς μέσον τὸν εὐφημούμενον. Τὸ μὲν δὴ γένος, καὶ περιφάνειαν βίου, πατρίδα τε καὶ περιουσίαν, καὶ οἷς, οἱ τῶν c ἔξωθεν νόμοι ποεῖσθαι τοῦς λόγους ὁρίζουσι, θαυμάζειν τε καὶ καθιστορεῖν τοῦ μηδεμίαν περὶ ταῦτα σχολὴν ἔχειν θελήσαντος, [in ea an de parentibus & de facultatibus sit agendū.] μόνοις δὲ τοῖς τῆς εὐσεβείας σεμνολογήμασιν ἑαυτὸν, ὡς τὸ εἰκὸς, ὡραΐσαντος, οὐκ εὐαγὲς, οὐδὲ ὅσιον οἶμαι τοῖς ἀρετὴν ἐπαινεῖν ἡρημένοις ἐπιεικῶς καταφαίνεται. Σοφιστικῆς γὰρ ἐρεσχελίας κανόσιν οὐχ ἕπεται διὰ τῶν ἔργων κανὼν καὶ γνώμων τῶν ἀρετῶν γνωρισθεὶς ἀπαρέγκλητος. Ἀλλ᾽ ἐπειδὴ καὶ τὸ εἰδέναι τούτου τῆς ἐπιγείου πατρίδος τὴν εὔκλειαν, τῶντε φυσάντων τὴν κατὰ Θεὸν εὐδοκίμησιν, ὁδὸς εἰς θυμηδίαν καθέστηκε φέρουσα, καὶ τὸ τῆς ὑποθέσεως πρόσωπον τίθησε τηλαυγὲς, καθάπου τις τῶν Λυρικῶν διηγόρευσε· φέρε τῆς ἐκ τοῦ γένους τοῦ Ἀνδρὸς σκιαγραφίας, καὶ τῶν τῆς ὕλης τοῦ βίου προχαραγμάτων, ὅλον ὑμῖν τὸν ἀνδριάντα ὀυράνιον καὶ πνευματικὸν διαγράψωμεν.

CAP. I

[4] Τοῦτον μὲνοὖν πρώτη καὶ Βασιλὶς τῶν πόλεων πόλις ἠνέγκατο, [Natus Constātinopoli,] ὑπὸ θεοσεβέσιν ὄντως γεννήτορσιν, ὥς τινα ζωτικὸν σπινθῆρα ἐξ αὐτῶν σπαργάνων τὸν κόσμον πυρσεύοντα· καὶ τῆς ὅσον οὔπω διαρθρείσης αἱρετικῆς φλογὸς τὴν δυσσέβειαν σβέσοντα. Γεννήτορσιν, οἷς, καὶ κλῆσις τὸ φερωνύμοις εἶναι μαρτύρεται· Θεοδώρῳ γὰρ Εὐδοκία πρὸς γαμικὴν συνάφειαν ὁμιλήσασα, τὸν ἀληθῶς εὐδόκιμον καὶ θεοδώρητον Νικηφόρον ἐβλάστησε, [parentibus piis, pro fide exilium & verbera passis.] καὶ ὡς οὐράνιον τοῦτον φυτὸν διεδένδρωσεν· ὧν μὲντοσοῦτον ἐν εὐσεβείᾳ τὸ ἐπίσημον ἔσχε καὶ γνώριμον, ὡς ὑπὲρ ἀληθείας ἑλέσθαι κινδύνους, καὶ ὑπερορίας, καὶ μάστιγας. Οἶμαι δὲ, προφητεία τις ἦν τῆς εἰς τὸν παῖδα μελούσης ἐκβάσεως, καὶ οἷον προχαρακτὴρ καὶ εἰκόνισμα ἐφ᾽ ὁμοίῳ μὲν, οὐ κατὰ ταὐτὸν δὲ, παῖδά τε καὶ γεννέτην διακινδυνεύειν φρονήματι.

[5] [Theodorus pater, Copronymi scriba,] Ἔλαχε γὰρ αὐτὸν κατ᾽ ἐκεῖνο καιροῦ, Κωνσταντίνῳ τῆς βασιλικῆς ἀρχῆς ἐπειλημένῳ τοὺς οἴακας, τὴν τοῦ ὑπογραφέως ἀποπληροῦν χρείαν, καὶ τοῖς βασιλείοις μυστηρίοις ὑπηρετεῖσθαι, ὅς δὴ τῷ ἀκραιφνεστάτῳ φωτὶ τῆς παρὰ Θεὸν ὀρθῆς ὁμολογίας καὶ πίστεως, ὡς ἄλλος Ἀβραὰμ Πατριάρχης, κοσμούμενος, πρὸς τὸν ταύτην τυραννοῦντα πικρῶς διαβάλλεται, ὡς Χριστὸν ἐν εἰκόνι καὶ τὴν αὐτοῦ Μητέρα τὴν ἄχραντον, καὶ πάντας τοὺς Ἁγίους σεβάζεται. δε οἷα τῆς ἀληθείας ἐχθρὸς τῷ παραλόγῳ τῆς ἀκοῆς ἐξογκωθεὶς τὴν διάνοιαν παρέσεσθαι τοῦτον ὡς αὐτὸν [κελεύει] καὶ περὶ τῶν ἠκουσμένων ὡς τάχιστα διευθύνεσθαι. [ob venerationē imaginum,] Ὂς καὶ παρῆν, ὡς εἰς εὐωχίαν οὐ δίκην καλούμενος, καὶ τὴν ἀκοὴν ἐδείκνυε ἐξ ἅπαντος ἀληθεύουσαν. Καὶ ἐπειδὴ Βασιλεῖ τὰ περὶ αὐτὸν κατάφωρα γέγονε, καὶ τοῦ ἀνδρὸς ἀνένδοτος ἔνστασις τὴν ἐκείνου ὑροσμύχουσα ἐξῆπτε κακόνοιαν, ἀπειλαῖς ἀδοκήτοις καὶ μάστιξιν ὡς κατακριτος ὑπεβάλλετο· ὡς δὲ μὴ καταμαλακισθέντα ταῖς αἰκίαις δικάζων ὑπέβλεπε, [verberatus] καθῄρει τῆς περικειμένης χλάινης καὶ ἀξίας, καὶ ὑπερορίᾳ ἐπιεικῶς χαλεπῇ κατεδίκαζεν.

[6] Καὶ εἶτα χρόνου τινὸς διιππεύσαντος ἐκ d Πημολίνης μεταπεμπτον ἄγει (τοῦτο γὰρ ἦν κατακριθεὶς πρὸς φυσαδείαν τὸ φρούριον) καὶ τῶν βασιλείων ἔισω γενέσθαι προσέταττε τεθαῤῥηκὼς, ὡς ἐγ᾽ ὦμαι, [in exilium mittitur:] τῇ τῆς κακώσεως αὐστηρίᾳ μεταμαθεῖν, ὡς ἐκεῖνος τὸ ἀγαθὸν ὑπετόπαζεν. Ἐνέτυχε δὲ ὄντως ἀδάμαντος πρὸς ἀντιτυπίαν στεῤῥότερον, καὶ τῶν ἀπειλῶν ἑαυτοῦ καὶ τοῦ θράσους ἀνώτερον, καὶ πρὸς ἑτέρας, εἰ τύχοι, δεινοτέρας ἐπινοίας ἑτοιμότερον. [reuocatus,] Ταῦτα γὰρ προτροπάδην ἐδίωκεν, καὶ διὰ τῶν στιγμάτων Χριστοῦ ἑαυτὸν καλλωπίζειν ἐβούλετο, [in fide constans,] τῆς Ἐκκλησιαστικῆς θεσμοθεσίας διαμαρτήσεσθαι, τῆς Χριστὸν τὸν ἀληθινὸν Θεὸν ἡμῶν Ἀποστολικῷ καὶ Πατρικῷ ἔθει κατὰ τὸ ἀνθρώπινον ἀναστηλοῦσθαι καὶ προσκυνεῖσθαι δικαιωσάσης, εὐκαιρότατα. Ὡς δὲ στόματι τὲν σωτηρίαν Ἅγιος ὡμολόγησε, καὶ εἰς ἀντίπαλον μοῖραν ἑαυτὸν τοῦ τυραννοῦντος ἀπέκρινε· πρὸς ἑτέρας ἐκίνει τοῦτον βασάνων εἰδέας, [varie tortus,] ὧν τὴν πληγὴν ὑποστὰς ὡς μάλιστα καρτερώτατα, κατὰ τὸν Βιθυνίδα ὑπ᾽ αὐτοῦ ἐξοστρακίζεται Νίκαιαν, ἐν ᾗ τὸ τοῦ βίου ἐπίλοιπον θεοσεβῶς ἐμπολιτευσάμενος, καὶ πᾶσι τύπον δοὺς τῆς περὶ τὸν ἀληθῆ πίστιν ἐνστάσεως, [iterum in exilium missus Nicæam, vita functus est,] πρὸς τὸν ἐκεῖσε λῆξιν καὶ μακραίωνα μετετάξατο βίωσιν, τὰ γέρα τῶν πονηθέντων ἐν τῇ τῶν βεβιωμένων διαγνώσει ληψόμενος.

[7] [mater vbique mariti Socia,] δὲ νόμῳ θείῳ τούτῳ προσομιλέσασα σύνευνος, ἅτε φιλόθεος ἀποδειχθεῖσα καὶ φίλανδρος, ἐν πᾶσι τῷ συζύγῳ συνείπετο, ἐν κινδύνοις, ἐν ὑπερορίαις, ἐν θλίψεσιν, ἐν τοῖς τῆς δικαιοσύνης, κατὰ τὸν θεῖον Ἀπόστολον, δεξιοῖς καὶ ἀριστεροῖς, λυπηροῖς τε, φημὶ, καὶ τοῖς ἥδυσιν. Ξυνωρὶς γὰρ ὄντες πρὸς τὰ κρείττω ἑαυτοὺς παραθήγοντες, οὐχ ἧττον τῷ πνεύματι συνεκράθεσαν, τὰ σώματα. Αὕτη μετὰ τὸν τοῦ συνόικου μακαρίαν τελείωσιν ἐφ᾽ ἱκανὸν χρόνον τῷ παιδὶ συμβιώσασα, ἄρτι τότε τῆς ἐγκυκλίου παιδείας ἐφαπτομένῳ, καὶ τὴν διὰ χειρῶν καὶ μέλανος τέχνην πονουμένῳ. [vidua vidit S Nicephorum, Imperatoribus factum a Secretis,] Ἡρ θηγὰρ ὑπογραφεὺς τοῖς τῶν Κρατούντων μυςηρίοις υπηρετούμενος, οὕτο γὰρ παρὰ τῇ Αὐσονίδι διαλέκτῳ τὸ e Ἀσηκρῆτις ἔνομα, ἐπὶ τῶν μυστηρίων μεθερμηνεύεσθαι βούλεται. Ἀλλὰ μὴν καὶ ἐν τῇ τῆς ἀρχιερωσύνης λυχνίᾳ τὸν ἐαυτῆς δαδοῦχον φωστῆρα ἐπιτεθέντα, [& Patriarcham:] καὶ φῶς ταῖς τρίβοις ἡμῶν ἀειφανὲν ἀναλάμψαντα τεθέαται, καὶ τῆς γονεῦσιν ὀφειλομένης παρ᾽ αὐτοῦ μετὰ Θεὸν τιμῆς ἕως γήρως καὶ πρεσβείου, ὡς τὸ εἰκὸς, ἐναπέλαυσεν. Ἥτις τὸ μὴ βέβαιον τοῦ βίου ὡς ἀραχνίων νημάτων ἡγησαμένη μηρύματα, ἐπὶ τὸ τῆς ἀσκητικῆς παλαίστρας ἑαυτὴν ἐκδέδωκε στάδιον, κατὰ τοῦ ἀνταγωνιστοῦ κονισαμένη, [monasticā vitam amplexa sancte moritur.] καὶ τοῦτον ἡττήσασα, καὶ τοῦ ἐπαγγέλυατος τὸν δρόμον ἀξίως σελέσασα, τὸν τῆς ἀθανασίας διὰ θανάτου ἀνεδήσατο στέφανον· ἐκεῖ μετὰ τῶν ἐν τῷ νυμφῶνι Παρθένων χωρεύουσα, καὶ τὴν ἑαυτῆς λαμπάδα τηροῦτα τῷ ἐλαίῳ τῆς εὐποιΐας ἀκόιμητον. παιδὸς τοιαύτης πατέρων εὐτυχήσαντος εὐσεβοῦς ἀναῤῥήσεως! πατέρων τοσούτου παιδὸς εὐμοιρησάντων εἰς ἀρετὴν ἐπιτεύξεως!

[8] Ἀλλ᾽ ὡς περὶ μὲν τῶν φυσάντων [ὁ λόγος] κατὰ πολὺ τῆς ἐνείνων ἀξίας ἡττώμενος ἐνταῦθα μεινάτω. Αὐτὸς δ᾽ ὅπως ἐπὶ τῷ τῆς ἀρετῆς θεμελίῳ ἑαυτὸν ἐπῳκοδόμησε, καὶ ἀναβάσεις ἐν τῇ καρδίᾳ, προφητικῶς εἰπεῖν, διεθετο, ὑπολείπεται λέγειν, εἰ καὶ λόγος ἰλιγγιᾶ τὸ παρ᾽ αξίαν εἰπεῖν ὑφορώμενος καὶ τὸ κατ᾽ ἀξίαν ὅγε δίκαιος ἀκροατὴς ἀπαιτεῖν οὐ βουλόμενος. [S. Nicephorus hoc exemplo prouocatus,] Οὐκοῦν διὰ μικρᾶς τινος καὶ λεπτῆς ὁδοῦ τὸ τῆς ἀπορίας δαψιλὲς ἐπαγόμενος, πειράσομαι πρὸς ἕντι τῶν αὐτῷ κατωρθωμένων διαβλέψαι, καὶ ἐκ μέρους ὅλον ὑμῖν γνωρίσαι, ὡς ἐξ ὀνύχων τὸν λέοντα.

[9] [vir in aula eloquens] Εἶχε μὲν οὖν αὐτὸν Βασιλεύς τε καὶ τῶν βασιλείων Αὐλὴ, οἷά τινα θείαν περιστολὴν καὶ κλέος, λόγον ἐπίοημον, τὸν f Παιανιέα ῥήτορα Φίλιππος. Οὐ γὰρ στωμύλος τις ἦν τὸν θῶπα λόγον ὑποκρινόμενος ὡς ἂν τὸ πρὸς χάριν λέγων θηρῷτο τὸν ἔπαινον· λόγῳ δὲ κατὰ λόγον κινουμένῳ τὸν λόγον προὐβάλλετο, οὐκ ἐν κουψείᾳ λέξεων τὸν ἀκροατὴν ἐφηδύνοντα, τῷ ἀφελεῖ δὲ καὶ ἀνειμένῳ ἐπινοοῦντα τρανῶς τὴν ὠφείλειαν. Οὗτος ἐπειδή τι μέρος τῶν περὶ τὴν ὑγιᾶ πίστιν ναυαγίῳ περιπεσόντων ἐκ τῶν κατ᾽ ἐκεῖνο καιροῦ τὰ τῆς Ρὡμαΐκῆς Ἀρχῆς ὀιακιζόντων βασίλεια, [prudenter sanam doctrinam inculcat,] ὅσον ἐφ᾽ ἑαυτῷ τὴν ζάλην ἔστησε. Τὴν γὰρ ἀνέκαθεν ἐξ Ἀπεστολικῆς καὶ Πατρικῆς θεσμοθεσίας τῇ ἀμωμήτῳ Ἐκκλησίᾳ παράδοσιν, φημὶ δὴ τῶν ἱερῶν εἰκόνων τύπωσιν καὶ προσκύνησιν, περιελεῖν βρενθυόμενοι, καὶ ὥσπερ ἀμέλει δεδοικότες βλέπειν Χριστὸν σωματικοῖς χαρακτηρίζεσθαι ἰδίωμασι, συῶν δίκην ὁμόσε κατὰ τῆς αὐτῆς εὐπρεπείας ἐχώρησαν. [contra conciliabulum sub Copronymo ante coactum.] Πᾶσαν θεανδρικὴν ἀναστήλωσιν τοῦ τὰς ἀσθενείας ἡμῶν διὰ Σαρκὸς ἀνατλάντος Χριστοῦ τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ ἡμῶν, τῆς τε παναμώμου αὐτοῦ Μητρὸς, καὶ τῶν ἀπ᾽ ἀιῶνος αὐτῷ εὐαρεστησάντων Ἁγίων σωματικὰ ἀπομνήματα χράναντες τοπικὴν, Ἐπισκόπων ἀποσπάδα, τάληθὲς φάναι, Φαρισαἳκὸν συνέδριον ἐν τῇ τῶν πόλεων Βασιλίδι συλλέξαι ᾠήθησαν. Ἐκεῖνο γὰρ κατὰ Χριστοῦ μανὲν θεοκτονίας ἠνέγκατο ἔγκλημα· οὗτοι δὲ κατὰ τοῦ σωματικοῦ χαρακτῆρος αὐτοῦ ὀφθαλμῷ διαστρόφῳ προςβλέψαντες χριστομαχίας ἀξίωμα προσεκτήσαντο. Μηδὲν ἐξ ἀκολούθου τοῦ τῆς θείας γραφῆς προγράμματος συνειληφότες δικαίωμα, Πατρικῷν δὲ λογίων τῶν κατὰ τῶν εἰδώλων ἀγορευόντων ἀποκνίσαντες ἀνοήτως ῥησείδια, καὶ τὸ ζητούμενον αὐτοῖς ὑποβλέψαντες ὁρισμῷ ἀτελεῖ· καὶ τὰ τῶν Πατέρων γραφικῶς μετάιροντες ὅρια, τῆς ἑαυτῶν βδελυρίας τὸ φρόνημα διεχάραξαν.

[10] Ἀλλ᾽ ἐπειδὴ τῆς ἄνω ῥοπῆς μισοπόνηρος δίκη τοὺς κατὰ τῆς Ἐκκλησίας λυττήσαντας, μᾶλλον δὲ κατὰ τῆς σεπτῆς ὁμολογίας ἡμῶν πονηρίαν καττύσαντας, καὶ τοῦ βίου πέπαυκε καὶ τῆς ἀξίας· αὶ τῆς εἰρήνης ἐπώνυμος ἅμα τῶ υἱεῖ Κωνσταντίνῳ, ἅτε κλῆρον πατρῶον, τὸ τῆς Βασιλείας ἐκ Θεοῦ σκῆπτρον κομίζεται· Εἰρήνη, [Sub Constantino & Irene Imp.] τὸ κραταιόφρον ἐκεῖνο καὶ φιλόθεον γύναιον· εἴπερ γυναικα θέμις καλεῖν, τὴν καὶ ἀνδρῶν τῷ εὐσεβεῖ διενεγκοῦσαν φρονήματι, δι᾽ ἧς Θεὸς τὴν τότε τῇ Ἐκκλησίᾳ παρερπύσασαν ὄφεως δίκην σκολιωτάτην διχόνοιαν, πρὸς ὀρθοτομίαν οἴκτῳ φιλανθρωπίας συνήλασεν. Αὕτη τοιγαροῦν ὁμήγυριν ἱερῶν ἀνδρῶν ἐκ τῶν τῆς οἰκουμένης τερμάτων συναγηγέρθαι ἐν τῇ κατὰ Νίκαιαν τῆς Βιθυνίας Μητροπόλει, [concilio æcumenico Nicæno 2.] ἐπ᾽ ἀναιρέσει τῆς λοιμώδους ταύτης νόσου θεσπίσασα, Θεοῦ λοιπὸν ἐπαμύνοντος, ἐτέλει τὸ βούλημα. Ἧς ἡγεῖτο μὲνΘαράσιος τῆς Βασιλίδος ἱερώτατος Πρόεδρος, Ἀδριανοῦ τε τοῦ τῆς πρεσβυτέρας Ρὥμης, καὶ Πολιτιανοῦ τοῦ τῆς Ἀλεξανδρείας, Θεοδορήτου Ἀντιοχείας, καὶ Ἡλιᾶ τοῦ τῆς Αἰλίας ὑπῆρχον Τοποτηρηταὶ ὁσιώτατοι. Τούτοις δὴ τοῖς προκρίτοις ἐξάρχουσι καὶ Νικηφόρος ὑπὲρ πολλοὺς συνηλικιώτας συνοδοιπορεῖν προτετίμητο, τὸ κατὰ τὴν ἱερὰν ἐκείνην Σύνοδεν ἐγχειρισθεὶς βασιλικὸν ἐπιφώνημα, δι᾽ οὗ τὸ εἰλικρινὲς τῆς πίστεως πᾶσιν ἐπικηρυκευσάμενος, καὶ ὡς ἐξ ἀπόπτου περιωπῆς τὴν τῶν σεπτῶν εἰκόνων ἐπιβοήσας καὶ τρανώσας ἀρχαἳκὴν ἱερογραφίαν τε καὶ προσκύνησιν, [adest Acclamationis regiæ præco ac promulgator:] συγκάθεδρος τῷ ἱερῷ συλλόγῳ καὶ πρὸ τῆς ἱερᾶς ἀμπεχένης γεγένηται. Οὗτος περὶ τὴν εἰς Θεὸν εὐ σέβειαν ἀγὼν τῷ Μακαρίῳ διήνυσται· τοῦτο πρῶτον ἆθλον καὶ στέφος αὐτῷ ἀναφαίρετον, πολλῷ τῶν ἐξ ἐρίου καὶ κοτίνου καὶ σελίνου, καὶ οἷς γεραίρειν οἱ Παλαιοὶ τοὺς ἐκπαλάιοντας ᾤοντο, τιμαλφέστερον.

[11] Καὶ ἐπεὶ δὲ τὸ Πατρικὸν ἐκεῖνο καὶ θεόλεκτον σύστημα, ταῖς τοῦ θείου πνεύματος ἐμπνευσθὲν αὔραις, ἐπὶ λιμένα ὀρθοδοξίας τὸ τῆς ὁμολογίας διεσώσατο σκάφος, καὶ τῆς Ἐκκλησίας αὖθις ταῖςἱεροτυπίαις χιτὼν ἐποικίλλετο, καὶ τῆς αἱρέσεως ὠδὶς νεκρὰν ἐξέῤῥηξε τὴν ἀπότεξιν, τότε δὴ καὶ μέγας Νικηφόρος, [rectæ fidei defensor epinicium canit.] τὰ νίκης ἐπιφερόμενος σήμαντρα, κατὰ τῶν τῆς πίστεως ἀντιπάλων τορόν τι καὶ ἐνυάλιον ἀνεκρούετο μέλος, Χριστὸν εἶναι πιστούμενος ἀπερίγραπτον μὲνκατὰ τὸ τῆς θεότητος ἁπλοῦν καὶ ἀνέπαφον, περιγραπτὸν δὲ καὶ γραπτὸν κατὰ τὸ τῆς ἀνθρωπότητος ἁπτόν τε καὶ σύνθετον, οἱς τὸ εἰκονίζεσθαι ἀραρότως ἐπακολουθήσοι, ὡς ἂν τῆς φαντασιώδους τῶν τὰ Μάνεντος πρεοβευόντων ἀποπηδήσαιμεν ὀνειρώξεως. Ταῦτα λέγων καὶ οὕτω φρονῶν διετέλει, ἐν τῇ μυστικῇ τῶν Κρατούντων, ὡς εἴρηται, ὑπηρεσίᾳ στρεφόμενος, καὶ τοῖς δημοσίοις ἐπιζυγούμενος πράγμασιν.

[12] [monasticā ambit;] Ἀλλ᾽ ἐπειδὴ μυστικωτέραν τὴν ἑαυτῷ προσέχειν καὶ μόνῳ Θεῷ προσα έχειν κελεύουσαν ἐντολὴν ἐξηπίστατο (οὕτω γὰρ τῶν ὑλικῶν ἐστι χωρίζεσθαι καὶ πρὸς Θεὸν ἤδη φέρεσθαι) ἐπὶ τὸ τῆς ἐρωμένης ἡσυχίας μονέτροπον ὑποκλέπτειν ἑαυτὸν διεσπούδαζεν, ἀντιβολῶν καὶ πάντα τρόπον ἱκεσίας ἐπινοῶν, ὡς ἂν τοὺς πρὸς τὸν περιφορὰν τοῦ βίου ἀνθέλκοντας πείσει ἀνεῖναι τοῦ βουλήματος ἔχεσθαι. Καὶ μὲντοι καὶ ἔπεισεν, καὶ ὅσον οὐκ ἀποτετέλεστο τῶν βεβουλημέν ων ἀπώνατο. Ὅθεν τῆς ὀχληρᾶς ἀγορᾶς καὶ τῶν ἐν μέσῳ στροβούντων θορύβων μικρὰ φροντίσας, τηντε τοῦ ἀξιώματος δόξαν ἐρίῳ στέψας καὶ χαίρειν πασιν ὑπειπὼν, [& in secessu paupertate amat.] ὅσα πρὸς βλακείαν καὶ θρύψιν ἐκκαλεῖται καὶ σωματικὴν ἡδυπάθειαν, ἐπί τινα λοφίαν ἀντικρὺ τοῦ Θρακικοῦ Βοσπόρου μεταναστεύει, οὐδὲν πλέον τῆς Ἠλιοῦ μηλωτῆς, τῆς ἀκτησίας, φημὶ, [eligens locū terribilem ac incultū,] πρὸς τὸν ὅμοιον ἐπιφερόμενος Κάρμηλον· ἀκτησίαν, τὴν ὄντως τὸ πρῶτον τεκταινομένην εἰς ἀρετὴν καταγώγιον, ἥν κτησάμενος ἀφθαρτίζεται, καὶ τὴν τῶν Ἀγγέλων ἀσπάζεται δίαιταν. Ταύτην οὖν συνέμπορον μεγαλέμπορος οὗτος κτησάμενος καὶ στέργων ἐκ πολλῶν [πλέον ἢ] τῶν ἐκ Σουφὰρ λίθων καὶ Σηρῶν νημάτων ἕτεροι, ἐπὶ τὸν, ὡς εἴρηται, νέον Κάρμηλον ἴετο. Τραχύτητι μὲνκαὶ δυσχωρίᾳ τὸ ἀκαλλὲς ἐνδεικνύμενον, τῷ ἀνάντει δὲ τῆς ἀκρωρείας πολλὴν πρὸς καρπογονίαν ὑποφάινοντα στείρωσιν, πολὺ διψιόν τε καὶ ἄτεγκτον καὶ εἰ μὴ φορητὸν, αὐτῆς τῆς ἐκ νεφῶν ἐπιῤῥοῆς διὰ τὸ πρανὲς στερισκόμενον.

[13] Καὶ τί δεῖ τὸ ἀντιτυπὲς τοῦ χώρου καὶ πρὸς θέσεως εὐμοιρίαν ἀσύμφορον ἐπιπολὺ τῷ λόγῳ ἐνδαψιλεύεσθαι ἐνὸν ἐκεῖσε γενόμενον τὸν βουλόμενον πρὸ τοῦ λόγου τὰ τοῦ τόπου γνωρίσαι, καὶ τεκμῄρασθαι οἷος ἦν καὶ οἷος ἐκ τούτου γεγένηται. Ὧς γὰρ διεφθορὸν καὶ ῥακῶδες ἱμάτιον ἀπεκδησάμενος τὸ ἀγροικικὸν καὶ ἀνήμερον, [eum in fertilem commutat,] καὶ τὸ γόνιμον χρηματίσαι τὸ ἄκαρπον διωσάμενος τότε διψαλέον τῇ ἄνωθεν ἐπομβρίᾳ, διὰ σηράγγων ὑποτρεχόντων δεξαμενὰς ἐκ δεξαμενῶν ἀλληλούχω δαψιλείᾳ πιαινομενος, τῆς Ἀλκινόου αὐλῆς καὶ τῆς χρυσης Ξερξου πλατάνου τὸ τερπνὸν ὑπερήλατο, ὁπόσον μυθικῶν πλασμάτων σεμνότερόν ἐστιν ἀλήθεια. Σηκοῖς τε Μαρτύρων καθαγιασθεὶς, τοῖς τούτων ἱεροῖς ἐντελῶς διαποικιλθεῖσιν ἀθλήμασιν τὸν τοῦ Θεοῦ, κατὰ τὸ λόγιον, ἐκμιμεῖται παράδεισον. Τὸ γὰρ τῆς διαίτης διαρκὲς καὶ πρὸς οἴκησιν ἀμφιδέξιον, τίς οὐκ ἂν καὶ πρὸ τῆς πείρας ἀγάσαιτο; [& virorum illic monasterium cōstituit:] Τοιγαροῦν σεμνεῖον ἱερῶν ἀνδρῶν τὸν χῶρον διώρισε, πρὸς ἄληκτον ὑμνολογίαν τοῦ Κρείττονος, μεθ᾽ ὧνκαὶ αὐτὸς ἀδιαστάτως νύκτωρ τε καὶ μεθ΄ ἡμέραν ταῖς εὐκτικαῖς ἱερολογίαις ἐγκαρτερῶν, καὶ τῷ ἀρίστῳ μέτρῳ τῆς ἐγκρατείας κατεντρυφῶν, τῇ ἁναγνώσει τῶν θείων προςεῖχε καὶ τοῖς μαθήμασι. Τράπεζαν μέν Συρακουσίαν καὶ μέχρις αὐτῆς ἀκοῆς εἰςδεξασθαι παραιτούμενος, τῇ δὲ συγκρατούσῃ πρὸς ζωὴν αὐταρκείᾳ τρεφόμενος.

[14] Ἀλλ᾽ ἐπειδὴ μαθημάτων ἐμνήσθην, οὐκ ἄχαρι οὔτε μὴν παρέλκον ἡγοῦμαι καὶ τῆς περὶ ταῦτα τοῦ ἀνδρὸς ἐπιμνησθῆναι ἀκριβείας τε καὶ ἀκρότητος. Πρὸς γὰρ τῇ τῶν θείων λογίων μελέτῃ καὶ τὴν τῆς θύραθεν [παιδείας] εἰσεποιήσατο μέθεξιν· τῇ μὲντὸ ἐν διδαχαῖς καταπλουτίσαι θέλων πειθήνιον, τῇ δὲ τὸ τῆς πλάνης διελέγχειν ἀπείθανον. Ὧς γὰρ ἀρετὴ νόμου, δικαίου τε καὶ ἀδίκου κατάληψιν ἐπαγγέλλεται, [vtriusque litteraturæ studia amplectitur:] ἵνα τὴν ἀξίαν ἀντίδοσιν τοῖς ἐπαίουσιν ὁπότερον ταλαντεύσειεν, οὕτω καὶ τὸ τῆς παιδεύσεως ἐντελὲς, ἑκατέρας πρὸς διδασκαλίαν προσήκει φέρειν τὴν εἴδησιν. Οὐχ ὅτι παράλληλα τίθεμεν ἄμφω, μὴ γένοιτο· ὀυ γὰρ ἐφάμιλλος δεσποίνῃ θεράπαινα, οὐδὲ μὴκληρονομήσει υἱὸς τῆς παιδίσκης μετὰ τοῦ υἱοῦ τῆς ἐλευθέρας, ἵνα καὶ τῶν πρὸς Ἀβραὰμ λέχθέντων μνησθῶ. [Psal. 4. 30] [accuratus Grammaticus ac Poëta,] Ὅσος γὰρ περί τε Γραμματικὴν ἦν, καὶ τὰ μέρη ταύτης καὶ ὄργανα, ὑφ᾽ ὧν τὸ τῆς συγγραφῆς ὀρθὸν καὶ μὴ διακρίνεται, καὶ Ἑλληνὶς γλῶσσα εὐθύνεται, καὶ τῶν μέτρων βάσις ῥυθμίζεται, καὶ αὐτοῖς γοῦν τοῖς καὶ μετρίως τῆς τέχνης ἐπισταμένοις καθέστηκε γνώριμον. [eloquens Rhetor,] Ὅσος τε περὶ τὴν τῶν Ῥητόρων ἐφάνη πολύφθογγον φόρμιγγα ἡδυεπὴς καὶ μειλίχιος, οὐ χαλεπὸν συνιδεῖν· τὸ γὰρ κατεγλωττισμένον ταύτης καὶ λάλον, καὶ ὅσον σοφιστικὴν ἀπονεύει εἰκαιομυθίαν τε καὶ φληναφίαν παρωσάμενος, δι᾽ ἐυκρινείας τε καὶ καθαρότητος, τὸ τῆς συνθήκης ἡδὺ καὶ χαρίεν ἐπετήδευεν.

[15] Περί τε τὴν τῆς Μαθηματικῆς τετρακτύος ἀνάληψιν, [subtilis mathematicus,] ἥτις ἐκ πεπερασμένον συνεχῶν καὶ πεπερασμένων διωρισμένων τὴν σύστασιν εἴληφεν (ἢ γὰρ κινεῖται καὶ ποιεῖ τὴν Ἀστρονομίαν· ἀκίνητός ἐστι, καὶ ποιεῖ τὴν Γεωμετρίαν· πάλιν ἐν σχέσει τυγχάνει, καὶ ποιεῖ τῆν Μουσικὴν· ἄσχετός ἐστι, καὶ ποιεῖ τὴν Ἀριθμητικὴν) ἐπὶ τοσοῦτον οὗτος δι᾽ ἐπιμελείας ἀφίκετο, ὡς ἀντὶ πάντων ἓν, καὶ ἀντὶ ἑνὸς ἅπαντα ἐξασκήσας, ἐν πᾶσι τὸ πρωτεῖον πορίσασθαι. [Musicus,] Μουσικῆν δὲ ἡρμόσατο λύραν οὐχ οἵαν Πυθαγόρας Σάμιος, οὐχ οἵαν ἀπατηλὸς Ἀριστόξενος, μᾶλλον δὲ τὸν ἑκατὸν καὶ πεντεκοντάχορδον· καὶ ταύτην κρούαν ἀεὶ, τῶν ὑπηκόων τοτὲ Σαοὺλ τὸν νόσον ἀπήλασε, καὶ τὸν ὠμότατον τύραννον, τῷ τῆς κακοδοξίας καταγχόμενον πνεύματι καὶ ἀμεταμέλητα κατὰ τῆς Χριστοῦ ὀικονομίας ἐμπαροινήσαντα, οἰκειώσατο μὲν, τῆς δὲ τούτου λύμης τὸ ποίμνιον διεσώσατο.

[16] [summus Philosophus,] Ταύταις ταῖς τέσσαρσι θεραπαινίσι τῆς ὄντως ἐπιστήμης προσομιλήσας σαφέστατα, ἐπὶ τὴν τούτων δέσποιναν, τὴν Φιλοσοφίαν φημὶ, καὶ τὰ ταύτης ἐξ ἑτοίμου ἐβάδισεν ἀπλανῶς θεωρήματα. Τίνες γὰρ ὅροι ταύτης καὶ πόσοι ἐπιεικῶς ἠκριβώσατο, καὶ τίς ἰδιότης αὐτῶν· ποῖος ὑπόκειται, καὶ τί τὸ κατηγορούμενον, καὶ τοῦτο ἀρα κατὰ παντὸς, οὐδενὸς, ἐν ὅλῳ, καὶ τὰ ὅμοια. Τί ποτε δὲ τὰ στοιχεῖα θέλει δηλοῦν παρ᾽ αὐτοῖς, καὶ εἰ τῶν φυσικῶν γεωμετρικῶν ταῦτα μόνον ὁμώνυμα· προτάσεις δὲ πόσαι, καὶ πῶς ἀντιστρέφουσι· τίς ἀντιφάσεως δύναμις· τὰ πρὸς κατηγορούμενα δὲ ποῖα· προςδιορισμοὶ δὲ τίνες, καὶ τίσιν ἀναλογεῖ τὸ κατ᾽ ἐκείνους ἄοριστον. τρόποι δὲ πόσοι τῶν συλλογισμῶν· ὁποῖα καὶ πόσα τὰ σχήματα· ποῖος ὑποθετικὸς, ποῖος δὲ κατηγορικὸς, καὶ τί διαφέρουσι· καὶ εἰ πάντας εἰς ἀδυνατον ἀπαγωγὴ βεβαιοῖ· ὅπως δὲ καὶ ποσάκις ταῦτα κεράννυται, πῶς συμπεραίνεται καὶ ἀναλύεται· τίς παραλογισμοῦ σύνθεσις, τίς ζοφιστικὸς, καὶ πῶς ψευδής τε ἅμα καὶ πειθανὸς· καὶ οἷος μονολήμματος· λεκτικὸς δὲ ὅπως ἐνδεχόμενος συνάγει τὰ ἔνδοξα, καὶ τίς τούτων ἐπαγωγὴ· ποίαν ἀνάγκην ἔχει ἀποδεικτικὸς, ἐκ τῶν χειρόνων θηρεύειν ἀλήθειαν· τὰ προβλήματα δὲ τούτων ὁποῖα, τὰ ἀξιώματα, τὰ ὡς ἐν ἀξιώμασιν· ὕλην δὲ τίνα λαμβάνουσι, μίξεις τε καὶ συμπλοκὰς· τίνες τε πρωται τῶν φυσικῶν ἀρχαὶ καὶ πῶς ἀναπόδεικτοι· τίς στασις, ταυτότης δὲ ποσαχῶς, ἑτερότης δὲ ποῦ, καὶ πρὸς τί καὶ πῶς, καὶ πότε. συνεχὴς δὲ ἆρα τῶν ἀρχῶν πρόοδος, καὶ πρὸς τὸ συνεχὲς οὐχ ὁρίζεται· τίς κινήσας, ποῖον ὀργανικὸν, τί τὸ γόνιμον· τὸ προοδεῦσαν, καὶ ποῖον ἐκπυρηνισθὲν, καὶ διὰ τίνος, καὶ περὶ τί συννεύει κατὰ ἅιρεσιν, κατὰ βίαν δὲ ἆρα· τί τὸ συγκρατοῦν τὰς ποιότητας· ἐκ ποίας δὲ ταῦτά φασιν ἐκεῖνοι στερήσεως, καὶ ἐκ τοῦ μηδαμῆ μηδαμῶς· καὶ ὅπως εἰς γένεσιν καὶ οὐσίωσιν ἐξ ἐναντίων ἐλαύνεται, ὅπως δὲ πάλιν τοῖς ἐναντίοις ἀφανίζεται καὶ συμφθείρεται.

[17] Ταῦτα καὶ τοιαῦτα προςοχῇ νοὸς καὶ νήψει τελείᾳ κατὰ τὸ δύνατον ἐξετάσας, [in tanta doctrina humillimus,] καὶ τῆς τούτων ὠφελείας ἄκρῳ δακτύλῳ γευσάμενος ἐφιλοσόφει, σιγήν τε πολυΰμνητον, καὶ πρὸς οὐρανὸν ὑψοῦσαν ταπείνωσιν ἐπεδείκνυτο. Τελεία γὰρ γνῶσις ἀνδρὸς, τὸ τὸν τελείαν κατάληψιν εὐχαρίστως ἀποδιδόναι τῷ Κρείττονι, καὶ γινώσκειν, ὅτι τὰ μὴ ὄντα, ὡς αὐτὰ κατ᾽ ουσίαν ἐστὶ κατείληφεν. Οὕτω φύσεως δυνάμει καὶ γνώμης βουλήσει, καὶ χάριτος ἐπινεύσει θείας ἐν περιλήψει τῶν μαθημάτων γενόμενος, πρὸς ἐπίβασιν τῶν θείων ἀρετῶν οὐχ ἧττον ὑπηγετο. Οὐ γαρ ἔκρινε τὸ ἐν ἐκεινοις εὐδόκιμον, πρὸς ἀρετὴν αὐτῷ γενεσθαι ἐμποδιον· ἀλλ᾽ ὁδῷ καταλλήλῳ καὶ τάξει χρησάμενος, ταῖς ἐπ᾽ ἄμφω προκσπαῖς ἐπεκτείνετο, καὶ πρὸς τὴν ἑκαθέρας ἔφθασε τελειοτητα.

[18] [ex disciplinarum scientia ad virtutem incitatur: castus & sobrius,] Σωφροσύνην μὲντὴν τῆς φύσεως ἀντίφυτον δι᾽ ὀλιγαρκείας καὶ συγκρατείας σύνοικον ποιησάμενος, καὶ τὰ τῶν ἐπ᾽ ὀμφαλου γαστρὸς ἐπιτιθεμένων ἀκαθέκτων παθῶν ἀπολεπτύνων οἰδήματα. Ἀοργησίαν δὲ τῇ ἐκφύτῳ πρᾳότητι προςκτησαμενος, καὶ ὅλον ἑαυτὸν ἐμπαρέχων τοῖς πᾶσι μειλίχιον, τὸ τῆς ὀργῆς εἰδεχθὲς ἀπεῤῥάπιζε πρόσωπον· γὰρ θυμὸς οὐ κατὰ τὴν τοῦ ὄφεως ὁμοιότητα προσῆν αὐτῷ, κατὰ μόνου δὲ τὴν πτῶσιν ἡμῖν προξενίσαντος δρακοντος ἐπετείνετο. [mitis & suauis,] Ἀφιλαργυρίαν δὲ, τὴν πρὸς ἀϋλίαντὸν ἄνθρωπον ἐπαλείφουσαν, οὐκ ἐν πίθῳ κατὰ τὸν Κυνικὸν ἐκεῖνον φιλόσοφον ἐθησαύριζεν· τῇ δὲ πρὸς τοὺς πένητας ἀενάῳ χορηγίᾳ διάπαντος πλατυνομενος χρημάτων κατεφρόνει, [pecuniarū contēptor, liberalis in pauperes:] καὶ τὴν πρὸς αὐτὰ φέρουσαν ὁδὸν ἔξετρέπετο. Τὸ γὰρ μή τι ποιεῖν κατ᾽ ἐπίδειξιν εὐκαίρως φιλοσοφήσας καὶ τὸ συνειδὸς ἀθολωτον ἐν τούτῳ κτησαμενος, οὐ μόνον τὴν δεξιὰν πρὸς ἐλεημοσύνην καθώπλιζεν, [ab inani gloria alienus:] ἀλλὰ καὶ τὴν ταυτης γνῶσιν τῇ ἀριστερᾷ προσεθαῤῥησεν, ὡς εἰς παντελῆ ἀπάθειαν τοῦ ἀκορέστου τοῦδε φθασαι νοσήματος· ὅθεν καὶ τοῦ μεγίστου πτωχείου τῶν κατὰ τὴν Βασιλιδα ἐπιτροπεύειν προτροπῇ βιαίᾳ τῶν Κρατούντων χάρις ἠξίωσε, [curator hospitalis domus:] προευτρεπίζουσα τοῦτῳ, καὶ, ὡς ἔπος εἰπεῖν, ἐγχειρίζουσα τῇ μερικῇ διεξαγωγῇ τὴν τῆς Καθολικῆς Ἐκκλησίας κυβέρνισιν.

CAP. III

[19] Ἀλλὰ μὲνταῦτα καὶ περὶ τούτων καθιστορούντων ἕτεροι, [S. Tarasio Patriarcha mortuo,] οἷς ἐν ἔρωτι καὶ ποθῳ τὰ ἐκείνου, μελίττης δίκην, ὡς ἐκ πολυανθοῦς ῥοδωνιᾶς ἐρανίζεσθαι προτερήματα, καὶ πρὸς κηρίου γλυκυτητα, ζήλου φημὶ θειου, τὴν τούτων λογικῶς ἀποθησυνρίζειν ποιοτητα. Οἶμαι γὰρ ὡς οὐκ απορήσει τις τῶν εἰς τοῦτο φερόντων, πολλῶν ὄντων καὶ μεγαλων, καὶ μὴ ἐώντων ἕτερον ἑτέρου προληφθῆναι, διὰ τὸ πάντα εἰςφέρεσθαι τὸ ἀκρότατον. Ἡμεῖς δὲ τὸ τοῦ λόγου προσκορὲς οἷα δὴ τὸν ἀκροατὴν προς ἀνδίαν ἕλκον ἀφιέμενοι, πρὸς τὰ ἐξῆς, ἢν διδῷ Θεὸς, βαδιούμεθα.

[20] Ἄρτι μὲνΘαράσιος τῆς Ἐκκλησίας φωσφόρος ἀκοίμητος, τὴν ὁλκάδα καλῶς πηδαλιουχήσας τῆς πίστεως, καὶ ὑπερτέραν δείξας τοῦ τῆς αἱρεσεως κλύδωνος, καὶ τοῖς τῆς ὀρθοδοξίας ἀγωγίμοις βριθομένην ἐνλιμενίσας ὡς ἄριστα, ἐκ τῶν ἐπικήρων πρὸς τὸν ἀμεινω λῆξιν ἀπάρας προσετέθη τοῖς Πατρασιν Πατὴρ, τοῖς Πατριάρχαις ὑπὲρ ἀληθείας τὴν Πατριαρχίαν δεξάμενος, τοἷς Ὁσίοις τὸ ὅσιον διὰ βίου ὁσίως δεξιωσάμενος, [viro perfectissimo,] τοῖς ἀληθέσι Ποιμέσιν τὸν Ἀρχιποίμενα Χριστὸν μιμησάμενος, καὶ κατ᾽ ὄνομα καλῶν καὶ γινώσκων τὰ πρόβατα, καὶ τῇ τῶν λόγων βακτηρίᾳ τοὺς λυκοὺς ἀποσοβῶν, καὶ πρὸς τὰς ἐπαύλεις τῆς ὀρθῆς ὁμολογίας εἰςελαύνων καὶ πίστεως. Οὗτος οὖν ἐκεῖνος αἰθέριος ἄνθρωπος, ἐν γῇ βιοὺς καὶ Ἀγγέλων ἁμιλληθεὶς ὡς δύναμις, σὺν τῇ ἀλήπτῳ ψυχῇ καὶ τὰς τὴς ἱερατείας ἡνίας χειρὶ Θεοῦ παραθέμενος, ἐλιπάρει διὰ καθαρᾶς, ὡς ἐγᾦμαι, τὸ Θεῖον ἐντεύξεως, τὸν ἄξιον τῆς Ἀρχιερωσύνης ἡγήσασθαι, καὶ τῆν πλνσίον Χριστοῦ Ἐκκλησίας περιλάλητον ἀναδειχθήσεσθαι Κνρυκα. [aptus successor eius precibus petitus] Πόνοις γὰρ πολλοῖς καὶ ἱδρῶσι τὴν ἐν αὐτῇ φυεῖσαι τῆς αἱρέσεως ἄκανθαν προθέλυμνον ἐκτεμῶν, καὶ τὰ ἐν μέσῳ σκῦλα καὶ σκάνδαλα τῇ χειραγωγίᾳ τοῦ Πνεύματος ὑφελόμενος, καὶ τῷ λογικῷ ἀρότρῳ νεώσας τὴν τῆς πίστεως ἄρουραν, καὶ σπείρας οὐκ ἐφ᾽ ὁδοῦ καὶ πέτρας καὶ ἀκανθῶν τὰ τῆς Χριστοῦ οἰκονομίας θεοπαράδοτα σὐμβολα, ἀλλ᾽ ἐπὶ γῆν ἀγαθήν τε καὶ γόνιμον, καὶ, οἵαν τὰ λόγιά φασιν, ἐκατοστεύουσαν· τὸν ἀντιληψόμενον τῇ αὐτοῦ γεωργίᾳ καὶ μετὰ τελευτὴν ἰδεῖν ἐπόθει καὶ ἔστεργεν. Καὶ οὐκ ἐψεύσθη γε τῆς αίτήσεως· γὰρ τοῖς ζητοῦσιν ἀεὶ Θεὸς εὑρισκόμενος, καὶ τοῖς κρούουσι θύραν ἀνοίγων, καὶ τὰς ἀληθεῖς ἀιτήσείς ἐπιπεράινων, g δακτύλῳ θείῳ καὶ πνεύματι τὸν τῆς ἱερᾶς χρίσεως ἄξιον Νικηφόρον τρανῶς ἑπεδείκνυε, καὶ τῷ τότε Κρατοῦντι ὁμωνύμῳ Βασιλεῖ, τὰ περὶ τὴν ἀληθῆ πίστιν τελείῳ τυγχάνοντι λευκοτερον ὑπεμήνυεν.

[21] [sagaci Nicephori Imperatoris cura,] Ὃς καὶ γὰρ ἦν ἀγχινούστατος εἰ καὶ τις ἄλλος, δι᾽ ἐρεύνης εἶχε πολλῆς ἐγκαθιδρῦσαι τῇ ἀνανδρῳ νυμφίον τε καὶ προμνήστορα, ἱκανῶς ἔχοντα τοῦ κατὰ την διδαχὴν πιστοῦ λόγου ἀνθέξεσθαι καὶ βαδιεῖσθαι κατ᾽ ιχνος τοῦ Προποιμαναντος λογικώτατα. Διὸ καὶ πᾶσιν ἀνεκοινοῦτο Ἱερεῦσί τε καὶ Μονάζουσι, καὶ τῆς Συγκλήτου βουλῆς ὅσον ἔγκριτον καὶ προὖχον ἠπίστατο, ὡς ἂν τῇ τῶν πλειονων ἐκλογῇ δικαιοτάτῃ οὔσῃ, καὶ τῇ τοῦ θείου Πνευματος ἐπινευσει τὸ βεβαιον λαμβανούσῃ, καὶ αὐτοῦ ἐφεψοιτο βούλησις. Οἱ δὲ (καὶ γὰρ ἀνθρώπους ὄντας διαδρᾶναι τὸ προς χάριν ἀδύνατον) τῇ ἀπ᾽ ἀλλήλων διαστασει τὸ ὁμόγνωμον δια λύσαντες, [dissentionē exortam dissipantis,] ἄλλος ἄλλον ἐψηφολογει καὶ εἷλκεν· οὐχ ὃν τῆς ἄνω ροπης ὑπέγραφε προγνωσις, τὸ ἑκάστου δὲ θέλειν ἀνετυποῦτο καὶ ἐπειθεν. Τῷ δὲ Βασιλει τὸ τοῦ νοῦ δρωστήριον ὑπεζωγράφει Ποιμνίαρχον Νικηφόρον, καὶ πρὸς ἐκεινον ὁρᾶν πάντας συνήλαυνε, [& virtutē eius proponentis,] ὑπομιμνήσκων τῶν ἀρετῶν τοῦ ἀνδρὸς τα αὐχήματα· τὸ ἐν λογοις, τοῖς τε πνευματικοῖς καὶ τοῖς θυραθεν, καίριον· τὸ ἐν ἤθει ταπεινὸν καὶ μειλίχιον· τὸ ἐν συνειδήσει πρὸς παντας εἰλικρινὲς καὶ ἀπρόσκοπον. Καὶ ἁπαξαπλως, οἷα νιφάδι τῷ συνεχεῖ τῶν βασιλικῶν ἐκείνων λογίων τὰς πάντων ἀκοὰς κατακλείσας, μηδεμιᾶς ὑπούσης βίας, [ab omnibus Patriarcha acclamatur;] εἰς μίαν ψῆφον ὡς εἰς σαγήνην τοὺς πάντας ἐζώγρησεν ἐξ ἐκείνου τε γὰρ ἐν παντὶ χείλει καὶ γλώσσῃ πάσῃ Νικηφορος Πατριάρ χης ἀνηγορευετο.

[22] Στέλλει γοῦν Βασιλεὺς πρὸς αὐτὸν ἄνδρας ἀπαγγελοῦντας, [e monasterio adaucitur:] παντὸς ὄκνου καὶ πασης ἄτερ ἀναβολῆς την ἑαυτοῦ παρουσίαν τῇ Βασιλίδι χαρίσασθαι. δὲ τὴν ἐπαινουμένην ὑπακοὴν μᾶλλον τῆς ἐπὶ ψόγου παρακοῆς ἀνθελόμενος, καὶ οὐχ ἑκὼν τοῖς ἄγειν ἐθέλουσιν εἵπετο. Καὶ ἐπεὶ τῷ Αὐτοκρατορι τὸ ζητουμενον ἤνυστο, καὶ κατ᾽ ὄψιν εἶχεν ὁρᾷν το ποθούμενον, ταῦτα πρὸς αὐτὸν διειλεχθαι λέγεται· Ἐμοὶ μὲν, Ἄνερ Θεῷ μεμελετημένε, [Imperatoris oratione,] εἴπερ ἦν τῶν θειων κατολιγορεῖν προστάξεων, καὶ ἀμελειᾳ τῆς τούτων ἐργασιας ἐπιμελεῖσθαι, ἦν ἄρα τις πλάνης τε καὶ πλατεῖα ὁδὸς, δἰ ἧς καὶ τὸν τυχόντα, καὶ ἄξιον μηδὲν προεισενεγκόντα τοῦ βήματος πλην τοῦ βούλεσθαι, Ἀρχιερ ατῇ Βασιλίδι πρὸστήσασθαι. Ἀλλ᾽ ἐπειδὴ παρὰ τῆς θείας γραφῆς νενουθετημαι, οἷον εἶναι δεῖ τὸν ιερᾶσθαι μέλλοντα καὶ ἄλλους εῖς τοῦτο προάγειν ὀφειλοντα, ὅτι ὑψυλὸν ἀρετῇ καὶ ἀνέπαφον χειλεσι, * γνῶσιν φυλάσσοντα καὶ νόμον ἐκζητούμενον ἐν στόματι φέροντα, καὶ διὰ τοῦτο χρηματίζοντα Κυρίου παντοκράτορος Ἄγγελον· δεδια μὴ το ιερὸν ἐκεῖνο παραβλέψας νουθέτημα, ἀμελείας ὑποίσω δίκην, καὶ τὴν ἀπειλουμένην ἀρὰν εἰς ἐμαυτὸν ἐκκαλέσομαι. Νῦν οὖν Θεοῦ τὴν ἱερωσύνην καὶ τὰς ἡνίας τοῦ οὐρανίου τούτου διαύλου ὑμῖν ἐγχειρίζοντος, μὴ απαναίνεσθαι τὸν κλῆσιν, ἀλλ᾽ ὑποδύντα τὸν θεῖον ἀγῶνα, πρὸς τὸ κοινῇ λυσιτελοῦν ἀφορᾷν. Ἴσμεν γὰρ ὡς, κατὰ τὸν σὸν καὶ κοινὸν καθηγέμονα Παῦλον, μὴ πρὸς ἀέρα τὴν πυκτικὴν ἐπιδείξασθαι, μηδὲ δραμεῖσθαι ὑμᾶς ἀκατάληπτα· τεθαῤῥήκαμεν διὰ δὲ τῆς προανυσθείσης δουλαγωγίας τοῦ σώματος πρὸς τὸ τοίς ἄλλοις κηρύξαι, καὶ τὸ ὑμέτερον δόκιμον ὑπὲρ χρυσίον ἐκλάμψειεν. [ad Patriarchatum acceptandū incitatur:] Μὴ δὴ μόνον σωθῆναι τὴν ἱκεσείαν πρὸς τὸ Θεῖον ποιεῖσθαι βιάζεσθε, μηδὲ τῷ μονοτρόπῳ τοῦ βίου τὸ καθ᾽ ἑαυτοὺς ζητεῖν, ἀλλὰ τὸ πάντας τῆς σωτηρίας τυχεῖν ἐπισπεύδοιτε. Νύμφην ὡραιοτάτην τὴν Ἐκκλησίαν ἡγεῖσθαι, ἁρμόδιον, τῷ μαργαρίτῃ μὲντῶν ὀρθῶν καὶ ἀθολώτων δογμάτων τὸ εὐήκοον οὖς περισφίγγουσαν, τῷ στεφάνῳ δὲ τῶν χαρίτων ὡς ὑπερτίμοις λίθοις τοῖς Πατρικοῖς λογίοις καταυγαζομένῳ τὴν κορυφὴν περιστέλλουσαν, κόσμον δὲ τὸν ἐν στέρνοις ἅτε μηνίσκῳ παγχρυσῳ τῷ ἑπταρίθμῳ τῆν θεοπνεύστων συνόδων ὅρῳ τῷ ἑαυτῆς αὐχένι μυστικῶς ἀναρτήσασαν, ἔσωθέν τε τὴν δόξαν πᾶσαν περιβεβλημένην καὶ εὐαγγελικῶς πεποικιλμένην τοῖς ἱεροῖς καὶ σεμνοῖς ἐκτυπώμασι. Μὴ πορνικός τις τὸν τρόπον ταύτην μνηστεύσηται, αἱρετικῆς ἐν αὐτῇ γονῆς ἐπισπείρων ζιζάνια, καὶ τὸ κάλλος τῶν αὐτῆς γνησίων καὶ τέκνων νοθεύσειεν· μηδὲ τῷ ἡμέρῳ κωδίῳ τὴν ὑγιᾶ πίστιν ὑποκρινόμενος, τὸν ἔνδοθεν λύκον τῆς ἀπιστείας h γυμνώσειεν, καὶ πρὸς ὄρη καὶ τόπους, οὓς οὐκ ἐπισκοπεῖ Κύριος, τὴν ποίμνην ξώσειεν. Ἔχων οὖν τὸν τοῦ Θεοῦ ἁμνὸν Χριστὸν τὸν ἀληθινὸν Θεὸν ἡμῶν πρὸς ποιμαντικὴν ἐπιστήμην συνέριθον, καὶ βακτηρίαν τὸν αὐτοῦ σταυρὸν πρὸς ὀρθοτομίαν τὴν ποίμνην ἐρείδουσαν, μὴ ἀποτρέπου τὴν κλῆσιν, μηδὲ τὸν ἱκέσιον ἡμῶν λόγον ἐλέγξῃς, μή σοι πρὸς Θεὸν μήνιμα γένηται.

[23] [onus ipse patriarchale graue proponit,] δὲ ταῖς τοῦ Βασιλέως ὑποθήκαις, οἷα βολίσιν ἐκ καρδίας πεμφθείσαις τυπεὶς τὴν διάνοιαν, ἔφη· Ἀλλ᾽ ἐμοί, φησιν, Βασιλεῦ, ποίμνης ἐπιστατεῖν λογικῆς ἐκεῖνος ἄξιος καταφαίνεται, ᾧ μηδὲν τῇ γῇ καὶ αὐτῳ προσοικείωται, αὐτῶν δὲ τῶν οὐρανίων ἁψίδων μηδεμιᾶς κατασπώσης σαρκικῆς ὕλης πόθος ἀπλανὴς ἐντέτηκεν ἐπιλήψεσθαι, ὁς μὴ ταῖς προφητικῶς ἀπειλουμέναις ἀραῖς κατὰ τῶν Ποιμένων ἐδείχθη ὑπεύθυνος; ὅς τῇ τοῦ Ἀρχιποίμενος καὶ μόνου Ἀρχιερέως Χριστοῦ μιμήσει ὑπὲρ τῆς ποίμνης τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν προήσεσθαι πρόθυμος, ὃς μὴ πρὸς τὸ θύειν καὶ ἀπολλύειν κλοπιμαίοις διδασκαλίαις διὰ τῆς παραθύρου τῇ μάνδρᾳ τῆς Ἐκκλησίας ἐπέρχεται, πρὸς τὸ ζωοποιεῖν δὲ καὶ σώζειν καὶ ἐν τοῖς τῆς πίστεως σηκοῖς ἐγκισσᾷν τὰ θρέμματα μεμελέτηκεν, ὅς πρὸς πᾶν ἦθός τε καὶ βῆμα καὶ βλέμμα καὶ ἐπιτήδευμα τῶν ποιμαινομένων μερίζεται καὶ πρὸς τὴν ἑκάστου θεραπείαν ποιμαντικαῖς φροντίσι ποικίλλεται, τῇ μέν βακτηρίᾳ τὸ πλεῖον διδοὺς έπαναγούσῃ καὶ ὑπερειδούσῃ τοῦ πτώματος, ὀλίγα δὲ τῇ ῥάβδῳ προχρώμενος ἀπλήγως πληττούσῃ καὶ πάσης ἀντιπαθείας τηρούσῃ τὸν νοῦν ἀπαράτρωτον. [Ier. 23, 1] [Ioan. 10. 11.] Πρὸς τοῦτον ἀπαράσκευος τυγχάνων ἐγὼ τὸν πόλεμον, [ac deprecatur:] ἑμαυτὸν καθῆναι οὐ βούλομαι πρὸς ἀοράτους καὶ ἀδιαλλάκτους καὶ ἀδιαλείπτους παρατεταγμένους ὁπλίτας· σὰρξ γὰρ ὑπάρχων, ὅπλα πνευματικὰ κινεῖν οὐχ ἱκανοῦμαι, ὧν, εἰ καὶ πάντοθεν ἑαυτόν τις ὅση δύναμις ἀσφαλίσαιτο, τὴν ἔφοδον μαθεῖν οὐ δυνήσεται.

[24] [vrgēte Imperatore,] δὲ δὴ Βασιλεὺς πρὸς αὐτὸν ὑποβλήδην ἠμείβετο· Μηδείς σοι πρὸς ἀφηνιασμὸν τῆς ἱερᾶς Χριστοῦ ζεύγλης ἀντιλογίας ἔστω λόγος πρόφασις· αὐτὸς γὰρ, ὡς ἔφθην εἰπὼν, Λόγος ἐπαμύνων, συμποιμανεῖ καὶ συμπροθυμηθήσεται, [acquiescit: monachum inauit,] καὶ πᾶσαν ὑμῖν πρὸς τὰ δοκοῦντα τέωςδυσχερῆ παρέξει εὐμάρειαν. Πείθεται τούτοις πᾶσιν ἀεὶ τοῖς θείοις πειθαρχήσας οὐχ ἥκιστα, καὶ τὸ μὲνσχῆμα τοῦ Λαἳκοῦ πρὸς τὴν τοῦ μονήρους μεταμεῖψαι ἀγγελοειδῆ πολιτείαν τὸν Βασιλέα ἐυθὺς παρῃτήσατο, τῇ ἀκριβεια τὴν ἀκρίβειαν, καὶ τοῖς καλῶς προςδιανυσθεῖσι πόνοῖς ἐπιπονωτέραν προςτιθεὶς τελειότητα. δὲ καὶ κατένευσε, καὶ τὰ τῆς ἱερᾶς ἐκείνης κεφαλῆς ἀποκάρματα ταῖς τοῦ υἱοῦ καὶ Συμβασιλέως χερσὶν, ὡς της περικειμένης αὐτοῖς ἁλουργίδος σεμνολογήματα, [detonsis crinibus a filio Imperatoris;] ὑποδεχθῆναι σοφῶς ἐδικαιωσεν· ἔδει γὰρ τὴν ἐξ ἀκρότητος τῶν θείων ἀρετῶν τραφεῖσαν κόμην ταῖς πρώταις τῶν ἀξίων δορυφορεῖσθαι ἀκρότησι, καὶ τῷ πρὸς Ἀρχιερατικὴν ἐπανιέναι μέλλοντι δόξαν τῇ ὑπερανεστηκυίᾳ δόξῃ λαμπρύνεσθαι. Τῆς οὖν θείας ἐπ᾽ αὐτῷ τελετῆς τοῦ μοναχοῦ προβάτης κατὰ τὸν ἱεροτελεστὴν καὶ σοφὸν Διονύσιον, καὶ τῆς ἱερατικῆς κατὰ βαθμὸν καὶ τάξιν προελθούσης κατὰ τὸν ἱερὸν θεσμὸν τελειώσεως, [Sacros Ordines suscipit:] τούτοις ἤδη καὶ τῆς Ἀρχιερατικῆς ἁγιαστίας ἐπηκολούθησε διακόσμησις· πηνίκα δὲ καὶ πῶς, λέξων ἔρχομαι.

[25] Ἡνικα γὰρ Βασιλεύς τε καὶ περὶ τὰ βασίλεια Σύγκλητος ἐν τῷ μεγίστῳ νεῷ παρῆν, τα τῆς φρικτῆς ἀναστάσεως ἐπιτελεσοντες ὄργια, [Dominica Paschæ ordinatur Patriarcha] ἡνίκα τὸ ἱερὸν χῶρον ἐκεῖνον χρυσηλιος φωτόχυσία δαψιλῶς σελαγίζουσα τῆς ἐλπιζομένης ἀδιαδόκου λαμπρότητος τὰς μαρμαρυγὰς ὑπεκηρυττεν, ἡνίκα πᾶς τῆς Ἐκκλισιας λευχειμονῶν συνέῤῥεεν ὅμιλος· τότε δὴ, τότε τὸν τῆς πίστεως ὑπ᾽ αὐτοῦ προταγέντα καὶ διομολογηθέντα λογηθέντα καρδίᾳ καὶ στόματι, εἶτά τε καὶ τῷ κατ΄ αὐτὸν Κλήρῳ προςφωνηθέντα, θεῖον τόμον χερσὶν ἐπειλημμενος, ἐπὶ τὴν θείαν χειροθεσίαν ἴετο· τοῦτον ἀπαρέγγραπτον ἐπιβοώμενος μάρτυρα, [tenens manu librum de fide a se scriptum,] εἰ παρατρωσαι τι τῶν ἐν αὐτῷ σεσημασμένων, ἀλλὰ μετὰ ταύτης τῆς ἀληθινῆς καὶ εἰλικρινοῦς λατρείας ἐν τῇ φοβερᾷ καὶ ἐνδόξῳ ἐλεύσει τοῦ μεγάλου Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῷν παραστῆναι· ὃν καὶ μετὰ τὴν τελεσιουργὸν ἐπ᾽ αὐτῷ μυσταγωγίαν ἔνερθε τῆς ἱερᾶς τραπέζης ἀπεθησαύρισε καθαγιασθησόμενον, [& in altari deponens:] καὶ παρὰ Θεῶ τὸ βέβαιον εἰς ἀποδοχὴν κληρωσόμενον. Τῆς οὖν ἱερᾶς τελετῆς ἐπιπνοίᾳ θεία τὴν περαίωσιν εἴληφυίας, λαὸς τὴν, Ἄξιος ἐπὶ τῷ ἀξίῳ κατ᾽ ἀξίαν, φωνὴν τρσσῷς ὑπεκρίνατο. [Dignus ter acclamatur a populo.] Ἔνθεν ἐπὶ τὴν ἱερὰν τοῦ θρόνου περιωπὴν, ὡς ἐπί τινα σκοπιὰν ὑπερτάτην, ἣν καὶ θείαν φυλακὴν θαυμάσιος Ἀββακοὺμ νοερῷς ὑπεμήνυεν, ἀναβὰς, καὶ τῷ λαῷ παντὶ τὸ τῆς εἰρήνης ἐπιφθεγξαμενος ἀγαθὸν καὶ ἀντιλαβὼν, [cui pacem exoptat.] ἐπὶ τὰ ἑξῆς τῆς θείας ἱεροθυσίας αὐτουργὸς αὐτὸς ἀπεδείκνυτο. [Abac. 2, 11]

CAP. IV

[26] Οὕτω Θεὸς τοῖς ταπεινοῖς ἐπιμετρῶν χάριν, ὡς ἐραστῇ καὶ αὐτῷ πνευματικῆς ἀναβάσεως τῶν τῆς Ἐκκλησίας ὑψέων ἐπιλαβέσθαι οὐχ ἥκιστα κέκρικεν, ὧν κρατήσας καὶ ἀξίως Εὐαγγελίου ἐποικοδομεῖν αὐτοῖς ἐναρξάμενος, τῇ τῆς πίστεως κρηπίδι τὸ ἀσφαλὲς διετήρησεν· ἐν ἀστασιάστῳ γὰρ τὸν Ἐκκλησίαν εὑρὼν καταστήματι, ἐκ τοῦ προκαταλεανθῆναι τὰ τῆς αἱρέσεως σκόμματα, ὑπὸ τῆς, ὡς εἴρηται, Πατρικῆς ὁμηγύρεως, [hæresi Iconoclastarū domita,] ἐν ἀποιμάντῳ λοιπὸν γαλήνῃ καὶ αὐτὸς τὸ της Ἐκκλησίας διέφερεν πέλαγος, μηδεμίαν κατ᾽ αὐτῆς αἱρετικὴν ἀντίπνοιαν ὑφορώμενος. Ὅθεν ἐφ᾽ ἑτέραν ὁδὸν αὐτὸν ζῆλος ἐκίνει κατὰ τῶν ἀπίστων τραπέσθαι καὶ ἀλλοκότων αἱρέσεων, ἄρτι τότε τῆς αὐτῶν ἐμβροντησίας ἀπηρυθριασμένως τὰ πλήρη μύσους ἐπιτελούντων μυστήρια, Ἰουδαίους τε φημὶ καὶ Φρύγας, [Iudæos veteresq; hæreticos exagitat,] καὶ τοὺς ἐκ τῆς τοῦ Μάνεντος τερθρείας τὸν τῆς ἀπιστίας κυκεῶνα προπίνοντας. Διεξοδικώτερον τοιγαροῦν τὰ τῆς αὐτῶν ἀτόπου θρησκείας δι᾽ ἐγγράφου τόμου τῷ Βασιλεῖ γνώριμα καταστήεῖς, καὶ ὡς τῷ κοινῷ παντὶ γαγγραίνης δίκην λώβην παρέξοντα (εἰ ἐπιπλεῖον συγχωρήθειεν πράττειν, βούλοιντο) δι᾽ ἐντεύξεως ἐνδειξάμενος, βάλλει μὲντὴν Ἰουδαἳχὴν κυριοκτονίαν, βάλλει δὲ καὶ τὴν τῶν Φρυγῶν τερατώδη ἐρεσχελίαν, τιτρώσκει δὲ τὴν Μανιχαἳκὴν ὀνείρωξιν, ὡς μηδὲ χειλέων ἐκτὸς τὰἑαυτῶν ἅγη προέρχεσθαι, ἐν ἀποῤῥήτῳ δὲ καὶ παραβύστῳ τὰ τῆς ἀπάτης αὐτῶν ὑπολαλεῖσθαι ληρήματα· τὸ γὰρ παῤῥησιάζεσθαι ὑπὸ τῆς ἐξσίας ἀφῃρημένοι, εἰς τὸ μηδὲ λαθραίως τι ποιεῖν οἱ δυσσεβεῖς περιέστησαν.

[27] Οὕτω τῶν ἀθέσμων αἱρέσεων κατὰ μικρὸν ὑπεχώρει κλυδώνιον, καὶ ὀρθοτομία τῆς ἀληθοῦς ὁμολογίας ἡμῶν εἰλικρινῶς αἰθριάζουσα, σαββατισμὸν τῇ τοῦ Θεοῦ Ἑκκλησίᾳ ὑπέγραφεν. Ἀλλ᾽ ἐπειδὴ τὰ τῶν ἔξω καλῶς εἶχεν αὐτῷ, [emendat monasticā disciplinā;] ἐπὶ τὰ ἔνδον, λέγω δὴ τὰ τῆς μοναχικῆς ἀκριβείας, τὸν νοῦν μετατίθησιν. Ἄνδρες γὰρ τὸν οὐρανομήκη βίον τοῦτον ἑλόμενοι, καὶ ἑλέσθαι εὐξάμενοι, προφάσει δῆθεν ἀγχιστείας καὶ τῆς ἄλλης τῶν ὀνομάτων εὐνοίας, ἄγχιπῃ τῶν παρθενώνων τὰ ἑαυτῶν καταπηγνύναι δεῖν ᾠήθησαν ἀσκητήρια, τὴν μὲν πρόδηλον συνόικησιν φεύγοντες, τὴν ἐκ τῶν λογισμῶν δὲ συγκατάθεσιν διαδράναι παντελῶς οὐ δυνάμενοι· ᾖν γὰρ ἀυτοῖς πάντα κοινὰ καὶ κτήματα καὶ ὑπάρξεις, ἐναντίως τὸ περι τῶν πιστευόντων πάλαι λεγόμενον· ἐκείνοις μὲν γὰρ ἐν τῷ καλῶς ἀποκτᾶσθαι τὰ ὄντα τὸ κοινὸν προυτετίμητο, ἐνταῦθα δὲ τῷ τὰ πάντα κακῶς κοινοῦσθαι τὸ μὴ ἀποκτᾶσθαι καλῶς ἐπεπραγμάτευτο· καὶ ἦν σύγχυσίς τις τοῦ ὑψηλοτάτου βίου, καὶ πᾶς ὅστις ἐν ὑποψίᾳ πορνείας τὸ τῆς παρθενίας εἶχεν ἐπάγγελμα. Τοῦτο σκοπῶν ἐκεῖνος καθαρώτατος νοῦς, οὐδεμίαν παράτασιν χρονικὴν ὑπέμεινεν, τῷ πτώματι ἐνδέδωκε παντελεῖ περιπαρῆναι κηλίδα καὶ ἐξοκεῖλαι πρὸς ἡδυπαθείας ἐμπάθειαν· άλλὰ τῇ Ἀποστολικῇ αὐθεντίᾳ χρησάμενος, τοῦς ἐπὶ φυλακῇ ταύτης ὁρῶντας καὶ τὸν Φινεὲς ζῆλον ἐγκάρδιον ἔχοντας Ἀρχιερεῖς ἀπολεξάμενος, ὡς ἐπὶ δεύτερον ἐξαπέστειλε κήρυγμα, τὸ τοῦ πάθους ἐκκεντῆσαι μῦσος τῷ κανονικῷ σειρομάστῃ, καὶ στῆσαι τὴν θραῦσιν διὰ τῆς παραινετικῆς ἐξιλάσεως. Οἱ δὲ κατὰ πάσης τῆς οὕτω νοσούσης οἰκουμένης γενόμενοι, καὶ τοῖς σωτηρίοις φαρμάκοις εὐκαίρως χρησάμενοι, τὸ τοῦ μώλωπος δυσαντὲς εἰς συνούλωσιν συνελάσαι κατέσπευσαν· πόῤῥω μὲνἀνδρῶν τὴν γυναικωνίτην δίαιταν ἀφορίσαντες, [monasteria fæminarū & virorū procul separari curat:] καὶ ἀφθονίᾳ τῶν ἐπιτηδείων ἐπιτειχίσαντες, ὡς ἂν μὴ τῇ τούτων ἐνδείᾳ πιέζοιντο, καὶ ἀκολασίας ὑπόμνημα δέχοιντο, καὶ γένοιτο τὰ ἔσχατα χείρω τῆς πρώτης αὐτῶν συναλίσεως. Πρὸς δὲ τὰ ἑαυτῶν ἤθη τε καὶ ἀσκητήρια, μᾶλλον δὲ πρὸς τὰ τῆς ἑκάστου ψυχῆς αἰσθηθήρια, τοὺς ἄνδρας ἀπέκριναν, καὶ προτροπάδην φεύγειν ὡς ἐκ δήξεως ὄφεως τὴν τῶν γυναικῶν κατέπεισαν συνδιαίτησιν, μήπως διὰ τῆς τῶν λογισμῶν θυρίδος τῶν ἡδονῶν συγκατάθεσις παρακύψασα, βέλος ἐπαφήσοι καὶ τρῶσιν ψυχικὴν ἐνεργάσοιτο. Οὕτω τῆς ἱερᾶς τῶν μονοτρόπων ἀγέλης οἱ τῆς σωφροσύνης κτῖλοι ἐμμελῶς ἡγησάμενοι, τὰ ψυχοκερδῆ τῆς ἐργασίας αὐτῶν ἐμπορεύματα σὺν ἐπαινουμένῳ τόκῳ πρὸς τὸν Ἀρχιποίμενα διεσώσαντο.

[28] Ἀλλὰ δὴ καὶ εἰς πᾶσαν ἥντινα οὖν καὶ πόλιν καὶ χώραν, εἰ ταυτηνὶ τὴν νόσον ἀκμάζουσαν εὕρισκεν, καλάμῳ καὶ μέλανι τὴν θεραπείαν αὐτῆς κεραννὺς ἐπραγματεύετο. Ὁποῖόν τι καὶ καθ᾽ ἓν τῶν Ταυρικῶν κλιμάτων πεπραχὼς ἀναφαίνεται· γὰρ τὴν τότε τοῦ γένους ἡγεμονίαν ἐπανῃρημένος, [adulterio magni Principis resistit;] τῷ αἴσχει τούτῳ καταποθεὶς, ἐπ᾽ εἰσαγωγῇ τινος ἐταίρας τῆς ἑαυτοῦ συζύγου διάστασιν ἐμελέτησεν· ὃν ἀποσμῆξαι τοῦ ἐπιψόγου μολύσματος ἔργον θέμενος, γραφικαῖς ὑποθήκαις τε καὶ ἀπειλαῖς κατὰ πρόσωπον αὐτῷ τὴν ἁμαρτίαν παρέστησεν, καὶ ὡς εἰ μὴ βούλοιτο ταύτης ἀποσχέσθαι ἐκείναις ὑπόδικος ἐνδίκως γενήσαιτο. Καὶ ταῦτα μὲνοὕτω πῃ ἔσχεν.

[29] Ἐπειδὴ δὲ τὸ εἰλικρινὲς τῆς ἑαυτοῦ ὀρθοτόμου πίστεως τοῖς τῶν Πατέρων ὅροις ἀκριβοῦν κατεπήγετο, τῷ τε κανονικῷ καὶ ἀρχαἳκῶ ἔθει ἀκολούθως ἑπόμενος, [Synodicas ad Leonem III Romam destinat:] τῷ τοῖς Ἀποστολικοῖς θρόνοις τὰ περὶ τὴν πίστιν ἀνακοινοῦσθαι κελεύοντι, ταύτην Συνοδικοῖς ἐνσημῃνάμενος καὶ πιστωσάμενος γράμμασι, πρὸς τὸν τηνικαῦτα τῶν Ῥωμαίων Πάπαν ἐκπέπομφε Λέοντα, στηλίτευμα μὲντῶν ἑτεροδόξων οὖσαν αἱρέσεων, στήλην δὲ τῆς ὀρθοδόξου ὑπάρχουσαν πίστεως. Καὶ εἴτῳ φίλον τῆς τοῦ λόγου δυνάμεως τοῦ ἀνδρὸς πεῖραν λαβεῖν, ἐντευξάσθω ταύτης, καὶ εἴσεται τὸ περὶ τὰ θεῖα δόγματα τούτου δαψιλές τε καὶ καίριον. Ταῦτα καὶ ἱερὸς ἐκεῖνος ἠγάσατο Λέων, καὶ ἀσμενέστατα δεξάμενος, καὶ προπτυξάμενος σὺν τοῖς κορυφαίοις Πέτρου δόγμασιν ἀνεκήρυξε τρανώτατα. [profitetur sanctissimā Trinitatē,] Τὸ γὰρ τῆς ὁμοουσίου Τριάδος συμφυὲς καὶ ὁμότιμον οὕτως ἂν εἶπε λευκότατα, ὡς τῇ τῶν ἐν Θεολογίᾳ τὸ κράτος ἐχόντων ἀκριβείᾳ μηδὲν ἀπολείπεσθαι. Τήν τε τοῦ ἑνὸς τῆς ἁγίας τριάδος ἐπ᾽ ἐσχάτων τῶν χρόνων φανέρωσιν ἐκ τῆς πανάγνου καὶ ἀμώμου Παρθένου καὶ Θεοτόκου Χριστοῦ τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ ἡμῶν οὕτω διεσάφισέ τε καὶ ἀνεκήρυξε ταῖς οἰκουμενικαῖς Συνόδοις ἑπόμενος, [incarnationem,] ὡς μηδὲν τῶν εἰς λαρρείας ἡκόντων σεβασμιότητα ὑπάρχειν ἀνήκοον. Τάς τε πρὸς Θεὸν ἐντεύξεις καὶ πρεσβείας τῆς τε σεμνῆς Θεομήτορος, τῶν τε οὐρανίων Δυναμέων, Ἀποστόλων, Προφητῶν, [Venerationem reliquiarum & imaginū] κλεινῶν τε Μαρτύρων, καὶ πάντων Ὁσίων καὶ Δικαίων, καὶ τὰ τούτων προσκυνητὰ λείψανα, τούς τε ἱεροὺς αὐτῶν χαρακτῆρας ἐπὶ τοσούτῳ τιμῆς ἀξίους ἀπέφῃνεν, ὅσω δίκαιον ἦν τοὺς οὕτω βιώσαντας καὶ οὕτω παρὰ Θεῷ θαυμαστωθέντας καὶ τιμᾶσθαι καὶ μεγαλύνεσθαι. Ὅυτω τὸ ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ μόνῳ λαθρεύειν Θεῷ τῷ ἀληθινῷ προσκυνητῇ ἀραρότως κατώρθωτο· οὕτω τὸ περὶ τὴν ὑγιᾶ θρησκείαν αὐτῷ διειδέστατον πόμα κεκέραστο, οὐ καθά τισι κεραποικιλλόμενον, ταῖς δὲ θεοπαραδότοις ὑποτυπώσεσι κεραννύμενον, καὶ πᾶσαν ἀνατροπὴν αἱρέσεως θολερᾶς τῷ πλησίον βλαστάνουσαν ἐξιώμενον. Ἆρ᾽ οὖν ὁμολογίαν μόνην ψιλῇ τὸ τῆς ἀληθοῦς πίστεως Μέγας οὗτος διετράνου κεφάλαιον; οὐχὶ δὲ καὶ ζῆλος τῇ ὁμολογίᾳ προσῆν; τοῦτο μέν ἀναμφίλεκτον, κινδύνων δὲ ταύτην χωρὶς διεσώσατο; τούτοις ὡς ἀδάμας ἐστόμωτο, ὑποστολῇ δὲ τοῦ λέγειν τὸ μὴ εὐδοκεῖσθαι παρὰ Θεῶ προτετίμηκεν; Οὐ μὲνοὖν, [in pericula intrepidus.] ἀλλὰ σὺν ὁμολογίᾳ καὶ ζήλῳ καὶ κινδύνοις. Λόγος αὐτῷ βιοφελὴς μαχαίρας τομώτερος ταῖς φρεσὶν ἀπῃώρητο, τῶν τὰ θεῖα τυράννειν ᾑρημένων ἐκκόπτων ἐπιεικῶς τὰ φρονήματα.

CAP. V

[30] Ταῦτα σκοπῶν τοῖς καλοῖς ἀεὶ βασκαίνων ἀντίπαλος, [a diabolo excitus Leo Armenus,] τοῖς καθεστῶσι ζάλην ἐπινοῶν πολυκλύδωνα, τῇ γαλήνῃ καὶ τῇ τῆς εἰρήνης εὐσταθείᾳ ἔχθραν ἐπιμετρῶν ἀκαθάλλακτον, τῷ τῆς πίστεως ἀῤῥαγεῖ χιτῶνι παρυφαίνων τὰ τῶν αἱρέσεων ὑπόσαθρα ῥάκια, [omnē Imperij & Ecclesiæ statū euertit:] οὐκ ἐβουλήθη τὸ ἡρεμαῖον τῆς Ἐκκλησίας καὶ Βασιλείας ἐν ἀταραξίᾳ καθορᾷν ἰθυνόμενον, ἀλλ᾽ ἀταξίαν ἐπινοήσας τῷ ἐαυτοῦ θράσει ἀντίῤῥοπον, ἀκήρυκτον κατ᾽ ἄμφω κεκίνηκε πόλεμον· οὐ βέλη χαλκεύσας ἠκονημένα καὶ φάσγανα, ὡς τοῖς ἀντιταττομένοις ἔθος πρὸς σώματα, γλώσσας δὲ πονηρὰ μελετᾷν εἰδυίας τῇ τῆς αὐτοῦ κακίας ἀκόνῃ παραθηξας πρὸς ψυχικῶν κινδύνων παράταξιν διανίστησι, Βασιλέα μὲνἄρτι τῇ τυραννίδι γαυρουμενον εἰσποιησάμενος Λέοντα· Λέοντα τὸν τῇ ποικιλίᾳ τῆς ἀσεβείας φανέντα πολυειδῆ χαμαι λέοντα, τὸν ἐξ αὐτῆς ἀναῤῥήσεως ἀποβαλόντα τὸν λογισμὸν, τὸν τοὺς βελτίονας πρὸς τὸ τῆς δυσσεβείας φρόνημα μεταταξάμενον, τὸν ὅσον ἐπὶ τῷ γένει τὸν παλαιὸν Ἰσραὴλ ἐπὶ Μῶϋσέως ἐκθλίψαντα νυνὶ δὲ Ἀμαλακιτῶν δεινότερα τῷ νέῳ Ἰραὴλ ἐνδειξάμενον, τὸν τοῦ Σενναχηρεὶμ ὠμότερον καὶ Ῥαμψάκου βδελυρώτερον καὶ Ναβουζαρδὰν τοῦ γαστριδούλου αἰσχρότερον.

[31] Ὃς κατὰ τοῦ τετιμηκότος Αὐτοκράτορος, (καὶ γὰρ ὑπ᾽ αὐτοῦ Δημαγωγὸς τοῦ πρώτου καταλόγου τῆς στρατιωτικῆς τῶν λεγομένων Θεμάτων καθίστατο φάλαγγος) εἰς οὐδὲν τὴν τιμὴν καὶ τὸν τιμήσαντα θέμενος, [A Michaële Imperatore honoribus auctus,] πρὸς τυραννίδος ἐξέπεσεν ὄλισθον. Πρὸς γὰρ τοὺς ἐπὶ Θράκην Οὕννους, πολλὴν τὰ ἐκείνης πολίσματα τὴν βλάβην εἰσφέροντας, πόλεμος τῷ Βασιλεῖ σογκεκρότητο, ἐν ᾧ τῆς ἥττης Λέων πρωτεργάτης γενόμενος παντὶ τῷ στρὰτοπέδῳ τὴν μετ· αἰσχύνης φυγὴν ἐμαιεύσατο. [causa fit cladis exercitui illius illatæ;] Ὅθεν τὸν μὲνΒασιλέα πόλις εἶχε, μηδὲν τῷν ἐκ τῆς νίκης καλῶν ἀπονάμενον· αὐτὸς δὲ λόγοις ἀνταρσίας τὸν λαὸν ὑποφθείρας, καὶ κεναῖς ἐλπίσιν ὑποσυλήσας καὶ ὑφελκό μενος, διὰ τυραννίδος ὑπέδυ τὸ τῆς Βασιλείας ἀξίωμα. Μεθ᾽ οὗ τάχει πολλῷ τὴν Βασιλίδα καταλαβὼν, καὶ εἴσω τειχῶν (ὡς μὴ ὤφελεν!) τάλας γενόμενος, ταῖς ἐξ ἔθους τιμαῖς διὰ τῆς λεωφόρου πρὸς τὴν βασίλειον Αὐλὴν προεπέμπετο, καὶ τὸν μέν πρὸ αὐτοῦ τῆς ἀξίας ἀπέπαυσεν ἄνδρα, τῷ ἁπλοἳκῷ τῆς ἀκακίας ὑπὲρ τὴν πορφυρίδα κοσμούμενον· ὁς ἡνίκα τὸν ἀγνώμονα Λέοντα ἐπωρυόμενον ᾔσθετο καὶ κατὰ τῆς ἀρχῆς λεόντειον βρέμοντα, τὴν τῆς Βασιλείας ἐσθήτα περιρηξάμενος καὶ τὴν κόμην ἀποθριξάμενος, [& eum Imperio motum,] μελανείμων ἀντὶ χρυσείμονος γίνεται, καὶ τῷ ἱερῷ περιβόλῳ σὺν γυναικὶ καὶ τέκνοις φέρων ἑαυτὸν ἐγκαθείργνυσι. Τοῦτο τὸν Λέοντα ὀχὲ καὶ μόλις ἐπέκλινε, τοῦ μὴ κατ᾽ αὐτὸν χωρῆσαι ὠμότητα· ὑπερορίᾳ δὲ τᾶττον λόγος παραπεμψάμενος, [in exilium ablegat:] αὐτὸς διὰ σπουδῆς εἶχεν τῇ κεφαλῇ τὸ βασίλειον περιθεῖναν διάδημα.

[32] Ταύτης εὖν τῆς συμφορᾶς θεοφόρος Νικηφόρος αἰσθόμενος, καὶ τὸ πολύγνωμον καὶ πολυκλινὲς τοῦ ἀνδρὸς ἐννούμενος, [a S. Nicephoro confecto symbolo fidei subscribere negat, nisi coronatus,] ταῖς ἐξ ἔθους ἐγγράφοις τῆς πίστεως ἐπαγαγεῖν αὐτὸν ὁμολογίαις ἐσκόπει· καὶ δὴ τόμον συντάξας, τὸ τῆς ἀμωμήτου λατρείας ἡμῶν περιέχοντα σύμβολον, ὑποσημῄνασθαι χερσὶν οἰκείαις διά τινων Ἀρχιερέων τὸν Βατιλέα προέτρεπεν. δὲ μάλιστα μὲντοῖς λεγομένοις κατένευεν, ὑπερετίθετο δὲ τοῦτο ποιεῖν, μέχρις ἂν τοῦ διαδήματος ἐπ᾽ ἀυτὸν ἀναβαίη τιμὴ, ἐπ ἂν δὲ τύχοι ταύτης, τοῖς Ἐκκλησιαστικοῖς ζυγοῖς ἑαυτὸν ὑποκλίνειν ἕτοιμον εἶναι δέ γε τῷ τῆς συνειδήσεως κέντρῳ καὶ ζοφω νυττόμενος, καὶ τούτοις οἷα μέλανι καὶ καλάμῳ κακῶς ἀποχρώ μενος, [subscribit libello hæresit:] εἰ τῷ τῆς αἱρέσεως καὶ πρὸ τοῦ διαδήματος καθυπέγραφε πίνακι, ὅλον ἑαυτὸν ἐμπαρέχων τοῖς ἄγουσι δαίμοσιν, τοῖς πρὸς σωτηρίαν ὁδηγεῖν ἐσπουδακόσι Πατράσι πειθόμενος.

[33] Ἦκεν οὖν ἐπὶ τὸ τῆς Σοφίας ἱερὸν ἀναληψόμενος τὸ διάδημα. Τέτε δὴ τότε αὐτουργῷ τῆς ἀναῥῥήσεος τῷ μεγάλῳ Ἀρχιερεῖ τυγχάνειν μέλλοντι, [coronatur a S. Nicephoro,] τὰ ἔμπροσθεν ποιῷν βλέπειν ἀκοίμητος ὀφθαλμὸς, καὶ τὰ κατ᾽ αὐτὸν τῷ Δικαίῳ τεκμῄρασθαι καλῶς ἐδικαίωσεν. Ἐδόκει γὰρ Ἅγιος μετὰ τὴν τῆς εὐχῆς ἐπίκλησιν, καὶ τὴν τοῦ στεφάνου ἀνάληψιν, ἡνίκα ψαύειν τῆς κορυφῆς τοῦ τελουμένου καιρὸς ἦν, [quasi spinas & tribulos tangente caput eius;] ὡς εἰς ἀκάνθας καὶ τριβόλους ἑρεῖσαι τὴν χεῖρα, καὶ οὕτως τὸν στέφανον ἐπαφεῖναι, ὥστε καὶ ὀδύνης ἐπαισθάνεσθαι διωμολόγει τρανώτατα. Τὴν γὰρ, ὅσον οὐκ ἤδη, ἄθεσμον αὐτοῦ κατὰ τῆς Ἐκκλησίας τραχύτητα προςρήγνυσθαι μέλλουσαν ἀκανθοπλὴξ ἐκείνη κορυφὴ τῇ τοῦ Ἃγίου ἐπαφῇ προμαντεύεται.

[34] Ἀλλ᾽ ᾤχετο τὴν κάραν τῷ βασιλείῳ στεφάνῳ δεσμούμενος, ἐν ᾗ καὶ τὴν ἐσχάτην ὑπέδυ ἐνδίκως πληγὴν, ἐπεὶ τῶν ἐνδίκων ὑπερόπτης γεγένητο. Δευτέρᾳ τοίνυν τῆς Βασιλείας ἡμέρᾳ καὶ αὖθις Θεοφόρος τῷ τῆς ὀρθοδοξίας τόμῳ τὸν ἀρτιφανῆ Βασιλέα κατήπειγεν ἐνσημῇνασθαι, δὲ κραταιῶς ἀπηρνεῖτο. Τῷ γὰρ ψεύδει τὴν πορφυρίδα χρώσας καὶ τὴν Πρωτέως πρωτοπεῖραν ἐμμαξάμενος, [negat se fidei orthodoxæ velle subscribera,] ἀλλοπρόσαλλος τοῖς ἐντευξομένοις ἐφαίνετο. τῆς δεισιδαίμονος ἐκείνης ψυχῆς, δι᾽ ἧς τῆς πίστεως δονεῖται κρηπίς! τῆς ἀκαθέκτου περιπλανήσεως τῶν ἐκείνου ρφρενῶν, ὑφ᾽ ὦν τὸ τῆς ὀρθῆς ὁμολογίας παραλελόγισται φρόνημα! τῆς τοῦ ψεύδους πολυσχιδοὺς ἐμπλοκῆς, δι᾽ ἧς τὸ τῶν ὀρθῶν δογμάτων ἀποίκιλον συμποδίζεται! Οὐ γὰρ πρὸς ἀντιπάλους, οὐ πρὸς ἐχθροὺς τηνικάδε τῇ πόλει περιθέντας χαράκωμα πρῶτος ἀγὼν αὐτῷ γίνεται, κατ᾽ αὐτοῦ δὲ τοῦ τὰς ἡνίας τῆς ἐξουσίας (οἷς οἶδε κρίμασι) δόντος, [deses aduersus hostes Imperij,] τὴν παράταξιν ἐγχειρίζεται. Τῶν γὰρ ἐχθρῶν, ὡς φθάσας εἶπον, οὐδὲν ὀλίγα φροντίσας, ὡς οὐ συμμίξαι ἀντωπῆσαι πρὸς τούτους ἱκανούμενος, διὰ τὴν προσθέτης ἥττης αὐτουργηθεῖσαν παρ᾽ αὐτοῦ μηχανοῤῥάφον ἐπίνοιαν, κατὰ τοῦ Παμβασιλέως ἐχώρει τῶν ὅλων, πάντα κάλον καὶ κύβον ἐπανατείνων περιαιρεθῆναι τό αὐτοῦ τῆς Ἐκκλησίας εἰκόνισμα. [Christo & sacris imaginibus bellum infert:] Δέον γὰρ τὸ αἰδέσιμον εὐλαβηθῆναι τοῦ πράγματος, δέον τὸ τῆς παραδόσεως ὠγύγοον ἐνστερνίσασθαι σέβας, δέον τῆς οὕτω θεοστιβοῦς ὁδοῦ ὑφ᾽ ἧς τὰ τῶν Ἁγίων ἴχνη προώδευσαν ἐπιμετρῆσαι τὸ βέβαιον, δέον ἐκπλαγῆναι τοῦ θεοφόρου Ποιμένος τὴν ἔνστασιν· δὲ τῆς μανίας τὸν ὄφιν ὑπήρειδεν, καὶ κατιωθεὶς τὴν φρένα τῷ δολίῳ φρονήματι, εἴχετο τοῦ βουλήματος. Πάντα μὲνλόγον παλαιῶν ὡς δοῦλος ἐκεῖνος i Ἱεροβοὰμ, καὶ βουλὴν συνετῶν ἐξ ἀυτῆς ἐντεύξεως τὸ χρήσιμον φέρουσαν ἀπωσάμενος, ἐπὶ δὲ νεωτέρων λογίδια καὶ γραΐδων μυθάρια, οὐκ ἄνωθεν ἀπὸ γῆς δὲ φθεγγομενων, ἐτράπετο, ἐπιμετροῦντα χρόνων μήκη καὶ νίκας, εἰ τῇ ἀρχαίᾳ καταστάσει τὸν ἀσέβειαν ἐξεμέσειεν.

[35] Ἄγεται τοίνυν ἐφ᾽ ἔαυτῷ μέρος ὅσον ὑποπτώσει κανονικῇ τῆς ἱερᾶς λειτουργίας ἀνείργετο, ὅσον καὶ μὴ βουλόμενον ταῖς ὑπαγωγαῖς τῆς βίας ἐκάμπτετο, [cōuenticulum impiorum hominum colligit:] οἷς καὶ τόπον εἴσω τῶν βασιλείων ἀποκληρώσας, καὶ τὸ πρὸς τρυφὴν συῶν δίκην ἀποτάξας αὐτοῖς σιτηρέσιον, νέαν πίστιν συντάττειν νεύφρων Ἀποστάτης ἐκέλευσεν. Οἱ δὲ τῷ βασιλείῳ θράσει, ὡς μυθικὸς ἐκεῖνος Αἰγαίων, γαυρούμενοι, σχεδὸν κατὰ πάσης Ἐκκλησίας ὠμότατα θέοντες, βίβλους ἀνηρεύνων· καὶ τὰς μὲνκατ᾽ εἰδώλων ἔστεργον, ὡς συνηγορούσας αὐτῶν τῷ φρονήματι· τὰς δὲ ὑπὲρ εἰκόνων ἐπίμπρων, ὡς ἐλεγχούσας αὐτῶν τὰ μυθεύματα.

[36] Εἰςκαλεῖται δὲ καὶ τῶν Ἐπισκόπων τοὺς πλείονας, τῷ νεωτεροποιῷ τούτῳ συνηγορήσοντας σκέμματι· ὅιτινες ἡνίκα τοῖς ἀντιπέρας ἐπινείοις τοῦ Βυζαντίου προσήγγιζον k οὐχ ἑκουσιότητι, κατὰ τὸ κρατῆσαν ἔθος πρὸς τὸν Ἀχιποίμενα στέλλοντες, * πρὸς αὐτὸν διεπορθμεύοντο· τὴν βασιλικὴν δὲ ῥοπὴν ἀντιστατοῦσαν ὑπαντιάζοντες καὶ βίᾳ δεσμούμενοι, πρὸς τὰς Ἐχέτου καὶ Φαλάριδος ποινὰς παρεπέμποντο· καὶ εἰ μὲντὸ δοκοῦν ἐκείνοις ἐτίθεντο, [Episcopos Catholicos carceri includit;] λύσις τῶν δεινῶν ἐπηκολούθει καὶ ἄνεσις εἰ δέ τις τῷ τῆς ἀληθείας κέντρῳ νυττόμενος πρὸς τὴν ἀσέβειαν ποσῶς ἀπεμάχετο, εἰρκταῖς καὶ λιμοῖς καὶ χθονίοις κατεκρίνετο δείμασιν, οὐδὲν τῶν τῆς Ἐμπούσης ἀνεκτότερον φαντασμάτων ὑπάρχοντα. Οὕτω τὸ τοῦ δευτέρου Καἳάφα συνίστατο βουλευτήριον, οὕτω τῆς Ἰαννοῦ καὶ Ἰαμβροῦ μεγαλοῤῥημοσύνης κατὰ τοῦ νέου Μωϋσέως ἐπετετήδευτο τὸ ἀγώνισμα, οὕτως τῆς ἱερωσύνης ἀστὴρ καὶ τῆς οἰκουμένης Νικηφόρος Πατὴρ υπὸ τῶν τοῦ σκότους εὑρετῶν καὶ τοῦ Ἀντιχρίστου προστατῶν καὶ προδρόμων ἠθέτητο. [S. Nicephorum arcet:] Τῷ γὰρ Διδασκάλῳ σιγὴν ἀπειλήσαντες, τοῖς μὴ δὲ μαθητῶν βαθμὸν εἰληχόσι τὸ διδάσκειν ἐπ᾽ Ἐκκλησίαις προτρέπουσι· καὶ τὸν τοῦ λόγου χρυσόρειθρον ποταμὸν κατὰ λόγον κωλύουσι φέρεσθαι, τοῖς δὲ βόθρον ἑαυτοῖς ἀπωλείας ὀρύξασι, [maleuolos Ecclesiæ præficit.] καὶ ὕδωρ σοφίας οὐκ ἔχουσιν ἐπιστημονικῶς τὴν Ἑκκλησίαν ἄγειν οὐ φρίττουσι· τὸν Ἀρχιερέα τῆς ἱερᾶς ἔχεσθαι τραπέζης ἀπείργουσι, καὶ οἷς μηδὲ εἰς οἶκον Θεοῦ εἰσιέναι θεμιτὸν τὰ τῶν Ἁγίων ἐγχειρίζουσιν ἄδυτα· τοὺς τῆς Ἐκκλησίας στύλους δοκοῦσι σαλεύουσι, καὶ ἀντερείδειν τοῖς ἀνεμιαίοις καὶ ἀστάτοις αὐτῶν ταύτην αὐλοῦσι ληρήμασι.

CAP. VI

[37] Ταῦτα τοῦ Θεοῦ θεράπων Νικηφόρος θεώμενος, [S. Nicephorus precibus fusis,] πᾶσαν ἱκετηρίας εἰδέαν πρὸς Θεὸν ἐπενόει, ἀντιβολῶν καὶ πρὸς συμμαχίαν καλῶν τῇ μέν Ἐκκλησίᾳ διασώσασθαι τὸ ἀμώμητον, καὶ τὸ τοῦ ποιμνίου ἀκίβδηλον μὴ χρανθῆναι τοῖς τῆς ἑτεροδοξίας μιαροῖς ἀλιτήμασν. Διὰ τοῦτο πρὸς ἑαυτὸν πάντας εἷλκεν ἐνουθέτει, παρεκάλει τῇ ζύμῃ μὴ συμφύρεσθαι τῶν αἱρετιζόντων ἀπέτρεπεν, [admonet bonos] ὡς ἰὸν καὶ ὡς κύημα ἐχυδνῶν τὰ τῆς διδασκαλίας αὐτῶν ἀλλόφυλα προφεύγειν ἀμβλώματα· Οὺ γὰρ, ἔλεγεν, σωματικὸν ἐπάγουσι μώλωπα, φαρμάκοις ἰατρικοῖς ὑπήκειν δυνάμενον· τοῖς τῆς ψυχῆς δὲ μυχοῖς ἐνιεῖσι τὸν κίνδυνον, τὴν ἐξ ἐπιπολῆς ἀναινόμενα μότωσιν. Μὴ τοίνυν ἐνδῶμεν τῇ τοῦ καιροῦ ῥοπῇ, μηδὲ τῇ τοῦ κράτους φορᾷ· εἰ γὰρ Βασιλέα καὶ πολὺ σμῆνος σὺν αὐτῷ κακοφρόνων αἵρεσις ἐπισύρεται, ἀλλ᾽ εἰς οὐδὲν αὐτοῖς ἰσχὺς ἀποβήσεται, οὐδὲ εἰς Ἐκκλησίαν Θεοῦ λογισθήσεται. Οὐ γὰρ ἐπὶ πλήθει Θεὸς εὐδοκεῖ, ἀλλ᾽ ἐφ᾽ ἑνὶ φοβουμένῳ καὶ τρέμοντι τοὺς λόγους αὐτοῦ ὑποσκοπεῖ, καὶ ὅλην Ἐκκλησίαν τὸν ἔνα σαφῶς ἀποδείκνυσι. Τούτου διὰ προςευχῆς ἱλεωσώμέθα τὴν εὐμένειαν, τοῦτον παννυχῳ στάσει δυσωπήσαντες ἐκμειλιξώμεθα, [indicit nocte solennes stationes ad Dei placādam iram,] τοῦτον ἀιτήσωμεν μὲ παθεῖν ἡμᾶς ὅσα σπεύδουσι καθ᾽ ἡμᾶς οἱ διώκοντες. Ταῦτα ἔλεγε καὶ πάντας ἔιχετο ἱερὸν, τὴν πάννυχον ἐπιτελέσαντες σύναξιν.

[38] Καὶ ἐπεὶ Βασιλεῖ κατάφορα τὰ τῆς ὑμνῳδίας ἐγένετο, δέος αὐτὸν καὶ δειλία συνεῖλε, μή τι ἄρα καὶ νεωτερισθείη κατ᾽ αὐτοῦ, αἰδοῖ τῇ πρὸς τὸν Ἀρχιερέα καὶ σχέσει κινούμενον. [accersitus cum aliis Sacerdotibus in palatium,] Περὶ οὖν ᾠδὰς ἀλεκτρυόνων στέλλει πρὸς τὸ ἱερὸν δυσπαθῶν καὶ ἀγανακτῶν, ἐπίκλημα περὶ τούτου φέρων τῷ Ἀρχιποίμενι ὡς ταραχῆς αἰτίῳ τυγχάνοντι· Οὐ γὰρ ἔδει, φησὶ, Βασιλέως πρὸς εἰρήνην τὸ πᾶν συνελαύνοντος, διάστασιν μελετᾷν καὶ διχόνοιαν καὶ τῆς εἰρήνης κατεύχεσθαι. Ἀλλ᾽ ἐπειδὴ τὰ παρὰ γνώμην τῷ Βασιλεῖ πράσσοντες πεφώρασθε, ἐπιλαβοὕσης λοιπὸν ἡμέρας τὴν πρὸς τὰ Βασίλεια ποιεῖσθε πορείαν, ὡς ἂν καὶ αὐτὸς τὰ περὶ τούτων διαγνόιη σαφέστερον. Ἐπειδὴ δὲ τὸ πλῆθος τῆς ἀγγελίας ἐπῇσθοντο, προθυμίαν ἀκοῆς ἐπεδείξαντο κρείσσονα· Οὐ γὰρ ἦν οὐδεὶς, ὁς οὐ δάκρυον ἐκ καρδίας ἐξεκαλεῖτο ἱκέσιον, καὶ τὸν ἔφορον τῶν πάντων κριτὴν ἐβιάζετο διατῆσαι καὶ τηρῆσαι τῇ Καθολικῇ πίστει τὸ δίκαιον. Τέλος γούν τῆς εὐχῆς λαβούσης, ἐκκλησιάσας τὸν ἱερὸν Πανίερος σύλλογον καὶ καταστὰς εἰς μέσους, ἔλεξεν ὧδε.

[39] [Catholicos adhortatur,] Ἔδει μὲν, θεόλεκτον ἄθροισμα, μηδὲ ἐν ὀνειράτων ὄψει τὴν Ἐκκλησίαν ὁρᾷν, ἐν οἷς ἐστι σήμερον, καὶ οἷα τὰ κατ᾽ ἀυτῆς δεινὰ μελετώμενα, ὅτι ἐξ φαιδρότητος τὸ κατηφὲς ἐπενδύεται, ὅτι ἐκ βαθείας εἰρῆνης προς στασεις ἐπείγεται, ὅτι πάντας ἐκουσιότητι τελείᾳ ποιμάνουσα l ἀκούσιον ἁρπαγὴν τῶν ποιμαινομένων ὑφίσταται, ὅτι πᾶσι ὁμογνωμονεῖν ἐπιτρέπουσα διαφόροις δόξαις διΐσταται, ἣν Χριστὸς τῷ ἰδίῳ περιεποιήσατο αἵματι, ἣν παντὸς μύσους καὶ κηλίδος τετήρηκεν ἄμωμον, ἣν Ἀποστόλοις καὶ Προφήταις καὶ Μάρτυσι καὶ πᾶσι Δικαίων πνεύμασι περιστοιχήσας τετειχισμένην ἔδειξεν ὡς Παράδεισον. Νυνὶ δὲ ταῦτα βλέπομεν πάσχουσαν, ὑπὸ τῶν τὸ δοκεῖν ἐχόντων ἡμέτερον, τὸ δὲ εἶναι καὶ λίαν ἀλλοτρίων, ὅσα καὶ παρ᾽ ἐχθρῶν παθεῖν ἄπευχόμεθα. Σήμερον γὰρ τῇ τοῦ Χριστοῦ εἰκόνι συνατιμοῦται καὶ τὸ ἀρχέτυπον, ἔιγε τῆς εἰκόνος τιμὴ ἐπὶ τὸ πρωτότυπον διαβαίνει. Σήμερον ἀνέκαθεν τῇ Ἐκκλησίᾳ διὰ λόγου καὶ γράμματος συντηρηθεῖσα παράδοσις, ἐκκοπὴν καὶ παῦλαν ὅσον ἐπὶ τοῖς ἐχθροῖς τῆς ἀληθείας λαμβανει, καὶ παράδοσιν ἣν οὐκ ἤκουσεν ἐνωτίζεται. Ἀλλὰ μὴ [δεῖ] καταπίπτειν ταῖς ἐκείνων ἀπειλαῖς, μηδὲ ὑποχαλᾷν τι τῆς προθυμίας, μᾶλλον μὲνοὖν καὶ διανίστασθαι, ὅσον μετὰ συμμαχίας πόλεμος· ἐοίκασι γὰρ οι τῆς ἀληθείας ἐχθροὶ τοῖς φιλοπονοῦσι τῶν ποταμῶν τοῦς ῥαγδαίους ἐναντίως τῷ ῥέυματι διανήξασθαι. Ἐκεῖνοι γὰρ ἐπὶ τὰ πρόσω χωρεῖν ἀμιλλώμενοι τῷ ποταμῷ, καὶ μὴ θελοντες συναπέρχονται· οὗτοί τε μυρία κατ᾽ ἀυτῆς φλυαρήσαντες, ἐκείνῃ καὶ ἅκοντές εἰσιν ὁμογνώμονες. Ἀκαταγώνιστον γὰρ πρᾶγμα καὶ πάντα δυνάμενον ἀλήθεια, καὶ μεγάλην τὴν ῥοπὴν ἐφ᾽ ἑκατέρᾳ χαριζόμενον. Οἶδε στεφανοῦν ἐν ἑκάστῳ τιμώμενον, οἶδε χειροῦσθαι πανταχοῦ πολεμούμενον. [vt veritati semper victrici adhæreant;] Μετὰ ταύτης καὶ ἄνοπλος ἄτρωτος, ἄνευ δὲ ταύτης καὶ ὁπλίτης εὐάλωτος. Μάρτυρες δὲ τῶν εἰρημένων οἱ πρὸς οὓς ἡμῖν λόγος· οὐδὲν γὰρ τῆς ἀληθείας φροντίσαι σπουδάζοντες, καὶ αὐτοις τοῖς τὰ στοιχεῖα παιδευομένοις γεγόνασι παίγνια, αὐτοὶ ἑαυτοῖς πρὸς ἀντιλογίαν ἀρκοῦντες, καὶ τῶν οἰκείων κατὰ τοὺς μαινομένους σαρκῶν ἐμφορούμενοι.

[40] Τοιαῦτα τοίνυν ὑποτροχάδην ἀγορεύσας, καὶ τὸ ἱερὸν ῥάκος ἐπὶ τῶν ὤμων περιθεὶς, [ad Imperatorem abit,] την Βασιλέως αὐλὴν σὺν παντὶ τῷ τῆς Ἐκκλησίας καταλαμβάνει πληρώματι· ὃν οὐχ ὡς ἐιώθει χειρὶ καὶ ἀσπασμῷ Βασιλεὺς προσεδέχετο, τεκμηρίοις οὖσιν εἰλικρινοῦς διαθέσεως, ἀλλὰ διάστροφόν τι καὶ μανικὸν ὑποβλέψας προηγεῖτο, καὶ τῆς βασιλείου καθέδρας ἐπείληπτο, τῷ δὲ Δικαίῳ τόπον ἐδίδου τὰ δευτερεῖα τῆς καθέδρας ἐπέχοντα. δὲ Βασιλεῖ μόνος τότε μόνῳ διείλεκται, καὶ ταῖς ἐκ τῶν θείων γραφῶν νιφάσι κατέκλυσε, καιροῦ καλοῦντος ἤδη λελέξεται. Καὶ γὰρ αἱρήσειν τὸν Ἅγιον ᾤετο, τὸ πεπολιορκημένον ἐκεῖνο ὑπὸ ἀσέβειαν ἀνδράριον, εἰ μόνῳ προςβάλλοι, συμμαχίας καὶ ὅπλων ἐστερημένῳ. Ἄρχεται τοίνυν, ὡς ἐκ κατωτάτου βυθοῦ τοῦ θυμοῦ τὸν νοῦν ὑπεκκαίοντος, λέγειν τοιάδε. Τίς, [acriter reprehēditur:] οὗτος, παρ᾽ ὑμῶν τεκταινομένη διχόνοια, μᾶλλον δὲ κατὰ τῆς Βασιλείας νεανικὴ ἐπίσυστασις; γὰρ τοῦ ἡμετερου Κράτους ἐκτὸς συνάγειν καὶ ἑτεροδιδασκαλεῖν καὶ κατεντεύξεις πρὸς τὸ κρειττον ἐπινοεῖν πειρώμενος, οὐδὲν κατὰ τῆς κοινῆς σωτηρίας ἑαυτὸν ἐπαφίησιν. Εἰ μὲνγὰρ ἐπ᾽ ἀναιρέσει τῶν ὀρθῶν δογμάτων τὸ ἡμέτερον Κράτος ποιεῖν τι προῃρεῖτο καὶ τὴν τούτων διασαλευειν ἐπειρᾶτο (ὡς ὑμεῖς φατε) παλμιότητα, εἶχεν ἄν τις καὶ καιρὸν καὶ πρόπον μομφαῖς ἡμᾶς περιαντλεῖν, καὶ ἑτεροδοξίας εἰσφερειν ἐπίκλημα· ἐπεὶ δὲ τῆς τούτων ὀρθοτομίας ἐρῶμεν, καὶ πᾶσαν διχόνοιαν ἐκτρέπεσθαι προαιρούμεθα, καὶ ὁμογνωμονεῖν ἐπὶ τῇ πίστει πάντας βουλούμεθα, τίἀδικεῖν ἐν τούτῳ φαινοίμεθα, τὸ εἰρηναῖον τῇ Ἐκκλησίᾳ πρυτανεύειν ἐθέλοντες; Οὐκ οἶσθα, ὡς οὐκ εὐαρί θμητον μέρος διενοχλεῖ καὶ τῆς Ἐκκλησίας διΐσταται τῆς τῶν εἰκόνων ἔνεκεν χραφῆς τε καὶ στάσεως, ῥήσεων γραφικῶν περὶ τῆς τούτων ἀποτροπῆς ἐπικομιζομλενον διατάγματα; ὧν ἀδιερεύνητα εἰ παροφθείη τὰ προτεινόμενα, οὐδὲν κωλύει μὴ τὸ της πίστεως σύμφωνον εἰς διαιρέσεις λυθῆναι καὶ μὴ πρὸς ἕνωσιν ὀρθοτόμου τὸ λοιπὸν ἰδεῖν συνουλώσεως. Τοῖς οὗν περὶ τούτων διαμφιβάλλουσι πάσης ἄτερ ἀναβολῆς ὑμᾶς διαλεχθῆναι προτρέπομεν, [cum hereticis disputare iubetur;] καὶ πείσειν πεισθῆναι κεκρίκαμεν, ὡς ἂν καὶ ἡμεῖς τὰ δικαίως ἐγνωκότες λεγόμενα, μετὰ τοῦ δικαίου γενοίμεθα, καὶ τούτῳ τὴν ῥοπὴν χαρισαίμεθα. Εἰ δὴν μὴ τοῦτο ποιεῖν κατανεύσοιτε, m τῇ δὲ σιγῇ τὸ δίκαιον ἑαυτοῖς θηρᾶσθαι θελήσοιτε, οὐκ ἄδηλον ὅποι τετάξεται τὸ ὑμέτερον.

[41] [respondet Imperatori,] Ὑπολαβὼν δὲ τῆς ἀληθείας φωςφόρος Νικηφόρος ἀντέφησεν· Οὐ τέκτονες ἡμεῖς, Βασιλεῦ, τῶν πρὸς διχόνοιαν καὶ στάσιν ὁρώντων ὑπάρχομεν, οὑδὲ κατὰ τῆς σῆς Ἀρχῆς ὅπλα τὴν ἡμετέραν εὐχην κεκινήκαμεν· εὔχεσθαι γὰρ ὑπὲρ Βασιλέων, οὐ κατεύχεσθαι παρὰ τῆς Γραφῆς νουθετούμεθα. Οὐδέγε πρὸς ἑτεροδιδασκαλίας νόσον τὸν ὑγιᾶ λόγον τῆς πίστεως παρεκλίνομεν· τοῖς τοιούτοις δὲ καὶ χαίρειν ἐκ τοῦ τῆς ἀληθείας Καθηγέμονος ἐντεταλμένου ἡμῖν, εἰπεῖν παραιτούμεθα. Τοῦτο δὲ ἴσμεν καὶ ὑμῖν εἰδό σι ἐπιβοησόμεθα, ὡς πρῶτον ἀγαθὸν τὴν εἰρήνην εἶναι ὁμολογεῖται παρὰ πάντων ἀνθρώπων, οἷς τι καὶ κατὰ βραχὺ λογισμοῦ πάρεστιν, ὥστε εἴ τις διαλυτὴς ταύτης γένοιτο, τῶν κακῶν ἀιτιώτατος ἂν, οὐ τῶν πέλας μόνον ἀλλά καὶ ὁμογενέσι τοῖς αὐτοῦ ἔιη. Βασιλεὺς οὖν ἄριστος οὗτος ἐκεῖνός ἐστιν, ὅς ἤδη ἐκ πολέμου εἰρήνην διατήθεσθαι ἱκανὸς πέφυκεν· σὺ δὲ, τῶν πραγμάτων εὖ καθεστώτων ταῖς Ἐκκλησίαις, [dum hæresis inuehitur:] πόλεμον ἐπαγειν ἡμῖν ἀιτίαν οὐκ ἔχοντα ἔγνωκας· καὶ τῶν ὀρθῶν δογμάτων, ἐν οἷς τοῦ Χριστοῦ κηρύσσεται σταυρὸς, διαλαμποντων (καὶ γὰρ οὐχ Ἑῴα οὐχ Ἑσπέρα, οὐ Βοῤῥᾶς, οὐ Θάλασσα τῆς τουτων τηλαυγίας ἔξω καθεστηκεν) ἀμυδράν τινα φθοροποιῶν ἀνδρῶν διδασκαλίαν ἀντεγείρειν οὐχ ἥκιστα κέκρικας. Τίς γὰρ ὑμῖν Ρὥμη, τὸ πρωτόβλητον τῶν Ἄποστόλων ἕδος, ἐπ᾽ ἀθετήσει τῆς Χριστοῦ σεπτῆς εἰκόνος συνέπνευσεν ; ἡμῖν δὲ ἐπὶ τῇ ταύτης τιμῇ συμπονεῖ καὶ συνηδεται. Τίς Ἀλεξάνδρεια, [Sediū Patriarchalium, Synodorumq; auctoritatē conuelli:] τὸ τοῦ Εὐαγγελιστοῦ Μάρκου σεβάσμιον τέμενος, τὴν τῆς Θεομήτορος σαρκικὴν δι᾽ ὕλης ἐμφέρειαν ἀναστηλοῦσθαί πο τε συναπείπατο; ἐν τούτῳ δὲ ἡμῖν συνεργεῖ καὶ συμφέρεται. Τίς Ἀντιόχεια, τοῦ κορυφαιου Πέτρου μεγαλώνυμος θακος, ἐφ᾽ ὕβρει τῆς τῶν Ἁγίων συνεδραμεν ἐκτυπώσεως; ἡμῖν δὲ τὸ τούτων ἀρχαἳκον συνεργάζεται γέρας. Τίς Ἱεροσόλυμα, τὸ τοῦ Ἀδελφοθέου κλεινὸν ἐνδιαίτημα, επ᾽ ἀναιρέσει τῶν Παπρικῶν συμπεφρόνηκε παραδόσεων; Τίς ὑμῖν τῶν υπὸ τὴν Ἀρχὴν ὑμῶν τελούντων ἐκουσιαζόμενος Ἱερεὺς, ἀλλ᾽ οὐχὶ βίαν ἀποστὰς, ἀκούσιον συνεπεται καὶ συντίθεται; Ποία δὲ τῶν Καθολικῶν Συνόδων, ὑφ᾽ ὧν τὸ τῆς πίστεως εἰλικρινὲς Πνεύματι θείῳ τετράνωται σύμβολον, ἐπὶ τούτοις ὑμῖν συνεφθέγξατο; γὰρ τῆς τούτων γυμνητεύων συννεύσεως τῇ Ἐκκλησίᾳ δογμάτων ὑφαίνειν περιστολὴν οὐ δυνήσεται. Ἀλλὰ, Βασιλεῦ, μὴ δῷς τῇ ἁιρέσει χεῖρα κάτω κειμένῃ, μηδὲ τῇ εὐλόγῳ σιγῇ καταδικασθείσῃ φωνὴν κατὰ τῆς Ἐκκλησίας ἐμπνεύσειας διὰ φωνῆς. Ἀυτὴ μετὰ τῶν αὐτῆς εὑρετῶν ἀπεῤῥίφθω ἐς μακρὰν, οἰχεσθω ἐς κόρακας, ἀποπεμπέσθω ἐς Κυνόσαργας· δὲ τῆς Ἐκκλησίας ἀσύγκριτος ἀεὶ μενέτω μεγαλοπρέπεια. Οὐδὲν μέρος τῆς ὑφ᾽ ἡλίῳ, ὡς φθάσας τῷ ὑμετέρῳ εἴρηκα Κράτει, ἕκατι τῶν ἱερῶν εἰκόνων ταύτην παραλιπεῖν προτεθύμηται, οὐδὲν κατὰ τῆς νομίμου αὐτῆς εὐταξίας ἀταξίαν ποτὲ μεμελέτηκεν· πάντοθεν γὰρ τὸ ἠρεμαῖον καὶ στάσιμον ἔχουσα, καταιγίδων καὶ σάλων καὶ αὐτῶν τῶν τοῦ ἅδου πυλῶν κατισχύουσα φαίνεται. Μὴ τὰς νεωτεροποιοὺς διδασκαλίας κατὰ τῆς προβεβηλυιας ἠμῶν ἐπαφήσητε παραδόσεως· αὗται γὰρ πρὸς χάριν, οὐ τὰ τοῦ Κυρίου λαλεῖν μεμαθήκασιν, αὗται τῶν ἀπὸ κοιλίας φονούντων εἰσὶν ἐξαμβλώματα. Εἰ δέ τις τῶν ἑτεροδόξων τὴν ὑμετέραν ὀρθὴν παρεσάλευσε νῆψιν (ἴσμεν γάρ σε καὶ πρὸ τοῦ στέφους τῇ ἀμωμήτῳ πίστει προςκείμενον) καὶ λόγος χραίνειν ἀκοὰς δυνάμενος τὸ ὑμέτερον οὖς διελασας παρέπεισε, καὶ σκῶλον ὑμίν ἀπεγέννησεν, [satisfacturum se Imperatori recipit: cum damnatis hæreticis disputare renuit.] εὑρέσθαι δὲ τὸν τούτου λύσιν εἰ ἱμέρεσθε, ταύτην ἐπιφύσει Θεοῦ παρέξειν ὑμῖν βεβαιούμεθα. Χρεος ἡμῖν τοῦτο, καὶ χρεῶν ἁπάντων ἀναγκαιότατον, τοῦ τὸ σκάνδαλον ὑμιν ἐπαφέντος, Θεοῦ διδοντος, ἀναστεῖλαι προθελυμνα. Διᾶραι δὲ στομα καὶ τὰ τοῦ πνεύματος μετὰ τῶν ἔξω τοῦ πνεύματος συζητεῖν οὐκ ἀναγκαῖον τιθέμεθα, κᾄν εἰ πάσης ἀνάγκης πειραθείηκεν αἰτια, οὐδὲ ταῖς ὑπ᾽ ἐκείνων ἀποκνισθείσαις γραφικαῖς καὶ Παπρικαῖς ὑπήκομεν ρἥσεσι. n Πάλαι γὰρ ὑπὸ πολλων ἐλεγχθεῖσαι, καὶ Πατέρων, τεθνηκασΙ.

CAP. VII

[42] Καὶ Βασιλεὺς ὑποφθασας φησίν Ἀλλ΄ οὐδὲ Μωϋσῆς σοι περὶ τουτων τῆς ἀληθοῦς πεφωτικέναι φαίνεται ῥήσεως; Οὐκ ἂν δὲ ἀμφιγνόιης ὡς Θεοῦ λόγοι τοῦ Μωσέως οἱ λόγοι, μήτε εἴδωλον, μήτε ὁμοίωμα ποιεῖν ἐπιτρέποντος, [Obiectioni Imperatoris ex Moyse de nō faciendo sculptili, respondet,] οὐκ ἀνθρώπου μόνον, ἁπλῶς δὲ οὕτω καὶ ἀορίστως, μὴ τῶν κατ᾽ οὐρανὸν ἀεροπορούντων, μὴ τῶν ἐν γῇ διαιτωμένων, μὴ τῶν ἐν ὕδασι νηχομένων; Πῶς οὖν ὑμεῖς εἰκόνας δημιουργοῦντες προσάγετε αὐταῖς τιμὰς, ἅς Νομοθέτης ἀπηγόρευσεν; Ο ΠΑΤΡΙ ΑΡΧΗΣ. Ὧς εἰς βαθύ τε καὶ ἀχανὲς ζητήσεως πέλαγος ἀνάγεις ἡμᾶς, [indicato prius vario hominum affectu,] Βασιλεῦ, πολλοὶμέν πολλάκις διέπλευσαν, οὐδεὶς δέγε, ὅσα ἴσμεν ἡμεῖς, ἐπὶ τὸν λιμένα τῆς ἀκριβείας ἀφίκετο. Οἱ μὲνγὰρ καίτοιγε ἄτοπόν τι ὀιόμενοι τὰς εἰκόνας χρῆμα καὶ ἑλληνικῆς ἔκγονον πλάνης, ἐν μὲντῷ ἀφανεῖ τῆς ψυχῆς κριτηρίῳ διαβάλλουσί τε αὐτὰς καὶ τοῖς κατηγόροις συντίθενται· ἐπὶ δὲ τῶν πραγμάτων ἐλθόντες πρύμναν τε ἐκρούσαντο, καὶ ἐναντία δρῶσιν οἷς ἔγνωσαι· εἰκόνες τε γὰρ αὐτοῖς εἰσι καὶ ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις καὶ ἐν ταῖς ἀγοραῖς καὶ ἐν τοῖς ὄικοις, ἤδη δὲ καὶ ἔνιοι συνοδοιπόρους ἔχουσι καὶ ὁμοδιαίτους καὶ πεζοποροῦντες καὶ πελαγίζοντες· Οἱ δὲ τελέως πρὸς τὴν ἀπορίαν ὀκλάσαντες, εὐθὺς ἐκ πρώτης συμπλοκῆς τὰ ὅπλα τῆς ψυχῆς ἀποῤῥίψαντες, νῶτα τῷ πολεμίῳ παρέσχοντο· καὶ ὄυτε Προφητῶν αὐτοῖς τιμῶνται εἰκόνες, ὄυτε Ἀποστόλων μορφαὶ, ὄυτε Μαρτύρων γραφαὶ· ἀλλὰ τούτων ἁπάντων ἀπηλλαγμένας τὰς Ἐκκλητίας συστήσαντες, ἀσχηματίστους καὶ τόπον ἐκτὸς τῷ ἀοράτῳ τε καὶ ἀσωμάτῳ Θεῷ τὰς ἑαυτῶν ἱκεσίας ἀνάγουσιν. Ἀλλ΄ εἰ δοκεῖ μὴ περὶ τὴν ζήτησιν ἀποκάμωμεν, μηδὲ ἀμελῶμεν τῆς θύρας, εἰ μὴ ἐν κύκλῳ περιόντες, καὶ ἰχνηλατοῦντες τῷ λόγῳ ἐν δικτύοις αὐτὴν ἀλήθειαν ἐμβάλωμεν. Ἄκουε δῆτα τοῦ λόγου, ἐ͂υ μάλα σοφοῦ τε καὶ ἀληθοῦς, ὅν ἀποδέξῃ καὶ ἐπαινέσεις, εἰ τῷ ὄντι τοῦ ὄντος ἐρᾷς καὶ τῆς ἀληθείας ἐφίεσαι.

[43] [Ægyptiacū de Deo errorem Mosaici præcepti occasionem atque rationem fuisse,] Οὐκ οἶσθα, οἷά τις πρώην περὶ Θεὸν τὰς Αἰγυπτίων ψυχὰς ἐπενέμετο πλάνη; καὶ ὡς τὴν ἄκτιστόν τε καὶ ἄϋλον τοῦ Δεσπότου δόξαν καταγαγόντες εἰς ὕλην καὶ εἶδος, ἀνδρίκελόν τι ταύτην καὶ ἀνθρωποειδῆ τετιμήκασιν; οἷος ἦν ἄρα ἐκεῖνος Ὄσσιρις, Τυφὼν Ὦρος, Ἶσις, καὶ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων Θεῶν κατάλογος, ὧν διελέγχει καὶ ἀποδείκνυσι τὴν ἀκρασίαν βίος, τὴν δὲ πλεονεξίαν πόλεμος, τὴν φύσιν θάνατος. Τί δή; ἄχρι τούτου τὸ Θεῖον ἔστησαν, καὶ εἰς ἄλογα ζῶα καὶ ἀλόγων εἴδη τὸ Θεῖον εἶδος τετύπωτο αὐτοῖς καὶ μεμόρφωτο· καὶ προσεκύνουν μὲνὡς Θεὸν τὸν κύνα, ὑμνεῖτο μόσχος Ἄπις, τράγος Ἑρμῆς, καὶ ἰχθὺς Ἀθηνἁ, καὶ γνώμῃ ἀλόγῳ τὰ ἄλογα Θεοὺς ἀνηγόρευον· ἤδη δὲ αὐτὰ καὶ ἐν ἀλλήλοις συνθέντες, πολυμόρθους τινὰς καὶ πολυειδεῖς Θεοὺς ἀνεπλάσαντο· τὸν μὲντραγόπουν δημιουργοῦντες· Πᾶν οὗτος ἦν· τόδε πρόσωπον κυνὸς περιάπτοντες· Ἄνουβις, οἶμαι, ἐλέγετο, μή τε ἀνὴρ εἶναι ὁλόκληρος μήτε κύων ἐντελὴς συγχωρούμενος. Πότερον ψεύδομαι ταῦτα διεξιὼν, ως ἀληθέσι συντίθεσαι; ΒΑΣΙΛΕΥΣ. Ἀληθεύεις. Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ. Ἐπεὶ οὖν ἐκεῖνος Νομοθέτης τὸν παραδεδομένον αὐτῷ παρὰ τοῦ Θεοῦ λεὼν ἀπὸ τῆς Αἰγύπτου ἐξάγων, τὰς ἐντακείσας ἐκεῖθεν ταῖς αὐτῶν ψυχαῖς δευσοποιοὺς κηλίδας ἀποσμήχειν τε καὶ ἀποκαθαίρειν βουλόμενος, ἵνα μὴ ἀνθρωποειδὲς καὶ ἀνδρείκελον ἡγῶνται τὸ Θεῖον, ἑτέρας ζώων εἰδέας· παραινεῖ ὡσαύτως καὶ νομοθετεῖ τῷ λόγῳ τοιάδε· Μὴ κατὰ τὸν ἐν Αἰγύπτῳ πολιτεύεσθε τρόπον, ἄνθρωποι, μηδὲ ἐξ ἐκείνων ἀτύπως μαθόντες Θεοῦ εἰκὼν ἐν ὑμῖν τελεῖται, ἐκ τῶν ἐν ἀέρι διἳπταμένων, ἐν γῇ κινουμένων, ἐννηχομένων τοῖς ὕδασιν· οὐ γὰρ ταῦτα Θεὸς, καὶ εἰ τοῖς Αἰγυπτίοις δοκεῖ, [& Israëlitis inculcatū, ne eum errorem amplecterētur:] οὐδὲ ἐν εἰκόνι γραπτέον, τὸ μὴ θεωρηθῆναι δυνάμενον. Ἀνείδεον γὰρ τὸ Θεῖον καὶ ἀσχημάτιστον καὶ ἀόρατον, καὶ τῶν φαι νομένων καὶ ὀφθαλμοῖς ἀνθρώπων ἐγνωσμένων οὐδὲν· ἀλλὰ νῷ μόνῳ θεωρητὸν, εἴπου τις καὶ τοῦτο δυνήσαιτο. Εἰ γὰρ δημιουργὸς τῶν πάντων, οὐκ ἂν ἓν αὐτὸς ἔιη τῶν πάντων· καὶ εἰ διὰ πάντων διήκει, οὐκ ἂν ἐν ἑνὶ προβλεῖτο. οὖν Νομοθέτης ἐπὶ μόνου Θεοῦ διμιουργεῖν εἰκόνας ἐκώλυσε. Καὶ ὅτι τοῦτο σαφὲς, πρῶτον αὐτὸς τοῦτο δηλώσει τοῖς ἐπαΐειν ὀρθῶς τῶν γεγραμμένων ἐθέλουσιν· ὡς γὰρ περὶ Θεοῦ τὸν λόγον προφέρων, καὶ πρὸς μόνον αὐτὸν ἀναφέρων τὸ ἔπος, ἐπάγει που λέγων· Οὐ γὰρ προσκυνήσεις αὐτοῖς, οὐδὲ μὴ λατρεύσῃς αὐτοῖς· ἐγὼ γάρ εἰμι Κύριος Θεός σου, Θεὸς ζηλωτής· μὲνγὰρ ἀσεβής τε προπέτεία καὶ ἄτοπος ἔννοια, ἥτις ἄρα ποτὲ τὸν πάσης ἐπέκεινα φύσεως καὶ οὐσίας καὶ γνώσεως, ὃν οὐδεὶς ἑώρακεν οὔτε μήποτε θεάσασθαι δύναται, τούτου μορφὴν καὶ τύπον ἐκ τῶν φαινομένων τὰς ἐννοίας λαβὼν, ἑαυτῷ τολμηρῶς ἀναπλάσεται· οἷα παρ᾽ Ἕλλησιν ἀσεβῶς ἐτολμήθη, καὶ Θεὸν ζητοῦντες οὐκ ἄνω τὸ ὄμμα τῆς φυχῆς ἔτειναν, οὐδὲ ὑπὲρ αἰθέρα καὶ οὐρανὸν τῷ νῷ κουφισθέντες, ἐκεῖ διηρευνήσαντο τὸ ποθούμενον· ἀλλ᾽ εἰς γῆν καὶ ὕλην κατενεχθέντες, καὶ πᾶσαν αυτῶν τὴν σοφίαν κάτω κενώσαντες, τὰ φανέντα Θεὸν ἀνηγόρευσαν. Εἰ δέ τις ἀνὴρ, Βασιλέα τιμῶν, Στρατηγὸν ὑμνῶν, [viuentem Imperatorē, Ducem, aliosq; pingi posse;] ἀριστέα θαυμάζων, εἰκόνας αὐτῶν ἀπεργάζηται, ἀδικῆσαι οἶμαι οὐδὲν, εἰ, ὂν ἐπαινεῖ τῇ ψυχῇ καὶ οἶδεν ὄφθαλμοῖς, παραστήσει τοῖς χρώμασι· μόνον μὴ τιμάσθω, κατὰ τοὺς ἐκείνων φληνάφους καὶ λήρους, ὡς Θεός ποτε τὸ γινόμενον· τοῦτο γὰρ ἤδη ἐστὶν, καὶ Μωϋσῆς ἀπείργει, καὶ Χριστιανὸς νόμος μισεῖ, καὶ Θεὸς γενέσθαι οὐ βούλεται· Τὴν γὰρ ἐμήν, φησι, δόξαν ἑτέρῳ οὐ δώσω. Ὅς μὲνοὕτως ἐπαΐει τῶν τοῦ Νομοθέτου λογίων, ἀκραιφνὲς μέν αὐτῷ τηρεῖται τῆς διανοίας τὸ ὄμμα, ἀτρέπτως δὲ τὸ ἄτρεπτον καθορῶν, οὐ τύπον, οὐ χρῶμα περιἳέναι ἐννοεῖ, οὐ τόπον χρόνον, ὅσα τοιαῦτα σωμάτων ἴδια, πρὸς ἑαυτὰ τὸν νοῦν διὰ τῶν ὀφθαλμῶν ἐπισπώμενα· ἀλλ᾽ αὐτοῦ που περὶ τὸ ἀσώματον ἑαυτὸν ἐρείδων, ἀκίνητός τε καὶ ἀτρεμὴς περὶ τὸ ἀγαθὸν ἕστηκεν, ἀθάλωτόν τε καὶ ἀπαθῆ τὴν ἑαυτοῦ φυλάττων ἐνέργειαν. δὲ ἄλλως αὐτῶν ἀκροώμενος, καὶ πρὸς τὸ ἀειδές τε καὶ νοερὸν ἰλιγγιάσας ἀτονίᾳ ψυχῆς, τῆς περὶ Θεοῦ ἀπολισθήσας ἐννοίας ἄστατος λήθης πεδίον ἁλᾶται, περὶ σώματα καὶ γῆν εἰλυσπώμενος.

[44] Τί οὖν, εἰ καὶ αὐτοὺς ἐκείνους τοὺς κατὰ Μωϋσέως πολιτευσαμένους ἄνδρας ὁσίους, μὴ πεφυλαχότας τόνδε ἐπεδείξω τὸν νόμον, μηδὲ πεφευγότας τῶν οὐρανοῦ καὶ ἐπὶ γῆς τῶν ἐν θαλάσσῃ ποιεῖν τὰ ἰνδάλματα, εἰ κατὰ τὰς σὰς ἀορίστους ἐννοίας νοῖτο λόγος; ΒΑΣΙΔΕΥΣ. Πῶς καὶ τίνα τρόπον; ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ. [Simulacra in lege veteri innoxie vsurpata;] Μῶν οὐκ ἀκήκοας, Βασιλεῦ, ὡς ὀικοδομῶν τὸν νεων Σολομὼν, τὴν χαλκῆν ἐκείνην τοῦ ἱεροῦ περιβόλων ἐντὸς ἐτεκτῄνατο θά λασσαν, ἐν ᾗ τὰς χεῖρας οἱ Ἰερεῖς αἵματι καὶ λύθρῳ πεπαλαγμένας ἐκάθαιρον; Ἐπὶ τίνων οὖν ταύτην άπῃώρησεν; Οὐχὶ δυοκαίδεκα βόας χαλκεύσας καὶ τούτους ὑποθεὶς, ἐπ΄ αὐτῶν τὴν θάλασσαν ἥπλωσεν; Πῶς οὖν φυλάτει τὸν νόμον, ὁμοίωμα βοῶν ἐν τοῖς τελουμένοις αὐτῷ ποιησάμενος; δι᾽ ὧν, οἶμαι, ὑπέγραφεν, ὡς τῶν Ἀποστόλων ἰσάριθμος χορὸς, οἱ σοφοὶ τοῦ λόγου βουεργάται, τόνδε τὸν κόσμον, τὴν θάλασσαν, [boues maris ænei,] εἰς ὕψος ἄιροντες τῇ γεηπονίᾳ τῆς εὐσεβείας, μεμολυσμένας ἅιμασι θυσιῶν τῶν Ἱερέων τὰς χεῖρας ἐκάθαιρόν τε καὶ ἔσμηχον τῆς διδασκαλίας τοῖς νάμασιν, ἵνα ἐκείνων ἀπαλλαγέντες ἀναίμακτον θυσίαν τῶ Δεσπότῇ προςφέρωσιν. Τί δὲ, [leones in throno Salomonis:] ποικίλους καὶ πολυτελεῖς κατασκευάσας θάκους, οὐ λεόντων ἐν αὐτοῖς ἐτίθει μορφὰς, τοὺς μέν ἄνωθεν ἐπὶ τοὺς ἀγκῶνας ἐρείσας, τοὺς δὲ ἔνερθεν ἀνὰ τοὺς βαθμοὺς ἁρμοσάμενος; ἐλέφας δὲ ἦν τῶν λεόντων ὕλη.

[45] Καὶ νί ἂν ταῦτα περὶ ἑτέρων σοι φαίην; Ἑξὸν καὶ αὐτὸν ἐπιδεικνύναι τὸν Νομοθέτην, εἰ οὕτω νοοῖτο, τοῖς οἰκείοις θεσμοῖς οὐχ ἑπόμενον· οὐκ οῖσθα γὰρ ὡς ἱλαστήριον ἐκ καθαροῦ χρυσίου κατεσκεύασεν, καὶ τοῦτο ἄνωθεν τῆς χρυσῆς ἐπέθηκε κιβωτοῦ· καὶ, ὡς Παῦλος, εἰς τὸν Σωτῆρα καὶ Κύριον ἡμῶν τὸ Ἱλαστήριον εἴληφεν. [a Moyse constituta ad Propitiatorū duo Cherubim,] Τί δὴ οὐχ ὕπερθε τοῦ ἱλαστηρίου δύο Χερουβὶμ κατεσκεύασεν διἳέντα τὰς πτέρυγας ἐπισκιάζουσί τε αὐτὸ καὶ συγκαλύπτουσι, καὶ ἀφθέγκτῳ βοῇ σιωπῶντα κηρύττουσι τὴν κρυφίαν καὶ ἄγνωστον τοῦ ἐπὶ γῆς φανέντος Θεότητα; Νοερὰς δὲ εἶναι ταύτας οὐ συντίθῃ δυνάμεις, ἀνὰ τὰς οὐρανίους σελασφόρους πτυχὰς περιπολοῦντα περὶ Θεὸν καὶ χορεύοντα, τῇ οἰκείᾳ γανουμένας γαλήνῃ καὶ τῷ πλήθει τῆς γνώσεως, ἣν ἀμφὶ τὸ ποθούμενον ἔχουσι; Πῶς οὖς εἰκόνας τούτων Νομοθέτης, τὰς εἰκόνας, ὡς ἔφης, ἀπαγορεύων, εἰργάσατο; Ἤδη δὲ ἄρα, καὶ πίπτοντά ποτε τὸν Ἰσραηλίτην λεὼν ἐν τῇ ἐρήμῳ θεώμενος (τὸ δὲ πάθος ἦν ἐξ ἀφανῶν σχωρίων ὄφεις ἕρποντες, [& erectum serpentem æneū Christi in cruce figuram:] καὶ ἐαυτοὺς βέλη θανάσιμα τοῖς ὁδοιποροῦσιν ἐπαγοντες) τὸν χαλκοῦν ἐκεῖνον ἐδημιούργησεν ὄφιν, ἐπὶ σημεῖόν τε αὐτὸν ἐπῃ ώρησεν, εἰς ὅν ἀφορῶντες αἱ ἐναντίαι δυνάμεις οἱ ὄφεις, οἱ μὲνἐνεκροῦντο, οἱ δὲ ἀφανῶς τετρωσκόμενοι ἀθρόον τῶν πληγῶν ἠλευθεροῦντο. Τοῦτο δὲ ἄρα ἐκεῖνο τὸν ἐμὸν Ἰησοῦν ἐδήλου, φασὶν, καὶ ἐσήμανεν, ὅν ἐπὶ ξύλου κατιδοῦσαι τοῦ σταυροῦ ἐωρούμενον, αὐτίκα νενέκρωντο, καὶ ἀπνοῖ γεγόνασι, καὶ τὸν κατὰ ἀνθρώπων αὐτοῖς σεσωρευμένον τῆς κακίας ἰὸν εἰς κενὸν ἐμοῦσι καὶ ἀποπτύουσιν· οἱ δὲ εἰς αὐτὸν ἡμεῖς ἀποβλέποντες, τὰς ἐξ αὐτῶν φερομενας πυρφόρους ἀκίδας, οἱ μεν παντελῶς οὐ δεχόμεθα, οἱ δὲ καὶ βληθέντες σωζόμεθα. δὲ τῶν ὄφεων προστάτης δράκων, τοῦ κρεμασθέντος ἐπὶ ξυλου τὴν ἰσχὺν ἐννοῶν, καὶ τῶν ἐκεῖθεν ἀφεθέντων αὐτῳ μεμνημένος βελῶν, ἄψοῤῥος ὄιχεται, φόβῳ πληγῆς παλαιᾶς νέαν ἀεὶ σύμφοραν ὀδυρόμενος. Ὁρᾷς, ὡς οὐκ ἀσφαλὲς, οὕτως εἰκῆ τε καὶ ἀορίστως νοεῖν τὰ ὑπὸ τοῦ Νομοθέτου λεγόμενα;

[46] Εἴσῃ δὲ κᾀκεῖνο, Βασιλεῦ, εἰ γέ που μέμνησαι, ὅτου χάριν ποτὲ πρὸς τὸν Ἰσρα̈ηλιτην Νομοθέτης λεὼν ἐχαλέπῃνεν; Ο ΒΑΣΙΛΕΥΕ. Οἶδα ὡς πολλάκις, ὅτου δὲ νῦν ἐμνήσθης οὐκ οἶδα. Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ. Ὅτε τὸν χρυσῆν τοῦ μόσχου κεφαλὴν ἐσχεδίασεν, [an vitulo aureo crimen fuisse, quod Deus proclamatus cultusq; sit,] ὡς ὀρθότατα αὐτοῖς ἐχαλέπῃνεν. Ἐπιλαθόμενοι γὰρ τὴν ἐν Αἰγύπτῳ θαυματοποιΐαν, τὴν ἐν θαλάσσῃ μεσσηπορείαν, τὴν πρωτοτόκων ἀθρόαν τελευτὴν, τὴν τῶν στοιχείων μεταβολὴν, ὡς Νομοθέτης ἐπιτροπευε, τοῦ μόσχου τὸ κάρα Θεὸν ἀνηγόρευσαν. Μή τι οὖν τοῦτό σοι πλημμελεῖν δοκῶσιν, Νομοθέτης αὐτοῖς ἐγκαλεῖ, ὅτι μόσχον εἰκῆ καὶ ἁπλῶς ἀνετυπώσαντο; Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ. Διὰ τί; Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ. Ὅτι εἴπερ ἐκείνοις κατὰ τοῦτο μεμψώμεθα, καὶ Σολομῶντος κατηγορήσομεν, ὡς βόας καὶ αὐτοῦ πλαστουργήσαντος. Οὐκ οῦν κατ᾽ ἐκεῖνο καὶ ἡμεῖς τοῖς ἀνδράσι μεμφόμεθα, καὶ Νομοθέτης ἐγκέκληκεν. ἀλλ᾽ ὅτι τὸν βοῦν Θεὸν ἀνηγόρευσαν, καὶ τὴν ἐπ᾽ Αἰγύπτου σωτηρίαν εἰς αὐτὸν ἀσεβῶς ἀνετίθεσαν. Οὐχ ὁμόιωμα γοῦν ποιεῖν ἁπλῶς διεκώλυσεν, ἀλλὰ Θεοῦ ποιεῖν ὁμοίωμα. Διὰ τοῦτο καὶ Λόγος γέγραφεν, [ex mulierū inauribus fabricatus,] ὡς τὰ χρυσᾶ τῶν γυναίων ἀφελόντες ἐλλόβια τὴν χρυσῆν ἐκείνην εἰργάσαντο κεφαλὴν τοῦ μόσχου· ὑποδηλῶν, ὡς οἰμαι, καὶ αἰνιττόμενος, ὡς τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων οἶκοὴ παραλαβοῦσα τοὺς περὶ Θεοῦ ἀκιβδήλους λόγους, εἶτα εἰς ἑτέρας ἐκπεσοῦσα δόξας, ἀπεκόσμησε καὶ ἐγυμνώθη, p καὶ τὸν ἐκβληθέντα τοῖς αὐτῶν ὠσὶ κόσμον ἀφῄρηται. Ἀλλὰ καὶ Νομοθέτης, ὡς αὐτός φησιν Λόγος, καταλεάνας τὸν μόσχον καὶ ἐπισπείρας τῷ ὕδατι, [& ideo in cineres redactū fuisse.] ἐπότισεν αὐτὸν τὸν λεών. Τί τοῦτο δηλῶν; Ἰδὼν, ὡς οἷμαι, τοῦτον τὴν περὶ εἰδώλων ἀγνοοῦντα πλάνην, καὶ μὴ νενοηκότα τὸ μέγεθος ὅσον ὑπάρχει τῆς βλάβης, τοὺς περὶ αὐτῆς λόγους λεπτύνας καὶ περιξύσας καὶ καταληπτοὺς ποιησάμενος, ἐδίδαξεν αὐτοὺς, καὶ τὸν λεὼν ἐπότισε, καὶ ταῖς καρδίαις γε ἔνδον ἐνέβαλεν, ἵνα μὴ ἄγνοιά τις ἀσεβείας ῥαδίως ἀυτοῖς περιπίπτοι.

CAP. VIII

[47] Ἀλλὰ γὰρ ἐρωμένῳ μοι κᾀκεῖνο λέγειν. ΒΑΣΙΛΕΥΕ. Ποῖον δή; ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ. [Picturas atque imagines vbiq; receptas esse,] Οὺκ ἀνθρώποις ἔθος καὶ δημιουργοῦσι πολλάκις λέοντας βλοσυροὺς δεινὸν ὑπβλέποντας, σῦς ἀγρίους τὴν χαίτην ἐπιφρίσσοντας, ὡς ἐν πεδίῳ καὶ ὄρεσιν ἵππους ἐμπρεπῶς δια θέοντας, ὀρνέων εἴδη κελαδεῖν δοκούντων, ὡς τὴν ἀκοὴν ὑποσχεῖν πολλάκις ἵνα τῆς φωνῆς ἐπακροάσειαν; Καὶ ταῦτα ἄνθρωποι οἱ μὲντοίχοις ἐγγράφουσιν, οἱ δὲ πέπλοις ὑφαινουσιν, ἤδη δὲ ἔνιοι καὶ χᾳλκοῦς καὶ χρυσοῦς πλαστουργήσαντες θυμηδίας καὶ ὥρας χάριν, ἐν οἴκοις ἱστωσιν ἐν ἀγοραῖς ἀνατίθενται. Τι οὖν; Ταῦτα ἀνθρώπους τῶν ἀνθρώπων ἐλυμήναντο βίον, εἰ μὴ κατὰ τὴν τῶν Ἑλλήνων ἀσεβῆ τερθρείαν, [si nihil deitatis illis tribuatur:] τὰ πεποιημένα Θεὸν ὀνομάσωσιν; Εὶ δέ τις ἄφρων ἀνὴρ, δαιμόνων πλάνῃ πειθόμενος, Θεόν τι τούτων ἡγήσεται, οὐκ ἂν αὐτίκα λίθοις βαλούμεθα, πυρὶ καταφλέξομεν, θηρίων στόμασιν ὠμοβόροις παρέξομεν;

[48] Λεία οὖν ἐστιν ὁδὸς, Βασιλεῦ, τοῦ καλῶς βουλεύεσθαι εἰδέναι τε καὶ ἐπίστασθαι, ὡς ἐπὶ μόνου Θεοῦ τὰς εἰκόνας τελεῖν Νομοθέτης εἶρξέ τε ἡμᾶς καὶ ἐκώλυσεν· καὶ, εἰ τοῦτό φαμεν, οὔτε τοῖς πάλαι κατὰ τὸν νόμον πολιτευσαμένοις μευψόμεθα, οὔτε Χριστιανοὶ πλημμελοῦμεν, Μαρτύρων ἄλλως ἀνθρώπων ὁσίων τελοῦντες εἰκόνας, καὶ τῷ φαινομένῳ δηλοῦντες αὐτῶν τὰ μὴ φαινόμενα. Καὶ, εἴ μοι πείθηται πᾶς εὐσεβεῖν βουλόμενος, οὕτω διακριτέον καὶ διοριστέον τόνδε τὸν λόγον, καὶ ὡς δύο τινὰς ὅρους θετέον, οὓς ἀνατρέπειν τε καὶ συγχεῖν οὐχ οἷόντε. Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ. [Dei ipsius vetita simulacra: nō Christi & Sanctorū,] Πῶς καὶ τίνα τρόπον; Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ. Ὡς Θεοῦ εἰκόνας οὐ ποιητέον, ἀλλὰ καὶ εἴ τις ἑγχειροῖ τι τῶν τοιούτων, ὡς τῶν Ἑλληνικῶν κοινωνὸν δογμάτων ποιναῖς ὑποβάλλειν ἐσχάταις· ἀνθρώπους δὲ ὁσίους γραπτέον, τῇ πρὸς Θεὸν παῤῥησίᾳ καὶ τῷ καθαρῷ τῆς ζωῆς ἐναβρυνομένους, καὶ μέσους πῶς ἡμῖν καὶ πορθμέας πρὸς αὐτὸν ἐσομένους, καὶ ἀνάγοντας μὲν τῷ Θεῷ τὰ αἰτούμενα, κατάγοντας δὲ ἡμῖν ἐπὶ Θεοῦ τὰ διδόμενα. Οὐ γάρ ἐστιν, οὐκ ἔστιν εἷς, Βασιλεῦ, τῷ Θεῷ προσιόντων, ἀπὸ Θεοῦ τιμωμένων τρόπος· ἀλλ᾽ παῤῥησία συμμετρεῖται τῷ βίῳ, καὶ τῇ πολιτείᾳ κατάλληλος ἀντίδοσις ἕπεται. Θεὸς μὲν γὰρ ὢν ἀεὶ, [qui Deo seruientes] γένεσίν τε οὐκ ἔχων· τὸ δὲ οὐκ ὂν ἀεὶ, γενόμενον δὲ ὕστερον, τὴν γένεσιν ἐκ τοῦ ὄντος ἐδέξατο. Καὶ κατὰ τόνδε μὲν τὸν λόγον, δοῦλον ἂν καλοῖτο Θεοῦ πᾶν τὸ ἀεὶ γινομενον· τὸ γὰρ γεγονὸς, δοῦλον ἂν δικαίως τοῦ πεποιηκότος νομίζοιτο. Τῇ δὲ πρὸς Θἐὸν οἰκειώσει, καὶ τῇ διαφορᾷ τῆς ἐκεῖθεν αἴγλης, διάφορός τε καθ᾽ ἕτερον τρόπον προσηγορία καὶ κλῆσις τοῖς προσερχομένοις ἐντιθεται. Ὅσοι μεν γὰρ φόβῳ κολάσεως τῶν πλημμελημάτων ἀπέχονται, [non vt flagriones,] οὗτοι θεράποντες ἂν λέγοιντο Θεοῦ, μαστιγίαι τινὲς αληθῶς καὶ δοῦλοι, πληγῶν καὶ εἱρκτῆς καὶ τῶν ἐπ᾽ αὐταῖς ἀπειλῶν ἵνα μὴ ἁμάρθωσι χρήζοντες, οἱ δὲ μελλόντων ἀγαθῶν ἐλπίδι πρὸς τὸ ἀγαθὸν νεύσαντες, οἰκέται μὲνοὐκ ἂν ὀνομάζοιντο, μισθωτοὶ ἂν εἶεν, [& merce narij solent:] ὡς ἄν τις φαίη, Θεοῦ κέρδους ἕνεκά τε καὶ μισθοῦ τὰ δεοντα πράσσοντες. Ὅσοι δ᾽ αὖ τούτοις ὑπεραναβεβηκότες, καὶ πρὸς τὸ καλὸν ἀκραιφνῶς φανέντες, οὐ προςδοκωμέν ης φόβῳ κολάσεως, οὐ τῶν μελλόντων ἀγαθῶν ἐλπίδι πρὸς τὸ ἀγαθὸν ἄττουσιν, [sed vt filij;] ἀλλὰδἰ αὐτὸ τὸ καλὸν τὸ καλὸν κατεργάζονται, οὗτοι τῶν ἀκηράτων τῆς σοφίας θησαυρῶν ἐμπλησθέντες, υἱοὶ Θεοῦ καλοῖντ᾽ ἂν δικαίως, Θεοῦ κληρονόμοι καὶ συγκληρονόμοι Χρὶστοῦ χρηματίζοντες· οἱ καὶ ἄνθρωποι πεφυκότες ὑπὲρ ἀνθρώπων Θεὸν τῶν ἁπάντων πλέον ἱκετεύοντες πειθουσι, [precibus Deum inflectunt.] καὶ τονδε μὲνἕτι πολοῦντες τὸν ἀλίμονα καὶ ἄτακτον χῶρον, μάλιστα δὲ τότε γυμνωθέντες ῥακίων; καὶ τὴν ὀστεΐνην καὶ βρίθουσαν ἀποτιναξάμενοι κόνιν, τῇ ὕλῃ τὴν ὕλην προςρίψαντες, πρὸς τὸν ἵλεών τε καὶ ἀγαθὸν Δεσπότην καθαροὶ καθαρῶς ἀναδράμωσιν.

[49] Ο ΒΑΣΙΛΕΥΕ. Τί οὖν; τῶν Ἑλληνικῶν οὐ κοινωνουσι δογμάτων οἱ τῶν ὁσίων, ὡς ἔφης, ἀνθρώπων δημιουργοῦντες εἰκόνας; Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ. Οὐχ οὕτως ἁπλῶς κατηγορητέον αὐτῶν, ἀλλὰ σκοπητέον καὶ διερευνητέον. Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ. Πῶς Χριστιανοὶ τὰς τοιαύτας δημιουργοῦσιν εἰκόνας; πῶς γράφουσιν; Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ. Μὴ Βασιλεῦ, [Imaginum Christianā religionem vindicat ab errore Gentilium,] τῆς ἀῤῥήτου καὶ ὑπερουσίαν μεταδιδόασι τοῖς γραφομενοις οὐσίας; ΒΑΣΙΛΕΥΣ. Οὐ δῆτα. Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ. Θνητοὺς δε αὐτοὺς φρονοῦσιν ἀνθρώπους; Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ. Ναί. Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ. Τίς οὖν μέμψις, εἰ ὡς ἀνθρώπους εἰδότες, ὡς ἀνθρώπους γραφῇ παραδίδομεν; καὶ τὴν Θεοῦ προσηγορίαν, ἐξαίρετον οὖσαν καὶ τοῖς γεγονόσιν ἐπιτεθῆναι κυρίως φυσιν οὐκ ἔχουσαν, ἐπὶ τῆς πάντων ἐξῃρημένης ἐῶντες οὐσίας, ὡς αὐτῷ μόνῳ μόνην ἁρμόζουσαν, ἐκείνην μὲνοὐ τύποις καὶ χαρακτῆρσι συγγράφομεν; Πῶς γὰρ γράψομεν τοῖς ὀφθαλμοῖς οὐ γινώσκομεν; Μαρτύρων δὲ ἄλλων ἀνδρῶν ὁσίων ταῖς εἰκόσι χρησόμεθα, [& Sanctorum cultū tuetur;] οὐ Θεοὺς φρονοῦντες (μὴ οὕτω τῶν δεόντων ἐκπέσοιμεν) ἀλλὰ Θεοῦ οἰκέτας εὐγνώμονας, ἵνα καὶ τῆς ἀνδρείας αὐτοὺς ἀμειψώμεθα, καὶ ὅσα δεῖσθαι τοῦ Βασιλέως ἀδυνατοῦμεν ὑπὸ πλημμελημάτων ἀγόμενοι, ὡς δορυφόροι τοῦ Βασιλέως ὑπὲρ ἡμῶν ἐν προσώπως ἀνάγωσιν.

[50] [a simili Imperatoris, qui est Dei imago ac simulacrum,] Εἰ δέ σοι δοκεῖ, καὶ ἐξ ἀνθρωπίνων ἐξεταζεσθω παραδειγμάτων λόγος. Ἆρα οὐχ ὁμολογεῖσθαι φῇς, ὡς τόδε τὸ πᾶν τεκτῄναμενος, κυβερνήτης ὢν ἀγαθὸς καὶ τῆς τῶν ἐν αὐτῷ πλεόντων προνοῶν γαλήνης, ἵνα μὴ ἀνερματίστου δίκην ὁλκάδος ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων ὠθούμενοι ἐν τοῖς τοῦ βίου πλέξοιντο κύμασιν, ὥσπερ εἰκόνα ἑαυτοῦ καὶ τύπον ἐπὶ γῆς Βασιλέα ἔστησεν; ΒΑΣΙΛΕΥΣ. Ναί. Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ. δὲ (Θεὸς μὲνοὐκ ὢν, μιμεῖσθαι δὲ Θεὸν, ὡς δυνατὸν ἀνθρώπῳ, βουλόμενος, ἐπειδὴ περιγραπτός τέ ἐστι καὶ ἁπλῶς ἄνθρωπος) φειροτονίαις Ἀρχόντων ἑτέρων τῆς ἑαυτοῦ παρουσίας τὴν πολιτείαν ἐμπίμπλησιν, [eiusq; Præfectorum ac Magistratuum] ἵνα καὶ ἀπῶν πᾶσι παρῇ, καὶ πόῤῥω διεστὼς παρόντα ἐπάγει τοῖς ἀρχομένοις τὸν φόβον. Τί οὖν; ἀνέξεται πώποτε, εἰ τοὺς ἐξ αὐτοῦ πρὸς τὸ ἄρχειν ἀρχθέντας Βασιλέας προςείποιμεν, τῆς προσηγορίας αὐτοῦ μεταδοίημεν; Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ. Οὐ δῆτα. Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ. Μέμψεται δὲ ἡμῖν εἰ τοῖς ἐξ αὐτῦ χειροτονηθεῖσι, [intercedentium apud Imperatorem:] καὶ ὡς αὐτὼ δοκεῖ τὰ πράγματα ἄγουσι πρόσιμεν καὶ ἱκετεύομεν, καὶ ὅσας αὐτῷ προσάγειν οὐχ οἶοί τε ἐσμέν, [intercedentium apud Imperatorem:] αἰτήσειςδι᾽ ἐκείνων αὐτῷ προσάγομεν; Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ, Οὐδαμῶς. Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ. Οὕτως οὖν, Βασιλεῦ, καὶ Θεὸν νοητέον, χαλεπαίνοντα μὲνεἰ ἑτέρῳ τῆς Θεὸν τιμῆς μεταδοίημεν· ἐπαινοῦντα δὲ καὶ ἡδόμενον, εἰ τοὺς αὐτοῦ οἰκέτας τιμᾷν προελόμεθα.

[51] Ἀλλὰ γὰρ ταύτης τῆς δόξης συγγενέσθαι, καὶ σοφώτατος φανεῖταί σοι Παῦλος, ἐν οἷς πρὸς Ρὡμαίους ἐπέστελλεν, οὐχ ἁπλῶς εἰκόνας καταιτιώμενος, οὐδὲ τοῖς εἰκόσι κεχρημένοις μεμφόμενος, [quomodo Gentiles commutauerint gloriam Dei] ἀλλ᾽ ὅτι ἠλλάξαντο τὴν δόξαν τοῦ ἀφθάρτου Θεοῦ ἐν ὁμοιώματι εἰκόνος φθαρτοῦ ἀνθρώπου. Υῷ ὄντι γὰρ οὗτοι τολμητέοι τέ εἰσι καὶ ἀνοητοι, οἵ Θεοῦ μὲντύπον μορφὴν καὶ εἶδος οὔτε εἶδον οὔτ᾽ ἐννοεῖν ἠδυνήθησαν (Γηγενεῖς γὰρ ὄντες καὶ σπαρτοὶ καὶ ἀνήροτοι, καὶ αἰσθήσεως δοῦλοι, καὶ σάρκες, ὡς εἰπεῖν ἄψυχοί τινες, καὶ ἀκίνητοι, ἀποροῦντες, ὅπως ἀύλως τῷ ἀύλῳ προσβάλωσι, καὶ μὴ δυνηθέντες τῶν ὁρωμένων ὑπερβῆναι τὴν φύσιν) ἅπερ εἶδον μόνον ὡς Θεὸν τετιμηκασιν. Ἔνθα καὶ θαυμάσεις ὄντως τοῦ Ἀποστόλου εὖ μάλα τὸ βουλημα τὸ γὰρ ἬΛΛΑΞΑΝ, ἶσον ἐκείνῳ οἶμαι, δηλοῖ καὶ παρίστησιν, ὡς αἱ περὶ Θεοῦ ἐνσπαρεῖσαι ταῖς ψυχαῖς ἔννοιαι, ἐξ ἀρχῆς τε καὶ ἄνωθεν παραδόσεις τῶν πρώτων ἀνθρώπων, ἕνα Θεὸν ἀληθῆ μόνον ἐγίνωσκον· οἱ δὲ τῆς χθονίας ἐρασταὶ σοφίας, [in similitudine creaturæ?] ἀφιλοσόφῳ σοφίᾳ καὶ λόγῳ ἀλόγῳ, τῆς εὐσεβείας τὰς ῥιζας τολμηρῶς ἀνασπασαντες, ἤλλαξάν τε αὐτὰς καὶ ἑτέραν ἐτράποντο, καὶ πολυθεΐας εμβεβληκότες φυτὰ, προὔδωκαν, ἣν εἶχον ἀλήθειαν, ἀνθρώπου ὑμοίωμα καὶ πετεινῶν καὶ ἐξῆς τῷ Θεῷ παρασχόμενοι. Ἐναλλάττει γὰρ πρότερον εἶχεν, ἀντὶ τοῦ ὄντος τὸ μὴ παρὸν αὐτῷ προαιρούμενος· δὲ μη εἶχεν, οὐκ ἂν ἐναλλάττειν πώποτε ἕλλοιτο.

[52] Ο ΒΑΣΙΔΕΥΣ. Ἆρα οὐ τοῦτό ἐστιν διεξίης, ὡς ἐπὶ μόνου Θεοῦ παραδεκτέον τον τοῦ Νομοθετου λόγον, καὶ ὡς ἠπὶ τούτου τὰς εἰκονας γράφειν ἐκώλυσεν; Ο ΠΑΥΡΙΑΡΧΗΣ. [pingendus Christus qua homo perfectus existit,] Τοῦτόγε ἔφην, καὶ λέγειν οὐ δέποτε παύσομαι. Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ. Τί δὴ οὐ Θεὸν ἀληθῆ τὸν Χριστὸν κηρύττεις; Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ. Ἔγωγε. Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ. Χριστοῦ δὲ εἰκόνας οὐ γράφεις, Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ. Πάνυγε. Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ. Πῶς οὖν Θεὸν ἀληθῆ τὸν Χριστὸν κηρύττεις, Χριστοῦ δὲ γράφεις εἰκόνας, εἰ Θεοῦ γράφειν εἰκονας Νομοθέτης ἐκώλυσεν; Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ. Εὖ σοι γένοιτο Βασιλεῦ, τὸ γὰρ παρὰ σοῦ κινηθὲν παραστήσει τὸ δόγμα λαμπρότερον. Εἰπὲ γὰρ· οὐ Θεὸν ἀληθῆ, καὶ ἄνθρωπον ἀληθῆ τὸν Χριστὸν κηρύττεις; Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ. Οὕτως ἔχω. Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ. [quam vis idem Deus sit,] Ἄνθρωπος γεγονὼς Χριστὸς, οὐ τέλειός ἐστιν ὡςαύτως τοῦτο κακεῖνο; καὶ οὔτε τὴν ὀικείαν φύσιν ἐμείωσεν, οὔτε προσέλαβεν εἰς Θεότητος φύσιν μετέβαλεν; Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ Καὶ μαλα. Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ. Οὐ συνομολογεῖς δὲ καὶ φῇς, ὡς ἄλλον μέν καὶ ἄλλον τὸν Χριστὸν οὐκ ἄν ποτε φαίημεν· τὸ αὐτὸν δὲ ἅμα κατ᾽ ἄλλο καὶ ἄλλο, καὶ ἀπαθῆ καὶ παθητὸν λέγομεν· καθ᾽ μὲνΘεὸς, τοῦτο, καθ᾽ δέ ἅνθρωπος αὐτὸς, ἐκεῖνο; Τί δὴ; Οὐ καθὸ μέν Θεὸς, ἀορατός τέ ἐστι καὶ ἀναφὴς καὶ νοούμενος καθ· δὲ ἀνθρωπος καὶ ὁρατὸς καὶ ἁπτὸς καὶ φαινόμενος; Οὐχὶ οὖν καὶ Θεὸν ἴσμεν άληθῆ τὸν γραφόμενον; Θεὸς γὰρ ἀληθῶς, [& vt talis coloribus exprimi nequeat:] καὶ σαρκωθεὶς Χριστὸς. Ἀλλ᾽ οὐ καθ᾽ Θεὸς τὸν Χριστὸν γράφομεν, οὐδὲ κατὰ τοῦτο τὰς εἰκόνας αὐτῷ ἀνατίθεμεν· καθὸ δὲ ἄνθρωπος ἦν αὐτὸς καὶ ἐπὶ γῆς ἐφάνη ταῖς εἰκόσι κεχρ ήμεθα. Καὶ οὔτε τὸ ὁρατὸν καὶ περίγραπτον τοῖς τῆς ἀορασίας καὶ ἀπεριγραψίας ἄνακομίζομεν μέτροις, ὡς ἂν μὴ τὴν σωτηρίαν διαψευσθείημεν, οὔτε δ᾽ αὖ τὸ ἀναφὲς αὐτοῦ καὶ ἀόρατον καὶ ἀπερίγραπτον, τοῖς τῆς ἐπαφῆς καὶ περιγραφῆς καὶ ὁράσεως κατακομίζοντες λόγοις μανιωδῶς διαμορφοῦν ἐπιχειροῦμεν· μᾶλλον δὲ εἰδότες, ὅτι τοῦ ἑνὸς Χριστοῦ πρόσεστι τότε ὁρατὸν καὶ ἀόρατον, περίγραπτον καὶ ἀπερίγραπτον ἀδιαιρέτως τε καὶ ἀσυγχύτως καταγε τὰ τῶν, ἐξ ὧν ἐστι, φύσεων ἴδια, ἑκάστῳ κατὰ τὰ προαποδεδομένα τὸ εἰκεῖον ἀπονέμειν μεμαθήκαμεν. Καὶ τοῦτο δείξει τῶν γραφομεί ων εἰκόνων τρόπος· γὰρ ἐν φάτνῃ κείμενον γράφουσιν, ὑπὸ τῆς μητρὸς Θεοτόκου τροφόμενον, ὁμιλοῦντα τοῖς μαθηταῖς, παρεστῶτα Πιλάτῳ, ἐπὶ ξύλου κρεμάμενον, ὅσα ἄλλα τοιαῦτα τὴν ἐπὶ γῆς αὐτοῦ παρουσίαν δείκνυσιν, ὧν οὐδὲν ἦν καθὸ Θεὸς ἦν, καθὸ δὲ αὐτὸς ἄνθρωπος ἦν. [neque hoc, sed illud Catholici faciunt.] Εἰ μὲνγὰρ ἄνθρωπος οὐκ ἐγεγόνει ποτὲ, οὐδὲ ἀνθρώπου μορφὴν εἶδος ἐπὶ γῆς ἑκουσίως ἀνέλαβεν, οὐκ ἂν ταῦτα ἐγράφετο οὐδὲ ἐπ᾽ αὐτοῦ χώραν γενέσθαι ἐδέχετο· ἐι δὲ σὰρξ Λόγος ἐγένετο καὶ ἐπὶ γῆς ἐφάνη καὶ ὤφθη ἀνθρώποις ὡς ἄνθρωπος, πρώην ἄσαρκος Θεὸς καὶ ἀσώματος, οὐκ ἂν ἀδικοῖμεν, ὡς οἶμαι, ὲωράκαμεν τῇ γραφῇ σημαίνειν ἐθέλοντες.

[53] [Pingendos Angelos, qua forma visi in scriptura,] Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ. Τί δὲ βούλει περὶ τῆς τῶν Ἀγγέλων εἰκονογραφίας λέγειν; οὐδὲ γὰρ οἶμαι, ἐρεῖς, ὡς καὶ τὰς Ἀγγέλων οἱ ζωγράφοι γινώσκουσι μορφὰς, καὶ πρὸς εἶδος ἐκείνας ἀποβλέποντες γράφουσιν· Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ. Εἶδος μὲνἔγωγε μορφὴν Ἀγγέλων οὐκ ἂν εἰδέναι φαίην αὐτοὺς, οὔτε ὡς εἰδότας q ποιεῖν τὰ γραφόμενα· ἀνθρώπων δὲ αὐτοῖς περιτιθεασιν εἶδος, τῇ Γραφῇ, ὡς οἶμαι, πειθόμενοι. Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ. Πόθεν τοῦτο φῇς; Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ. Οὐκ οἶσθα, ὡς περὶ τῶν τῷ Ἀβραὰμ παρὰ τὴν δρῦν ὀφθέντων Ἀγγέλων Γραφή πού φησιν, ὡς ἄναβλέψας τοῖς ὀφθαλμοῖς Ἀβραὰμ, τρεῖς ἄνδρας αὐτῷ παρεστῶτας εἶδεν; Τί δή; Οὐ τοὺς ἐν Σοδόμοις Ἀγγέλους, ὡς ἄνδρας φαινομένους εἰςήγαγεν; Οὐκοῦν οὐκ αὐτοὶ πλάττονται, οὐδὲ ἀλόγου τόλμης ἔγγονον αὐτοῖς τὰ γραφόμενα, ἀλλ᾽ οἷοι ὤφθησαν, τοιούτους ταῖς εἰκόσιν ἐγγράφουσιν. Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ. Καὶ πόθεν αὐτοῖς τῶν πτερῶν προςθήκη ἐψεύρηται; Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ. Οἶμαι ὅλως, [cum alis more Cherubinorum apud Moysen.] ἵνα μὴ ἄνθρωποι τελείως νοοῖντο, τῇ προσθήκῃ τὸ διαλλάττον ἐδήλωσαν. Οὐ δέγε αὐτὴν, ὡς δοκῶ, τὴν προσθήκην ἀλόγῳ θεωρήσαντες γνώμῃ, ἀλλὰ τὸ ἀεροπόρον αὐτῶν ἀινιττόμενοι, καὶ τὴν κατ᾽ οὐρανὸν ἐν Θεῷ δίαιταν, καὶ τὰς ἐκεῖθεν δι᾽ ἡμᾶς συντόνους καθόδους, καὶ τὰς εἶς οὐρανὸν ἐξ ἡμῶν ἑτοίμους ἀνόδους, ἐπτερωμένους αὐτοὺς ὑπογράφουσιν. Ἤδη δὲ καὶ Μωϋσέως πτέρυγας ἔχοντα τυπωσομένου τὰ Χερουβὶμ (Ἄγγελοι δὲ καὶ ταῦτα, καὶ γὰρ ἁπλῶς πὰς οὐρανίους τε καὶ νοερὰς δυνάμεις Ἀγγέλους καλοῦσιν, ὡς Διονυσίῳ δοκεῖ) οὐκ ἀπεικότως ἡγοῦμαι, τῷ παραπλησίῳ τῶν παραδειγμάτων ἐχρήσαντο. Καὶ νυνὶ, Βασιλεῦ, μνημονευτέον ἐκείνων καὶ ἀπρὶξ τῇ ψυχῇ φυλακτέον, ὡς εἰ καὶ Ἀγγέλων εἰκόνας γράφομεν, κτίσμα πάλιν ἡμῖν τὸ γραφόμενον, καὶ πρόςεἰμι αὐτοῖς, οὐχ ὡς τὴν ἀνωτάτω καὶ πρώτην κληρωσαμένους οὐσίαν (μὴ οὕτω μανείην, ὡς Θεὸν νοεῖν τὸ κτιζομενον) ἀλλ᾽ ὡς συνδούλοις, πολλὴν πρὸς τὸν κοινὸν Δεσπότην παῤῥησίαν κεκτημένοις διὰ τὸ πλούσιον τῆς ἀρετῆς.

CAP. IX

[54] Καὶ Βασιλεὺς, τῇ πρὸς ἀπόκρισιν ἀφασίᾳ πιεσθεὶς, μόλις νεκρόν τι καὶ ἀπηχὲς ἀπεφθέγξατο· Ἀλλὰ καὶ Πατρικῶν χρήσεων ἐσμὸν οἱ τὠνοντία φρονοῦντες ὑμῖν ἐπιφέρουσιν· ὧς μὴ ὑποστείλησθε κατὰ πρόσωπον αὐτῶν τε καὶ ἡμῶν τὴν λύσιν ποιήσασθαι. [renuit cum impijs Iconoclastis agere;] Καὶ θεσπέσιος Πατὴρ ἀπεκρίνατο· Ἔρηται ἡμῖν, Βασιλεῦ, καὶ πάλιν εἰρήσεται, ὡς τοῦ ὑμετέρου προμηθούμενοι Κράτους καὶ Γραφικῶν καὶ Πατρικῶν ῥήσεων τὰς λύσεις, Θεοῦ διδόντος, παρέξομεν· τοῖς δὲ τῆς Ἐκκλησίας ἑαυτοὺς ἐξωθήσασι, καὶ τῷ ἀναθέματι ἑαυτοὺς παραπέμψασιν εἰς ὁμιλίαν οὐχ ἥξομεν· οὐδὲ γὰρ ἐπισυλᾷν ἀποκινεῖν τι τῶν συνοδικῶν ὅρων σφραγίδων βουλοίμεθα. Εἰ δέγε σαφῶς διαγνῶναι θελήσειας ὡς οὐ πρόπαλαι μόνον ταῦτα πεφρονήκαμεν, οὐδὲ μὴν νυνὶ μόνοι λαλεῖν ἐπειγόμεθα, πολὺ δὲ σὺν ἡμῖν Ἐπισκόπων τε καὶ Μοναζοντων πλῆθος οὐκ ἄσημον ἐπὶ τῇ ὀρθῇ ταύτης ὁμολογίας ὁδῷ τὸν πόδα ἐρείδουσιν, [alios Patres eiusdem fidei testes offert;] ἰδοὺ οὗτοι ἐπὶ τῶν πυλῶν τῆς ὑμετέρας αὐλῆς ἑστᾶσιν, οὺς ἐι παρέσεσθαι κατανεύσοιτε, εἴσεσθε καὶ δἰ αὐτῶν, μηδεμίαν πρὸς τὸ ἡμῶν δίαστασιν ἔχοντας, φρόνημα.

[55] [qui introducti interctrictos armatorum gladios,] Κατανεύει οὖν τούτοις τὴν εἴςοδον· συνεισιέναι δὲ αυτοῖς τῶν ἐν τέλει κελεύει τοὺς Προὔχοντας ἀπῃωρημένα τοῖς μηροῖς, ὡς ἕκαστος εἶχε τάξεως, τὰ ξίφη καθελόντας, ὀιόμενος ἐκφοβεῖν τῇ στρατιωτικῇ χειρὶ τοὺς ἀπτοήτους δείλαιος. Εἰσελαύνει οὖν ἱερὸς ἐκεῖνος ὅμιλος τῆς Ἐκκλησίας πρὸς τὰ χρυσόφορα ἀνάκτορα, πολλῇ καὶ ἀῤῥήτῳ τῇ προθυμιᾳ γαυρούμενος, καὶ οἱονεὶ θείῳ κέντρῳ τῇ παῤῥησίᾳ νυσσόμενος· καὶ ἐπεὶ, ἔνθα r θαάσσων ἔτι Τύραννος, ἤγγιζον, ὁρῶσι τὸν Ἀρχιποίμενα γεγωνότερόν πως ἀντιφθεγγόμενον, καὶ συλλογισμῷ τὸν Βασιλέα ὡς νεογνὸν παιδάριον ἤδη παίοντα· ἔνθεν καὶ πρὸς τὸ λέγειν ἐπεῤῥώσθησαν, [animantur S. Nicephori libertate & constantia] καὶ πᾶσαν ἐξ αὐτῶν δειμαίνουσαν δειλίαν ἀπώσαντο.

[56] Πρὸς * οὕς, ὑπόδρα ἰδὼν θυμολέων, φησίν. Καὶ ὑμῖν ὡς ὁρᾶτε, καὶ πᾶσιν ἀλάθητόν ἐστιν, ὡς ὑπὸ Θεοῦ μεσιτεύειν ἐπὶ ταυτηνὶ τὴν μεγαλώνυμον καὶ λογικὴν ποίμνην ἐτάχθημεν, πᾶν σκῶλον ἐν αὐτῇ φυόμενον ὁμαλίζειν καὶ λύειν διὰ σπουδῆς καὶ προθυμίας τιθέμενοι. [iussi ab Imperatore de veneratione imaginū disserere,] Ἐπεὶ οὖν τινες περὶ τῆς τῶν εἰκόνων καὶ νυνὶ συζητοῦσιν ὑπάρξεώς τε καὶ προςκυνήσεως, χρήσεις γραφικὰς ἀντιλεγούσας τούτοις προφέροντες, πᾶσα λοιπὸν ἀνάγκη τὴν τούτων λύσιν ποιήσασθαι· ὡς ἂν τὸ ἡμῖν σπουδαζόμενον (σπουδάζεται δὲ, ὡς ἴστε, πάντως ἡμῖν τὸ τῆς εἰρήνης ἐπὶ πάντας ὁμόγνωμον) περαίωσιν δέξηται. Τοῖς οὖν διαποροῦσι καὶ τὰς προτάσεις ἐπάγουσι τὸ συμπέρασμα προτείνειν ἐπάναγκες· περὶ γὰρ τούτων καὶ τῷ Ἀρχιερεῖ προανεκοινωσάμεθα, νυνὶ δὲ καὶ συμπαρουσιάζουσι ὑμῖν ἐντελλόμεθα, τῶν κεκριμένων ταχεῖαν δοῦναι λύσιν· μήπως βραδυτὴς σιγῆς ὑμῖν παραιτία γένοιτο, καὶ οὐκ εἰς καλὸν ὡς ἀπειθοῦσιν ὑμῖν ἀποβήσεται. Οἱ δὲ τοῦ καλοῦ Ἀρχιποίμειος ὁπαδοὶ καὶ συμποιμένες, κατὰ τοῦ θηριωνύμου καὶ λυκόφρονος Λέοντος τὴν τῶν θείων λογίων φαρέτραν ἑλκύσαντες, καὶ τὰ ἐν αὐτῇ τῶν ἐλέγχων βέλη ἀμοιβαδὺν ἐκκενώσαντες, ὁλοσώματον αὐτῷ πληγὴν ἀπειργάσαντο. [generose respondent,] Καὶ ἵνα μὴ τὰ ὑφ᾽ ἑκάστου τότε λελεγμένα κατὰ λεπτὸν διεξίοιμεν, μίαν ἐκ πάντων, ὡς ἐν περιλήψει, φωνὴν ἐκθησαίμεθα, ἔχουσαν ὧδε.

[57] Ὅτι μὲν, Βασιλεῦ, κρίμασιν οἷς ἀγνοοῦμεν, ἐπὶ τὴν μεγίστην Χριστοῦ ποίμνην μεσιτεύειν ἐτάχθητε, καὶ ἡμῖν καὶ πᾶσιν, ὡς ἔφης, ἀλαθητόν ἐστιν. Ὅτι δὲ τὰ ζυγὰ τῆς μεσιτείας ἐξ αυτῆς ἀρχῆς ὑμῖν ἑτεροῤῥεπῆ διεσκευασται, [Imperatoris animum maleuolæ parti nimiū adhærere,] ἥκιστα τοῖς κρίνειν ὀρθῶς ἐπισταμένοις ἠγνόηται. Μεσίτης γὰρ ἐκεῖνος, οὐχ τῇδε τῃδε παρέλκων, καὶ τὴν ἑαυτοῦ θατέρῳ ῥοπὴν χαριζόμενος· ἀλλ᾽ τὸ ἶσον τοῖς ἐφ᾽ ἑκάτερα προμηθούμενος. Εἰ οὖν διαιτῆσαι καὶ λύσαι τῇ Ἐκκλησίᾳ τὰ σκάνδαλα προτεθύμησαι, τί μὴ πρὸς παντας ἀκκλινῆ τῆν ῥοπὴν ἐπιδέδειξαι; Ὁρᾶ γὰρ πας βουλόμενος, τοὺς μὲν τὸν ὀρθὸν λόγον πρεσβεύοντας ἀπεληλαμένους, καὶ τοῖς κακουργοῦσιν ἐξίσου τὸν κίνδυνον ὑπομένοντας· τοὺς δὲ τἀναντία θρησκεύοντας ὑμῖν στεργομένους, καὶ πάσης τημελείας φαιδρᾶς ἀπολαύοντας. οὐχ οὗτοι μὲν ἐν χρυσοφόροις αὐλίζονται δώμασιν, ἡμᾶς δὲ καθειργνῦντα στενοχωρεῖ τὰ δεσμωτήρια; Οὐ τα ἐδώδιμα τούτοις τῆς ἀνακτορικῆς δαψιλείας ἀποκεκλήρωται, ἡμᾶς δὲ λιμὸς πιεζει καὶ κόρος ἐνδείας ἐμπίπλησιν; Οὐχὶ πᾶσα βίβλος τούτοις ἀνεῖται πρὸς ἔρευναν, δικη δὲ τοῖς ἐπιχορηγεῖν ταύτας ἡμῖν ἐπικρέμαται; Τί γνωρίζεται μεσιτείας ἐν τούτοις εμπύρευμα; Τίς ἰσονομίας ἐμπολιτεύεται τούτοις ἀῤῥέπεια; Τίς ἀτρεψία νοὸς ἰσοῤῥόπως τούτοις ἐπιστατεῖ καὶ τηρεῖ τὸ συνειδὸς ἀπαρέγκλιτόν; Ταῦτα τοίνυν ὁρῶντες, καὶ τὸ πολυκλινὲς τῆς ὑμετέρας νεύσεως ἐννοούμενοι, καὶ ὡς ἐκ πρώτης ἤδη ἐπιβολῆς s ἐρήμην καταδιαιτηθείημεν, τὸ τῆς Καθολικῆς Ἐκκλησίας σιγῇ τιμῶμεν αἰδέσιμον· ὡς ἂν μὴ τῷ βορβόρῳ τῆς βλασφημίας ἁλῶναι, καὶ χρανθῆναι λόγοις ἀκόρεστα κατὰ τῆς Οἰκονομίας Χριστοῦ ἀσελγαίνουσιν. Ἐπὶ αὖ τῇ οἰκουμενικῇ καταστροφῇ τίς ὑμῖν σώφρονος λογιςμοῦ συνέψεται κύριος; Ἀφ᾽ ἡλίου γὰρ ἐκβολῶν, [retinēdam imaginum vniuersalē & antiquā religionem,] καὶ μέχρι Γαδείρων καὶ Ἡρακλείων στηλῶν τῶν ἱερῶν εἰκόνων σεβάζεται ποίησις, ὴν οὐ χθιζή τις ἐπίνοια, Χριστοῦ δὲ πρὸς ἀνθρώπους ἐπιδημία τό εἶναι σαφῶς ἐπιφέρεται. Ἐπὶ τούτῳ τοίνυν τῶ θεμελίῳ Προφήτας, Ἀποστόλους καὶ Διδασκάλους ἐποικοδομεῖν δεδιδάγμεθα· Βασιλεῖς δὲ ὑπείκειν μὲν καὶ στέργειν τοῖς παρ᾽ αὐτῶν κεκριμένοις ἐπέγνωμεν, νομοθετεῖν δὲ καὶ ὅρους τῇ Ἐκκλησίᾳ σισυλημένους πηγνύναι πάμπαν οὐκ ἕγνωμεν. [nullā dogmatis firmandis Regum auctoritate esse:] Καὶ ὅτι μὲνἀληθῆ ταῦτα, τῷ συνειδότι τῶν ἀκροατῶν ἀφίεμεν τὸ τοιοῦτον κριτήριον. Ἐπὶ τοῦ φοβεροῦ γὰρ ἐκείνου καὶ ἀπαραλογίστου δικαστηρίου τοὺς ἑαυτῆς ἐπαινέτας ἀλήθεια στεφανώσει, τοὺς ἀντιπάλους δὲ τῶν εὐσεβῶν δογμάτων εἰς τὴν τοῦ ψεύδους αίσχύνην ἀποκρινεῖ καὶ προκρούσεται.

[58] Τούτοις οὖν καὶ πλείστοις ὅσοις καταβροντηθεὶς τὴν διάνοιαν, καὶ ὥσπερ ἐκκεκωφωμένος τὰ ὦτα ὑπὸ τῆς τῶν θεσπεσίων ἐκείνων φανεὶς ἀπηχήσεως, [ab Imperatore deuicto] ὡς εἰς αὐτὸν ἤδη προςκεκρουκότας ὑποτοπήας ἀσύγγνωστα· t καὶ καθάπερ συκοφαντίαν προφανεστάτην ῥαψῳδηθεὶς, οὕτω φυγὰς ἀνάνδρως τοῦ ἰδίου λόγου γεινάμενος, καθαρὰν τὸν ἡτταν καθωμολόγησεν· οὐ γὰρ εἶχεν ὀρέξαι χεῖρα τῷ ἑαυτοῦ λόγῳ, οὐδὲ μὴν ἀντιβλέψαι τολμᾶν πρὸς τὸν τῶν λεγομένων ἀντίῤῥησιν. Καὶ μάλα εἰκότως· γὰρ ἀλαζονία, καὶ βραχείας ἐξουσίας ἐπειλημμένη, τελέως ἔμπληκτον ποιεῖ τὸν ἁλόντα, καὶ ἐξίστησι τοῦ φρονεῖν. Ἄμα δὲ καὶ ἠπίστατο ἑαυτὸν ἁλώσιμον τῇ τοῦ λόγου συνεξετάσει· ἄληπτον γὰρ ᾔδει κᾀκεῖνος οὖσαν καὶ ἀήττητον τὸν ἀλήθειαν. Ὅθεν φλυαρίας μὲνἐξαγωνίους πρὸς ὑπόπτωσιν τῶν ζηλωτῶν ἐκείνων συμφορήσας, οὐ δυνηθεὶς δὲ τὸν ἑαυτοῦ ἧτταν ἁνακαλέσασθαι, [aula arcetur:] τηνικαῦτα τούτους ἀπειλαῖς σὺν τῷ Μυσταγωγῷ τῶν βασιλείων ἐξώθησεν. τῆς πρὸς τὸ χεῖρον τοῦ ἀνδρὸς ἀπονεύσεως? τῆς τοῦ βελτίονος ἀποπτώσεως! Ἐξ ἐκείνου γὰρ, * ὥς φησιν παροιμία, τὸν κατὰ τῆς Ἐκκλησίας ἐνδύεται λεοντὴν, καὶ φανερῶς τοῖς κατ᾽ αὐτῆς ὁπλιζομένοις συμφράττεται· αὐτίκα γὰρ τοὺς, ὅσον ἐπ᾽ αὐτοῖς, ἀθλητὰς ἐθελοντὰς ὑπερορίᾳ παρέπεμπεν, ἄλλον ἄλλοσε καταμερίσας, [exilio relegantur, detento S. Nicephoro.] καὶ πόῤῥω πουτῶν τῆς Ἐκκλησίας ἀποξενώσας ἐπαύλεων· ἔπειθε γὰρ αὐτὸν αὐτοβοεὶ τὸν Ἀρχιερέα τοῖς τῆς αἱρέσεως βρόχοις ἑλεῖν, καὶ εἰ μὴ τοῦτόγε γνώμης, ἑκουσιότητι τὸν τῆς Ἱερατείας καταλιπεῖν προστασίαν, ἔχοντα μηδένα τοῦ ἱεροῦ καταλόγου συνέριθον. Μόνος οῦν λοιπὸν τὸ τοῦ καιροῦ διαφέρων ἐπίπονον, πρὸς τὸν ἄνω συμμαχίαν ἀπέβλεπεν, ταύτην αὐτῷ μονοθέντι συνάρασθαι καὶ ἠπορημένω συλλαβέσθαι ὡς μαλιστα.

CAP. X

[59] Ὁρῶν δὲ τὸν ἄνδρα τα πρὸς τὸν ἀληθῆ πίστιν ἐξομνύμενον, καὶ ἀπιθῆ τὰ πρὸς Θεὸν ἤδη δεικνύμενον, [S. Nicephorus scribit Imperatrici,] γράφει τῇ ἐκείνου συνεύνῳ ἅτε γυναικὶ, περὶ, τῆς ὀρθῆς ὑπομιμνήσκων αὐτὴν τῶν Χριστιανῶν θρησκείας καὶ πίστεως, καὶ ὡς ἂν πείσοι τὸν Βασιλέα καὶ σύνευνον ἀποσχέσθαι τῆς τοιαύτης δεινῆς ἐγχειρήσεως. [Præfecto Ærarij,] Γράφει δὲ καὶ πρὸς τὸν τηνικαῦτα τῶν δημωσίων χρημάτων ταμείαν, οἰκειωμένον παρ᾽ αὐτῷ τῇ τε παῤῥησίᾳ καὶ τῷ φρονήματι, μὴ κατὰ τῆς Ἐκκλησίας, ἤδη τὸ εἰρηνᾶιον ἐχούοης καὶ ἀστασίαστον, ἐπινοεῖν κινεῖν τινα σάλον, μᾶλλον μὲν οὗν καὶ τὸν ἐξαφθεῖσαν αὐτῇ παρὰ τῶν τοῦ αἰωνίου πυρὸς ἀξίων φλόγα καταπαύειν, [& scribæ,] καὶ τὸν Βασιλέως καθημεροῦν ἀγριότητα. Γράφει δὲ καὶ τῷ πρώτῳ τῶν βασιλικῶν Ὑπογραφέων τοτε τυγχάνοντι (Εὐτυχιανὸς οὗτος ἦν) συναιρομένῳ τοῖς αἱρετιζουσι, καὶ τὰ τῆς ὀρθοτόμου πίστεως παραναγινώσκοντι λόγια, ὡς εἰ μὲνοὐ παύσηται διαστρέφων τὰς ὀδοὺς Κυρίου τὰς εὐθείας, ἀλλ᾽ Ἐλύμᾳ τῷ μάγῳ συμπροαιρεῖται πορεύεσθαι, παρὰ τῆς Ἐφόρου δίκης πείσεσθαι λώβην, τὰς πρὸς τὸ ζῇν ἀφορμὰς δεινῶς ἐπαλγυνουσαν· ᾧ καὶ ἀνουθετήτῳ φανέντι τὰ τῆς ἀπειλῆς κατελάμβανεν. [prædicens vltionem diuinam,] Πᾶσα γὰρ ἐξ ἐκείνου τῷ τάλανι ἐπιμετρυθεῖσα ζωὴ, συνεχεῖς ἀλγηδόνας ἐπάγουσα, [mox secutam:] νεκρὸν ἔμπνουν πρὸς τὰ τοῦ θανάτου καθ᾽ ἡμέραν παρίστη προπύλαια. Οὕτω θεραπεύειν οἶδε Θεὸς τοὺς ἀῤῥωστίαν τῇ Ἐκκλησίᾳ δυσίατον ὑπογράφοντας.

[60] u Τούτοις οὖν τοῖς βιωφελέσι τοῦ Διδασκάλου καὶ σοφοῖς νουθετήμασι μὴ βελτιωθεὶς Βασιλεὺς, τὸν διάνοιαν πρὸς ἓν τοῦτο μόνον ἑώρα, τοῦ καὶ αὐτὸν ἐξῶσαι, καὶ τῇ νύμφῃ Χριστοῦ ταλασιουργῆσαι χιτῶνα χηρεύσεως· Ἐγχειρίζει γοῦν τὰ τοῦ λόγου τῆς Ἐκκλησίας, [munere cocionandi & cura vasorum sacrorum spoliatur:] καὶ τὰ τῶν ἱερῶν σκευῶν ἀναθήματα ἀνδρὶ τὸν τοὕ Πατρικίου ἀξίαν διέποντι, καὶ πάσης τῆς περὶ ταῦτα τὸν Ἀρχιερεα δεικνύει φροντίδος ἀλλότριον· οὐ γὰρ ἐνεδίδου πάντα λίθον τὸ τοῦ λόγου κινῶν, ὡς ἂν το τῆς᾽ Ἐκκλησίας διασαλεύσειεν ἔρεισμα. πῶς ἐπὶ τὰ ἑξῆς λόγος, οὐκ ἔχων ὅποι προβήσεται, σιγῆς καταστορεσαι κλίνην προείλετο, καὶ πρινὴ τὰ τῆς νοσου διαγγεῖλαι τοῦ Μακαρίου, ἑαυτὸν νοσηλευόμενον δεικνυσιν. [graui morbo decumbit:] Εἶχεν οὖν αὐτὸν σκίμπους ἀσθμαίνοντα ἔκ τινος ὑποσκηψάσης ἐπιῤῥοίας τῷ σώματι, καὶ πρὸς τὸ τῆς νόσου δυσαλθὴς ἐκπαλαίοντα. Ἀλλ᾽ οὐδὲν οὕτω τὸν Δίκαιον ἤλγυνεν, ὡς κατὰ τῆς Ἐκκλησίας ἐπινοουμένη παρὰ τῶν ἐχθρῶν ἐπισύστασις· ἐκείνην γὰρ μόνος αὐτος τὸν διὰ μάχην ὑφίστατο, ταύτῃ δὲ καὶ τὸ τοῦ κοινοῦ παντὸς ἐκινδύνευε πλήρωμα.

[61] Ὠφρυᾶτο οὖν τὸ κατὰ τῆς Ἐκκλησίας συνέδριον, καὶ τῇ τοῦ ψεύδους ἀεὶ πιμελῇ λιπαινόμενον ἐζήτει τὸν ἔκρηξιν. [iterum ad disputandū prouocatus,] Ὅθεν πείθουσιν αὖθις τὸν παντὶ ἀνέμῳ κακοδοξίας Βασιλέα φερόμενον, πρὸς διάλεξιν κατασπεῦσαι συνελθεῖν τὸν Διδάσκαλον· ὁς ἐπὶ τούτῳ στέλλει Θεοφάνην, τὸν τῆς Βασιλίσσης ὁμαίμονα, ᾧ καὶ τὸ βασιλικὸν περίεκειτο ξίφος, ὡς ἂν τὸν Ἀρχιερέα πρὸς τὸ τῆς συνομοσίας ἐκείνης μιαιφόνον ἑλκύσειε σύνταγμα. Πρὸς ὃν τοῖς προλαβοῦσιν εἰς ἀπολογίαν χρησάμενος, [petit gregē ante restitui,] ἤδη δὲ καὶ τὸν νόσον ἔχων συνήγορον, τοῦ πρὸς διάλεξιν συνελθεῖν τοῖς ἀνιέροις ἀπείπατο· Οὐ γάρ, φησι, Ποιμὴν προβάτων ἔρημος πρὸς λύκους ὁπλίζεται, οὐδὲ τῆς ἑαυτοῦ σωτηρίας μόνον προμνώμενος θηριομαχεῖν κατεπείγεται· ἀλλ᾽ πρός μάνδραν ἀσφαλῆ x τὸ ποίμνιον σφραγισάμενος, καὶ φόβον οὗ ἐστι φόβος μακρὰν ἀπωσάμενος, οὕτω πρὸς τὰ τῶν λύκων συμφράττεται θήρατρα. Πῶς οὖν ἐμὲ τῶν ἐμῶν θρεμμάτων χηρώσαντες, καὶ ταῦτα βίᾳ τῆς ἀληθοῦς νομῆς ἀπελάσαντες, πρὸς θήρας μόνον ὑμᾶς προκαλεῖσθε δεινοὺς ἀπομάχεσθαι; Οὐ κλέος τοῦτο ποιμαντικῆς κατασχέσεως· ἀλλ᾽ εἰ βούλησθε τῶν πλασμάτων ὑμῶν ἐπιτεύξεσθαι (πλάσμα γὰρ τὰ ὑφ᾽ ὑμῶν πρὸς ἡμᾶς ἀεὶ προτεινόμενα, [Episcopos e carcere & vinculis liberari,] καὶ οὐδεμιᾶς ἀληθείας ἐχόμενον) δότε τῇ ἑκάστου ῥοπῇ τὸ ἑκούσιον, γενέσθω πᾶς της ἑαυτοῦ βουλήσεως κύριος, λελύσθω τὰ δεσμωτήρια, ἀναζευξάτωσαν οἱ ἐν ἐξορίᾳ πικρᾷ πιεζόμενοι, ἀνακαλυφθήτω ὑμῶν τὰ ὑπόγεια βάραθρα, καὶ ἀναδοθήτωσαν οἱ λιμοῦ τραυματίαι καὶ δίψης γενόμενοι παίγνια, καὶ νύκτα φωτισμὸν, κατὰ τὸ ᾀδόμενον, ἐν τῇ τρυφῇ ἑαυτῶν ἐντρυφῶντες ὁσημέραι· λαβέτω παῦλαν μάστιξ, τὰ τῶν θεοφρόνων ἐπιξαίνουσα σώματα. Ὡς εἰ ταῦτα γένοιτο, καὶ τῷ παντὶ τὸν ἐλευθερίαν ἐγγράψοιτε, καὶ τῇ βίᾳ μὴ δῶτε τὰ ἑαυτῆς διαπράττεσθαι, τότε τῶν τῆς Ἐκκλησίας προδήλων ἐχθρῶν, [eiici profanos & indebite ordinatos,] καὶ τῶν μηδὲν Ἱερωσύνης ἐπιφερομένων λείψανον, καὶ διὰ τοῦτο ἐπιζητήμασιν Ἐκκλησιαστικοῖς ἐγκρίνεσθαι μὴ δυναμένων, ἀπεληλαμένων, τοῖς λοιποῖς (εἰ καὶ τις, ὅπερ ἀπέστω, λελείψεται) εἰς λόγους ἐλθεῖν ἡμᾶς ἑαυτοὺς πείσομεν. Οὐ γὰρ ἀνιέροις θέμις πρὸς ἔρευναν ἱερῶν καταλέγεσθαι. Εἰπάτωσαν γὰρ οἱ τὰ Κωνσταντίνου πάλαι σεσιγηκότα καὶ κατᾴδοντα περιέποντες δόγματα, τίς αὐτοῖς ἀξίαν ἐπιτέθεικεν ἱερὰν; ἐκ τίνος ἱεροφαντικῆς χειροτονίας γνωριζομένης τοῖς Ἐκκλησιαστικοῖς νόμοις κατατετάχθαι φασὶν εἰς βαθμὸν τῶν Ἰερουργούντων; Εἰ οὖν τάξις αὐτοῖς Ἐκκλησιαστικὴ τὸ ἀναξίοις εἶναι μαρτύρεται, τίς αὐτοὺς ἐπ᾽ Ἐκκλησίας λέγειν ἀνέξεται; [tum addicit colloquium, morbo discedente,] Ταῦτα τοῖς στείλασιν ὑμᾶς γνωρισθήτω, καὶ εἰ τοῖς ἡμετέροις καταπεισθέντες ὀφθεῖεν λόγοις, ἰδοὺ καιρὸν καὶ τόπον τοῖς, πρὸς οἷς εὔχαιρόν ἐστι, διαλεγθῆναι ὁρίζομεν· καὶ καιρὸς, ἡνίκα ἀν Θεῷ φίλον τὰ τῆς νόσου ἡμῖν ἐπιλωφήσοι, καὶ ὑπολειθῆναι τοῖς ζῶσι δῷ Θεὸς, [ac solum in templo.] συνομολογεῖν καὶ συμφθέγγεσθαι· τοπος δὲ τὸ τοῦ θείου λόγου διώνυμον τέμενος, ἐν ᾧ Θεὸς * κάθιται, τὰ τῇ Καθολικῇ πίστει ἀνήκοντα διεσμιλευμένως διαιτῶν καὶ τρανῶν δικαιότατα.

[62] Ταῦτα τοῦ ἀγγελιαφόρου τοῖς ὠσὶ τοῦ πέμψαντος ἐνηχήσαντος, καὶ αὐτοῦ δὲ τοῖς τἀναντία συμφρονοῦσι κατὰ μηδὲν ἀποκρύψαντος, πρὸς πᾶσαν αὐτῶν ἀφασίαν τὸν γλῶτταν διήγειρεν, καὶ τὸν καρδίαν ἐπάλγωσεν, ὡς περὶ ἀδυνάτων καὶ μὴ τελεσθῆναι ἱκανῶς ἐχόντων πραγμάτων ὑπάρχοντα· ὅθεν πρὸς βουλὴν ἑαυτοὺς συναθροίσαντες, [a coacto conciliabulo,] τοιαῦτα τῷ Βασιλεῖ, κατὰ τοῦ τῆς Ἐκκλησίας προβόλου λέγοντες, ἀπέπτυον ῥήματα· Οὐκ ἔστι κατὰ τοῦτον τὸν λόγον τὰ τῷ Κράτει σου δεδογμένα καὶ τῇ ἐνδημούσῃ συνόδῳ κεκριμένα πέρας λαβεῖν ἀμφιδέξιον· εἰ γὰρ εὕροι καιρὸν ἑκάστου ῥοπὴ, ὅποι τρέπεσθαι βούλοιτο, [reiectis eius conditionibus,] καὶ οἱ τῇ ἐξορίᾳ κατακριθέντες ἀνακομιδῆς ἐπιτεύξαιντο, καὶ πᾶς τις τὴς οἰκείας αἱρέσεως, μηδεμιᾶς ὑπούσης βίας, γένοιτο κύριος· τάχα γυμνοὶ καὶ μόνοι περιλειφθείημεν. Ἐκείνῳ γὰρ πᾶσα γνώμη ἑκουσιαζομένη ὡς τάχος συνέψεται, καὶ τὰ καθ᾽ ἡμᾶς πάσης βοηθείας ἐκτὸς περιστήσεται, καὶ μάλιστα τὸν πρὸς τοὺς προκρίτους ἀναινομένῳ διάλεξιν, τοῦτο γὰρ οὐ τὴν τυχοῦσαν ἀνατροπὴν ἡμῖν προξενήσειεν. Ἅλις οὖν τῆς προκλήσεως· ἤδη γὰρ τρίτην ταυτηνὶ προτροπὴν πεποιήμεθα πρὸς αὐτὸν, καὶ αὐθαδείᾳ πειθόμενος οὐκ ἀπήντηκεν. Ἀλλ᾽, εἰ δοκεῖ, ζυνοδικῇ αὐθεντίᾳ χρησάμενοι, τὰ τοῖς ἀπειθοῦσι δῆλα διὰ γράμματος αὐτῷ καταστήσαιμέν ἀπαντῆσαι καὶ ἀπολελογῆσθαι ὑπὲρ ὧν Σύνοδος κατ᾽ αὐτοῦ ἐγκέκληται. Γράφουσιν οὖν τινα ταπεινὸν καὶ χωλεύοντα τόμον πρὸς τὸν τῆς Ἐκκλησίας Ἀρχηγὸν, τοῖς ἀχειροτονήτοις παρεστάναι κελεύοντα, καὶ περὶ τῶν βεβουλημένων αὐτοῖς διευθύνεσθαι. [missos cum scripto libello] ὃν ἐπιφορτίσαντες Ἐπισκόποις τισὶ καὶ Κληρικοῖς, χειροτονίας ἄτερ τυγχάνουσι, πρὸς τὸν λαμπτῆρα τῆς ὀρθοδοξίας ἐκπέμπουσι, συζεύξαντες αὐτοῖς ὄχλον ἀγυρτώδη καὶ ἀγοραῖον καὶ τῆς αὐτῶν βδελυρίας ἐπάξιον. Ὡς δὲ πρὸ πυλῶν τοῦ τῆς Ἀρχιερωσύνης σκηνώματος ἔστεσαν, ἀνηνέχθη τῷ μεγάλῳ Ἀρχιερεῖ τὸ τῆς παρουσίας αὐτῶν φορτικώτατον μήνυμα. [persuadente carceris Præfecto,] δὲ καὶ πρὸς αὐτὴν τὴν τῶν κακοφρόνων θέαν ἀχθόμενος (τοιοῦτο γὰρ αἱ καθαραὶ φύσεις πρὸς πᾶν ὁτιοῦν ἀλλοτρίως τῆς ἀληθείας ἔχον ἀηδιζόμεναι) οὐκ εἶχε γνώμης αὐτοῖς εἰς ὁμιλίαν ἐλθεῖν. [admittit:] Ἀκουσίῳ δὲ βίᾳ νυσσόμενος υπὸ τοῦ πεπιστευμένου τὴν αὐτοῦ φρουρὰν Πατρικίου, μὴ ἀποπέμπειν τούτους εἰς τοὐπίσω ἀπράκτους καταινοῦντος, ὀψὲ καὶ μόλις αὐτοῖς ἐπαφῆκε τὴν εἴςοδον.

[63] Εἴσω δὲ γενομένους, οὐδὲ τὸν τῆς νόσου τοὺς δειλαίους κατῇδεε δυσαλθὲς, ἀλλὰ τῇ συντρόφῳ ἀναιδείᾳ χρησάμενοι, τὰ τῷ ἀτόμῳ ἐκείνῳ τόμῳ κεχαραγμένα τραγικῶς εἰπεῖν ὑπεκρίναντο· Κατὰ σοῦ, [ad Pseudosynodum citatur,] φησὶν, λιβέλλους Σύνοδος δεξαμένη, πρὸς λύσιν τούτων, πάσης ἐκτὸς ἀμφιλογίας, παρέσεσθαι καὶ ἀπολογεῖσθαι τρανῶς ἐδικαίωσεν. Πρινὴ οὖν τῆς ἀποφάσεως αὐστηρία διαβᾶσα καθαιρέσεως ἐγκλήμασιν ὑποβάλοιτε, πρὸς τὸ τῇ Συνόδω καὶ τῷ Βασιλεῖ δοκοῦν μετατίθεσο φρόνημα, [& nisi hæresi consentiat,] συμφθεγξάμενος ἡμῖν καὶ ὁμογνωμονήσας περὶ τῆς τῶν εἰκόνων ἀποτροπῆς τε καὶ ἀπαρνήσεως· οὕτω γὰρ ἔσται τὸν τῶν λιβέλλων ἀποδιαπομπεῖσθαι μῶμον· ἐς πλεῖστον ἀπαναινόμενον καὶ ἑτεροφρονοῦντα, τῆς τῶν ἐγκαλούντων ἔνοχον εἶναι σαφῶς ἐπικλήσεως, ἣν οὐκ ἄλλως ἀποτρίψασθαι δυνατὸν, [minis terretur;] μὴ οὐχὶ κατὰ πρόσωπον στῆναι, καὶ περὶ ᾧ οἱ ἔλεγχοι διευθύνεσθαι. Ταῦτα οἱ ἀντὶ Ποιμένων λύκοι τῷ Ἀρχιπόιμενι τὰ παλίμφημα παραφθεγξάμενοι, καὶ ὑπ᾽ ὀδόντα πως διαψιθυρίσαντες παίγνια (οὐ γὰρ ἔσθενον ἐκείνῳ τᾦ καθαρωτάτῳ νοῒ μετὰ παῤῥησίας ἀντωπεῖν προςφθέγεσθαι) σιγῇ τὸ τῆς ἐντροπῆς ἐγκαλύψαντες αἶσχος, τὴν βεβυσμένην ἔστησαν αὐτῶν ἀκοὴν, ἱμειρόμενοι, καὶ εἰ δυσμενεῖς τυγχάνοιεν, εἰςδέξασθαι τὸ παρὰ τῆς ἐκείνου γλώττης ἡδυεπὲς ἐπιφώνημα.

[64] [tribunal illegitimum ostendit.] δὲ, καίτοι τῇ νόσῳ τρυχόμενος, πρὸς αὐτοὺς ὑποφθάσας, ἔλεξεν ὧδε. Τίς οὗτος λιβέλλους ἡμῖν ἐπισείων καὶ τὰς καθ᾽ ἡμῶν ἐναγωγὰς εἰσδεχόμενος; Ποίας Πατριαρχικῆς καθέδρας εὔχεται εἶναι Πρόεδρος; Ποίας ποιμαντικῆς φροντίδος ἐπειλημμένος Κανονικαῖς ἐνοχαῖς ἡμᾶς ὑποβέβληκεν; Εἰ τῆς πρεσβυτέρας Ρὥμης πηδαλιουχῶν ὁσίως τοὺς οἴακας ἐπικαλεῖ, παρέσομαι· εἰ τῆς Ἀλεξάνδρου ἱεροκήρυξ ἐπαιτιᾶται, οὐκ ἀπειθήσας ἐφέψομαι· εἰ τῆς Ἀντιόχου ἱεροποίμην ἕλκει πρὸς κρίσιν, οὐκ ἀπολειφθήσομαι· εἰ τὰ Ἱεροσόλυμα διέπων εἰς εὐθύνην ἡμᾶς καταστῆναι προσκέκληται, οὐκ ἀπολείψομαι. Εἰ δέγε λύκοι βαρεῖς τὴν ποίμνην ταράξαι προθέμενοι προβάτων δορὰν ὑποκρίνονται, καὶ κατὰ τοῦ Ποιμένος ὐβρίζουσι, τίς αὐτοῖς καὶ μόνον εἰς θέαν ἐλθεῖν κατανεύσειεν, y οἷς καὶ θεῖος Ἀπόστολος τὸ τοῦ κρίματος ἐπεφόρτισεν ἄχθος; [inepta Sedis restituēdæ promissione non mouetur:] Ἀλλ᾽ εἰ καὶ κατὰ τὸν ὑμέτερον φλήναφον τῷ τῶν Κρατούντων καὶ ὑμῶν προςτεθείημεν δόγματι, τὸν τῶν καθ᾽ ἡμῶν λιβέλλων μῶμον ἀποτριψαίμεθα. Καὶ ποία τάξις ἡμῖν απονεμηθήσεται, ὑπευθύνοις οὖσιν, ὡς φατὲ καὶ κανονικοῖς ἑαλωκόσιν ἐγκλήμασι; Τίς οὖν αὐθήμερον καθαιρῶν καὶ ἀνάγων εἰς ὕψος τὸν οὐδὲ κάτω στῆναι δυνάμενον; ἀμυήτους καὶ ἀνεπιστήμονας περὶ τὸν z τῶν θείων ἔρευναν ἡμᾶς ὑπειλήφατε; Τόλμημα ἐν τοῖς Ἱερωμένοις οἷον ἐστι κρίμα λογίζεσθαι; Ἀλλ᾽ ὄντως πρὸς τὴν τούτων παρόρασιν, καὶ πρὸς μόνην παράβασιν ἕτοιμον ἀσέβεια, τοὺς αὐτῇ πειθομένους εἰς ἅδου καθέλκουσα πέταυρον. Ἀποχωρεῖτε οὖν ἀφ᾽ ἡμῶν ἐργαται τῆς ἀνομίας· πρὸς τὸν ἴδιον ὑμῶν ἔμετον ἀποστράφητε, πρὸς τὰ τῆς λῃστείας ὑμῶν ἀνατράπητε σπήλαια. Οὐ γὰρ αἱρήσετε τοὺς ἐπὶ τῇ πέτρᾳ τῆς ὀρθῆς ὁμολογίας τὸν νοῦν ἀπερείσαντας, οὐ καταβαλεῖτε τοὺς ἐν τῷ ὕψει τῶν ζυνοδικῶν ὅρων ἑαυτοὺς ἐπιστήσαντας· ἀλλ᾽ ἐν ὑμῖν ἀυτοῖς συντριβήσεται τὰ τῆς αἱρέσεως κύματα, μηδεμίαν τῇ Καθολικῇ Ἐκκλησίᾳ κατάκλυσιν προσπελάσαντα.

[65] Ταῦτα πρὸς τοὺς κενοὺς μὲνφρενῶν, πλήρεις δὲ ἀφροσύνης δυναμένους, διεξελθὼν Μακάριος, προσετίθει καὶ αὐτά· Ἐι μὲνἐρημίᾳ Ποιμένος ἀπρομνήστευτος θρόνος οὑτωσὶ καταλέλειπτο, οὐδενὶ τῶν πάντων ἐξῆν εὐπρόσωπον σόφισμα παραδιδάσκειν, παρὰσυνάγειν, καὶ ἐξ ἀλλοδαπῆς ἐπὶ τὰ μὴ προσήκοντα αὐτῷ μετέρχεσθαι ὅρια· ἐπειδὴ δὲ καὶ παρουσίᾳ Ποιμένος μεγαλαυχεῖ καὶ τοῦ προστατοῦντος αἰσίως οὐ διαμαρτάνει, τίς ὑμᾶς τῆς ἐκ τῶν κανόνων ἐπιτιμίας ἐξαιρήσεται λόγος; ἐπὶ κεχρυσωμένῳ καὶ ἠργυρωμένῳ καὶ τιμίοις λίθοις, [in vasores hosce excōmunicatos declarat:] Ἀποστολικοῖς καὶ Πατρικοῖς φημι λογίοις, θεμελίῳ πεποικιλμένῳ, ξυλώδη καὶ χορτώδη καὶ καλαμίνην ἐποικοδομεῖν κακοπιστίαν ἐθέλοντας, ὥστε δίκαιον ἂν εἴη καὶ αὐτῆς τῆς τῶν ἱερῶν κανόνων ἀκριβείας ὑποδίκους ὑμᾶς ἀποφῆναι, οὕτω πρὸς τὰ ἐναργῆ καὶ δῆλα μαχομένοις καὶ ἀνοηταίνουσι, καὶ δεσμοῖς ἀιδίοις ὑποβαλεῖν εὐκαιρότατα; Τὸν οὖν κανόνα τούτοις ὑπαναγνοὺς, καὶ καθαιρέσεως κατακρίσει περιδεσμήσας, ἔξω τοῦ θείου περιβόλου γενέσθαι προσέταττεν. Οἱ δὲ ὡς ὑπὸ μάστιγος ἐλαυνόμένοι, λύπῃ καὶ μανίᾳ γενόμενοι κάτοχοι, σὺν τοῖς ἑπομένοις αὐτοῖς κωμολόγοις καὶ ἀγύρταις, αὐτόν τε καὶ Ταράσιον, [ab ipsis cū S. Tarasio vicissim diris deuouetur.] τοὺς τῆς Ἐκκλησίας ἑδραιοτάτους στύλους, τοῖς ἀναθέμασιν ἔβαλον. Οὕτω τε λοιπὸν διὰ τῆς λεωφόρου ἐνασχημονοῦντες οἱ μιαρώτατοι, καὶ πρὸς τὰ βασίλεια σὺν τοῖς κατὰ τῶν Ἁγίων σκώμμασιν ἤδη φερόμενοι, ἠπείλουν ἐνώπιον τοῦ τε Βασιλέως καὶ τοῦ τῆς αἱρέσεως φορυτοῦ, ὅσα ἤκουσαν καὶ ὅσα ἐποίησαν.

CAP. XI

[66] Ὠς οὖν τῆς ἑαυτῶν καταδίκης ἐκ τῆς Κανονονικῆς ἀκριβείας ἐπῄσθοντο, καὶ τὸ ἀπότομον τῆς ἱερᾶς ἐκείνης ψυχῆς ἀπὸ τῶν οἰκείων ψευδαγγέλων ἀνέγνωσαν, ὑφῆκαν τοῦ θράσους, καὶ τῆς πρὸς αὐτὸν ὁμιλίας ἐθελουσίως ἀπείπαντο· ἐφ᾽ ἑτέραν δὲ ἀνοδίαν τραπόμενοι, βίᾳ καθελεῖν ἐθρύλλουν τὸν Ἅγιον, [subiacet periculo necis;] λαθραίῳ ὑπεξαγαγεῖν θανάτῳ μελέτην ἐτίθεντο. Καὶ εἰ μή τις τῶν τῇ ὀρθῇ δόξῃ προσκειμένων καὶ τῷ Κλήρῳ κατειλεγμένων, τὰ τῆς ἐπιβουλῆς ἐκ τῶν τῆς ἀληθείας πεπυσμένος σαφῶς, ἀπεγύμνωσεν, aa καὶ τὰ τῆς ἀσφαλείας προειδέσθαι κατέσπευσεν, τάχα μετὰ τραγῳδίας ἐχαρτυπήθη καὶ νῦν ὀλοφύρματα. Ὡς δὲ καὶ περὶ ταύτην οἱ φονῶντες τὴν δραματουργίαν ἐσφάλησαν (ἡ γὰρ ἄνω θεία ῥοπὴ τὸν ἑαυτῆς ἐφρούρει θεράποντα) τὴ περίγε τοῦ θρόνου βίᾳ καθελεῖν σπουδὴν ὑφίεντο bb, [Pontifex aut Episcopus amplius appellari prohibetur;] θάνατον ἀπειλοῦντες κακὸν τῇ τῶν πρὸς τὴν ἀσθένειαν συνοισόντων ἀναιρέσει· κᾄντ᾽ οὐκ ἐνδόσιμον ἦν, στερίσκοντες αὐτὸν τῆς ἐκ τῶν ἔξωθεν τημελείας, τῆς τε ἐν ταῖς συνάξεσι νενομισμένης μνήμης. Οὕτω γὰρ τὸ μορμολυκεῖον ἐκεῖνο (ἐκκοπτέσθω γὰρ τὸ Βασιλέα καλεῖν) αὐτὸν Ἱουδαἳκῶς τοῖς ἱερᾶσθαι λαχοῦσιν ἐπηπείλησεν, ὡς ἐάν τις αὐτὸν Ἀρχιερέα τρανῶς ὀνομάσειεν, ἀποσυνάγωγος γένηται.

[67] Μόνος οὖν λοιπὸν ἐπ᾽ ἐλπίδι κατοικισθεὶς, καὶ ταῖς θλίψεσιν υπὸ Θεοῦ πλατυνθεὶς, ὡς Δαβιδ᾽ θειότατος, ἐν τούτῳ καὶ μόνῳ φέρειν οὐκ ἔσθενεν, ἐν τῷ τὴν ποίμνην ὁρᾷν ἠθετηκυῖαν τὸν Ἀρχιποίμενα καὶ τοῖς λύκοις γενομένην ὑπόφορον. [sollicitus pro suis subditus,] Τί οὖν ἔδει ποιεῖν cc [ὦ τᾶν] πρὸ τῆς ὑμῶν αὐτῶν σωτηρίας, τί διαπράττεσθαι; Μέχρι τίνος τῇ δαψιλείᾳ τῶν δυσχερῶν ἐπινήχεσθαι κ᾽ οὐκ ἐνδιδόναι, οὐ τῷ πονηρῷ καιρῷ παραχωρῆσαι, οὐ τῇ πονηροτέρᾳ ἐξουσίᾳ, καὶ τοῖς ταύτην ἄγουσι δοῦναι τόπον, ὡς μὴ, τόγε εἰς αὐτὸν ἧκον, ἁμαρτίᾳ περιπεσεῖν; [& salute quærētium necem] Καὶ γὰρ ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων καὶ διωκόντων ἐφρόντιζε, τὸν Διδάσκαλον Χριστὸν ἐν τούτῳ μιμούμενος. Ἀλλ᾽ οὐκ ἐκεῖνοι τοιοῦτοι πόθεν, οἵγε κατὰ τοῦ εὐεργετεῖν πειρωμένου ἐπιτιθέμενοι σπουδὴν ἀπεδείκνυντο Οὐ γὰρ καθυφῆκαν κατ᾽ αὐτοῦ κενὰ μελετὰν, καὶ θανάτους ἐπαπειλεῖν, μέσφ᾽ ὅτε τῆς πύλης ἔξω (τῆς Ἐκκλησίας φημὶ) ἐξῶσαι καὶ ἀποκτιννύναι ὁμοθυμαδὸν, κατ᾽ ἐκείνην καὶ αὐτοὶ τὴν κυριακὴν παραβολὴν λέγοντες, Δεῦτε, ἀποκτείνωμεν αὐτὸν, καὶ κατάσχωμεν τὴν κληρονομίαν αὐτοῦ. Ὅθεν τοͅ ἀθολώτῳ νοῒ προφητικός τις ὢν καὶ βλέπων τὰ ἔμπροσθεν, τὴν πεπωρωμένην αὐτῶν καρδίαν ὁρῶν πρὸς αἵματα λοιπὸν ἀποβλέπουσαν, [scribit Imperatori,] ἐπιστέλλει τῷ Κρατοῦντι διὰ λέξεως ὧδε.

[68] Καιρὸς ἀπαιτεῖ τὴν ἡμετέραν ταπείνωσιν, εἰς τὴν περίστασιν ταύτην καὶ τὴν σωματικὴν ἀσθένειαν ἐλθόντας, ταῦτα πρὸς τὸ φιλοδίκαιον ὑμῶν Κράτος ἀναγαγεῖν. [se pro veritate tuenda extrema egisse ac pati:] Ἕως τοῦ νῦν ἠγωνισάμεθα κατὰ τὴν δύναμιν ἡμῶν ὑπὲρ τῆς ἀληθείας καὶ τῆς εὐσεβείας· καὶ, ὡς δοκοῦμεν, οὐδὲν παρελίπομεν τῶν κεχρεωστημένων ἡμῖν, μήτε πρὸς διάλεξιν τῶν αἰτούντων, μήτε πρὸς διδασκαλίαν τῶν δεχομένων καθυστερήσαντες. Ἐπειδὴ δὲ διὰ τοῦτο πᾶσαν θλίψιν καὶ στενοχωρίαν καὶ κάκωσιν ὑπεμείναμεν, ἀτιμίας, φυλακὰς, δημεύσεις, τῶν ὑπηρετούντων ἡμῖν τὴν βλάβην· τὸ τελευταῖον ἦλόν τινες, δοκοῦντες εἶναι Ἐπίσκοποι, καὶ πλείονα τῶν προλαβόντων τὸν ἀτιμίαν ἡμῖν προσήγαγον, ἐπιφερόμενοι ὄχλον ἀγυρτώδη καὶ δημοτικὸν μετὰ μαχαιρῶν καὶ ξύλων, ἐπιστήσαντες ἡμῖν αὐτούς. Καὶ αὐτοὶ μὲνπᾶσαν ὕβριν ἀναισχύντως καὶ ἀναιδῶς προσήνεγκαν, μήτε τὸν φόβον τοῦ Θεοῦ ἐν νῷ λαβόντες, μή τε ὡς Ἀρχιερέα αὐτῶν ποτε γεγονότα εὐλαβηθέντες, καὶ ταῦτα ἐν ἐσχάτῃ ἀσθενείᾳ κείμενον, καὶ τὴ πνοὴν μόνον ἔχοντα· οἱ δὲ ὄχλσι ἐμέ τε καὶ τὸν προλαβόντα Ἀρχιερέα τοῖς ἀναθέμασιν ἔβαλλον, [& ne deteriores fiāt,] ὅπερ ἡμῖν γέγονεν εὐφημία καὶ ἐγκώμιον μέγιστον. Μετὰ ταῦτα πάντα τὰ κακὰ ἠκούσαμεν, ὅτι οἱ τῆς ἀληθείας ἐχθροὶ ἔνεδρα καθ᾽ ἡμῶν συσκευάζουσι, βουλόμενοι ἐπιθέσθαι ἡμῖν, καὶ ἀναίρεσιν κατένεξιν βιαίαν καὶ θανατικὴν ποιήσασθαι εἰς ἡμᾶς. Ἵν᾽ οὖν ἄτοπον μὴ γένηται, μηδὲ ἁμαρτία ἀναδράμῃ εἰς τὸ Κράτος ὑμῶν (ἐπειδὴ πλείονα διωγμὸν ἐπινοηθῆναι καθ᾽ ἡμῶν οὐκ ἔστιν) ἄκοντες καὶ μἢ βουλόμενοι καὶ διωκόμενοι ὑπὸ τῶν ἐπηρεαζόντων ἀνάγκη πᾶσα μεταστῆναι ἡμᾶς τοῦ Θρόνου ἡμῶν· καὶ ὡς Θεὸς κρινεῖ καὶ οἰκονομήσει τὰ καθ᾽ ἡμᾶς, [Sede vt cedat, acquiescere:] στέργομεν καὶ εὐχαριστοῦμεν τῇ ἀγαθοτητι αὐτοῦ.

[69] Ταύτην ὡς πληγὴν ὑστάτην κοπρόνους, τὴν ἐπιστολὴν δεξάμενος, [in exilium deportādus de nocte,] καὶ μανικόν τι καὶ σαρδόνειον περιμειδιάσας, ἐπὶ τῇ προδεικνυμένῃ βίᾳ προστίθησι βιαιότερα. Τῷ γὰρ φρουράρχῃ Πατρικίῳ τοῦ θεοφόρου Πατρὸς στρατιωτικὴν ἐγχειρήσας ἀπόμοιραν, μεσούσης, ἤδη νυκτὸς, τον τοὺ φωτὸς Κυρίου [λαμπτῆρα] ἐξοστρακίζειν ἐκέλευσεν. Τί τοῦτο; Οὐ τῆς κατὰ Χριστὸν ἐπισυστάσεως διαλλάττει τὸ δρᾶμα καὶ σύνταγμα· οὐδὲ γὰρ ἔξω νυκτὸς ἐκεῖνοι τὰς κατὰ Χριστοῦ βολὰς ἐπιβουλὰς διετίθεσαν, καὶ οὕτοι νύκτα συνήγορον ἔχοντες ἐπ᾽ ἴσῃ προδοσίᾳ τοῦ καλοῦ Ποιμένος ἐλεγχόμενοι. δὲ τὴν ὥραν ἐληλυθυῖαν, καὶ τὴν σπεῖραν ἐπ᾽ αὐτὸν ἐμπίδων δίκην καὶ παρνόπων ἀττόντων θεώμενος, αἰτήσας φῶτα καὶ τῆς κλίνης διαναστὰς, ὑπερείδειν αὐτὸν ἑνὶ τῶν εἰωθότων προσέταττεν (ἔτι γὰρ τὸ τῆς νόσου ἤκμαζεν ἄλγημα, καὶ διοικοῦσα τὸ σῶμα ὑπέλυεν δύναμις) καὶ τῇ μὲνλαιᾷ τὰ τῆς ἀσθενείας, ὡς ἔφην, ὁπέρειδεν, τῇ δεξιᾷ δὲ τοῦ θείου ἐπειλημμένος πυρίου, [incensum adolet:] τὰ τῶν ἱερῶν ἐκείνων ταμιείων ἐυωδίαζε δώματα. Φθάσας οὖν εἰς τὸν τοῦ μεγίστου νεὼ περίπυστον dd Κατηχούμενον, ἐν ᾧ πολλάκις παννύχοις ἐλιπάρει τὸ Θεῖον ἐντεύξεσι, δυεῖν λαμπάδοιν ὑφῆπτε κηρῶν, εἶτα τὰ ἐν χερσὶ μεθεὶς, ἀνωτέρω τε τῶν ὁρωμέννων γενόμενος, τὸ μὲν σῶμα πρηνὲς εἰς γὴν καταβαλὼν, [in templo Sophiæ prostratus orat:] ὄρθιον δὲ τὴν ψυχὴν ἀνατείνας εἰς οὐρανὸν.

[70] Καὶ σύ, φησιν, ὑπερμεγέθης καὶ ὑπερφυὴς, τῶν θαυμασιωτάτων κτισμάτων Κύριος, καὶ τῆς ἀνεξερευνήτου σοφίας, ἧς βραχὺ μόλις ἐκ τούτων ὑποφαίνεις ἴχνος, μόνος εὑρετής· ἐπιφάνηθι φιλανθρώπῳ κηδεμονίᾳ ἐπὶ τὴν μεγάλην καὶ ὑψηλὴν τοῦ ναοῦ σου θαυματοποιΐαν, [templū tot cælestibus dotibus illustre] ἐν ᾧ τῶν ἀχράντων καὶ ἀκηράτων μυστηρίων τὰς ὁλοκαρπώσεις δεχόμενος, ἁμαρτημάτων ἀπαλλαγὴν τοῖς ἀξίως μετειληχέναι παραστήσασιν ἑαυτοῖς χορηγεῖν ἐδικαίωσας. Τοῦτον γὰρ, παντὸς σπίλου καὶ μώμου πόῤῥω τυγχάνοντα, τῇ παγκρατεῖ καὶ νῦν χειρί σου παρατίθημι, [Dæo commendat,] ὡς παρ᾽ αὐτῆς καὶ πιστευθεὶς τοῦτον καὶ διατηρήσας ὁσίως εἰς δύναμιν, ἐπὶ τῇ πέτρᾳ τῆς ἀληθοῦς φιλοσοφίας ἐρηρεισμένον ἐφύλαξα. ὡς τόπος καὶ σκήνωμα τῆς σῆς δόξης τὴν ἑαυτοῦ παγκάλην εὐπρέπειαν διεσώσατο, υἱούς σοι καὶ κληρονόμους, διὰ τῆς σεπτῆς κολυμβήθρας πολλοὺς ὑπηγάγετο, διὰ μετανοίας ἀνενδότου τῇ εὐσπλάγχνῳ εὐμενείᾳ σου κρείττους ἀριθμοῦ προςῳκείωσεν. Σοὶ, Σῶτερ, τὴν παρακαταθήκην, [ne cum orthodoxis polluatur ab impiis:] εἰ καὶ ἀναξίαις χερσὶν, ἐπιδίδωμι, παραχωρῶ τῇ σῇ τῶν κριμάτων ἀβύσσῳ τὰ κατ᾽ αὐτὸν, ὡς εὐδοκεῖ, διατίθεσθαι. Λέων κατ᾽ αὐτῆς ἐπωρύεται, ζητῶν ἁρπάσαι καὶ τοῖς ἑαυτοῦ σκύμνοις ἑτοιμάσαι δαψιλὲς οἰκητήριον· μὴ ἐπινυσταξάτω κατὰ τῆς αὐτοῦ τολμηρίας παμφαής σου καὶ ἀκοίμητος ὀφθαλμός· γνώτω, τινὶ προσκέκρουκεν, καὶ πρὸς ὃν ἀκρατῶς πεπαρῴνηκεν. Εἰς λύκων θηριωδίαν τοὺς Ποιμένας μετήμειψεν, τὴν πρὸς τοὺς καλῶς ἄγοντας τῶν προβάτων εὐπείθειαν πρὸς ἀπειθείας ἤλασεν ἀγριότητα· ἅρπασον τῆς αὐτοῦ πλάνης, τὸ μὴ προστεθὲν αὐτῷ ποίμνιον· ἀνατεθήτω τῶν δεινῶν, ἀπαλλαγήτω τῶν δυσχερῶν. Τῆς σῆς χειρός ἐστι κτῆμα· μὴ τοῖς καταπιεῖν ζητοῦσι γένοιτο θήραμα. [se humiliter diuinæ prouidentiæ committit:] Ἡμᾶς δὲ τοῖς σοῖς ἑαυτοὺς ἐπιῤῥίψαντας κρίμασι χειραγωγοίης καὶ ὁδηγοίης, ποι φίλον τῇ σῇ κυβερνήσει παρίσταται. Τὴν βίαν ὁρᾷς ὅσην, Κύριε· μὴ τῆς ἐξ αὐτῆς ἐγγινομένης ἀντιδόσεως ἡμᾶς ἀποκλείσειας, μὴ ὡς ἀπείρους καὶ ἀσκεύους Ποιμένας ἐλέγξειας· σοὶ γὰρ μόνῳ τὸ ἐπιστημονικῶς ἄγειν καὶ ποιμαίνειν κεκλήρωται. Μὴ ῥαθυμίαν κατακριθείημεν, ὡς ταύτῃ προδόντες τὰ τῆς διδασκαλίας βιωφελῆ πρωτοτοκεῖα, τῇ γὰρ κατὰ δύναμιν συνειςφορᾷ καὶ ταῦτά σοι, τῷ πρωτοτόκῳ πάσης τῆς κτίσεως, ἀλωβητα τετηρήκαμεν.

[71] Χαῖρέ μοι, Σοφία, τὸ τοῦ θείου λόγου σαφῶς ἀμείλικτον τέμενος, [Valedicit templo, Cathedræ, Martyrum tumulis,] σοὶ τὰ τῆς ὀρθοδοξίας ἐπιτίθημι κλεῖθρα, μοχλοῖς αἱρετιζόντων οὐδαμῶς συντριβόμενα. Σοὶ, τῇ σφραγίδι τῆς εἰλικρινοῦς ὁμολογίας, τὰ τῶν Πατέρων ἀσφαλισάμενος δόγματα, καταπιστεῦσαι καλῶς προτεθύμημαι, μηδαμῶς ταῖς αἱρετικαῖς ἀντιστροφαῖς συληθῆναι δυνάμενα. Χαῖρέ μοι Καθέδρα, ἑφ᾽ ἣν οὐκ ἀβιάστως ἐπέβην, καὶ ἧς νῦν ὑποχωρῶ βιαιότερον. Χαίρετε σηκοὶ Μαρτύρων θεόληπτοι, τοῖς Εὐαγγελικοῖς καὶ ἀθλητικοῖς χαρακτῆρσιν * ἐγκαλυνόμενοι, ἐφ᾽ οἷς οἱ άφράινοντες ἐπιβαλοῦσι μὲνβεβήλους χεῖρας, οὐχ ὑφελοῦσι δὲ τὴν ἐκ τῆς ἀηττήτου χειρὸς αὐτοῖς ἐπηρτημένην ἀντίδοσιν. Χαῖρε καὶ σὺ Θεοῦ μεγαλόπολι, καὶ ὅσοι τοῖς ὑγιέσιν ἐν σοὶ καὶ Πατρικοῖς ἐπερείδονται δόγμασιν, [Constantinopoli & Orthodoxis,] οὕς τοῖς Θεοῦ καὶ σοῖς ὑποβέβληκα πτέρυξιν, μή τι κακίας πτερὸν ἀπαγάγοι τῆς σῆς περιθάλψεως.

[72] Οὕτω τὰ τῆς εὐκτικῆς ἱερολογίας ἀνενέγκας καρπώματα, τῷ φορείῳ ἑαυτὸν ἀποδίδωσιν, καὶ τὴν ἐφ᾽ οἷς ἄγειν ἐβούλοντο πορείαν οἱ βιασταὶ, καὶ ἄκων, ἐστέλλετο. Θάλασσα δὲ τὰ νῶτα ἑαυτῆς ὑφαπλώσασα ἀκατίῳ τὸν Δίκαιον ὑπεδέχετο, [ablegatur ad monasteriū Boni,] καὶ πρὸς τὴν ὑπ᾽ αὐτοῦ δομηθεῖσαν μονὴν τοῦ ee Ἀγαθοῦ παρεπέμπετο. Ἐν ᾗ μικρόν τινα προςδιατρίψαι χρόνον συγχωρηθεὶς, ἆυθις ὑπὸ τῶν τῆς βίας εὑρετῶν ἐπὶ τὴν ποῤῥωτέρω κειμένην καὶ ὑπ᾽ αὐτοῦ ἱδρυθεῖσαν ἱερὰν μονὴν τοῦ μεγάλου Μάρτυρος Θεοδώρου μεθίσταται· οὐ γὰρ ἔφερον ἄγχι πη καθορᾷν τῆς ἑαυτῶν βδελυρίας κατῳκημένον τὸν Δίκαιον. [deinde in S. Theodore;] Στέλλεται γοῦν ἐπὶ τούτῳ Βάρδας, τοῦ Λέοντος ἀνεψιὸς οἰκειότατος· ὃς ἐπὶ τοῦ τόπου γενόμενος, καὶ τῆς νηὸς ἐπιβὰς, καὶ καθέδρᾳ ἐφιδρυθεὶς, τὸν μέγαν Ἱεράρχην πρὸς ἑαυτὸν ἐξεκαλεῖτο, καὶ εἶτα τῶν δορυφόρων ἐπ᾽ ὄψεσιν αὐτοῦ ἐστάναι τοῦτον ἁμιλλωμένων, οὐδὲν αὐτὸς πρὸς τὸ ἐράσμιον τῆς ἱερᾶς παρουσίας ἐκείνης εὐλαβείας διέδειξε πρόσχημα, οὐδὲ, εἰ μή τι ἄλλο, τὴν παροιμιακὴν ἐδυσωπήθη παραίνεσιν, τὴν, Ἐκ προσώπου πολιοῦ ἐξαναστήσῃ, σοφῶς διαγγέλλουσαν· ἀπρὶξ δὲ εἴχετο τῆς καθέδρας. δὲ τὰς τοῦ νεανίου φρένας ἐωρημένας κατὰ τὴν ποίησιν ὑπιδὼν, ἄλλο μὲν οὐδὲν, [Bardam tumentem corripit,] τοῦτο δὲ πρὸς ἀυτὸν ἐπεφώνησεν· καλὲ Βάρδα, γνῶθι ταῖς ἄλλοτρίαις συμφοραῖς τὰς ἑαυτοῦ καλῶς διατίθεσθαι᾽· καὶ ταῦτα εἰπὼν, τῇ βουλῇ τῶν ἀγόντων ἑαυτὸν ἐπιδίδωσιν. τῆς διορατικῆς τοῦ παναγίου ἀνδρὸς καθαρότητος, τὰ πόῤῥω βλεπούσης ἐγγίζοντα, καὶ συναγούσης τοῖς ἐνεστῶσι τὰ μέλλοντα! [& futura ei indicat.] Οὐ γὰρ ἀγχίπους δίκη τῷ νέῳ συνείπετο, χρόνων δὲ τετρακτὺς μικροῦ παριππεύσασα αὐτῷ τὸν συμφορὰν ἀπεγέννησεν· καὶ εἴ τῳ φίλον τὰ περὶ τούτου τελέως πιστώσασθαι, ἐντευξάσθω τοῦ ἀνδρὸς, καὶ τὸ πονηρὸν τῶν ὄψεων ἐποψόμενος, τὸν ἐπ᾽ αὐτῷ συμβᾶσαν τραγῳδίαν οὺχ ἥκιστα τρανωθήσεται. Καὶ περὶ μὲντούτων ἅλις.

CAP. XII

[73] Λέων δὲ πρὸς ἔρευναν λύκου μᾶλλον Ποιμένος ἑαυτὸν διανίστησι, [intruditur Pseudo patriarcha.] καὶ τοῦτον οὐ πολλὰ καμὼν εἰςοικίζεται, ἄνδρα βιωτικῆς μερίμνης ἀπόζοντα, καὶ στρατιωτικῷ πέλυκι τῷ ff Βουθοίνᾳ παραβαλλόμενον, πρὸς μόνην τὴν γαστέρα βλέποντα καὶ τὰ τῶν ζωμαρίων ἐπιεικῶς καρυκεύματα, πάσης ἐπιστημονικῆς ἐμπειρίας ἀλλότριον, τῆς δὲ σολόικου καὶ βαρβάρου λέξεως καὶ λίαν ἐμπείραμον. Τοῦτον, ἵνα τὰ ἐν μέσῳ παρεὶς [σιγῶ] ἀυθήμερον πλύνας καὶ σοφίσας, ἐπὶ τὸν ἱερατικὸν καὶ φρικτὸν θρόνον ἐφίστησι, καὶ Ποιμένα τῆς ἑαυτοῦ λυκώδους ψυχῆς (οὐ γὰρ τῶν Χριστοῦ θρεμμάτων) βάρβαρος ἀνηγόρευσεν. Ἐντεῦθεν λοιπὸν ἔκ τε τῶν πεισθέντων Ἐπισκόπων ἐξ αἰκισμῶν καὶ ἑκουσιότητος, ἔκ τε τῶν νεωτεριζόντων καὶ ἀνιέρων διδασκάλων συμφορήσας gg κολοιώδη λέσχην, τὸ κατὰ τῆς Ἐκκλησίας ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ συνέστησι βουλευτήριον· ἐν ᾗ πάσας τὰς προμελετηθείσας ἀνοήτως παραγραφὰς καὶ περικοπὰς προσεμέσαντες, [cogitur nouum conciliabulum,] καὶ τὴν προκαττυθεῖσαν ἐν Βλαχέρναις Κωνσταντίνου σύνοδον ἐπίκουρον ἔχοντες, ἐπικυρωτικὴν ταύτην ἐκείνης ὠνόμασαν, καὶ λίαν εἰκότως· Ἑκγὰρ Πατρικῆς συνηγορίας τὸ κῦρος οὐκ ἔχουσαν, οὔτε ἐξ᾽ Αποστολικῶν θρόνων συνέδρους ὡς νόμος ἐστὶν Ἐκκλησιαστικὸς εὐπορήσασαν, ἐκ δὲ τῶν ὁμοίων ἀυτῇ τὰ ἑαυτῆς ἐπικυροῖ καὶ τῷ ψεύδει πειρᾶται παραλογίζεσθαι τὴν ἀλήθειαν, Ταῦτα τῇ πρώτῃ τῆς λυμώδους αὐτῶν καθέδρας ἡμέρᾳ θεσπίσαντες διελύοντο· τῇ δὲ μετὰ ταύτην ἐπὶ τὸ αὐτὸ συνέῤῥεον, καὶ τῶν τοῦ ψεύδους δογμάτων ἀπήρχοντο, ἐν ᾗ καὶ τὸ ἀπηνὲς τῆς ἀυτῶν ἀτεράμονος κακότητος διεδείκνυντο.

[74] [Episcopi Catholici male habētur,] Καὶ ὁρᾶτε τὴν ὑπερβολὴν τῆς ὠμότητος. Ἀπολεξάμενοι τῶν τῆς ὀρθῆς ὁμολογίας Ἐπισκόπων τινὰς, οὕς ἐτόπαζον ὑπὸ χεἵρας σφῶν ἐκ πρώτης ἐπιβολῆς ἄγειν, εἶτα τὰς ἱερὰς ἀμπεχόνας αὐτῶν εἰς ῥάκια μικρὰ περιῤῥήξαντες, πρὸ τῶν πυλῶν τοῦ μεγίστου νεὼ κατεχομένους ὡς δεσμώτας ἐστάναι προσέταττον, καὶ δὴ πολλὰ κατ᾽ ἀυτῶν βατταρίσ αντες, καὶ βατράχων δίκην ἀσύμβατα καὶ ἄναρθρα θορυβήσ αντες, διὰ μέσης τῆς ἑαυτῶν καθέδρας προστάττουσιν ἕλκεσθαι. Ἐν ᾧ δὲ τοῖς τῆς κακίας ἐξάρχοις προσήγγιζον, [trahuntur,] στῆναι διὰ βοῆς ἐπεκέλευον. Ὡς δὲ τὸ ἑδραῖον ἀυτῶν πρὸς τὰς ἐπηρείας ἀτίνακτον ἔβλεπον (πέτραις γὰρ στεῤῥαῖς δρυσὶ βαθυῤῥίζοις ἐῴκεσαν) τοιαῦτα πρὸς ἀυτοὺς ἀπεδούπουν νηπιόλεκτα καὶ ὑπόσαθρα ῥήματα· Ἕως τίνος ἀπειθείᾳ ἑαυτοὺς ἐπερείδοντες πρὸς τὸ τῆς ἀληθείας καλὸν διαβλέψαι ἀπείπασθε, [increpātur:] καὶ τὸ τοῦ ὀρθοῦ λόγου μεταμαθεῖν σεβάσμιον ἀπαναίνεσθε; Νῦν οὖν, εἴ τι λείψανον σκληροκαρδίας πρόσεστιν ὑμῖν, ἀποῤῥίψαντες, πρόσιτε ἡμῖν καὶ τῇ καθ᾽ ἡμᾶς ἱερᾷ συνόδῳ· καὶ τῆς καθέδρας καὶ ἀξίας ὑμῶν μὴ πρόδοτε δι᾽ ἐλαφρίαν καὶ ἔριν τὸ δίκαιον.

[75] Οἱ δὲ κατακρίτων τόπον ἐπέχοντες, καὶ ὑπὸ τῆς πάντων γλώττης βλασφήμως βαλλόμενοι, ὅμως δ᾽ οὖν πᾶσαν ὑπερείδοντες ἀικίαν καὶ κάκωσιν, ὡδέπως πρὸς αὐτοὺς ἀπεφθέγγοντο· Τὸ μὲνεἰς ὑμᾶς ἡμῶν ἀπειθὲς πολλὴν πρὸς τὴν ἀλήθειαν ἀποσώζει εὐπείθειαν· τὸ γὰρ ὑμῖν πείθεσθαι τῆς ἀληθείας ἡμᾶς πόῤῥω καθίστησι, καὶ ἀλλοτριοῖ τῆς πρὸς Θεὸν οἰκειώσεως. [constanter profitentur orthodoxā fidem,] Τὸ δέ γε καὶ τῇ καθ᾽ ὑμᾶς συνόδῳ τίθεσθαι, ἀσυνθέτῴ μενούσῃ περὶ τὴν τῶν ἁγίων Συνόδων ἀκρίβειαν, καὶ τὴν ἁγίαν εἰκόνα Χρίστοῦ καὶ τῶν Ἁγίων αὐτοῦ καθυβριζούσῃ, καὶ τῷ ἀναθέματι τοῖς ποσῶς προσανέχουσιν ἀυτῇ παραπεμπούσῃ, ἀπείρηται ἡμῖν καὶ τοῖς ὅσοι τὰ καθ᾽ ἡμᾶς φρονοῦσιν πεφρονήκασιν. Ἡμεῖς γὰρ τοῖς ἀμεταθέτοις καὶ ἀσύλοις ὅροις τῶν Καθολικῶν Συνόδων ἐπακολουθοῦντες, καὶ ταῖς ἱεραῖς τῶν θεοφόρων Πατέρων προτάσεσί τε καὶ συμπεράσμασι βεβαιούμενοι, [& cultum imaginum,] τὰς σεπτὰς εἰκόνας ἀποδεχόμεθα καὶ ἀσπαζόμεθα, καὶ τοὺς μὴ οὕτως ἔχοντας τοῖς ἀναθέμασι βάλλομεν· τοὺς δὲ τῆς ὑμετέρας συμμορίας ὅρους τε καὶ προτάσεις, καὶ γεωμετρικῆς ἀνάγκης ἐμβριθέστερα συμπεράσματα; καὶ τὴν ὑπεράνω τῶν κροτάφων τεταμένην ὑμῶν διδασκαλίαν, [respuunt Pseudosynodum,] ὡς Ἐκκλησιαστικῆς ἀκολουθίας ἀλλότρια παρῃτήμεθα. Ἔχει γὰρ ὅρους μὲντὰς ὕβρεις, προτάσεις δὲ τὴν ποίαν τοῦτων σύνθεσιν, συμπεράσματα δὲ τὰς ἀπειλὰς· ἅπερ εἰληφθείη εἰς ἑτέρου συλλογισμοῦ λήμματα, οὐκ ἔτι ἕξει τὴν ἐπιφορὰν ἀπειλὰς ἀλλ᾽ ἐπιβουλὰς, καὶ τὰ ταύταις ἑπόμενα. Πρὸ γὰρ συντριβῆς ἡγεῖται ὕβρις· ἣν ἡμῖν μετὰ συντριβης ἐπιθέντες, καὶ τὰ λειπόμενα, Θεοῦ συνεπαμύνοντος, ζητεῖν προῃρήμεθα.

[76] Οὕτως οὗ τοι τὸ τοῦ ὄφεως ἐνστερνισάμενοι φρό νιμον, ἐν μέσῳ τῶν ἀφρόνων τρανῶς ἀποφήσαντες ἔστησαν· οἱ δὲ, ὡς ἐπὶ Στεφάνῳ τῷ πρωτάθλῳ τὸ συνέδριον, συσχόντες τὰ ὦτα, [proculcati abducūtur,] πρὶν εἰς τοὺς Ἁγίους ῥιπτεῖσθαι καὶ συμπατεῖσθαι ὑπὸ τῶν τυχόντων κατὰ τῶν ἀυχένων προσέταττον· Παίξαντες δὲ καὶ τοῦτο τὸ δρᾶμα, ὡς ἐπὶ σκηνῆς οἱ σκηνικοὶ καὶ ἐμβρόντητοι, ἐξαναστῆναι τούτους καὶ παλίνορσον τὸν πορείαν ποιεῖσθαι, πὺξ κατὰ κόῤῥης πληττομένους καὶ σιάλους κατὰ παντὸς ὀιομένους τοῦ σώματος ἁπελαύνεσθαι. Οὗτως ἀτάκτως καὶ ἀνάγνως ἐν τοῖς Ἁγίοις κατὰ τῶν Ἁγίων ἐμπαροινήσαντες, ἤδη τῆς ὥρας καλούσης πρὸς τράπεζαν, δι᾽ ἑνὸς ἀνθηροφώνου Κληρικοῦ προλογίζοντος, τοὺς hh κρατοῦντας ἀπευφημήσὰντες, τούς, τε τῆς ὀρθοτόμου πίστεως Ἀρχηγοὺς τοῖς ἀναθέμασιν, [anathemate feriuntur:] ὡς ᾤοντο, παραπέμψαντες διελύοντο.

[77] Ἀλλ᾽ ἐπεὶ τὸ τῆς ἀνοίας ἀυτῶν θύμικοῦ κατὰ τῆς Ἐκκλησίας ἐξέπλησαν, ὅρον συντάττουσι, πόῤῥω τῶν τῆς ἀληθείας ὁρίων ἱστάμενον, ἐν ᾧ καθυπογράφειν εὐαγὲς εἶναι τὸν Κρατοῦντα παρῄνουν. [subscribunt Pseudosynodo Leo Imperator,] δὲ καὶ (ἦν γὰρ τὰ πρὸς Θεὸν ἀλλοπρόσαλλος, εἰ καὶ τις ἄλλος) πείθεται τοῦτοις, καὶ συνελεύσεως ἐς ἆυθιςκηρυχθείσης, ὡς ἐπί τινος ὀκρίβαντος, τὸν θρόνον αὐτοῦ μετεωρίσας, ἀνέτρεχεν· οἵ τε τοῦ ψεύδους ὑπασπισταὶ τὰς ἑαυτῶν καθέδρας σπουδῇ κατελάμβανον· τοῦ δὲ πολυφαλοῦς ταῖς ἁπάντων ἀκοαῖς ἐνηχηθέντος ὅρου, καὶ τοῖς παροῦσιν (εἰ καὶ μὴ πᾶσιν) ἀρέσαντος, [& alij:] συγκαταινεῖν ἕκαστον οἰκείῳ χειρὶ τὰ ἐν αὐτῷ σεσημασμένα προέτρεπον. Τοίνυν καὶ τούτου τελέσαντες, καὶ τὰς ἑαυτῶν προσηγορίας τε καὶ τύχας τῷ μέλανι συμμολύναντες, ταῖς εἰωθυίαις εὐφημίαις πρὸς τοὺς Κρατοῦντας, τοῖς τε ἀναθεματισμοῖς πρὸς τοὺς τῆς Ἐκκλησίας Λαμπτῆρας χρησάμενοι, δηλαδὴ τοῦ αὐτοῦ Κληρικοῦ προλογίζοντος, ἐσκεδάννυντο.

[78] Ἐφ᾽ ᾧ οὐκ ἔμελλε τῆς μακροθυμίας τοῖς τῶν Ἁγίων τωθασμοῖς ἐπιμῦσαι μισοπόνηρος δίκη, ἐπιταχοῦναι δὲ καὶ τὸν ἐκδίκησιν διὰ θαυματουργίας ἐνδείξεσθαι μικρὸν γὰρ ἐν μέσῳ καὶ τὸν προλογιστὴν ἐκεῖνον Κληρικὸν ἐπὶ τῆς γλώσσης κατελάμβανε κόλασις ἀργία, [Clericus in Pseudosynodo prælocutor diuinitus punitur.] καὶ νάρκωσις τῶν φωνητικῶν ὀργάνων αὐτῷ ἐπισκήψασα. Καὶ ὁρᾶτε ὡς χαλεπεῖ ἡνίκα γὰρ αὐτῷ τὰ ψαλμικά τις ὑπεμίμνησκε λόγια, τὸν γλῶτταν εἶχεν ἀνειμένην καὶ διακονοῦσαν τοῖς ῥήμασιν· εἰ δέ τι πρός τινα κοινολογεῖσθαι συνέβαινε, παρεῖτο πάντοθεν αὕτη καὶ πεπέδητο, καὶ ἄναρθρά πως καὶ ἄσημα καὶ ὑπότραυλα μινουρίζουσα, ἀδιανόουτον πρὸς τὸν ἀκούοντα τὸν φθόγγον παρέπεμπεν. Οὕτως κατὰ τῶν λαλούντων σοφίαν τῷ στόματι, καὶ τῇ μελέτῃ τῆς καρδίας σύνεσιν ἐρευγομένων προαλεστάτη γλῶσσα παιδεύεται. Ὅθεν ἐπὶ καιροῦ τὸ θεῖον ἐρεῖν ἐστι λόγιον· ὅτι Θανατος καὶ ζωὴ ἐν χειρὶ γλώσσης, οἱ δὲ κρατοῦντες αὐτῆς ἔδονται τοὺς καρποὺς αὐτῆς.

[79] Ἀλλ᾽ ἀπόχρη ταῦτα καὶ τὴν ἐκείνων ἐλέγξαι κακόνοιαν, καὶ τὴν τῶν Ἁγίων διαδεῖξαι πρὸς Θεὸν οἰκειότητα. Καὶ τὰ μὲνπερὶ τῆς Συνόδου, καὶ τῶν ὅσα περὶ αὐτὴν, ὡς κόρον ἀηδῆ ταῖς ἀκοαῖς ἐπεισάγοντα, πεπαύσθω. Τὴν ἐξ ἐκείνου δὲ ταῖς Ἐκκλησίαις ἐπισπιλάσασαν ζοφώδη σκοτόμαιναν οὐ χρεὼν βυθῷ διαῤῥυῆναι σιγῆς. [erasæ in Ecclesiis imagines, sacraque violata,] Πᾶσαν γὰρ Εὐαγγελικὴν καὶ Μαρτυρικὴν ἀνέκαθεν ἱστορουμένην εὐπρέπειαν κατορύξαντες, τιτάνῳ διαβρόχῳ καταλεαίνειν οὐκ ἔδεισαν. Τῷδε τρόπῳ πειρατέον εἰπεῖν τῆς ἐπινοουμένης εἰδέας τῇ αἱρέσει κακῶς ὑποκύψασι, τὸν ὑγιᾶ δὲ λογον ii ἀπαράτρωτον ἐν τῷ τῆς συνειδήσεως κριτηρίῳ συνέχουσι, τοῦτο δὴ κακοτρόπως ἐγχειρίζουσι τὸ ἀτόπημα; Οἱ δὴ καὶ δάκρυον πολλάκις τῷ ἐκ τιτάνου μίγματι συγκατέῤῥαννον, τὸ τοῦ μύσους οὐ φέροντες ἄλγημα. Παντὶ γὰρ βουλομένῳ τὸ κατὰ τῶν ἱερῶν ἐκτυπωμάτων ἀνεῖτο θράσος· οἱ μὲνγὰρ τὰ τῶν κειμηλίων συνέκλων σεβάσμια, οἱ δὲ τῆς ἱερῶν ἐσθημάτων τὰ τίμια εἰς ῥάκια λεπτὰ καταῤῥηγνύντες τῷ ἐδάφει προσέῤῥιπτον· ἕτεροι τὰς ἐν πίναξι γραφὰς πελέκεσι διαθρύπτοντες, κατὰ μέσης ἀγόρᾶς ἐπίμπρων ὠμότατα· ἄλλοι βολβίτοις καὶ ἀλοιφαὶς καὶ ὀδμαῖς ἀηδιζούσαις ἀντὶ πρόσθε θυμιαμάτων κατέχραινον. Καὶ ἦν ἰδεῖν, ὡς ἐν ἀπαγωγῇ, συμπατούμενα τὰ τῶν θείων νεὼν ἀνὰθήματα· ἦν ἰδεῖν τὰ πολλοῖς ἄψαυστα καὶ ἀθέατα, χερσὶ βεβήλοις ἑλκόμενα, καὶ παντὶ προκείμενα θέατρον· Ποὶμένας τῶν Ἐκκλησιῶν ἐξωθουμένους καὶ λύκους πὶστευομένους τὸ ποίμνιον, τοὺς τὸν ὀρθὸν λόγον πρεσβεύοντας ἀπεληλαυένους καὶ τοὺς τὸν ὅσιον λόγον βδελυσσομένους, τοὺς ἀνευθύνους ὡς ἐνόχους εὐθυνομένους καὶ τοὺς μαστιγίας ἐπὶ θρόνων ἀντικαθεζομένους, [Orthodoxi post varia tormenta occisi] Κληρικοὺς ἐμπαιγμῶν καὶ μαστίγων πεῖραν λαμβάνοντας καὶ εἱρκταῖς ἀδιεξόδοις ἐμμένοντας, τοὺς καθ᾽ ἡμᾶς Ναζηραίους αἰκίαις καὶ λιμῷ καὶ δίχει καὶ μακραῖς φρουραῖς καὶ πόνοις πεζομένους καὶ μέχρις ἐσχάτων κινδύνων ἐγκαρτεροῦντας τοῖς πάθεσιν, τοὺς μὲντὸ ζῇν διὰ ξίφους ζημιουμένους, τοὺς δὲ σάκκοις ἐνδεσμουμένους καὶ δίκην λίθων καταδυομένους τοῖς ὕδασιν, γυναῖκας ἐπ᾽ ὄψει γυμνουμένας ἀῤῥένων καὶ καταδίκοις ἴσα τεινομένας καὶ μαστιζομένας καὶ πάντα διὰ Χριστὸν φερούσας ἠνδρειωμένῳ φρονήματι.

CAP. XIII

[80] Καὶ ταῦτα μὲνπερὶ τὰ Θεῖα, καὶ τοὺς διὰ τιμῆς ἄγοντας ταῦτα, [Leo init impia cum Hunnis fædera,] μισαλήθης ἐπεδείκνυτο Λέων· τὰς δὲ φιλοτησίας ἤτοι σπονδὰς, ἃς πρὸς τοὺς ἀγχιτέρμονας Οὕννους ἐπείσατο οὕτως αἰσχρῶς καὶ ἀκόσμως ἀποπερανθείσας, τίς οὐκ ἂν ἐπιδακρύσοι θερμότατα; ὡς αὐτὸν μὲντοῖς ἐκείνων, ἐκείνους δὲ τοῖς ἡμετέροις νομίμοις προσχρήσασθαι, καὶ οὕτω τὰς πρὸς ἀλλήλους συμβάσεις πιστώσασθαι· ἐν αἷς ἦν ὁρᾷν τὸν Βασιλέα Ρὡμαίων χερσὶν ἐκ κύλικος ὕδωρ κατὰ γῆς ἐπιλείβοντα, [etiam in sacris nefandis,] ἐπισάγματα ἵππων αὐτουργῶς ἀναστρέφοντα, ἱμάντων ἐντρίτων ἁπτόμενον, καὶ χόρτον εἰς ὕψος αἴροντα, καὶ διὰ πάντων τούτων ἑαυτὸν ἐπαρώμενον· ἔθνη δὲ τῶν ἡμετέρων θείων συμβόλων ἀθεμίτοις χερσὶν ἐπιψαύοντα, καὶ κατὰ τῆς αὐτῶν δυνάμεως ἐπομνύοντα. Ταῦτα οὐκ ὠμότητος ἔγγονα; Οὐχὶ σαφὴς κατὰ Χριστοῦ μανία καὶ πήρωσις; Οὐκ ἐπαγωγὰ τῆς τοῦ Θεοῦ δικαίας ἐπιτιμήσεως; Καὶ μαρτυρεῖ τοῦ τότε καιροῦ τὰ τερατώδη καὶ ἐξαίσια δείγματα, γῆς ἐντινὰγμοὶ καὶ ἀνατιναγμοὶ, καρδίαν προφητικῶς καταθραύοντες καὶ ἀντάνδρους πόλεις βυθίζοντες, [vltione diuina improbata:] λιμοὶ ἐπὶ προσώπου τῆς γῆς πᾶσαν ἀπορίαν ἐνσπείροντες, γεωργοὶ τοὺς στάχυας οὐ δρεπάναις ἀλλὰ χερσὶ μαρσίππ οις συλλέγοντες, ἀέρος φλογώσεις ἐοικυίας ῥάβδοις ἀφιέντος καὶ πᾶσαν τοῖς ὁρῶσιν ἔκπληξιν φέροντος· θαλάσσης ἀκάρπου μενούσης καὶ πηγαζούσης σάλον ἀντ᾽ ὀφωντων καὶ κλύδωνας, λήθη περὶ τὸ συγγενὲς καὶ οἰκεῖον πανταχόσε διαθεούσης, καὶ στάσεις ἐμφυλίους ἀνὰ πᾶσαν χώραν καὶ πόλιν ἀποτικτούσης. Ἐξ ἐκείνου γὰρ καὶ μέχρι νῦν, τὸ δεινὸν τῆς ἐμφυλίου συμφορᾶς ἐπικρατῆσαι συμβέβηκε νόσημα.

[81] Ἀλλ᾽ οὐδ᾽ οὕτως τοῦ ἀνδρὸς κακία ὑπελώφα καὶ ἔληγεν· ὀργῶσα δὲ καὶ σφαδάζουσα, [tumens ira,] καὶ οἷα ῥῆξιν τῶν δρωμενων ἀνιαρῶν ἐπαπειλοῦσα, τὴν τῆς ἀνταρσίας ῥομφαίαν αὐτῷ ἐπεστίλβωσεν, οὐκ ἐν μέσῃ παρατάξει, οὐκ ἐν ἀλλοδαπῇ, οὐκ ἐν πολεμίᾳ γῇ (ὑπῆρξε γὰρ, ὡς ὑπὲρ πατρίων ἠγωνισμένῳ, ψυχρά τις ἐπαίνων ἀφορμὴ τῷ τάλανι συνειςφέρεσθαι) ἀλλ᾽ οἴκοι τε καὶ ἰδίᾳ, καὶ τὰ καθ᾽ ἑαυτὸν εὖ διατιθέντα, ὡς ᾤετο. Καὶ γὰρ τὸν, δι᾽ οὗ τὰ τῆς ἀνταρσίας ὠδίνετο, εἱρκτῇ καὶ πέδαις εἶχε τηρούμενον, μενοῦντα ἕως ἐν ποσὶν ἀγὼν τῆς γενεθλίου τοῦ Σωτῆρος ἡμέρας διανυσθείη, καὶ τὰ κατ᾽ αὐτὸν ἐς τὸ ἀκριβὲς διασκέψαιτο. Τὴν κατὰ τῆς Ἐκκλησίας στεφανωθεῖσαν κορυφὴν, καὶ τὴν ἐπαναιρέσει τῶν ὀρθῶν δογμάτων ἐκταθεῖσαν χεῖρα τῷ τῶν ὑπασπιστῶν καὶ δορυφόρων ξίφει ἐνδίκως χειρουργηθεὶς μέσον τοῦ θείου νεὼ, [occiditur die ipso Domini Natalis in tēplo palatino,] τὴν πολλοὺς Ἁγίων ἀτιμάσαν ψυχὴν δείλαιος ἀπεκάπυσεν. Ἀλλ᾽, εἰ δοκεῖ, μικρὰ τῷ κειμένῳ προσείπωμεν, μὴ τοῦ πτώματος ἐφηδόμενοι, ἀλλὰ τῆς συμφορᾶς ἀλγυνόμενοι. Τί τοῦτο, λίαν ὑψηλὲ καὶ μετάιωρε, καὶ ἀναπνέων ἡμῖν καταιγίδας, καὶ φυσῶν κατὰ τῆς Ἐκκλησίας δρακόντιον; Πῶς ἔπτη τὸ πνεῦμα τὸ λαίλαπας διογμοῦ τεκταῖνον, καὶ βροντῶν κατὰ τῶν εὐσεβούντων, ὡς ἐκ Κύρσης Σαλμωνεὺς μανικώτατα; Ποῦ τὰ τῆς μαγγανείας ἀπέβη, οἷς ἐτελέσθης συνετελέσθης, καὶ χρόνους Βασιλείας ἐγκυμονῆσαι ζητῶν, ὠκυμόρου ζοῆς ἀπέτεκες ἀμβλωθρίδια; [mercedem iniquitatis assecutus.] Πῶς ὁι ἀπὸ κοιλίας φωνοῦντες Γραμματικοὶ, μισθοῦ τὴν Βασιλείαν ὑμῖν καθορίζοντες, καὶ μακρὰν εὐετηρίαν ὑμῖν ἐρευγόμενοι, τὴν κατὰ σοῦ τοῦ ξίφους βολὴν μαντικῶς οὐ προέβλεψαν; Πῶς οἱ kk πεκταὶ καὶ ἁμαξασπαὶ τᾲ τῆς σῆς ἀπειλῆς ἀκροθίνια, τὴν ὀρωμένην ἀσχήμονα θέαν, καὶ τῶν ὑφαίμων ἀτίμων τὰ αἴσχη παρέβλεψαν; Ποῦ τὸ τῆς ἁλουργίδος διάδημα, παρὰ τῆς Ἐκκλησίας λαβὼν τὸ ταύτης στέφος ἀπέκειρας; Πῶς σήμερον νεκρὸς, χθὲς σοβαρές; Πῶς πληγαῖς κατάστικτος, πάλαι κατὰ τῶν Ἁγίῳν ἀκάθεκτος; Ποῦ τὰ κατὰ τοῦ μεγάλου Ποιμένος τυρεύματα καὶ ὀνειρώδεις καὶ ἀνύπαρκτοι ἔρευναι, ἅς ἐξέλιπες ἐξερευνῶν ἀκατάληπτα; Οὐ γὰρ ἐξίσχυσεν ζητητική σου ἐπίνοια, πολλὰ καμοῦσα καὶ πολλὰ μελετήσασα, ἐφίκεσθαι πρὸς μόνην ἀκοὴν φέρουσαν κατ᾽ αὐτοῦ μολύσματος αἴτιον ἄξιον. Ἐπειδὴ δὲ ἀμοιροίη τοῦ πρὸς ἀπόκρισιν λόγου, τοῦτον ἀφέντες ἄπνουν, τῷ ἑαυτοῦ συμμολυνόμενον πτώματι, τῇ τοῦ αἵματος ῥατάμιγγι βάλλεσθαι, ἐπὶ τὰ ἑξῆς τοῦ λόγου προΐωμεν.

[82] Ἐπικοσμεῖται τοίνυν τῷ τῆς Βασιλείας δεσμώτης μετ᾽ αὐτὸν διαδήματι, ὃς ἐν ἐλπίσιν ὢν σὺν τῇ τῆς ζώνης ἀποβολῇ καὶ αὐτῆς τῆς ζωῆς ὑπομεῖναι τὸν στέρησιν, ὡς ἐκ βυθοῦ τῶν δεσμῶν ἀνανηξάμενος, στεφηφόρος ἀντὶ δεσμοφόρου καθίσταται, καὶ ἑτεραλκέά τὸν νίκην ποιήσὰς, τοῦ κρατεῖν ἐλπίσαντος ἐπικρατέστερος γίνεται· καὶ τὸν Βασιλείαν ἐφ᾽ ἑαυτὸν μεταστήσας, [Michaël Balbus suffectus, & ipse tātisper mollior hæreticus,] καὶ μικρόν τι τῆς προκὰτασχούσης κακίας ὑπενδοὺς, ὅσον τοὺς ἐν εἱρκταῖς καὶ πόνοις ἐλευθερίαν ὀνειρώδη φαντάζεσθαι, τὸ τοῦ θανόντος ὑπέθαλπε φρόνημὰ, καὶ τῷ ἀμφιβλήστρῳ περιπαρεὶς τῆς αἱρέσεως, ἰχθύος δίκην τοῖς τῶν δογμάτων σαθροῖς ἐναπέθανεν.

[83] Ταῦτα διαγνωστικώτατος νοῦς τοῦ μεγάλου Νικηφόρου διαγνοὺς, καὶ ὡς οὐ τῷ ὁλκῷ τοῦ ὄφεως συνενεκρώθη τὸ τῆς αἱρέσεως οὐραῖον, σκαίρει δὲ καὶ νεκρὰν ὥσπερ τὸν ζωὴν ὑποκρίνεται· τῇ τοῦ πνεύματος γραφίδι τὰ τῆς ὀρθοδοξίας ἐνσημῃνάμενος δόγματὰ, [epistola S. Nicephori admonetur,] πρὸς τὸν νεοστεφῆ Βασιλέα στεῖλαι προέθετο, ἐπ᾽ ὀφθαλμοῖς ἄγων αὐτῷ τὰ δεσμὰ καὶ τὸν σώσαντα, καὶ τὴν τοῦ τυράννου διακενῆς ἀνομήσαντος αἰσχύνην τε καὶ καθαίρεσιν, καὶ τὴν ἐν οἷς ἐξήμαρτε τόποις κατάλυσιν· σκιαγραφῶν αὐτῷ τὴν ἀληθῆ καὶ Πατροπαράδοτον τῶν ἱερῶν μορφωμάτων ἐκτύπωσιν, [vt imagines restituat:] ὡς οὐ χθισῇ τινι καὶ νεωτέρᾳ ἐφευρέσει τὸ βέβαιον ἐπιφέρεται, ἐξ οὗ δὲ τὸ τοῦ κηρύγματος μεγαλεῖον τῇ Ἀποστολικῇ σάλπιγγι τὸν οἰκουμένην τρανῶς περιήχησεν, τῷ σεβασμίῳ τετίμηται.

[84] Ὃν τῆς νουνεχίας θαυμάσας, καὶ τῆς τῶν λόγων ἀκρίβείας ὑπεραγάμενος, εἰ καὶ τῶν ἀμυήτων περὶ τὰ τοιαῦτα πρῶτος ἐτύγχανεν, ἀμαθίαν ἐκ πατρώας ἀπαιδευσίας ὡς περιουσίαν ἱκανὴν κληρωσάμενος, οὑτωσίπως πρὸς τοὺς τὸ γράμμα διακομισαμένους λέγεται φάναι· Ὅσοι τῶν Ἐκκλησιαστικῶν πρὸ ἡμῶν ἐν ἐρεύνῃ δογμάτων γενόμένοι, αὐτοὶ τὸν περὶ αὐτῶν λόγον παρὰ Θεῷ εἰσπραχθήσονται, εἰ εὖ καὶ ἑτέρως ἐθέσπισαν· ἡμεῖς δὲ ἐν ᾧ τὴν Ἐκκλησίαν βαδίζουσαν εὕρομεν, [pro responso silentium imperat,] ἐν τούτῳ καὶ διαφυλάττειν προκρίνομεν. Τοῦτο δὲ ἐπακριβοῦντες διαβεβαιοῦμεν, ὡς μὴ θαῤῥεῖν τινα κατ᾽ εἰκόνων ὑπὲρ εἰκόνων παῤῥησίᾳ τὴν γλῶτταν κινεῖν· ἀλλ᾽ ἐκ ποδῶν ἔστω καὶ οἰχέσθω καὶ Ταρασίου Σύνοδος καὶ Κωνσταντίνου τοῦ πάλαι καὶ νυνὶ ἐπὶ Λέοντος κροτηθεῖσα, [etiam Synodi, Nicænæ II] καὶ σιγῇ βαθείᾳ τῆς τῶν εἰκόνων μνήμης ἕνεκεν ἐμπολιτευέσθω τὸ σύνολον· Αὐτὸς δὲ ταῦτα λέγειν καὶ γράφειν σπουδὴν τιθέμενος, εἰ ἐπὶ δόξῃ ταύτῃ τῆς Ἐκκλησίας καθηγεῖσθαι βώλοιο, [eaque ratione reditum S. Nicephoro cōcedit:] πᾶσαν περὶ τῆς τῶν εἰκόνων ὑπάρξεώς τε καὶ προσκυνήσεως ἐπισιώπησιν τὸ λοιπὸν ἐνδεικνύμενος, πάρεσο.

[85] Ἐπεὶ οὖν τῶν βασιλικῶν ἀτοπημάτων ἀπόλογος καὶ μέχρις ὠτῶν τοῦ μακαρίου διέβη Πατρὸς, εἰς οὐδὲν τοῦτον θέμενος, οὐ δὲ ἐπὶ νοῦν βαλέσθαι προθέμενος, τῆς προτέρας ἀσφαλοῦς ἀκριβείας ἀντείχετο, λογικαῖς μεθόδοις καὶ ἀποδείξεσι τὰ τῶν ἀντιπάλων ἀνασκευάζων ll λογύδρια, μίαν καὶ ἑβδόμην συνιστῶν τῶν οἰκουμενικῶν συνόδον, [S. Nicephorus Synodū Nicænam II propugnat.] τὴν ἐπὶ Ταρασίου τοῦ ἀοιδίμου τῶν πανευφήμων Πατέρων συνέλευσιν, τάς τε παλιυφήμους δόξας τὰς κατὰ τῆς ἱερῶν εἰκόνων Κωνσταντίνου φρούδους ἀποδεικνὺς τάς τε Λέοντος ἐπικυρωτικὰς, καὶ αὐτὸν πᾶσι θρίαμβον προτιθεὶς, πάσης ἐπίπροσθεν ἄγων αἱρέσεως τὴν τῶν Χριστιανοκατηγόρων ἀπόνοιαν, οἷς τι μέλον περὶ τῆς ἀμωμήτου λατρείας καὶ πίστεως.

CAP. XIV

[86] Οὕτω φρονῶν καὶ διδάσκων καὶ τοῖς θείοις ἐνασχολούμενος δόγμασι, [Imitatus fidem Abrahæ,] τῆς εἰλικρινοῦς πάντα τὸν κόσμον περὶ τὸ θεῖον ἐπλήρωσεν ὑπολήψεως, πάντων τῶν ἐν παλαιᾷ καὶ καινῇ Διαθήκῃ μεγαλοφυῶν ἀνδρῶν, ὅσον ἐφικτὸν, κατὰ πόδας ἰών. Ἀβραὰμ τὴν πίστιν ζηλῷν, καὶ ταύτῃ πυρποληθεὶς τὴν διάνοιαν· καὶ τῇ τῶν λόγων δυνάμει ὡς ἄλλους ἐκείνου οἰκογενεῖς ὁπλισάμενος τοὺς κατὰ τῆς Ἐκκλησίας μανέντας Βασιλεῖς λαφυραγωγήσας τρανῶς ἐχειρώσατο, καὶ ταύτην, ὡς ἕτερον Λὼτ, τῆς εἰς αἵρεσιν ἀπαγωγῆς ἐλυτρώσατο. Ἰσαὰκ δὲ τὴν μέχρις αἵματος ὑπακοὴν πρὸς τὸν τῶν ὅλων Πατέρα Θεὸν προσκτησάμενος, [obedientiā Isaaci,] καὶ τυθεὶς μὲνπλήθεσι πειρασμῶν, οὐ πειρασθεὶς δὲ τῆς δι᾽ αἵματος ὁλοκαυτώσεως· ἀλλ᾽ Ἱερεὺς καὶ θύτης τῆς ἀληθινῆς καὶ ἀναίμου θυσίας γενόμενος, υἱοὺς Θεοῦ καὶ κληρονόμους ἐκ τῆς ἁρμοσθείσης αὐτῷ πνευματικῆς, ὡς ἐξ ἄλλης Ρἑβεκκας, τῆς Ἐκκλησίας mm σαφῶς ἀπεγέννησεν. Ἰακὼβ τὸ ἐν ποιμέσιν εὐδόκιμον ἐμμαξάμενος, [curam pastoralem Iacobi,] οὐκ ἐξ ἀσήμον ἀλλ᾽ ἐπισήμων καὶ λογικῶν θρεμμάτων τὴν ποίμνην ἐπλήθυνεν, ἣν καὶ ἐπευλογεῖσθαι ἐπὶ τῷ αὐτοῦ ποδὶ παρὰ Κυρίου κεκαύχηται. Ἰωσὴφ δὲ οὐκ ἐπὶ σωφροσαύῃ μόνον ἐχαρακτήρισεν, [castitatem Iosephi,] ἀλλ᾽ ἤδη σὺν τῷ ψυχικῷ καὶ τῷ τοῦ σώματος κάλλει παρήμειψεν, ὡς ἐρασθεῖσαν αὐτοῦ τὴν νυνὶ Αἰγυπτίαν, φημὶ δὴ τὴν κακέμφατον αἵρεσιν, καὶ ἐπὶ κοινωνίᾳ τῶν ἀθεμίτων δογμάτων ἀνθέλκουσαν, συναποδύσασθαι μὴ τὸ ἱμάτιον μόνον, ἀλλὰ καὶ τὴν ἱερὰν ἀμπεχόνην ᾐρέτἱσεν. [patientiam Iobi,] Ιὼβ δὲ τὸ τληπάθὲς καὶ πρὸς τὸν ἀνταγωνιστὴν καρτερικὸν ἐπεδείξατο, φιλοσοφῶν ἐν τοῖς δυσχεροῖς, καὶ ξέον οὐκ ὀστράκῳ τὰ τῆς ἐπηρείας ἕλκη, τὰ δὲ τῶν ἀντιπάλων ἐξοστρακίζων πρὸς ἀφροσυνην ἐφέλκοντα ῥήματα.

[87] [pro regimine regulam Moysis,] Μωϋσέως τῷ δημαγωγικῷ κανόνι ἐπηκολούθησεν, λαὸν ἐξ Αἰγυπτιακοῦ σκότους τῆς αἱρετικῆς κενοφωνίας, σκόρδοις καὶ κρομμύοις, τοῖς ὀδωδόσι φημὶ διδάγμασι, τοὺς πειθομένους αὐτῇ τρεφούσῃ, ἐξάγων,